કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p4

ચિકિત્સિતસ્થાનમ્
ષષ્ઠં ચિકિત્સિતસ્થાનમ્ જ્વરચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

પ્રજાપતિં સમાસીનમૃષિભિઃ પુણ્યકર્મભિઃ
પપ્રચ્છ વિનયાદ્વિદ્વાન્ કશ્યપં વૃદ્ધજીવકઃ

સૂત્રસ્થાને ભગવતા નિર્દિષ્ટો દ્વિવિધો જ્વરઃ
પુનરષ્ટવિધઃ પ્રોક્તો નિદાને તત્ત્વદર્શિના

તેષાં જ્વરાણાં કતમો જાતમાત્રસ્ય જાયતે
પૂર્વરૂપં ચ રૂપં ચ કિઞ્ચ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્

ઇતરેષાં જ્વરાણાં ચ પૂર્વરૂપં સલક્ષણમ્
ચિકિત્સિતં ચ કિં તેષામામજીર્ણજ્વરેષુ ચ

ક્ષીરપસ્ય ચ કિં પથ્યં પથ્યં કિંચાન્નભોજિનઃ
ક્ષીરાન્નભોજિનઃ કિંચ જ્વરિતસ્ય શિશોર્હિતમ્

કાં ચ વૃત્તિં ---
ગર્ભિણીચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
સંયોજ્ય મધુના શીતં ક્ષીરં મધુરસાધિકમ્
શર્કરા મધુ તૈલં ચ યષ્ટીમધુકફાણિતમ્
એતે હિ લોહિતા ઘ્નન્તિ તથૈવ પરિકર્તિકામ્
ફાણિતં તિલકલ્કં ચ શર્કરા મધુકં તથા
તણ્ડુલોદકસંયુક્તં સદ્યો હન્તિ પ્રવાહિકામ્
કાશ્મર્યવૃક્ષત્વક્કલ્કં શ્યામામૂલં તથૈવ ચ
યવાગૂં દધિમણ્ડેન સિદ્ધામલ્પઘૃતાં પિબેત્
કિરાતતિક્તકં લોધ્રં યષ્ટીમધુકમેવ ચ
પાતવ્યં મધુસંયુક્તં સદ્યો હન્તિ પ્રવાહિકામ્
વર્ષાભૂમૂલનિષ્ક્વાથં યોજયેદ્દેવદારુણા
તત્ પિબેન્મધુસંયુક્તં શૂના સ્ત્રી મૂર્વયા સહ
પિપ્પલ્યઙ્કોઠમૂલાનિ વાજિલેણ્ડરસં તથા
માહિષેણ પિબેદ્દધ્ના કામલાયાં ચિકિત્સિતમ્
માતુલુઙ્ગરસઃ પેયઃ સૈન્ધવેન સુયોજિતઃ
હૃદિ શૂલસ્ય ભૈષજ્યં શ્રેષ્ઠમિત્યાહ કશ્યપઃ
પિપ્પલીમૂલકલ્કસ્તુ પત્રં ગન્ધપ્રિયઙ્ગવઃ
માતુલુઙ્ગરસશ્ચૈવ હૃદિ શૂલસ્ય ભેષજમ્
પ્રિયઙ્ગવોઽથ પિપ્પલ્યો ભદ્રમુસ્તં હરેણવઃ
ક્ષૌદ્રં બદરચૂર્ણં ચ ષડઙ્ગં હૃદયૌષધમ્
સ્નિગ્ધો માંસરસઃ પથ્યઃ સૈન્ધત્ત્રાવેનાવચૂર્ણિતઃ
માહિષે ષષ્ટિકા વાઽપિ સ્યાદમ્લે ત્વચિ મારુતે
ભદ્રદારુહરીતક્યૌ સૈન્ધવં કુષ્ઠમેવ ચ
સફાણિતં ઘૃતં ચૈવ લેહ ઊર્ધ્વાનિલાપહઃ
પિપ્પલ્યો ગૈરિકં ભાર્ગી હિઙ્ગુ કર્કટકી તથા
સમાક્ષિકો ભવેલ્લેહો હિક્કાશ્વાસનિબર્હણઃ
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મુસ્તા નાગરમેવ ચ
દીપનીયં પિબેદેતં પયસા શર્કરાઽન્વિતમ્
નિત્યં સ્નાતા ચ હૃષ્ટા ચ શુક્લવસ્ત્રધરા શુચિઃ
દેવવિપ્રપરા સૌમ્યા ગર્ભિણી પુત્રભાગિની
નૈવોન્નતા ન પ્રણતા ન ગુરું ધારયેચ્ચિરમ્
ઉદ્વેજનં તથા હાસ્યં સંઘાતં ચાપિ વર્જયેત્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ગર્ભિણીચિકિત્સિતમ્
દુષ્પ્રજાતાચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતો દુષ્પ્રજાતાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

યે સ્ત્રીણાં દુષ્પ્રજાતાનાં વ્યાધયઃ સંભવન્તિ હિ
નામતસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ તેષાં ચૈવ ચિકિત્સિતમ્

યાઃ કૃચ્છ્રેણ પ્રજાયન્તે પ્રસૂતાશ્ચામયન્તિ યાઃ
સ્નેહસ્વેદૈસ્તતસ્તાસાં ક્ષિપ્રં વાયુઃ પ્રશામ્યતિ

યવાગૂં દીપનીયાં તુ સ્મૃતિમાન્ દાતુમર્હતિ
યથા શેતે સુખં નારી નીરુજા શયને સુખે

રાત્રૌ નિર્ગમનાત્ત્રાસાત્ સહસોત્પનાદપિ
ઈર્ષ્યાશોકભયક્રોધાન્નાનાવેગવિધારણાત્

એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ નારીણાં વ્યાધયઃ સંભવન્તિ હિ
સૂતિકાનાં દિવાસ્વપ્નાદજીર્ણાદ્ધ્યશનાદપિ

યોનિપૃષ્ઠકટીભેદશાખાવાયુરસૃગ્દરઃ
વાતાષ્ઠીલા ચ ગુલ્મશ્ચ હૃદિ શૂલં પ્રવાહિકા

પુરીષમૂત્રસંરોધ આધ્માનં શૂલમેવ ચ
શૂયતે દુષ્યતે યોનિર્યોનિશૂલં ચ દારુણમ્

વેપથુશ્છર્દનં મોહો મન્યાસ્તમ્ભો હનુગ્રહઃ
જ્વરાતિસારો વૈસર્પો દદ્રુપામાવિચર્ચિકાઃ

કિટિભાન્યથ વિસ્ફોટા ગાત્રે ચાર્ધશિરોરુજા
હૃદ્રોગાશ્ચાક્ષિરોગાશ્ચ પ્લીહા શ્વયથુકામલે

એતે ચાન્યે ચ બહવો દુષ્પ્રજાતાશરીરજાઃ
વ્યાધયઃ સંપ્રકુપ્યન્તિ ચિકિત્સિતમતઃ પરમ્

દ્વે પઞ્ચમૂલે ભાર્ગી ચ મધુશિગ્રુઃ શતાવરી
ઉશીરં ચન્દનં ચૈવ શ્વદંષ્ટ્રા મદયન્તિકા

દ્વે બલે વસુકઃ પાઠા પયસ્યા હ્યમૃતા તથા
વૃષાદની સુગન્ધા ચ તથા કાર્યા પુનર્નવા

મૂર્વા ગૃધ્રનખી મુસ્તા મોરટસ્તિલ્વકસ્તથા
ઇત્યેતાસાં તુ મૂલાનિ યથાલાભં સમાનયેત્

યવકોલકુલત્થાનાં ત્રયઃ પ્રસ્થાઃ સમાસ્તતઃ
એતાન્યષ્ટગુણે તોયે પાચયેદ્ભિષગુત્તમઃ

અષ્ટભાગસ્થિતં તં તુ પરિપૂતં નિધાપયેત્
તત્રાવાપમિદં દદ્યાન્મુષ્ટિકાન્યૌષધાનિ તુ

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલી
ચવ્યં દ્વે રજની ચૈવ શૃઙ્ગવેરં વચાઽભયા

કુષ્ઠં રાસ્નાઽજમોદશ્ચ વિડઙ્ગં મરિચાનિ ચ
ભદ્રદારુરથૈલા ચ ભાર્ગીકુટજતણ્ડુલાઃ

એતેષાં કાર્ષિકા ભાગા લવણાનાં પલં ભવેત્
તૈલપ્રસ્થં વસાપ્રસ્થં નિષ્ક્વાથો દ્વિગુણો ભવેત્

ક્ષીરપ્રસ્થો દધિપ્રસ્થો જલપ્રસ્થસ્તથૈવ ચ
માતુલુઙ્ગામ્રપેશીનાં રસપ્રસ્થાર્ધયોજિતમ્

શનૈર્મૃદ્વગ્નિના સિદ્ધમથૈનમવતારયેત્
અભ્યઞ્જનેષુ પાનેષુ બસ્તિકર્મણિ ચોત્તમમ્

યે તુ વાતસમુત્થાનાઃ સૂતિકાનામુપદ્રવાઃ
સર્વેષાં શમનં શ્રેષ્ઠમેતત્ત્રૈવૃતમુત્તમમ્

એતેષામેવ સર્વેષાં કલ્કં નિષ્ક્વાથ્ય પાયયેત્
યઃ કશ્ચિત્ સૂતિકાવ્યાધિસ્તં ત્રિરાત્રેણ સાધયેત્

દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ ભાર્ગી ચ રાસ્ના દ્વે ચ પુનર્નવે
શિગ્રુર્હંસપદી ---
બાલગ્રહચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
--- શ્ચાભિયાચનમ્
બ્રહ્મણ્યભાવાત્ ક્રુદ્ધાઽપિ પ્રાહ સાનુગ્રહં વક્ક્ક્પ્ક્ષઈચઃ
એષાં વ્યતિક્રમાણાં ત્વં ફલમાપ્નુહિ રેવતિ
સર્વગ્રહાણામેકા ત્વં તુલ્યવીર્યબલદ્યુતિઃ
ભવિષ્યસિ દુરાધર્ષા દેવાનામપિ પૂજિતા
નાભિર્બહુભિશ્ચૈવ ત્વાં વક્ષ્યન્તિ જના ભુવિ
વારુણી રેવતી બ્રાહ્મી કુમારી બહુપુત્રિકા
શુષ્કા ષષ્ઠી ચ યમિકા ધરણી મુખમણ્ડિકા
માતા શીતવતી કણ્ડૂઃ પૂતનાઽથ નિરુઞ્ચિકા
રોદની ભૂતમાતા ચ લોકમાતામહીતિ ચ
શરણ્યા પુણ્યકીર્તિશ્ચ નામાનિ તવ વિંશતિઃ
યે ચ ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ શ્રદ્દધાના જના ભુવિ
નૈતેષાં સર્વભૂતેભ્યો ભવિષ્યતિ ભયં ક્વચિત્
સાયં પ્રાતશ્ચ નામાનિ યો જપેત્તવ વિંશતિમ્
શુચિર્નરઃ પ્રજાસ્તસ્ય વર્ધિષ્યન્તિ વિપાપ્મનઃ
તત ઉગ્રેણ તપસા સ્કન્દમારાધયન્ પુનઃ
તસ્યા મનીષિતં જ્ઞાત્વા રેવતીમબ્રવીદ્ ગુહઃ
ભ્રાતૄણાં ચ ચતુર્ણાં વૈ પઞ્ચમો નન્દિકેશ્વરઃ
ભ્રાતા ત્વં ભગિની ષષ્ઠી લોકે ખ્યાતા ભવિષ્યસિ
યથા માં પૂજયિષ્યન્તિ તથા ત્વાં સર્વદેહિનઃ
અસ્મત્તુલ્યપ્રભાવા ત્વાં ભ્રાતૃમધ્યગતા સદા
ષણ્મુખી નિત્યલલિતા વરદા કામરૂપિણી
ષષ્ઠી ચ તે તિથિઃ પૂજ્યા પુણ્યા લોકે ભવિષ્યતિ
ઇત્યેવં ભગિની જજ્ઞે ષષ્ઠી સ્કન્દસ્ય ધીમતઃ
તસ્માત્ સા સતતં પૂજ્યા સા હિ મૂલં સુખાયુષોઃ
તસ્માચ્ચ સૂતિકાષષ્ઠીં પક્ષષષ્ઠીં ચ પૂજયેત્
ઉદ્દિશ્ય ષણ્મુખીં ષષ્ઠીં તથા લોકેષુ નન્દતિ
ઇત્યેવં રેવતી જજ્ઞે સુરાસુરનમસ્કૃતા
વૃદ્ધજીવક કર્માણિ શૃણુ તસ્યાઃ પ્રધાનતઃ
જ્વરાતિસારો વૈસર્પઃ પીડનેન્દ્રિયદૂષણમ્
આનાહઃ શૂલમરુચિર્મિ---નં શ્વાસકાસતૃટ્
નિદ્રાનાશોઽતિનિદ્રા ચ મુખપાકો વ્રણોદ્ભવઃ
એકાઙ્ગકઃ પક્ષવધઃ ક્ષીરાલસવિસૂચિકાઃ
હિક્કા મૂર્ચ્છા મદો મોહો રોદનં સ્તબ્ધનેત્રતા
સ્વરવર્ણાગ્નિભેદશ્ચ પાણ્ડુત્વં કામલાઽરતિઃ
ક્ષીરદૂષણનાશૌ ચ શિરોરુગ્ઘૃદયદ્રવઃ
નાસાક્ષિકર્ણરોગાશ્ચ ત્રાસકુઞ્ચનરોદનમ્
યે ચાન્યે ચૈવ વિવિધા યે રોગા નાનુકીર્તિતાઃ
રેવતીરોષસંભૂતા ભૂયિષ્ઠં ત ઉદાહૃતાઃ
તસ્માત્ સાધારણીં તસ્યાઃ ક્રિયાં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ
અતશ્ચ રેવતીમેકે ગ્રહમેકે વદન્ત્યપિ
અશ્વગન્ધાઽજશૃઙ્ગી ચ સારિવે દ્વે પુનર્નવે
ક્ષુદ્રા સહા વિદારી ચ કષાયઃ પરિષેચને
પલઙ્કષા સર્જરસઃ કુષ્ઠં ગિરિકદમ્બકઃ
દેવદારુ સમઞ્જિષ્ઠં સુરા તૈલં સુવર્ચિકા
નલદં તુમ્બરુ ત્વક્ ચ સમભાગાનિ કારયેત્
એતેન ગાત્રમભ્યજ્ય તતઃ સંપદ્યતે સુખી
અશ્વકર્ણસ્ય પુષ્પાણિ ધાતક્યાસ્તિન્દુકસ્ય ચ
કકુભસ્ય ચ પુષ્પાણિ દાડિમસ્ય ધવસ્ય ચ
ત્વક્ક્ષીરી મધુકં ચૈવ ક્ષીરેણ સહ પાચયેત્
તતો માત્રાં પિબેદ્બાલસ્તતઃ સંપદ્યતે સુખી
એતેષ્વેવ ઘૃતં પક્વમતીસારમરોચકમ્
હન્તિ તૃષ્ણાઽરુચિચ્છર્દીઃ શર્કરામધુસંયુતમ્
ઉલૂકગૃધ્રરોમાણિ કટ્વલાબૂસ્તથાઽજટી
યવાઃ શ્વેતા ઘૃતં ગવ્યં પેયોઽયં રેવતીનુદે
વરુણારિષ્ટકૌ ચોભૌ પુત્રઞ્જીવકચિત્રકૌ
એતેષાં તુ ત્વચં બાલો માતા ધાત્રી ચ ધારયેત્
ઉપદ્રવાઁશ્ચ શમયેદ્દૃષ્ટ્વા સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતૈઃ
નક્ષત્રે ચાસ્ય રેવત્યાં પુષ્ટિકર્માણિ કારયેત્
અતશ્ચોર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પૂતનાયાશ્ચિકિત્સિતમ્
યદુક્તં પૂર્વભૈષજ્યં તચ્ચ સર્વં પ્રચારયેત્
અસુરો દુન્દુભિર્નામ સુરાસુરભયઙ્કરઃ
સ્કન્દમાયોધયન્મોહાત્ ક્રુદ્ધં દૃષ્ટ્વા ચ ષણ્મુખમ્
વિવેશ ક્રૌઞ્ચસ્ય ગુહાં માતુલસ્ય મહાગિરેઃ
સ્કન્દસ્તં ચ મહાશૈલં માતુલં તં ચ દાનવમ્
શક્ત્યા જઘાન યુગપત્તતો ગુહવધાદ્ગુહઃ
આસીદ્વર્ણપરિભ્રષ્ટસ્તં સમેત્ય સુરાસુરાઃ
દિશઃ સમુદ્રાઃ સરિતો મહાભૂતાનિ તોયદાઃ
પૂત્યર્થં ધૂપયામાસુસ્તતઃ પૂતોઽભવદ્ગુહઃ
યસ્મિન્ દેશે તુ ભગવાન્ પૂતઃ સ્કન્દો મહાબલઃ
સંજજ્ઞે પૂતના તસ્માત્સર્વલોકભયઙ્કરી
તામબ્રવીદ્ગુહઃ પુણ્યાં પૂતનામગ્રતઃ સ્થિતામ્
યાહિ ત્વં ભિન્નમર્યાદા ચેત્યુક્તાઽઽહ તથાઽસ્ત્વિતિ
મલજા પૂતના કૌઞ્જી વૈશ્વદેવી ચ પાવની
પઞ્ચનામેતિ ચાપ્યુક્તા શૃણુ તસ્યાશ્ચિકિત્સિતમ્
કરઞ્જશોભાઞ્જનકાવાસ્ફોટા હ્યાટરૂષકઃ
સપ્તપર્ણશ્ચ નિમ્બશ્ચ ભાર્ગી ચ પરિષેચનમ્
સુરાસૌવીરકાભ્યાં ચ હરિતાલં મનઃશિલા
કુષ્ઠં સર્જરસં ચૈવ તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્
પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં બૃહતી કણ્ટકારિકા
શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મધૂકં મધુકસ્તથા
એતં સંભૃત્ય સંભારં ક્ષીરે સર્પિર્વિપાચયેત્
છર્દિં હિક્કાં ચ શમયેદેતત્ સર્પિર્નેષેવતઃ
કુક્કુટસ્ય પુરીષં ચ કેશાશ્ચર્મ પુરાણકમ્
જીર્ણાં ચ ભિક્ષુસઙ્ઘાટીં સર્પનિર્મોચનં ઘૃતમ્
ધૂપમેતં પ્રયુઞ્જીત સન્ધ્યાકાલે સુખઙ્કરમ્
અનન્તાં કુક્કુટીં બિમ્બીમરિષ્ટામથ કર્કટીમ્
સૂત્રેણ ગ્રથિતા એતા ધારયેત્ પાણિપાદયોઃ
અક્ષિરોગચિકિત્સાભિઃ શમયેદન્ધપૂતનામ્
શીતઙ્કારચિકિત્સાભિઃ શમયેચ્છીતપૂતનામ્
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ
પચેદ્ ઘૃતં પઞ્ચમૂલ્યા સૈન્ધવેન ચ પણ્ડિતઃ
દીપનીયમિતિ પ્રોક્તં સર્પિરેતન્મહાત્મના
સક્ષૌદ્રશર્કરં લેહ્યં શમયેચ્છીતપૂતનામ્
રાસ્ના પુનર્નવા કુષ્ઠં તગરં દેવદારુ ચ
પત્રાગુરુહરેણ્વશ્ચ ગુડૂચી ત્રિફલા સિતા
દશમૂલં ચ તૈઃ સર્પિઃ પચેત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે
વિશુદ્ધં લેહયેદ્બાલં શામ્યતે કટપૂતના
બિલ્વાઙ્કોઠૌ કપિત્થાર્કૌ કાર્પાસમટરૂષકમ્
ઉરુવૂકસ્ય પત્રાણિ વંશસ્યાશ્મન્તકસ્ય ચ
પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શતપુષ્પા પુનર્નવા
એતૈસ્તૈલં ઘૃતં વાઽથ પયસા યોજિતં પચેત્
એતેન ગાત્રમભ્યજ્ય સક્ષારં પાયયેદિદમ્
મૃદ્વીકાં ચ પયસ્યાં ચ શ્રીપર્ણીં સારિવા તથા
મધૂકં નાગપુષ્પં ચ શીતપાકીયુતં પિબેત્
શર્કરામધુસંયુક્તં તદા સંપદ્યતે સુખી
અથાસ્ય ધૂપનં દદ્યાત્ સાયં પ્રાતરતન્દ્રિતઃ
ગોલોમીસર્પનિમોકં વચાં સિદ્ધાર્થકાઁસ્તથા
સંસૃજ્ય સર્પિષા તેન ધૂપયેત્ સન્ધ્યયોર્ભિષક્
ઇત્યન્ધપૂતનાયાસ્તુ બિલ્વાઙ્કોઠાદિ ભેષજમ્
જાતમાત્રં પુરા સ્કન્દમુમાશઙ્કરસન્નિધૌ
ગન્ધાલઙ્કારપુષ્પાદ્યૈર્મણ્ડયામાસ ષણ્મુખમ્
ઇષુકં ચિત્રકં ચાસ્ય લલાટચક્ષુષિ વ્યધાત્
નાસિકાગણ્ડચિબુકવક્ત્રે ચિત્રવિશેષકાન્
ગન્ધર્વાપસરસશ્ચૈનં રમયન્તિ ગણાસ્તથા
તતોઽબ્રવીદ્બાલભાવાન્માતરં ભગવાન્ ગુહઃ
એતમેવ મહાદેવજટાભારં વિભૂષણમ્
દેહીતિ ન ચ લેભે તં પુનઃ પુનરપિ ધ્રુવમ્
ગુહસ્ત્વલભમાનસ્તં રુષિતો લલિતઃ સદા
અપવિદ્ધ્ય ક્ષિતૌ સર્વં નિર્મૃજ્ય મુખમણ્ડલમ્
તતઃ ક્ષુબ્ધાસ્ત્રયો લોકા નષ્ટજ્ઞાના વિચેતસઃ
દમ્પતી ચાપિ સંવિગ્નૌ દદતુશ્ચામૃતોદ્ભવમ્
તતઃ પ્રભૃતિ સપ્તાનાં ચન્દ્રઃ શિરસિ દૃશ્યતે
રુદ્રસ્કન્દાદિનન્દીનાં રેવત્યાશ્ચ મહાત્મનઃ
અપવિદ્ધં તુ યત્ ક્રોધાત્ સ્કન્દેન મુખમણ્ડલમ્
તતો ગ્રહઃ સા બભૂવ દારુણા મુખમણ્ડિકા
નિર્દહિષ્યન્નિવ ક્રોધાત્તતસ્તામબ્રવીદ્ગુહઃ
અન્નં કુરુ મહાભાગે સઙ્કીર્ણાકારકર્મણામ્
તથાઽસ્ત્વિતિ ચ સા પ્રાહ સ્કન્દસ્ય પરિચારિકા
એવં મુખાચિ જજ્ઞે શૃણુ તસ્યાશ્ચિકિત્સિતમ્
કપિત્થબિલ્વતર્કારીબિમ્બીગન્ધર્વહસ્તકાઃ
તૈલમેતૈસ્તુ સંયુક્તં હિતમભ્યઞ્જનં શિશોઃ
ખુડ્ડાકં પઞ્ચમૂલં ચ શ્યોનાકોઽથ મધૂલિકા
મધૂકાનિ ત્વચઃ ક્ષીરી પિપ્પલ્યસ્તૈર્ઘૃતં પચેત્
ગવ્યં ક્ષીરં ગવાં પક્વં શર્કરામધુસંયુતમ્
પિબેત્ કોલમિતં બાલસ્તતઃ સંપદ્યતે સુખી
કુષ્ઠં સર્જરસં ચૈવ યવાઃ સર્પિશ્ચ ધૂપનમ્
સર્પવીરલ્લચાષાણાં જિહ્વાનાં ધારણં મણેઃ
જીર્ણે ભોજનમપ્યસ્ય તતઃ શસ્તં પ્રદાપયેત્
અતશ્ચોર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શીતપૂતનયાઽર્દિતે
નાદેયી સુરસા બિમ્બી કપિત્થં જીવકસ્તથા
નદીભલ્લાતકં શ્યામા બિલ્વં શીતશિવં તથા
એતં કષાયં નિષ્ક્વાથ્ય પરિષિઞ્ચેત્ સુખામ્બુના
એતેન પરિષિક્તસ્ય તૈલમભ્યઞ્જનં શૃણુ
ગોમૂત્રં બસ્તમૂત્રં ચ મુસ્તકં દેવદારુ ચ
કુષ્ઠં ચ સર્વગન્ધાશ્ચ તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્
ખદિરં રોહિણીસારં પલાશં કકુભત્વચમ્

એતં સંભૃત્ય સંભારં ક્ષીરે સર્પિર્વિપાચયેત્
તત્ સિદ્ધં લેહયેત્ કાલે શર્કરાક્ષૌદ્રમાત્રયા
શીતપૂતનયા ગ્રસ્તો મુચ્યતે પથ્યભોજનઃ
ગૃધ્રોલૂકતરક્ષૂણાં પુરીષાણિ સમાનયેત્
અગ્નિકો બસ્તલોમાનિ પિચુમન્દશ્ચ ધૂપનમ્
શીતપૂતનયા ગ્રસ્તે તચ્ચેદં ચ ચિકિત્સિતમ્
અત ઊર્ધ્વં તુ સર્વેષાં શૃણુ સામાન્યભેષજમ્
અગ્નિમન્થઃ કુરબકો વરુણઃ પારિભદ્રકઃ
નિશાઽનલઃ પોટગલઃ પૂતિકા રોહિષસ્તથા
એતેન પરિષિક્તસ્ય તૈલમભ્યઞ્જનં શૃણુ
પ્રિયઙ્ગૂ રોચના ચૈવ શતપુષ્પા કુટન્નટમ્
તાલીસપત્રં નલદં તથા ચન્દનસારિવે
મધૂકાઙ્કોઠમઞ્જિષ્ઠાપૃથ્વીકાભૂતિકાનિ ચ
એતૈસ્તૈલં સમં સિદ્ધં મુદ્ગામ્લોદકસંયુતમ્
એતેન બાલમભ્યક્તં મુઞ્ચત્યાશુ પિતૃગ્રહઃ
બિમ્બીકાશ્મર્યમધુકં કુલત્થા બદરા યવાઃ
ખુડ્ડાકપઞ્ચમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથં ચાત્ર દાપયેત્
ખર્જૂરં મુસ્તકં ચૈવ નારિકેલફલાનિ ચ
નાલિકાઙ્કુરમૃદ્વીકા મધૂકં મધુકં તથા
એતાનિ શુષ્કચૂર્ણાનિ ---
પ્લીહહલીમકચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
---દોઽગ્નિબલસંક્ષયઃ
મૂર્ચ્છા તૃષ્ણા ભ્રમસ્તન્દ્રી વિષાદારુચિગૌરવમ્
તસ્ય પ્રતિક્રિયાં કુર્યાદ્વાતપિત્તહરીં બુધઃ
ગુડૂચીસ્વરસે સિદ્ધં સક્ષીરં માહિષં ઘૃતમ્
ઉપસ્નિગ્ધં તતસ્તં તુ સ્રંસયેદ્બલકાલવિત્
રસેનામલકાનાં તુ ત્રિવૃદ્યુક્તેન યુક્તિતઃ
મધુરાણ્યવિદાહીનિ વિરિક્તં નિત્યમાશયેત્
દુર્બલસ્ય પ્રયોજ્યા તુ નિત્યં ગુડહરીતકી
રક્તપિત્તૌષધં યચ્ચ તચ્ચાપ્યત્ર પ્રશસ્યતે
ધાત્રીફલાનાં પક્વાનાં સ્વરસસ્યાઢકં ભવેત્
પિપ્પલ્યો મધુકં દ્રાક્ષા ચન્દનોશીરબાલકમ્
ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેતૈઃ પક્વે દદ્યાચ્ચ શર્કરામ્
તલ્લિહેન્મધુના પ્રાતઃ પથ્યાશી નીરુજો ભવેત્
એતત્ પિત્તોત્તરે કાર્યં શૃણુ વાતોત્તરેઽપિ તુ
કલ્યાણકં બલાતૈલં કૌમારં વા પ્રયોજયેત્
કામલાપાણ્ડુશોથાનાં તુલ્યં કુર્યાચ્ચ ભેષજમ્
પથ્યાશિના ચ સતતં સેવ્યાઽગસ્ત્યહરીતકી
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ પ્લીહાહલીમકચિકિત્સતમ્
ઉદાવર્તચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાત ઉદાવર્તચિકિત્સિતમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

કષાયકટુતિક્તરૂક્ષશીતપૂતિશુષ્કશાકવલ્લૂરપિણ્યાકસુનિષણ્ણકદુગ્ધિકાકોદ્રવશ્યા-માકનીવારયવકકટ્ટ વેત્રાગ્રકર્કન્ધૂકપિત્થબિલ્વકરીરગાઙ્ગેરુકીલિકુચપારાવતભવ્યકાઞ્જિકશુક્તારનાલતુષો-દકમુદ્નકલાયાતસીપ્રભૃતિનિષેવણાદ્રુક્ષાત્મનો વાતભૂયિષ્ઠપ્રકૃતેર્વેગવિધારણાદનિલઃ પ્રકુપિતો દેહમૂર્ધ્વમુદામુત્ય વાયુનોદાનેન પ્રત્યાહતો ગુદમાસાદ્યાશયં કૃત્વાઽધોવહાનિ સ્રોતાંસિ દૂષયિત્વા વિણ્મૂત્રકફપિત્તાનિલશુક્રમાર્ગાનુપરુણદ્ધિ તત આનાહમુપજનયતિ પ્રાણહરં તલ્લક્ષણં વા । ક્ષીરમુપસેવમાનસ્ય શિશોરચિરં વા કટીધારણાદ્બસ્તિગુદસંરોધનાદતિરોદનાત્ પ્રજાગરાદસ્નેહાત્ક્ષીરાનુપસેવનાદ્વેગવિધારિણ્યા ઉપવાસપ્રમિતાશનવિષમાશનપ્રજાગરચિત્તેર્ષ્યાવ્યાયામનિત્યાયાઃ ક્ષીરમામોદ્યતે વાયુના તત્ પીયમાનમુદાવર્તાય સંપદ્યતે । તત્ર ષડુદાવર્તાઃ । વાતવિણ્મૂત્રશુક્રચ્છર્દિક્ષવથૂનાં સંધારણાદપ્રવૃત્તેશ્ચ ષણ્ણાં ષડુચ્યન્તે । તદુદાવર્તસામાન્યાત્તુ તમેકમેવાહુરેકે । તેષાં નવેગાન્ધારણીયેઽધ્યાયે લક્ષણાન્યૌષધાનિ ચોક્તાનિ । તાનીહાપિ તુ દારુણત્વાદસ્ય વ્યાધેર્યત્કિઞ્ચિદુપદેક્ષ્યામઃ । શૂલમૂર્ચ્છાદાહાનાહાધ્માનાનિ પ્રવૃત્તિદ્વેષો વૈવર્ણ્યં સંજ્ઞાનાશસ્ખલનપતનવિલપનતૃષ્ણાહિક્કાશ્વાસપ્રસ્વેદાઽઙ્ગારપરિકર્તિકાભિરભીક્ષ્ણં બાધ્યતે બસ્તિગુદહૃદયપાર્શ્વવંક્ષણોદરશૂલમૂરુસાદો વ્યથા ચેત્સુદાવર્તલક્ષણાનિ । પઞ્ચાદૌ
પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ

પઞ્ચજનમાદાવુષ્ણલવણતૈલાભ્યક્તં યથાયોગં સ્વિન્નશરીરં ફલવર્તિભિરુપક્રમેત્ । વિસ્રંસિતં ચ સંતમુષ્ણસ્નિગ્ધમધુરલવણપ્રાયમશનં યવગોધૂમષષ્ટિકશાકઘૃતપ્રાયમાનૂપૌદકમાંસપ્રાયં વાઽઽહારમનુપદ્રવાય બલિને ઉપકલ્પયેત્ । કોશાતકીકષ્ટ્વલાબુબીજપિપ્પલીસૈન્ધવહિઙ્ગુવચાહરિતાલમનઃશિલામાષચૂર્ણૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ ફલવર્ત્ય ઉપવાતા ઘૃતાક્તે કટુતૈલાક્તે વા ગુદે શલાકયા પ્રણયેત્ । પૂર્વવદેવ ચોપચારઃ । મ્રક્ષણાચ્છાદનપરિષેકાશનાનિ તાનિ ચાસ્ય સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ વિદધ્યાત્ । સક્તુવાટ્યકુલ્માષાપૂપવાસ્તુકયવશાકસુધાપત્રત્રિવૃચ્છાકપઞ્ચાઙ્ગુલશ્રીવારિકાશ્રીફલા-સુવર્ચલાકાકમાચીકલાયપાલઙ્ક્યાદિભિશ્ચ શાકૈર્ઘૃતસિદ્ધૈર્ભોજયેદ્યવાન્નમ્ । ત્રિવૃત્પીલુયવોત્કારાન્ વા ગોમૂત્રેણ પાયયેત્ । ત્રિવૃદ્ધરીતકીશ્યામાસુધાઃ ક્ષીરેણ યુક્તા મૂત્રૈર્વાનાહભેદનમ્ । ત્રિફલાદન્તીશ્યામાત્રિવૃત્કમ્પિલ્લકપીલુસ્વર્ણક્ષીરીવચાસપ્તલાનીલિકાગ્રહઘ્નીચૂર્ણાનિ સુધાક્ષીરેણ ગુટિકા આમલકમાત્રીઃ કૃત્વા તત એકાં ભક્ષયિત્વોષ્ણોદકમૂત્રાનુપાનાદાનાહૈર્મુચ્યતે । એતાન્યેવ ત્રિફલાદીનિ ક્ષીરમૂત્રવર્જિતાનિ પઞ્ચકટુકપઞ્ચલવણહિઙ્ગુકુષ્ઠક્ષારદ્વયશતપુષ્પાપાઠાશ્રીફલયુતાનિ ચૂર્ણાનિ કૃત્વા બિડાલપદકં ક્ષીરમદ્યોષ્ણવારિગોમૂત્રાન્યતમપીતમાનાહશૂલગુલ્મભગન્દ રાર્શસાં નિર્ણાશનં ચૂર્ણં નારાચકમિત્યુચ્યતે તત્

તત્ર શ્લોકાઃ--
યદિ વ્યતિક્રમેદેતાનુદાવર્ત ઉપક્રમાન્
યુક્તોષ્ણલવણં તસ્ય નિરૂહમુપકલ્પયેત્

આસ્થાપનં ચ ---
રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
--- રોગાનીકવિનાશનમ્ ।
પિપ્પલ્યો વિંશતિઃ શ્રેષ્ઠા ઉદકાર્ધાઢકે શૃતાઃ
ચતુર્ભાગાવશેષં તં છાગક્ષીરેણ તાવતા
શૃતં નિત્યં પિબેચ્છોષી તેનૈવાશ્નીત નિત્યદા
વિના વાઽન્નોદકં શક્ત્યા તત્પ્રધાનો વિમુચ્યતે
દ્વાદશાબ્દાનતીતો વા સ્નિગ્ધસ્વિન્નો વશોધિતઃ
પિબેત્ક્ષીરેણ પિપ્પલ્યઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ વર્ધયેત્
શતં તથૈવ હ્રસયેદ્ભોજનોદકવર્જિતઃ
પિપ્પલીવર્ધમાનં તુ સર્વરોગવિનાશનમ્
પિપ્પલીનાં શતં વાઽપિ શૃતં તોયાઢકે સદા
પાદશિષ્ટં સમક્ષીરં શ્રપયેત્પુનરેવ તત્
કફાધિકે તુ સક્ષૌદ્રં સઘૃતં પવનાધિકે
પિત્તોત્તરે શર્કરયા સેવમાનઃ સુખી ભવેત્
પિપ્પલીવર્ધમાનં તુ વાતશ્લેષ્મોત્તરે હિતમ્
સર્વત્ર પિપ્પલીક્ષીરં હિતં કાલાદિદર્શનાત્
શરન્મુખે નાગબલામૂલાન્યુદ્ધૃત્ય શોષયેત્
સન્નિધાય નવે ભાણ્ડે વ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ
સ્ત્રીશૂદ્રવર્જી વિજને ચૂર્ણં ક્ષીરેણ પાયયેત્
પ્રથમે દિવસે કર્ષં તતશ્ચોર્ધ્વં વિવર્ધયેત્
તતઃ પલં પલં નિત્યં પાયયેત્ પયસા શુચિઃ
જીર્ણે તસ્મિન્ પિબેત્ ક્ષીરં ભક્તોદકવિવર્જિતઃ
માસાત્સોપદ્રવં શોષં હન્તિ નાગબલા નૃણામ્
પ્રજામાયુર્બલં મેધાં પ્રયતાય દદાત્યપિ
ષણ્માસેન શ્રુતધરઃ સર્વરોગવિવર્જિતઃ
અશીતિકોઽપિ ચ યુવા ભવેત્ સંવત્સરાન્નરઃ
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ શુણ્ઠ્યાશ્ચ બ્રાહ્મ્યાશ્ચ મધુકસ્ય ચ
તદ્ગુણઃ સર્વરોગઘ્નો વિધિર્નાગબલાસમઃ
ઉદ્વર્તિતસ્ત્વજાલેણ્ડૈરજામૂત્રાભિષેચિતઃ
અજાક્ષીરં પિબેન્નાન્યદજાભિશ્ચ વસેત્ સહ
અધસ્તાદવટેઽજાનાં વસઞ્છોષી વિમુચ્યતે
આજં રસાયનં હ્યેતત્ક્ષયઘ્નં બલવર્ધનમ્
હરીતકીનાં શ્રેષ્ઠાનાં દ્વે શતે જર્જરીકૃતે
દશમૂલસુધાદન્તીકરઞ્જાધોગુડાસનાઃ
મયૂરકં દેવદારુ નિચુલં કુટજાટજી
કટઙ્કટેરી બૃહતી રાસ્ના શ્યોનાકચિત્રકૌ
વરુણં ચેતિ સંકુટ્ય પઞ્ચવિંશતિકૈઃ પલૈઃ
ષડ્દ્રોણેઽપાં પચેદેતદ્યાવત્પઞ્ચાઢકં સ્થિતમ્
તસ્મિન્ પૂતે ગુડતુલાં દત્ત્વા ભૂયશ્ચ સાધયેત્
પરિવૃત્તં સમાલક્ષ્ય ઘૃતભાણ્ડે નિધાપયેત્
મરિચાનિ વિડઙ્ગાનિ ભાર્ગીં શક્રયવાંસ્તથા
આવપેત્કુટબીજાનિ પિપ્પલીપ્રસ્થમેવ ચ
મધુપ્રસ્થં ચ સંસૃજ્ય માસાદૂર્ધ્વં પ્રયોજયેત્
પથ્યાશી માત્રયા કાલે મુચ્યતે કફજૈર્ગદૈઃ
મહાભયારિષ્ટ ઇતિ કશ્યપેન પ્રકલ્પિતઃ
અપામાર્ગોઽશ્વગન્ધા ચ નાકુલી ગૌરસર્ષપાઃ
તિલા બિલ્વં ચ કલ્કઃ સ્યાત્ક્ષયેષૂદ્વર્તનં હિતમ્
લશુનાનાં પલશતં નિસ્તુષં જર્જરીકૃતમ્
જલદ્રોણેષુ દશસુ શ્રપયેત્પાદશેષિતમ્
ઘૃતાઢકદ્વયં તત્ર વિપચેજ્જીવનૈઃ સહ
આજસ્ય પયસો દ્રોણં ક્વાથં ચ દશમૂલિકમ્
આવપેત્તદ્ઘૃતં ગોપ્યં પ્રયોજ્યં માસતઃ પરમ્
ઇન્દ્રાણીઘૃતમિત્યેતદ્રાજયક્ષ્મવિનાશનમ્
વન્ધ્યાષણ્ઢકવૃદ્ધાનાં કામદં પથ્યભોજિનામ્
લશુનં વાઽપિ કલ્પેન યથોક્તેનોપચારયેત્
ઘૃતસ્યાર્ધાઢકે ગવ્યે જર્જરં લશુનાઢકમ્
ઘૃતભાણ્ડે સમાવાપ્ય વર્ષં ધાન્યેષુ ગોપયેત્
ષણ્માસમષ્ટમાસં વા ચતુર્માસમથો તતઃ
પેયં નાગબલાવચ્ચ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે
ઇન્દ્રાણીઘૃતકલ્પેન દ્રાક્ષાસર્પિર્વિપાચયેત્
તથા પીલુઘૃતં ચૈવ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે
ઇષ્ટયો રોહિણીસ્નાનં તયોર્મઙ્ગલસેવનમ્
રુદ્રપૂજા ધૃતિઃ શૌચં બ્રહ્મચર્યં ચ શાન્તયે
ષડેકાદશ ચોક્તાનિ યાનિ રૂપાણિ યક્ષ્મિણઃ
ત એવોપદ્રવાસ્તેષામશાન્તૌ સ્વં ચિકિત્સિતમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સિતેષુ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમ્
ગુલ્મચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતો ગુલ્મિનાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

વાતાદિસર્વરક્તોત્થાઃ કુક્ષિહૃત્પાર્શ્વબસ્તિજાઃ
પઞ્ચ પઞ્ચાપદામગ્ર્યા ગુલ્માઃ સૂત્રે નિદર્શિતાઃ

ચેષ્ટાન્નપાનસામાન્યા દોષાઃ પ્રકુપિતા નૃણામ્
આમાશયમધિષ્ઠાય તતો ગુલ્માન્ પ્રકુર્વતે

વાતલેષ્વન્નપાનેષુ વાતલો યઃ પ્રસજ્જતિ
ધાવતિ પ્લવતેઽધીતે ભૃશં ગાયતિ નૃત્યતિ

શીતવાતામ્બુસેવી ચ શીતરૂક્ષકટુપ્રિયઃ
વ્યાધિક્લિષ્ટઃ કૃશો રૂક્ષઃ સેવતે તીક્ષ્ણમૌષધમ્

ઉદીરયતિ ચ્છર્દિં ચ બલાચ્છર્દયતેઽપિ વા
નિરુણદ્ધિ ચ વાતાદીન્ તૃપ્તઃ પિબતિ વા બહુ

શીઘ્રયાનેન વા યતિ વ્યવાયં વાઽતિસેવતે
વ્યાયામાધ્યયનસ્ત્રીષુ બાલો રૂક્ષશ્ચ યો રતઃ

એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ કુપિતો મારુતો દોષસંચયમ્
કરોતિ યત્ર તત્રાસ્ય સ્થાને ગુલ્મો નિચીયતે

અગ્નિનાશોઽરુચિઃ શૂલં ચ્છર્દ્યુદ્ગારાન્ત્રકૂજનમ્
પુરીષવર્તનં કાર્શ્યં ગુલ્માનાં પૂર્વલક્ષણમ્

શૂલં મૂર્ચ્છા જ્વરસ્તોદઃ કાર્શ્યં તૃષ્ણાઽરુણાત્મતા
પાર્શ્વાંસાક્ષકશૂલં ચ વાતગુલ્મસ્ય લક્ષણમ્

ઊષાયણં જ્વરો દાહસ્તૃષ્ણાવિડ્ભેદેપીતતાઃ
પિત્તગુલ્મે વિજાનીયાત્ પિત્તલાન્નોષ્ણસેવિનઃ

રોમહર્ષો જ્વરશ્છર્દિરરુચિર્હૃદયગ્રહઃ
મૂત્રાક્ષિનખવિટ્શૌક્લ્યં શૈત્યં ચ કફગુલ્મિનઃ

સર્વાણ્યેતાનિ રૂપાણિ લક્ષ્યન્તે સાન્નિપાતિકે
રક્તગુલ્મઃ સ્ત્રિયા યોનૌ જાયતે ન નૃણાં ક્વચિત્

દુષ્પ્રજાતા ગર્ભા ચ ગર્ભસ્રૂર્બહુમૈથુના
અન્વક્ષગર્ભકામા ચ બહુશીતાર્તવા ચ યા

ઉદાવર્તનશીલા ચ વાતલાન્નનિષેવિણી
યા સ્ત્રી તસ્યાઃ પ્રકુપિતો વાતો યોનિં પ્રપદ્યતે

નિરુણદ્ધ્યાર્તવં તત્ર માસિકં સંચિનોતિ ચ
રક્તે ચ સંસ્થિતે નારી ગર્ભિણ્યસ્મીતિ મન્યતે

સ્તનમણ્ડલકૃષ્ણત્વં રોમરાજિઃ સદોહદા
ગર્ભિણીરૂપમવ્યક્તં ભજતે સર્વમેવ તુ

વિપાકપાણ્ડુકાર્શ્યાનિ ભવન્ત્યભ્યધિકાનિ તુ
ઇત્યેવં લક્ષણં સ્ત્રીણાં રક્તગુલ્મં પ્રચક્ષતે

અનેકદોષસંઘાતો ગુલ્મવદ્ગુલ્મ ઉચ્યતે
ત્રિદોષજાદૃતે ગુલ્માઃ સિદ્ધ્યન્તિ ન ચિરોત્થિતાઃ

ગુલ્મિનં પ્રથમં વૈદ્યઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતમ્
યથાસ્વદોષશમનૈરૌષધૈઃ સમુપક્રમેત્

બૃંહણં ચાતિગુલ્મેષુ ભૃશં ચાતિવિરૂક્ષણમ્
અતિસંશોધનં ચૈવ ગુલ્મિનાં ન પ્રશસ્યતે

અભયા પિપ્પલી વ્યોષં યાવશૂકોઽથ ચિત્રકઃ
સૌવર્ચલં વિડઙ્ગાનિ વચા ચેત્યક્ષસંમિતાઃ

સમ્યક્પક્વં ઘૃતપ્રસ્થં તત્પિબેચ્ચ યથાબલમ્
ઘૃતં દશાઙ્ગમિત્યેતદ્વાતગુલ્મનિવારણમ્

સૈન્ધવં યાવશૂકશ્ચ પિપ્પલી હસ્તિપિપ્પલી
શુણ્ઠી ચિત્રક ઇત્યેષાં ષડ્ભાગાઃ પલિકા પૃથક્

તુલ્યક્ષીરં ઘૃતં પ્રસ્થં પક્વં ષટ્પલમુચ્યતે
ષટ્પલં સર્વગુલ્મેષુ વૈદ્યાઃ પ્રાહુર્યથાઽમૃતમ્

અભયા પિપ્પલી દ્રાક્ષા ગુડૂચી સપુનર્નવા
લવણક્ષારગન્ધર્વભાર્ગીરાસ્નારસાઞ્જનમ્

તુલ્યક્ષીરં પચેદેતૈર્ઘૃતમક્ષસમૈર્ભિષક્
શૈશુકં નામ તત્ સર્પિર્વાતગુલ્મનિવારણમ્

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસમાશ્વસ્તં ગુલ્મિનં સ્રંસયેત્તતઃ
વિરેચનેન મૃદુના તૈલેનૈરણ્ડજેન વા

વિરિક્તં ચ યથાકાલં નાતિરૂક્ષાણિ ભોજયેત્
યુક્તામ્લલવણોષ્ણાનિ યુક્તસ્નેહરસાનિ ચ

ભોજયેદ્ગુલ્મિનં નિત્યં નિદાનગુરુવર્જકમ્
ન ચાતિભોજનં નિત્યં શસ્યતે સર્વગુલ્મિનામ્

પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચવ્યં ચિત્રકનાગરમ્
બિલ્વં કપિત્થં બદરં વૃષકં ગણિકારિકામ્

હિઙ્ગુદાડિમજીવન્તીવૃક્ષામ્લં સામ્લવેતસમ્
પૌષ્કરં શટિદન્ત્યૌ ચ લવણાનિ ચ સર્વશઃ

દ્વૌ ક્ષારાવજમોદં ચ તુલ્યં શુષ્કાણિ ચૂર્ણયેત્
માતુલુઙ્ગરસેનૈતે વટકા બદરોપમાઃ

કૃતાઃ સુખામ્બુના પેયા મદ્યૈરમ્લેન વા ભિષક્
વાતગુલ્મમુદાવર્તં પ્લીહશૂલં ચ નાશયેત્

મયૂરાંસ્તિત્તિરીન્ ક્રૌઞ્ચાન્ કપોતાન્ વનકુક્કટાન્
યવગોધૂમશાલીંશ્ચ વાતગુલ્મી સદાઽશ્નિયાત્

યદિ તુ સ્નિહ્યમાનસ્ય વાતગુલ્મો ન શામ્યતિ
હિતમાસ્થાપનં તસ્ય તથૈવાપ્યનુવાસનમ્
ક્ષીરાનુપાનામભયાં સગુડાં સંપ્રયોજયેત્

ગુલ્મિનાં બદ્ધવર્ચાનાં ---
કુષ્ઠચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
સ્વેદો વાઽતિખરત્વમઙ્ગાનામતિશ્લક્ષ્ણતા વા વૈવર્ણ્યં
રૌક્ષ્યં લોમહર્ષઃ પિપાસા ગૌરવં રાગો દૌર્બલ્યં વેપથુઃ
પિડકારુષાં સંભવશ્ચાતિવેદના ચ ક્ષતવિસર્પણમિતિ
તત ઊર્ધ્વમક્રિયાવતાં કુષ્ઠાનિ જાયન્તે । તત્ર શ્યાવારુણશૂલકણ્ડૂચિમિચિમખરત્વપારુષ્યસંસ્તમ્ભાયામૈર્વાતોત્તરાણિ વિદ્યાત્ દાહવેદનાજ્વરવિડ્ભેદોષાયનપાકસ્રાવકોઠાનિકર્ણા ક્ષિપ્રોત્થાનૈઃ શીતમધુરકષાયસર્પિરનુશયૈશ્ચ પિત્તોત્તરાણિ વિદ્યાત્ શ્વેતપાણ્ડુઘનોત્સેધગુરુસ્તૈમિત્યસ્તમ્ભમહાપરિગ્રહાગ્નિસાદૈઃ શીતાદિતરાનુશયૈઃ કફોત્તરાણિ વિદ્યાત્ વ્યાવિદ્ધરૂપબહુસ્ફુટિતપરિસ્રાવકૃમિદાહરુજોપેતશરીરાવયવપાતનમશુચિવિગન્ધિશો-થબહુલમનેકોપદ્રવં સાન્નિપાતિકં રક્તત્વાત્ કાકણમિત્યુચ્યતે । દ્વિદોષજાનીતરાણિ તાન્યનુવ્યાખ્યામઃ -- વાતોત્તરે કપાલકુષ્ઠં પિત્તોત્તરે ત્વૌદુમ્બરં કફોત્તરે મણ્ડલકુષ્ઠં વાતપૈત્તિકમૃષ્યજિહ્વં પિત્તશ્લૈષ્મિકં પૌણ્ડરીકં સિધ્મં ચ ઇતિ સમાસલક્ષણમ્ । વિસ્તરતસ્ત્વષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ તાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ--સિધ્મં ચ વિચર્ચિકા ચ પામા ચ દદ્રુશ્ચ કિટિભં ચ કપાલં ચ સ્થૂલારુષ્કં ચ મણ્ડલકુષ્ઠં ચ વિષજં ચેતિ નવ સાધ્યાનિ પૌણ્ડરીકં ચ શ્વિત્રં ચ ઋષ્યજિહ્વં ચ શતારુષ્કં ચૌદુમ્બરં ચ કાકણં ચ ચર્મદલં ચૈકકુષ્ઠં ચ વિપાદિકા ચેતિ નવાસાધ્યાનિ । સર્વં તુ કુષ્ઠં ત્વઙ્માંસરુધિરલસીકાશ્રયં સ્પર્શઘ્નં ચેતિ વર્ધમાન ચ વૈરૂપ્યકરં ભવતિ । તત્તુ રજોધ્વસ્તમલાબુવારણપુષ્પીપુષ્પસદૃશં સિધ્મં શ્યામલોહિતવ્રણવેદનાસ્રાવપાકવતી વિચર્ચિકા કણ્ડૂતોદપાકસ્રાવારુષ્મતી પામા રૌક્ષ્યકણ્ડૂદાહસ્રાવવન્તિ મણ્ડલાનિ વૃદ્ધિમન્તિ દદ્રુઃ કૃષ્ણશ્યાવારુણખરપરુષસ્રાવવૃદ્ધિમન્તિ ગુરૂણિ પ્રશાન્તાનિ ચ પુનઃ પુનરુત્પદ્યન્તે કિટિભાનિ કૃષ્ણખરપરુષમલિનમનેકસંસ્થાનમણ્ડલં મણ્ડૂલમૃતુસન્ધિષૂષ્ણે ચાતિબાધતે કપાલાકૃતિ કપાલં પિચ્છાસ્રાવવેદનાદાહકણ્ડૂતોદજ્વરવૈસર્પમહાબ્રણપરિગ્રહં મૃદુખરનિભં મહારુષ્કં મણ્ડલૈર્બન્ધુજીવકુસુમોપમૈર્દાહકણ્ડૂવેદનાસ્રાવવદ્ભિર્મણ્ડલકુષ્ઠં લૂતાકીટપતઙ્ગસર્પદશનદષ્ટમુપેક્ષિતં વ્યભિચારેણ ખરીભવતિ કૃચ્છ્રસાધ્યં વિષજં મહાશયસમુત્સેધં જાતં ચિરાદ્ભેદિ પુણ્ડરીકપલાશવર્ણં પૌણ્ડરીકં શ્વેતભાવાચ્છ્વિત્રં પઞ્ચવિધમુત્તરત્રોપદેક્ષ્યામઃ ઋષ્યજિહ્વોપમં પારુષ્યવૈવર્ણ્યગૌરવર્ણવિલ્કેદૈઋર્ષ્યજિહ્વં નીલલોહિતપીતાસિતૈરનેકૈરરુદ્ભિઃ ખરૈઃ સ્રાવિભિરુપદ્રુતં શતારુષ્કં પક્વોદુમ્બરફલસદૃશમસ્રાવિ જડમનેકમૌદુમ્બરં વ્યાખ્યાતં કાકણં હસ્તિચર્મસદૃશં ખરં વૃદ્ધિમચ્ચર્મદલં વૈસર્પોદ્ભવં નિત્યવિસર્પિ સ્રાવવેદનાક્રિમિમદેકકુષ્ઠં પાણિપાદાઙ્ગુષ્ઠૌષ્ઠજઙ્ઘાદણ્ડદેશેષુસ્ફુટિતસ્રાવિવેદનાવતીમવિપાકિનીં વિપાદિકાં વિદ્યાત્ । સર્વરોગાશ્ચૈવ મોહાદુપેક્ષ્યમાણા અસાધ્યતાં યાન્તિ અસાધ્યાસ્ત્વાશુ નૃણાં ઘ્નન્તિ તસ્માદાત્મહિતાયાશુ પ્રયતેત । કુષ્ઠેષ્વાદૌ વાતોત્તરેષુ ઘૃતાચ્છપાનમનેકશો મણ્ડાન્તરિતં પ્રશસ્યતે તિક્તસર્પિષ
ઇતરોત્તરયોઃ વમનવિરેચનાસ્થાપન ---
મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
---
કટીસ્કન્ધાતિધરણાત્ પિત્તં ક્રુદ્ધં કફાનિલૌ
અનુસૃત્ય યદા બસ્તિં દૂષયન્તિ તદાશ્રયાઃ
મૂત્રકૃચ્છ્રં તદા જન્તોર્દારુણં સંપ્રવર્તતે
સફેનમલ્પમરુણં કાલં વા શૂલસંતતમ્
મૂત્રમાનદ્ધવર્ચસ્ત્વં વાતાઘાતસ્ય લક્ષણમ્
સદાહવેદનં પીતમત્યુષ્ણં બાષ્પસંહિતમ્
સ્વિદ્યમાનમુખો મૂત્રં કુરુતે પૈત્તિકે શિશુઃ
બહુલં કુરુતે મૂત્રમલ્પબાધં સિતં ઘનમ્
બસ્તિગૌરવશોથૌ ચ મૂત્રાઘાતે કફાત્મકે
દ્વન્દ્વજં દ્વન્દ્વરૂપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સાન્નિપાતિકમ્
રક્તજં પિત્તવજ્જ્ઞેયં સરક્તસ્ય ચ મૂત્રણાત્
વિશેષાઃ સન્નિપાતોત્થે મૂર્ચ્છાભ્રમવિલાપકાઃ
સર્વેષુ કાર્શ્યમરતિરરુચિઃ સાનવસ્થિતિઃ
તૃષ્ણાશૂલવિષાદાતિસ્ત એવ સ્યુરુપદ્રવાઃ
ચિરાત્ પ્રમેહાઃ કુપ્યન્તિ સદ્યઃ કૃચ્છ્રાણિ દેહિનામ્
વિશેષઃ કૃચ્છ્રમેહાનાં કૃચ્છ્રે દાહોઽતિ ચેન્દ્રિયે
કુચ્છ્રાણ્યાશુ નિવર્તન્તે પ્રમેહાસ્તુ પ્રસઙ્ગિનઃ
પિત્તપ્રાયાણિ કૃચ્છ્રાણિ વાતસ્થાનાશ્રયાણિ ચ
તસ્માત્સામાન્યયોગેન ચિકિત્સા હ્યુપદેક્ષ્યતે
શરમૂલાનિ નિષ્ક્વાથ્ય શીતં પૂતં ચ તજ્જલમ્
શર્કરામધુસંયુક્તં પિબેત્ કૃચ્છ્રોપશાન્તયે
મધુકં શરમૂલં ચ ત્રિફલા સિતવારિકા
શૃતં સશર્કરાક્ષૌદ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રનિવારણમ્
તાર્ણસ્ય પઞ્ચમૂલસ્ય રસં નિષ્ક્વાથ્ય પાયયેત્
શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં સર્વકૃચ્છ્રનિવારણમ્
શતાવરી પૃથક્પર્ણી કુલત્થબદરાણિ ચ
શર્કરામધુસંયુક્તો લેહો મૂત્રગ્રહાપહઃ
વિપરીતં પ્રમેહેભ્યો મૂત્રકૃચ્છ્રેષુ કલ્પયેત્
ઔષધં પાનમન્નં ચ સુસ્નિગ્ધં મૃદુ શોધયેત્
મધુરાણીક્ષુવિકૃતીસ્ત્રપુસાનિ ઘૃતં પયઃ
સેવેત વર્જયેન્નિત્યં યત્ સંગ્રાહિ વિદાહિ ચ
ઊષકોઽથ બૃહત્યૌ દ્વે શ્વદંષ્ટ્રા વસુકાવુભૌ
શૃઙ્ગવેરં યવાશ્ચૈવ દર્ભો વૃક્ષાદની બલા
પિપ્પલી તૈઃ શૃતં ક્ષીરં ઘૃતમાત્રાદિમૂર્ચ્છિતમ્
સરક્તે પાયયેત્કૃચ્છ્રે ક્ષિપ્રમેતેન સિધ્યતિ
કનીયસીં પઞ્ચમૂલીં કુલત્થં બદરાણિ ચ
શર્કરામધુસંયુક્તો લેહો મૂત્રગ્રહે હિતઃ
સસૈન્ધવો રસઃ કાર્યો મૂત્રાઘાતે ઘૃતાયુતઃ
સતાર્ણપઞ્ચમૂલો વા રાસ્નાગોક્ષુરકેણ વા
દ્વૌ કરઞ્જૌ નિગર્ભા ચ કાર્પાસો મધુશિગ્રુકઃ
શ્વદંષ્ટ્રા વસુકૌ દ્વૌ ચ મૃણાલં ચોત્પલાનિ ચ
પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં ચૈવ સૂક્ષ્મૈલા મરિચાનિ ચ
એતૈઃ સિદ્ધાં પિબેદ્બાલો યવાગૂં સસુવર્ચલામ્
એતૈરેવૌષધૈર્લેહં શર્કરામધુસંયુતમ્
પ્રયુઞ્જીત ઘૃતં ચૈવ પક્વં કૃચ્છ્રનિવારણમ્
કનીયસી પઞ્ચમૂલી પઞ્ચકોલયવૈઃ સહ
કુલત્થમધુશિગ્રૂણિ કાર્યશ્ચ સતિલો ભવેત્
મન્દસ્નેહો રસસ્ત્વેષ સૌવર્ચલયુતો ભવેત્
મૂત્રાઘાતે પ્રયોક્તવ્યઃ શર્કરાસુ વિશેષતઃ
એકત્રિદોષજૈઃ કૃચ્છ્રૈઃ શર્કરાસ્તુલ્યલક્ષણાઃ
સુવર્ણચૂર્ણસદૃશાસ્તથા સર્ષપસન્નિભાઃ
રોચનેવ ગવાં પિત્તે સંભવન્ત્યનિલાત્મનામ્
વાતેનોન્મથિતં મૂત્રં ખજિતં પાપકર્મણામ્
શર્કરાઃ સ્યુર્વિવૃદ્ધાસ્તા અશ્મર્યઃ સંભવન્ત્યથ
તદેતલ્લક્ષણં તાસાં નિત્યમેવ તુ વેદના
શર્કરા સહમૂત્રેણ નિર્ધાવત્યપિ કસ્યચિત્
શલ્યવત્યશ્મરી બસ્તૌ વર્ધમાનાઽવતિષ્ઠતે
ક્ષીયતે ક્ષીયમાણસ્ય પુષ્યમાણસ્ય પુષ્યતિ
તસ્માન્ન નિત્યં રુજતિ તસ્યોદ્ધરણમિષ્યતે
અશ્મર્યુદ્ધરણં તીક્ષ્ણમૌષધં સ્રોત ઈરણમ્
સાહસાદતિબાલેષુ સર્વં નેચ્છતિ કશ્યપઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથ દ્વિવ્રણીયચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતો દ્વિવ્રણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સૂત્રસ્થાને ભગવતા દ્વૌ વ્રણૌ પરિકીર્તિતૌ
તયોર્વિસ્તરમિચ્છામિ શ્રોતું લક્ષણમેવ ચ

અનુગ્રહાય બાલાનાં ચેષ્ટાહારૌષધાનિ ચ
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ સંપૂજ્યાહ પ્રજાપતિઃ

તરતન્ત્રસ્ય સમયં પ્રબ્રુવન્ન ચ વિસ્તરમ્
ન શોભતે સતાં મધ્યે લુબ્ધઃ કાક ઇવાચિતઃ

અવશ્યં ભિષજા ત્વેતજ્જ્ઞાતવ્યમનસૂયયા
તસ્માત્સમયમાત્રં ભો શૃણુ બાલહિતેપ્સયા

અથ ખલુ દ્વૌ વ્રણૌ નિજશ્ચાગન્તુશ્ચ । નિજો વાતાદ્યેકૈકસર્વદ્વન્દ્વજઃ । ક્ષતભઙ્ગવિદ્ધપાટિતદગ્ધચ્છિન્નનિષ્પિષ્ટાભિરૂનશસ્ત્રતૃણકાષ્ઠાગ્નિવિષદન્તનખશાપમન્ત્રમૂ-લકર્માદિજ આગન્તુઃ । તસ્ય નિજવદેવ
લક્ષણમૌષધં ચ સ્વતર્કેણાનુવિદધ્યાત્

સ્તમ્ભકાઠિન્યાલ્પસ્રાવશૂલતોદસ્ફુરણકષાયાસ્યત્વૈર્વાતિકં વિદ્યાત્ જ્વરદાહમોહતૃષ્ણાશુપાકલૌહિત્યાવદારણારુચિદૌર્ગન્ધ્યૈઃ પૈત્તિકં વિદ્યાત્ સ્તૈમિત્યશૈત્યમાર્દવમન્દવેદનાસ્નેહપાણ્ડવચિરકારિત્વાતિસ્રાવૈઃ
કફજં વિદ્યાત્ સર્વરૂપં સાન્નિપાતિકં દ્વિદોષં સંસૃષ્ટં વિદ્યાત્

ઇત્યત્ર શ્લોકઃ--
સર્વવ્રણાનાં પ્રકૃતિનિરુક્તા દોષદર્શનાત્
ન હિ દોષાનનાશ્રિત્ય વ્રણઃ કશ્ચિચ્છરીરિણઃ

તેષામુપક્રમં ધાત્રીબાલનિગ્રહૌ સંશમનં બન્ધનમ્ ઉત્ક્લિન્નપ્રક્ષાલનં કલ્કપ્રણિધાનં શોધનં રોપણં સવર્ણીકરણમ્ ઇત્યેતૈઃ સ્નેહપાનસંભોજનોપનાહસ્વેદોષ્ણપરિષેકમધુરામ્લલવણૈર્વાતવ્રણં શીતોદકદુગ્ધપરિષેકશીતપ્રલેપનમધુરકષાયતિક્તકલ્કઘૃતપાનમુદ્ગશાલિજાઙ્ગલોપચા-રૈરુષ્ણામ્લકટુલવણબન્ધનસંપૂરણવર્જનૈશ્ચ પૈત્તિકવ્રણમ્ ઉષ્ણતીક્ષ્ણતિક્તકટુકષાયક્ષારસંશોધનોપનાહસ્વેદનોષ્ણવારિપરિષેકલઙ્ઘનબન્ધનસ્રાવણૈઃ કફવ્રણં શમયેત્ । અતો યુક્ત્યેતરાન્ ।
સ્રાવણપાટનદહનસીવનૈષણસાહસાદીન્યતિબાલેષુ ન કુર્યાદિતિ

અત્ર શ્લોકાઃ--
જીર્ણૈઃ પ્રક્ષાલિતૈર્વસ્ત્રૈસ્તથા બદ્ધં નિધાપયેત્
યથૌષધં ન પતતિ બાલકં ચ ન પીડયેત્

વૈસર્પઃ શ્વયથુર્દાહો જ્વરસ્તૃડતિબન્ધનાત્
શિથિલાદનવસ્થાનં મધ્યમસ્તુ પ્રશસ્યતે

વાતાર્કતૃણકાષ્ઠામ્બુમક્ષિકાદિભયાદ્વ્રણમ્
બન્ધો રક્ષતિ શીઘ્રં ચ દહ્યતે ન ચ ખાદતિ

જ્વરવૈસર્પદાહાર્તં રક્તપિત્તોલ્વણં વ્રણમ્
ન બધ્નીયાદ્દ્વિરહ્નસ્તુ સર્વં પ્રક્ષાલયેદ્વ્રણમ્

દ્વે હરિદ્રે તિલાઃ સર્પિઃ સૈન્ધવં મધુકં ત્રિવૃત્
અરિષ્ટપત્રમિત્યેષ કલ્કઃ શોધનરોપણઃ

શોધને રોપણે ચૈવ યુક્ત્યા ક્ષૌદ્રરસક્રિયા
તત્ર નિર્વાપણે ચોક્તા ઘૃતેનોદકસક્તવઃ

સમઙ્ગાધાતકીપુષ્પમગ્રસ્થામલકીત્વચમ્
ઘૃતં કૃષ્ણાસ્તિલા માંસી કલ્કોઽયં વ્રણરોપણઃ

એતૈરેવૌષધૈઃ સર્વૈઃ સર્પિસ્તૈલમથો પચેત્
વ્રણરોપણમિત્યાહુઃ કટ્ફલં વાઽવચૂર્ણિતમ્

જ્વરદાહપિપાસાર્ત્યા પચ્યમાનં વ્રણં વદેત્
તેષાં નિવૃત્તૌ જાનીયાત્ પક્વં પીનોન્નતાકૃતિમ્

મર્મસ્થશ્ચેદુપેક્ષ્યઃ સ્યાદ્બાલં ધાત્રીં ચ પૂરયેત્
ગોદધ્ના મ્રક્ષિતં ચૈનં બધ્નીયાલ્લવણાન્વિતમ્

અમર્મજં પાટયેદ્વા નેત્યેકે પૂર્વદર્શનાત્
રક્તક્ષયાદલ્પભાવાદ્ધન્યાદ્બાલં કુપણ્ડિતઃ

પાટિતં વા પ્ર---
---મઞ્જિષ્ઠાથ મનઃશિલા ।
પ્રલેપઃ સઘૃતક્ષૌદ્રઃ સવર્ણકરણઃ પરમ્
ત્રિફલા જાતિપુષ્પાણિ કાસીસં લોહપત્રિકા
લેપઃ સગોમયરસઃ સવર્ણકરણઃ પરમ્
ચતુષ્પદાનાં ત્વગ્રોમખુરશૃઙ્ગાસ્થિભસ્મના
તૈલાક્તા ચૂર્ણિતા ભૂમિર્ભવેલ્લોમરુહા પુનઃ
અથ ખલુ બાલાનામષ્ટૌ પિડકાઃ સ્વશરીરદોષાત્ સ્વદોષાચ્ચોત્પદ્યન્તે । તાસાં નિદાનલક્ષણે પ્રોક્તે નામરૂપચિકિત્સાં ચ બ્રૂમઃ -- શરાવિકા ચ કચ્છપિકા ચ જાલિની ચ તાઃ કફપ્રાયાઃ સર્ષપિકા ચાઽલજી ચ વિદ્રધિશ્ચ તાઃ પિત્તાધિકાઃ વિનતા વાતાધિકા સર્વદોષજા ત્વરુંષિકા । તાસાં લક્ષણાનિમધ્યે નિમ્ના શરાવિકા શ્લક્ષ્ણોન્નતા કચ્છપિકા સિરાજાલતનુચ્છિદ્રવતી જાલિની સર્ષપાભાઽલ્પાઽશુપાકિની બહુલા વા સર્ષપિકા બહૂપદ્રવાઽઽશુપાકવૈસર્પાઽલજી વિનતા તૂદરે પૃષ્ઠે વાઽવગાઢનીલા રુજાવતી માંસપાકસ્તુ પિત્તપ્રકોપો વા ઉત્પદ્યતે સ એવ સન્ધિષુ મર્મસુ વા વિદ્રધિરિત્યુચ્યતે વિદહ્યાશુ અઙ્ગં વિદીર્યત ઇતિ વિદ્રધિઃ સા બહિરન્તશ્ચોત્પદ્યતે તે ચોભે બાલાનાં કૃચ્છ્રસાધ્યે । ત્રિદોષજા ત્વરુંષિકા ચતુર્વિધા દોષભેદાદેકૈકાધિકસમદોષત્વાત્ શૂલતોદાટોપસ્ફુરણાનાહપામા વાતલિઙ્ગાનિ જ્વરતૃષ્ણાદાહમોહમદપ્રલાપાઃ પિત્તલિઙ્ગાનિ શૈત્યપૈચ્છિલ્યબહુક્લેદારુચિસ્તૈમિત્યાનિ કફલિઙ્ગાનિ સર્વૈઃ સમદોષત્વમ્ અન્યત્રાપિ ચ વ્રણે પૂર્વોક્તાનિ ચ
લક્ષણાનિ
તત્ર શ્લોકાઃ--
પૂર્વં સરાવિકાદ્યાસુ સુસ્નિગ્ધસ્ય વિરેચનમ્
શસ્યતે ચ ભિષક્ તાસુ વ્રણકર્મ યથોચિતમ્
નિવર્તનમપક્વાસુ પિડકાસુ પ્રયોજયેત્
પરિષેકૈઃ પ્રલેપૈશ્ચ ઘૃતપાનૈહિતાશનૈઃ
અરુંષિકાસુ સતતં શિરસો મુણ્ડનં હિતમ્
સ્નાપનં મ્રક્ષણં ચૈવ વ્રણતૈલૈરનેકશઃ
દ્વે હરિદ્રે ત્રિકટુકં સૈન્ધવં વા મનઃશિલા
સુવર્ણજો જપા જાતિર્વચા કુષ્ઠં રસક્રિયા
અશ્વઘ્નમૂલોદકણાદશમૂલં ફલત્રયમ્
એતૈર્ગોમૂત્રસંયુક્તૈઃ પ્રમૃદ્વીયાદરુંષિકામ્
એતૈરેવ પચેત્તૈલં હન્તિ તચ્ચાપ્યરુંષિકામ્
અથ ચેદ્વેદનાં દદ્યાત્તિલૈરુદ્વર્તયેત્તતઃ
સ્વાદુના વ્રણતૈલેન નવનીતેન વા દિહેત્
અથો સલોહિતાં છિન્નાં ક્ષુરેણારુંષિકાં ભિષક્
તુલ્યાભ્યાં ક્ષીરમૂત્રાભ્યાં સિદ્ધોષ્ણાભ્યાં પ્રલેપયેત્
ન ચેદેવં નિવર્તેરન્ સ્રાવણં તુ તતઃ પરમ્
યદા પક્વેષ્ટકાચૂર્ણૈરભીક્ષ્ણં ગુણ્ડ્યતે શિશુઃ
ત્રપુસૈર્વારુબીજં વા ખાદતોઽઙ્ગેષુ શુષ્યતિ
મેદોઽભિવર્ધનં ચાન્નં દિવાસ્વપ્નં ચ સેવતે
તસ્ય મેદઃ પ્રકુપિતં વાયુના ત્વચમાહૃતમ્
મેદઃપૂર્ણત્વચાનદ્ધા જનયત્યરકીલિકાઃ
લવકર્તનતશ્ચૈતા દૃશ્યન્તે ચ ક્વચિત્ ક્વચિત્
કર્કન્ધુગોસ્તનપ્રખ્યા વર્ધમાના ભવન્તિ ચ
તાસાં દહનમેવાગે?ર તપ્તૈઃ સ્નેહૈર્ગુડેન વા
એકૈકશો હિતં જન્તોશ્છિત્વા વા ક્ષારસારણમ્
બન્ધનં ક્ષારસૂત્રૈર્વા વ્રણકર્મ તતઃ પરમ્
વિરુદ્ધાદ્ધ્યશનપૂતિપર્યુષિતાત્યુષ્ણવિષમાશનાત્તુર ---
---ણાદવલઙ્ઘનાદવધૂનનાદ્બીજાનાં કોદ્રવશણબીજમૂલકાતસીકાર્પાસાનાં તુવરીકુલત્થાદીનાં દહ્યમાનાનાં ગન્ધાઘ્રાણાત્ તથા
વસ્ત્રાવકર્તનાલભલ્લાતકાસ્થિ ---
---શાલિપિષ્ટકસાધિતમ્ ।
શીતં સશર્કરક્ષૌદ્રનવનીતં---
---લેહયેન્નવનીતં વા લેહયેદ્વા તપશ્ચિતમ્ ।
દીપ્તાગ્નિમવસન્નાગ્નિ સ્તન્યેનૈવ તુ ધારયેત્
ચપલાનાં તુ બાલાનાં સર્પતાં વા તથા ભૃશમ્
તૃણકાષ્ઠેષ્ટકાશસ્ત્રૈરન્યૈર્વાઽપિ ક્ષતં ભવેત્
આમચ્છેદવદે દારુણસ્તસ્ય ચાત્યયઃ
સંદધ્યાત્તં નિનિર્મૃજ્ય સિઞ્ચેદુષ્ણોદકેન ચ
અથાતિરુધિરસ્રાવે સંસ્તમ્ભ્યઃ શીતવારિણા
સ્વેદયેદ્વા પ્રસઙ્ગે તુ દહનં ક્ષારમેવ વા
સહિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં બધ્નીયાત્ પથ્યભોજિનઃ
ઉભયોર્ઘૃતપાનં ચ વિદધ્યાદ્વ્રણવત્ ક્રિયામ્
શીતકાલેષુ ભૂયિષ્ઠં બાલાનાં કુક્ષિશાયિનામ્
સ્વમૂત્રોપહતાઙ્ગાનાં મૂત્રસંક્લિન્નવાસસામ્
તૃણેષુ વા શયાનાનાં સ્નાનોદ્વર્તનવર્જિનામ્
કૃમિમત્કુણયૂકાનાં સંભવાત્તૈશ્ચ ભક્ષણાત્
ગાત્રં દદ્રુલતાં યાતિ કટિદેશે વિશેષતઃ
મ્રક્ષણોદ્વર્તનસ્નાનં ગન્ધધૂપનિષેવણમ્
બાલાનાં શસ્યતે તત્ર શય્યાયાશ્ચ વિકલ્પનમ્
નિત્યમેવ તુ બાલાનાં નિશિ સ્નેહવિમર્દનમ્
હિતં નિદ્રાકરં બલ્યં વર્ધનં શ્રમનાશનમ્
તસ્માચ્ચ શસ્યતે નિત્યં બાલાનાં પરિમર્દનમ્
મહાસેનસ્ય તુષ્ટ્યર્થં સૃષ્ટઃ શક્રેણ ધીમતા
કુઞ્જરો દુસ્સહો નામ ઐરાવણબલદ્યુતિઃ
સ સ્કન્દેનોપવાહ્યશ્ચ કૃતઃ શાખવિશાખયોઃ
આભ્યાં પરમતુષ્ટાભ્યાં ગ્રામપોઽસ્ત્યશ્મભિઃ કૃતઃ
ઉપગ્રહાણાં સર્વેષામાધિપત્યં ચ લમ્ભિતઃ
સ યદા ક્રુધ્યતે જન્તોઃ પૂજાકાલેષ્વપૂજિતઃ
પક્ષચ્છિદ્રેષુ સંધ્યાસુ સમાજેષૂત્સવેષુ ચ
સ્વપ્ને ત્રાસયતે બાલં ચતુર્દંષ્ટ્રો મહાગજઃ
સુબુદ્ધ્યતે ત્રાસ્યમાનઃ સહસા વિત્રસન્ દ્રુતમ્
યત્રૈતમઙ્ગં સ્પૃશતિ ગણ્ડસ્તત્રાસ્ય જાયતે
મેદોલસીકાપૂર્ણાનિ પ્રસજ્યન્તે બહૂન્યપિ
પચ્યન્તે કાનિચિત્તેષાં નિરાયાન્ત્યપરાણ્યપિ
દુઃસહં પૂજયેત્તત્ર પઞ્ચમ્યાં નાગસત્તમમ્
કુલોચિતેન ન્યાયેન તથા નશ્યન્તિ તાન્યપિ
ઘૃતક્ષીરાશિનો નિત્યં શ્લૈષ્મિકસ્યાતિભોજિનઃ
સ્વપતો માંસમેદોઽસૃગ્વૃદ્ધઃ સંવર્તતે ગદઃ
તસ્માન્માતાસુતૌ ચાત્ર વમનેનોપપાદયેત્
શાલ્યન્નમુદ્ગમણ્ડાંસ્તુ સપ્તાહં ચોપચારયેત્
અશામ્યત્સુ વિવર્ધત્સુ શરદાહોઽપિ શસ્યતે
તથૈષાં છિદ્યતે મૂલં પક્વેષુ વ્રણવત્ ક્રિયા
ઇતિ વિવિધરોગભેષજં મુનિઃ
શિશુજનહિતાય કશ્યપોઽબ્રવીત્
તદિદમુપલક્ષ્ય પણ્ડિતો ભિષ
ક્છિશુજનહિતાય ધારયેત્ સદા
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને દ્વિવ્રણીયોઽધ્યાયઃ
પ્રતિશ્યાયચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતઃ પ્રતિશ્યાયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ગુરુમધુરશીતરૂક્ષાભ્યવહારાત્ સતતં દ્વિવિધં વા સ્તન્યં પીત્વા પીત્વા સ્વપતો નિત્યં ગુરુત્વાજીર્ણયોશ્ચ સ્નાનાત્ સશ્લેષ્મણશ્ચ શીતોદકપાનાદવગાહનાચ્ચ ભુક્તે ચાતિપિબતો વેગવિધારણાચ્ચ સતતં સંરુદ્ધવેગસ્યાભ્યવહારાચ્ચ નિત્યં ચાનુપહિતશાયિનોઽતિપાર્શ્વશયનશાયિનોઽપાવૃતમુખશાયિનોઽન્યૈશ્ચ નિદાનૈર્મન્દાગ્નેર્વિષમાશિનો વાતઃ પ્રકુપિત ઊર્ધ્વકફાશયં પ્રદૂષ્ય સ્રોતાંસિ પ્રતિશ્યાયયતિ સ યદા મુખસ્રોતાંસિ દૂષયતિ તદા મુખરોગાજાયન્તે યદા શ્રોત્રં તદા કર્ણરોગાઃ યદા નાસિકામૂલં પ્રતિ કફં પિત્તમસૃગ્વા શ્યાયયતિ તદા પ્રતિશ્યાય
ઇત્યુચ્યતે

તસ્ય પ્રતિનદ્ધા ઇવ શિરોમુખનાસિકા ભવન્તીષ્ટાનિષ્ટાવ્યક્તાશ્ચ ગન્ધાઃ --- તે તસ્ય વાતાત્ પ્રતિબન્ધઃ કફાદવૈશદ્યં રક્તાન્ પરિક્લેદઃ
પિત્તાદ્દૌર્ગન્ધ્યં સ્રોતસ ઉપજાયતે

સ એતદવસ્થો જાડ્યારોચકં હૃલ્લાસપ્રતિઘાતાર્થં ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણામ્લલવણેષુ પ્રસજ્યતે તતોઽસ્ય પિત્તં પ્રકુપ્યતિ । બલાભિવર્ધનાત્તસ્ય જ્વરં તૃષ્ણામન્તર્દાહમરતિ --- ની સ્રોતસાં વૈગન્ધ્યં
પાકં ચ દિવાકરાવર્તં ચોત્પાદયતિ

અતશ્ચૈનં ચતુર્વિધમૃષયો વદન્તિ -- વાતિકઃ પૈત્તિકઃ શ્લૈષ્મિકઃ સાન્નિપાતિક ઇતિ । તદ્યથા -- યો રૌતિ ન રમતે જાગર્ત્યભીક્ષ્ણં ક્ષૌતિ નાસિકા ચોત્તાનસ્યાપિ તનુશ્લેષ્મ ---ર્ભવતિ સ્નિગ્ધોષ્ણલવણામ્લોપશયિ ચેત્તં પ્રતિશ્યાયં વાતિકં વિદ્યાત્ જ્વરદાહપિપાસાપ્રલાપિતાતાલુશોષમુખનાસિકાક્ષિપાકૈરાશુકફસંપાકૈઃ---પૈત્તિકં વિદ્યાત્ ચિરકારિત્વારોચકહૃલ્લાસશિરોગૌરવાતિસ્રાવમન્દક્ષવથુમન્યાગ્રહહૃદયપ્રલેપાવિપાકૈ-રુષ્ણકટુકષાયરૂક્ષણોપશયૈઃ પ્રતિશ્યાયં કફજં વિદ્યાત્ સર્વરૂપં સ્રોતોવૈગન્ધ્યકૃમિ--- સાન્નિપાતિકં વિદ્યાત્

તત્ર શ્લોકાઃ--
વાતશ્લેષ્મોત્તરઃ પ્રાયઃ પ્રતિશ્યાયસ્ત્રિદોષજઃ
બલાગ્નિવર્ણશમનો નિહન્તા ચાપ્યુપેક્ષિતઃ

તસ્માત્ પ્રથમતસ્તસ્મિન્નુપવાસઃ પ્રશસ્યતે
સુખોષ્ણં દીપનીયામ્બુ પિબેદ્વા પાઞ્ચમૂલિકમ્

યથાશક્ત્ય---
---દકેઽપિ વા
યવાગૂં રક્તશાલીનામુષ્ણાં ત્રિલવણાન્વિતામ્
પિબેદ્યવાનામથવા દૃષ્ટ્વા દોષબલાબલમ્
અગ્નિપ્રાવરણોપેતો નિવાતશયનાસનઃ
લઘ્વન્નમુષ્ણં ભુઞ્જાનો મુચ્યતે નાતિસંપિબેત્
વેષ્ટનં ધૂમપાનં ચ ---
---ગુડહરીતકીમ્
જીર્ણે ચ સર્પિષઃ પાનં નિશિ ભુક્ત્વા પ્રશસ્યતે
અશામ્યમાને તેનાપિ પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્
ષટ્પલં પઞ્ચગવ્યં વા કલ્યાણકમથાભયમ્
યવાન્નં ચ સદાઽત્યુષ્ણં લવણસ્નેહવર્ધિતમ્
પિપ્પ---
---સં પિબેદ્વા મરિચાન્વિતમ્
મરિચાનિ મુખે નિત્યં ધારયેદાપરિક્ષયમ્
સૈન્ધવોષ્ણોદકોપેતાં પિબેચ્છુણ્ઠીં વિમુચ્યતે
પિપ્પલીવર્ધમાનં વા યુઞ્જાનો વા ગુડાભયામ્
પથ્યાશી રોગતત્ત્વજ્ઞઃ સાત્મ્યજ્ઞશ્ચ વિમુચ્યતે
પટોલપત્રત્રિફલા---
---પ્રતિશ્યાયાદ્વિમુચ્યતે
અપાનં સર્પિષાઽભ્યજ્ય નિવાતે સ્વેદયેત્ સદા
વિષ્ટમ્ભિગુરુશીતાન્નં દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્
પ્રતિશ્યાયસ્ય યત્ પ્રોક્તમેતત્ સર્વં ચિકિત્સિતમ્
અતિબાલસ્ય તત્ સર્વં ધાત્રી કુર્યાદશઙ્કિતા
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને પ્રતિશ્યાયચિકિત્સિતમ્
ઉરોઘાતચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાત ઉરોઘાત ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સ્વહેતુકુપિતા દોષા ઉરોઘાતં ચતુર્વિધમ્
કુર્વન્તિ સેવમાનાનાં લૌલ્યમધ્યશનાદિ ચ

શીતજ્વરઃ પ્રતિશ્યાયઃ કણ્ઠઃ શૂકૈરિવાવૃતઃ
ઉત્કાસિકમન્દક ---
---સમેતિ સમાખ્યાતા સર્વરોગવિનાશિની
એષૈવ વ્યોષસહિતા હન્ત્યુરોઘાતમુદ્બલમ્
કફાધિકે તુ સક્ષૌદ્રા લીઢાઽઽરોગ્યાય કલ્પતે
પિત્તશ્લેષ્મોત્તરો વ્યાધિરુરોઘાતસ્ત્રિદોષજઃ
તસ્માત્ પિત્તકફઘ્નાનિ ધાત્રી નિત્યં સમાચરેત્
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને ઉરોઘાતચિકિત્સિતમ્
અથ શોફચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતઃ શોફચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

વમનવિરેચનોપવાસવ્યાધિકર્શનાપથ્યાજીર્ણેષુ યઃ સદાઽત્યર્થલવણામ્લકટુક્ષારોષ્ણોપસેવી ભવતિ --- યનાન્તે વા લવણાદિષુ પ્રસજ્યતે યથેષ્ટં ચ શીતોદકસ્નાનપાનશયનવ્યવાયવ્યાયામાદિભિર્વ્યભિચરતિ તથા તદ્ગુણક્ષીરા વા ભવતિ તસ્યાઃ શ્વયથુર્નામ રોગ ઉત્પદ્યતે દારુણશ્ચતુર્વિધઃ । દોષા હ્યસ્યાઃ -- પથઃ કૃષ્ણારુણવર્ણોઽલ્પો રૂક્ષઃ પિપીલિકાપૂર્ણ ઇવ સવેદનઃ પીડિતશ્ચ નિમ્નો ભવત્યનિમિત્તશ્ચોષ્ણસ્નેહાભ્યાં પ્રશામ્યતિ
તં વાતિકં વિદ્યાત્ નીલલોહિતપીત ---
કૃમિચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
--- ચ લાભતઃ સમુપાનયેત્
પાદશેષે જલદ્રોણે શૃતે સર્પિર્વિપાચયેત્
પ્રસ્થં સૈન્ધવસંયુક્તં તત્ પરં કૃમિનાશનમ્
વિડઙ્ગઘૃતમિત્યેતલ્લેહ્યં શર્કરયા સહ
સર્વકૃમીન્ પ્રણુદતિ વજ્રો મુક્ત ઇવાસુરાન્
તિક્તોષ્ણકટુરૂક્ષાણાં મૂત્રાણાં લવણસ્ય ચ
સ્નેહસ્વેદોપસેવા ચ પથ્યં ચ કૃમિનાશને
બહિઃકૃમીણાં સ્નાનાદ્યં દ્વિવ્રણીયે પ્રકીર્તિતમ્
અતિબાલસ્ય તુ શિશોર્ધાત્રી સર્વં સમાચરેત્
સંશોધનૈર્વિશુદ્ધં ચ પથ્યાન્નૈશ્ચ લઘૂકૃતમ્
ભાવિતં ચૌષધૈઃ ક્ષીરમમૃતત્વાય કલ્પતે
અત્યુષ્ણં કટુતૈલં તુ ગુદે દત્ત્વા સસૈન્ધવમ્
સ્વેદયેદ્ ગુદમઙ્ગુલ્યા તથાઽઽશુ લભતે સુખમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને કૃમિચિકિત્સિતમ્
મદાત્યયચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતઃ પાનાત્યયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મદ્યપ્રવૃત્તૌ રોગસ્તુ પ્રોચ્યતે ત્રિવિધો નૃણામ્
પાનાત્યયો વિભ્રમશ્ચ પાનાપક્રમ એવ ચ

તત્ર યોઽધ્યુષિતે પાને ત્વજીર્ણે પિબતે નરઃ
તત્ પાનમત્યયં યાતિ તસ્માત્ પાનાત્યયો મતઃ

વિભ્રાન્તાનાં તુ પાનાનાં સેવનાત્પાનવિભ્રમઃ
સહસા પાનવિચ્છેદઃ પાનાપક્રમ ઉચ્યતે

દીપનં રોચનં વૃષ્યં રતિવૈશદ્યકારકમ્
કાર્શ્યચિત્તશ્રમહરં હર્ષણં બલવર્ધનમ્

યુક્તોપસેવિતં મદ્યં સાત્ત્વિકાનાં વિશેષતઃ
પ્રમોદારોગ્યપુષ્ટીનાં તન્મૂલં ચાન્નભોજનમ્

સ્તન્યક્ષયે ચ ધાત્રીણામુત્પન્ને ચાપ્ય---
---વાતશૂલેષુ શીતકે વિષમજ્વરે

નારીણાં સુકુમારીણાં રોગેષુ વિવિધેષુ ચ
સૂતાનાં દુષ્પ્રજાતાનાં યોનિભ્રંશેઽતિમૈથુને

દન્તજન્મનિ બાલાનાં પીડિતાનાં પિપાસયા
તાલુકણ્ઠૌષ્ઠશોષે ચ રોદિતેઽતિપ્રજાગરે

વાતશ્લેષ્માત્મકે વ્યાધૌ મદ્યમાહુર્યથાઽમૃતમ્
તદેવાતિપ્રસઙ્ગેન પીયમાનં પુનઃ પુનઃ

સર્વવ્યાધિમુખં પ્રોક્તં વિષવત્ કારયત્યપિ
મદાત્યયં વાતકરં કૃચ્છ્રસાધ્યં કરોતિ વા

તરુણં વાઽપ્યજીર્ણે વા યો મદ્યમતિસેવતે
લઘુસત્ત્વો નિરાહારો રસસ્તસ્ય વિદુષ્યતિ

અનિલં રૂક્ષતીક્ષ્ણત્વાત્ પિત્તમૌષ્ણ્યાદ્વિપાકતઃ
યુગપત્ કુપિતૌ દોષૌ પ્રાપ્તાવામાશયં તતઃ

વિષ્ટબ્ધશ્લેષ્મણાત્યક્તૌ વિપ્લવેતે મહાસિરાઃ
તતો હૃદયમૂલાસુ વિપ્લુતાસુ સિરાસુ ચ

શરીરં ક્લિશ્યતેઽત્યર્થં તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
મુહ્યતે ઘૃષ્યતે રૌતિ દહ્યતે જ્વર્યતે ભૃશમ્

હૃદ્દ્રવો વેપથુર્હર્ષઃ પાર્શ્વશૂલં શિરોરુજા
અરુચિઃ સ્વેદવિષ્ટમ્ભો વિહ્વલત્યતિસાર્યતે

શુષ્યતે --- યાતિ વિલપત્યપિ
એવં મદાત્યયં વિદ્યાત્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

હૃત્પાર્શ્વપર્વરુજનં પ્રલાપોઽતિપ્રજાગરઃ
ઉન્મત્ત ઇવ ચાભાતિ પવનોત્થે મદાત્યયે

સ્રોતઃપાકો જ્વરો દાહો વિડ્ભેદઃ સ્વેદપીતતા
છર્દી રક્તપ્રકોપો વા પીતં પશ્યતિ પૈત્તિકે

આ --- સેકચ્છર્દિશીતજ્વરાલસાઃ
તન્દ્રા સ્તમ્ભો વિસંજ્ઞત્વં વિષાદશ્ચ કફાત્મકે

શ્વાસકાસભ્રમોત્સાદવિડ્ભેદાનાહવેપકાઃ
શૂલમોહૌ ચ સામાન્યૌ સર્વરૂપસ્તુ સર્વજ્ઞઃ

ભૂયિષ્ઠમામપ્રભવં પ્રવદન્તિ મદાત્યયમ્
તસ્માન્મદાત્યયે પૂર્વં હિતં લઙ્ઘનમેવ તુ

પ્રકાઙ્ક્ષા લાઘવં સ્થૈર્યમિન્દ્રિયાણાં પ્રસન્નતા
રોગોપશાન્તિર્વાક્છુદ્ધી રૂપં સમ્યગ્વિશોષિતે

એતાનિ કૃત્વા વિકૃતિં યાતિ ચાતિવિશોષણાત્
અસંપ્રાપ્તિમથૈતેષાં જાનીયાત્તમલઙ્ઘિતે

ઇત્યેતૈઃ કારણૈર્દૃષ્ટ્વા વિદગ્ધમદપીડિતમ્
પાયયેત્તર્પણં કાલે શીતં દાડિમવારિણા

યેનૈવ મદ્યેન ભવેત્ સમુત્પન્નો મદાત્યયઃ
તથૈવોપહરેત્ પાતું બહુશીતોદકાન્વિતમ્

કાયાગ્નિસ્તન્મયો હ્યસ્ય સિરા રસવહાસ્તથા
મનશ્ચ ભાવિતં તેન તસ્માત્તદ્ધ્યસ્ય ભેષજમ્

અથવા ક્લાન્તવિક્લિષ્ટયથર્તુસુખવારિણા
સ્નાતાનુલિપ્તં પ્રયતં મનોજ્ઞાસનવેશ્મગમ્

પાયયેત્તર્પણં યુક્ત્યા હૃદ્યપાત્રોપનાયકમ્
સક્તવઃ પારણા હૃદ્યા અથવા લાજસક્તવઃ

વિડસૌવર્ચલાજાજ્યઃ સુશીતં દાડિમોદકમ્
તન્મદ્યમલ્પતક્રં ચ રૂષિતાઃ સક્તવોઽલ્પશઃ

કુઠેરભૂસ્તૃણક્ષૌદ્રજમ્બીરસુમુખાદયઃ
યુક્તામ્લાઃ ષાડવા મુખ્યાઃ પક્વાપક્વાઃ સુગન્ધિનઃ

કેશરં માતુલુઙ્ગાનામાર્દ્રકં જીવદાડિમમ્
શર્કરાગુડખણ્ડાનિ જાઙ્ગલાન્યામિષાણિ ચ

અમ્લાનમ્લાનિ સિદ્ધાનિ સંસ્કૃતાનિ વિભાગશઃ
ઉપોદિકાં તક્રસિદ્ધાં સિદ્ધાં વા ગુડચુક્રયોઃ

એવંવિધાં ત્વવક્ષીરીં પાનાત્યયનિપીડિતમ્
યથાલાભોપસંપન્નાં પાયયેત્ સિદ્ધયે ભિષક્

કાનિચિદ્ધ્યત્ર ભક્ષ્યાણિ કાનિચિત્ સ્વાદયેદ્ બુધઃ
જિઘ્રેત્ પશ્યેત્ પિબેત્ કિઞ્ચિચ્છ્રદ્ધાજનનકારણાત્

સુખં ચાસ્યાનુજાનીયાદૃતુયોગ્યં યથાક્રમમ્
યચ્ચ યચ્ચાનુશેતેઽસ્ય તત્તદેવોપચારયેત્

ક્રમેણ ચાસ્ય સંસર્ગમન્નપાનેષુ યોજયેત્
દુકૂલક્ષૌમકદલીપક્ષપત્રાદિ સેવયેત્

ચન્દનાનિ ચ મુક્તાનિ શીતાનિ વિવિધાનિ ચ
ઉષ્ણાનિ ત્વન્નપાનાનિ રૂક્ષાણિ ચ ગુરૂણિ ચ

અગ્નિસૂર્યોપસેવાં ચ દિવાસ્વપ્નં વિશોષણમ્
શોકાધ્વમૈથુનાયાસાન્ વ્યાયામાંશ્ચ વિવર્જયેત્

મણ્ડા યવાગ્વો યૂષાશ્ચ ન શસ્યન્તે મદાત્યયે
એવં ચેન્નોપશામ્યેત તત્રેમાં કારયેત્ ક્રિયામ્

ઉશીરં તિન્તિડીકં ચ દાડિમસ્વરસં મધુ
પાનાત્યયે પિત્તકૃતે શ્રેષ્ઠં તર્પણપાનકમ્

કાશ્મર્યં દાડિમં દ્રાક્ષાઃ ખર્જૂરાણિ પરૂષકમ્
દદ્યાત્ કુડવશાતાનિ લોધ્રાદીનિ તુ યુક્તિતઃ

લોધ્રામલકમઞ્જિષ્ઠોઃ સૂક્ષ્મં પિષ્ટ્વા ---
તોયાઢકે પ્લુતં સ્થાપ્યં સજાતિ વા સકેશરમ્

તૃષ્ણાં છર્દિમતીસારમદમૂર્ચ્છાવિલાપકમ્
અનવસ્થાનમરુચિં ગ્લાનિં ચૈતદપોહતિ

લામજ્જકમૃણાલત્વઙ્મધુકાન્યુત્પલં તથા
પલં પલં ગુડૂચ્યા દ્વે અષ્ટૌ ગુડપલાનિ તુ

જલાઢકે નવે ભાણ્ડે ગોપયેત્ કેશરાન્વિતમ્
વાતપિત્તોત્તરં હન્તિ મદં સોપદ્રવં નૃણામ્

લોકસિદ્ધાનિ ચાન્યાનિ પાનકાન્યુપકલ્પયેત્
સમદ્યાન્યન્નપાનાનિ ભૂયિષ્ઠં ચોપપાદયેત્

અથાનુબન્ધં કુર્વીત સ રોગી ચ બલી ભવેત્
યથાદોષં તતસ્તસ્ય કુર્યાત્ સંશોધનં બુધઃ

મદ્યયુક્તં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પેયં સ્યાદનુલોમનમ્
પાનકેનાપ્યવત્ કાર્યં સમદ્યગુડયુક્તયા

વૈસર્પદાહજ્વરયોરેવં ચોક્તા પરિક્રિયા
પિપાસાજ્વરદાહાર્તે સૈવ કાર્યા મદાત્યયે

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને પાનાત્યયચિકિત્સિતમ્
ફક્કચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
અથાતઃ ફક્કચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

બાલઃ સંવત્સરા પાદાભ્યાં યો ન ગચ્છતિ
સ ફક્ક ઇતિ વિજ્ઞેયસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ધાત્રી શ્લૈષ્મિકદુગ્ધા તુ ફક્કદુગ્ધેતિસંજ્ઞિતા
તત્ક્ષીરપો બહુવ્યાધિઃ કાર્શ્યાત્ ફક્કત્વમાપ્નુયાત્

પિત્તાનિલપ્રકૃતિકી પટુક્ષીરા પટુપ્રજા
કુતઃ પઙ્ગુજડા મૂકા ત્રિદોષક્ષીરભોજિનઃ

હૃદયાત્ સંપ્રવર્તન્તે મનઃપૂર્વાણિ દેહિનામ્
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાવશ્ચૌદ્વા---હિતમ્

તત્ર વાગિન્દ્રિયં ત્વેકં દ્વિધા ભિન્નં યથા કરૌ
અર્ધેન શબ્દં વદતિ ગૃહ્ણાત્યર્ધેન તં પુનઃ

તસ્માચ્ચ મૂકા ભૂયિષ્ઠં ભવન્તિ બધિરા નરાઃ
વાઙ્મૂલં હિ સ્મૃતં શ્રોત્રં વાગ્ભ્રંશે ભ્રશ્યતે હિ તત્

મૂલં વાચ્છોત્ર મ---ચ્ચ બધિરો નરઃ
બ્રવીતિ મૂલે હિ હતે હતાવા---

ક્ષીરજં ગર્ભજં ચૈવ તૃતીયં વ્યાધિસંભવમ્
ફક્કત્વં ત્રિવિધં પ્રોક્તં ક્ષીરજં તત્ર વર્ણિતમ્

ગર્ભિણીમાતૃકઃ ક્ષિપ્રં સ્તન્યસ્ય વિનિવર્તનાત્
ક્ષીયતે મ્રિયતે વાઽપિ સ ફક્કો ગર્ભપીડિતઃ

નિજૈરાગન્તુભિશ્ચૈવ --- રો જ્વરાદિભિઃ
અનાથઃ ક્લિશ્યતે બાલઃ ક્ષીણમાંસબલદ્યુતિઃ

સંશુષ્કસ્ફિચબાહૂરુર્મહોદરશિરોમુખઃ
પીતાક્ષો હૃષિતાઙ્ગશ્ચ દૃશ્યમાનાસ્થિપઞ્જરઃ

પ્રમ્લાનાધરકાયશ્ચ નિત્યમૂત્રપુરીષકૃત્
નિશ્ચેષ્ટાધરકાયો વા પાણિજાનુગમોઽપિ વા

દૌર્બલ્યાન્મન્દચેષ્ટશ્ચ મન્દત્વાત્ પરિભૂતકઃ
મક્ષિકાકૃમિકીટાનાં ગમ્યશ્ચાસન્નમૃત્યુરુક્

વિશીર્ણહૃષ્ટરોમા ચ સ્તબ્ધરોમા મહાનખઃ
દુર્ગન્ધી મલિનઃ ક્રોધી ફક્કઃ શ્વસિતિ તામ્યતિ

અતિવિણ્મૂત્રદૂષિકાશિઙ્ઘાણકમલોદ્ભવઃ
ઇત્યેતૈઃ કારણૈર્વિદ્યાદ્વ્યાધિજાં ફક્કતાં શિશોઃ

ગર્ભિણીમાતૃકેનૈવ ---
--- મનાથાનાં વિશેષતઃ
પ્રદુષ્ટગ્રહણીકાશ્ચ પ્રાયશો બહુભોજિનઃ
ફક્કા ભવન્તિ તસ્માચ્ચ ભુક્તં તેષામપાર્થકમ્
મન્દાગ્નિત્વાદ્રવોત્સર્ગાદ્બહુમૂત્રપુરીષિણઃ
--- કારયેત્ ક્રિયામ્
કલ્યાણકં પિબેત્ ફક્કઃ ષટ્પલં વા યથાઽમૃતમ્
સપ્તરાત્રાત્ પરં ચૈનં ત્રિવૃત્ક્ષીરેણ શોધયેત્
શુદ્ધકોષ્ઠસ્તતઃ ફક્કઃ પિ ---
ન તુ બ્રાહ્મીઘૃતં શૂદ્રઃ પિબેત્તદ્ધ્યસ્ય નાશનમ્
પ્રજાક્ષયેણ યુજ્યન્તે શૂદ્રા બ્રાહ્મીં પિબન્તિ યે
મૃતાઃ સ્વર્ગં ન ગચ્છન્તિ ધર્મશ્ચૈષાં વિલુપ્યતે
દીપ ----
--- લ્યા વા રાસ્નયા મધુકેન વા
પુનર્નવૈકપર્ણીભ્યામેરણ્ડશતપુષ્પયોઃ
દ્રાક્ષાપીલુત્રિવૃદ્ભિર્વા શૃતં ક્ષીરં પ્રયોજયેત્
એતાનિ ત્વેવ સર્વાણિ સંભૃત્ય મતિમાન્ ભિષક્
માંસસ્ય ---
---પુનર્યૂષં સંસ્કૃતં ક્ષીરમેવ વા
શાલ્યન્નેન સહાશ્નીયાત્ પિબેત્તં ચાપિ નિત્યશઃ
તેન પ્રાણં ચ લભતે યાનિ રોગૈશ્ચ મુચ્યતે
તેનૈવ તૈલં વિપચેત્ ફક્કાનાં સર્વથોદિતમ્
રાસ્નામધુ ---।
--- ઘૃતં વા તૈલં વા ક્ષીરં યૂષમથો રસમ્
દ્વિઃસંસ્કૃતં પ્રયુઞ્જીત સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે
કફાધિકં ચેન્મન્યેત મૂત્રમિશ્રં પયઃ પિબેત્
પ્રયોગેણ હિતાશી ચ ફક્કરોગૈર્વિમુચ્યતે
એરણ્ડાંશુમતીબિલ્વ ---
--- શાસ્તે કાર્યા દશપલાઃ પૃથક્
યવકોલકુલત્થાનાં પ્રસ્થં પ્રસ્થં સમાવપેત્
અપાં પચેચ્ચતુર્દ્રોણે કષાયં પાદશેષિતમ્
તૈલપ્રસ્થં દધિપ્રસ્થં કષાયં ચ પુનઃ પચેત્
તત્ સિદ્ધં ગોપયેદ્યત્નાત્ સર્વથા સંપ્રયોજયેત્
બન્ધ્યાપઙ્ગુ---
---તે ઇક્ષ્વાકોઃ સુબાહોઃ સગરસ્ય ચ
નહુષસ્ય દિલીપસ્ય ભરતસ્ય ગયસ્ય ચ
એતેન લેભિરે પુત્રા ગતિમાયુર્બલં સુખમ્
રાજ્ઞાં પૂર્વોપદેશાચ્ચ રાજતૈલમિતિ સ્મૃતમ્
અનુગ્રહપ્રવૃત્તૌ હિ રાજ્ઞામાસી --- ।
---પ્રશસ્યતે
ત્રિચક્રં ફક્કરથકં પ્રાજ્ઞઃ શિલ્પિકનિર્મિતમ્
વિદધ્યાત્તેન શનકૈર્ગૃહીતો ગતિમભ્યસેત્
બસ્તયઃ સ્નેહપાનાનિ સ્વેદાશ્ચોદ્વર્તનાનિ ચ
વાતરોગેષુ બાલાનાં સંસૃષ્ટેષુ વિશેષતઃ
---જન્તોઃ સુખાશ્ચ શય્યાસનબસ્તિયોગાઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને ફક્કચિકિત્સિતમ્
ધાત્રીચિકિત્સતાધ્યાયઃ
અથાતો ધાત્રીચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

---
ધાત્રીચિકિત્સાં નિખિલાં વક્તુમર્હસિ મે મુને
સુખં દુખં હિ બાલાનાં ધાત્રીમૂલમસંશયમ્
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ સ્થવિરેણ મહાતપાઃ
ધાત્રીચિકિત્સિતં કૃત્સ્નં પ્રોવાચ વદતાં વરઃ
--- પુષ્પિકી ધાત્રી તીક્ષ્ણાગ્નિર્વાતપૈત્તિકી
સમધાતુઃ સમાગ્નિસ્તુ વિષમૈર્વિષમાગ્નિકી
આયુરારોગ્યયોર્મૂલં પ્રજાનાં ચ સમાગ્નિતા
વિષમઃ સર્વરોગાણાં મૂલં હ્રાસ---
તીક્ષ્ણસ્ય બૃંહણં નિત્યં મન્દાગ્નેર્દીપનક્રિયા
પથ્યાશનં તુ સતતં વિષમાગ્નેઃ સુખાવહમ્
કલ્યાણકં ષટ્પલં વા પ્રયોગેનોઽપયુજ્યતે
યથાબલં યથાયોગં પઞ્ચક --- ।
--- તિ યથાવિધિ
ન તૂપયોજયેત્ ક્ષારં ક્ષારપ્રાયૌષધાનિ વા
પ્રજાવિનાશનઃ ક્ષારો ધાત્રીણાં સ ન શસ્યતે
મ્રક્ષણોદ્વર્તનસ્નાનં શુક્લામ્બરનિષેવણમ્
મૃષ્ટમન્નં સુખા ---
--- ધર્મતિર્ધાત્રીણાં સુખહેતવઃ
મેદસ્વિનીનાં ધાત્રીણાં સિરાકર્મ પ્રશસ્યતે
સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનામૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્
તતઃ સા મેદસિ ક્ષીણે સ્રોતઃસુ વિવૃતેષુ ચ
---યો રસઃ
કૃશાં ચ નષ્ટપુષ્પાં ચ બૃંહયેત્તેન સિદ્ધ્યતિ
બલામૂલતુલા ધૌતા દશમૂલં શતાવરી
ગુડૂચી રોહિષં રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પુનર્નવા
વૃષઃ સહચરોશીરસારિવાસૂર્વચ
---કાકજઙ્ઘાંઽશુમત્યપિ
અશ્વગન્ધા મૃગૈર્વારુઃ કાલાઽથ નવમાલિકા
અતિમુક્તકશાર્ઙ્ગેષ્ટાકપિત્થં ત્રિફલેતિ ચ
દશમૂલાત્ પ્રભૃત્યેતે ભાગા દશપલાઃ સ્મૃતાઃ
યવાઃ કુલત્થા માષાશ્ચ ---
---જલદ્રોણે ચતુર્ભાગાવશેષિતે
તં કષાયં પરિસ્રાવ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્
અથેમાન્યૌષધાન્યત્ર પલિકાનિ નિધાપયેત્
દ્વે મેદે દ્વે હરિદ્રે ચ કાકોલ્યૌ વૃષજીવકૌ
માષપર્ણી ---
ત્વક્પત્રચન્દનોશીરં દ્વે બલે લવણદ્વયમ્
મૂર્વા શ્વદંષ્ટ્રા શાર્ઙ્ગેષ્ટા શ્યામા દ્રાક્ષા સુરોહિણી
મધુકં હસ્તિપિપ્પલ્યઃ કુષ્ઠં વ્યાઘ્રનખં વચા
સૂક્ષ્મૈલાગુરુકાશ્મર્યઃ શતપુષ્પા પરૂષકમ્
---નિ ચ
શઙ્ખપુષ્પી વિશલ્યા ચ વૃશ્ચિકાલી મધૂલિકા
દાડિમાનિ ચામ્લાનિ ગુગ્ગુલ્યાદિ સુગન્ધિ ચ
અક્ષોટં પનસં ભવ્યં પ્રાચીનામલકાનિ ચ
શતાવરી વિદારી ચ મધુપર્ણી ત્રિષાણિકા
---કષાયાર્ધાઢકં ભવેત્
લવઙ્ગપુષ્પં કર્પૂરં સ્પૃક્કાઽથ કટુકાફલમ્
આઢકં તિલતૈલસ્ય ક્ષીરદ્રોણં ચ પાચયેત્
તત્ સિદ્ધં પ્રતિસંહૃત્ય બલાતૈલં નિધાપયેત્
ઘૃતભાણ્ડે દૃઢે દાન્તે ---
---સાં મ્રક્ષણેષુ પ્રશસ્યતે
શાખાગતં કોષ્ઠગતમસ્થિમજ્જસિરાગતમ્
બહિરાભ્યન્તરાયામં હનુસ્તમ્ભં શિરોભ્રમમ્
એકપક્ષવધં શોષમ્લાનકાર્દિતગુલ્મિનમ્
બધિરં વેપમાનં ચ ---
---ઽપસ્મારમુન્માદં કટપૂતનામ્
કર્ણશૂલં શિરઃશૂલં બ્રધ્નં મારુતકુણ્ડલમ્
અશીતિં વાતિકાન્ રોગાન્ યોનિદોષાંશ્ચ વિંશતિમ્
રેતોદોષાન્ ગ્રહાન્ સર્વાન્ બલાતૈલમપોહતિ
વૃદ્ધ્યાં ---।
---જ્વરે જીર્ણે તૃતીયકચતુર્થકે
નારીણાં દુષ્પ્રજાતાનાં યોનિશૂલે શ્રમેષુ ચ
નાનાતિસારજ્વરયોઃ કફરોગેષુ સર્વશઃ
નાજીર્ણકૃશમૂર્ચ્છાસુ ન ચ્છર્દ્યાં ચ પ્રયોજયેત્
એતેનૈવ વિધાનેન રાસ્નાતૈલં વિપાચયેત્
નિહન્તિ રોગાન્ ભૂયિષ્ઠં ય એતે પરિકીર્તિતાઃ
શતાવર્યા બદર્યાશ્ચ ગુડૂચ્યા મધુકસ્ય ચ
પુનર્નવાયા દ્રાક્ષાયાઃ પીલોઃ સહચરસ્ય ચ
વૃષસ્ય નાગવીર્યાયા અનન્તાશતપુષ્પયોઃ
સ્વનામપાકતૈલાનામેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ
--- લં પક્વં તૈલે સહાચરે
દદ્યાન્નિર્મથ્ય સતતમેતદત્ર વિશેષણમ્
શ્યોનાકતૈલસ્ય વિધિઃ સ એવ પરિકીર્તિતઃ
કષાયે મધુમાંસસ્ય દદ્યાત્ ત્રિંશત્પલાનિ તુ
કપિત્થતૈલસ્ય વિધિઃ સ એવ પરિકીર્તિતઃ
કપિત્થાનાં તુ પક્વાનાં તુલાં દદ્યાત્ સ ---।
---દેવ પ્રકીર્તિતમ્
કેવલં સ્વરસસ્યાત્ર દદ્યાત્તૈલાચ્ચતુર્ગુણમ્
મીનતૈલં ચ મીનાનાં કષાયેણ રસેન ચ
પક્વં બલાતૈલમિવ વાતવ્યાધિષુ શસ્યતે
બલાકાહંસવલ્ગૂનાં ક્રૌઞ્ચસારસયોરપિ
આટીશકુનકાનાં ચ તૈલાન્યાહુઃ સ્વનામભિઃ
--- દૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્
વિધાનં કીર્તિતં પણ્યં ષણ્ઢબન્ધ્યાપ્રજાકરમ્
યોનિનાસામુખશ્રોત્રદૌર્ગન્ધ્યે પિચ્છિલેષુ ચ
કપિત્થતૈલં પિચુભિર્ધારયેયુઃ સદા સ્ત્રિયઃ
સહકારરસેનાપિ તદ્વત્તૈલં પ્રશસ્યતે
વિવિધાનાં ચ તૈલાનાં હૃદ્યા---
---ન્ધાનાં ચ નિષેવણમ્
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધાતૂણાં શેષકર્મ યત્
સ્નેહપાનાત્ પ્રસૂતાનાં ષષ્ઠીમલ્લકભક્ષણાત્
અતિમાત્રાશનાચ્ચૈવ વિરુદ્ધાજીર્ણભોજનાત્
ષષ્ઠિગ્રહઃ કુમારાણાં જાયતે દેહનાશનઃ
અસાધ્યશ્ચાનુષઙ્ગી ચ ---
---મિતા હારા ધર્મશીલા તપસ્વિની
જીર્ણાશિની ચ સતતં ષષ્ઠીમતિતરત્યસૌ
પ્રાપ્તાયાં વઞ્ચનાયાં ચ પઞ્ચકર્માણિ કારયેત્
અથવા તપસોગ્રેણ શિવં સ્કન્દં ચ તોષયેત્
અજીર્ણં ચાપિ ધાત્રીણાં નિત્યમેવ ન શસ્યતે
અજીર્ણદૂષિતા દોષા ધાત્રીણાં જનયન્તિ હિ
---ઽરુચિગ્લાનિમદમોહવિચર્ચિકાઃ
પામાકુષ્ઠાલજીગુલ્મહૃદ્રોગશ્વાસકાસકાઃ
હિક્કાતન્દ્રાશ્રમશ્વાસચ્છર્દ્યપસ્મારવિગ્રહાઃ
રક્તપિત્તભ્રમોન્માદશૂલશોષગલગ્રહાઃ
ઊરુસ્તમ્ભઃ સસંન્યાસસ્તથાઽન્યે ચ મહાગદાઃ
---
મિતપથ્યાશનાન્માતુઃ પુત્રે તેષામસંભવઃ
સુખોદયશ્ચ ધાત્રીણાં તસ્માત્તદુપપાદયેત્
વૃદ્ધજીવક લોકેઽસ્મિસ્ત્રયો દુષ્કરકારિણઃ
ભિષગ્ધાત્રી ચ બાલશ્ચ ત એવ સુખદુઃખિતાઃ
પરિજ્ઞાનં વિના વાતાદ્યોષધકલ્પને શિશોઃ
---
શાસ્ત્રાનુસારચેષ્ટાભિરિઙ્ગિતૈર્નિત્યદર્શનૈઃ
કર્ત્તવ્યં ભેષજં બાલે સ કથં નાઽપરાધ્નુયાત્
ભિષક્કૌમારભૃત્યસ્તૈઃ કારણૈર્નિત્યદુઃખિતઃ
દુષ્કરં ચાપિ કુરુતે યુઞ્જન્ સાધારણાઃ ક્રિયાઃ
ગર્ભિણ્યાઃ સહ ગર્ભેણ ધાત્ર્યાઃ સહ સુતેન ચ
---જ્ઞાતુમદૂષકમ્
ધાત્રી પુત્રશરીરાર્થં સ્વશરીરોપશોષણમ્
સ્નેહાત્પ્રાપ્નોતિ સુબહૂન્ ક્લેશાંશ્ચાન્યાન્ સુદારુણાન્
આશાસ્નેહકૃપાધર્માદ્રક્ષણાર્થં ચ માતરઃ
સહન્તે સર્વદુઃખાનિ માનિની ચાત્ર કીર્ત્યતે
ગર્ભાન્ પ્રભૃતિ બાલોઽપિ ---
અધિકં પીડ્યતે દુઃખૈરકુર્વન્નપિ તત્ સ્વયમ્
તસ્માચ્ચ ધાત્રી સતતં શુભચેષ્ટાઽશનસ્થિતિઃ
માતા ભવતિ પુત્રાણાં ભુંક્તે પુત્રફલાનિ ચ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ વૃદ્ધજીવકીયે કુમારભૃત્યે ચિકિત્સાસ્થાને ધાત્રીચિકિત્સિતાધ્યાયઃ
સમાપ્તાનિ ચ ચિકિત્સિતાનિ