કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p3

અથ નવમં ખિલસ્થાનમ્
વિષમજ્વરનિર્દેશીયાધ્યાયઃ પ્રથમઃ
અથાતો વિષમજ્વરનિર્દેશીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

કશ્યપં સર્વશાસ્ત્રજ્ઞં સર્વલોકગુરું ગુરુમ્
ભાર્ગવઃ પરિપપ્રચ્છ સંશયં સંશ્રિતવ્રતઃ

પ્રોક્તં જ્વરચિકિત્સાયાં વિષમજ્વરભેષજમ્
ન નિર્દિષ્ટં ભગવતા વિષમત્વસ્ય કારણમ્

યુક્તં સતતકાદીનાં વૈષમ્યં વિષમાગતેઃ
અવિસર્ગી જ્વરઃ કસ્માત્ સંતતો વિષમઃ સ્મૃતઃ

પ્રેતજ્વરો ગ્રહોત્થશ્ચ વિષમઃ કેન હેતુના
તદિદાનીં યથાકાલં વક્તવ્યોઽવયવાદ્યથા

વક્તુમહસિ તત્ત્વેન સવિશેષં સવિસ્તરમ્
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ પ્રશ્નં પ્રોવાચ કશ્યપઃ

અલ્પહેતુર્બહિર્માર્ગો વૈકૃતો નિરુપદ્રવઃ
એકાશ્રયઃ સુખોપાયો લઘુપાકઃ સમો જ્વરઃ

વિષમસ્તદ્વિપર્યસ્તસ્તીક્ષ્ણત્વાત્ સંતતો મતઃ
તદ્વત્ પ્રેતગ્રહોત્થા યે ચત્વારો વિષમાગમાત્

દુર્જયત્વાદુગ્રહપરિગ્રહાત્
વૈષમ્યં સંતતાદીનાં દારુણત્વાદુદાહૃતમ્

તથા સતતકાદીનાં ચતુર્ણાં કાલકારિતમ્
વિષમત્વં પ્રવક્ષ્યામિ જ્વરાણાં જાયતે યથા

સમસ્તા દ્વન્દ્વશો વાઽપિ ધમની રસવાહિનીઃ
દોષાઃ પ્રપન્નાઃ કુર્વન્તિ વિષમા વિષમજ્વરમ્

જ્વરિતો મુચ્યમાનો વા મુક્તમાત્રશ્ચ યો નરઃ
વ્યાયામગુર્વસાત્મ્યાન્નમતિમાત્રમથો જલમ્

પાયસં કૃશરં પિષ્ટં પલલં દધિ મન્દકમ્
પિણ્યાકમાષવિકૃતીર્ગ્રામ્યાનૂપં તથાઽઽમિષમ્

એવં વિધાનિ ચાન્યાનિ વિરુદ્ધાનિ ગુરૂણિ ચ
સેવતે ચ દિવાસ્વપ્નમજીર્ણાધ્યશનાનિ ચ

જ્વરોઽભિવર્ધતે તસ્ય વિષમો વાઽઽશુ જાયતે
દોષેષ્વપરિપક્વેષુ કષાયં યશ્ચ સેવતે

લૌલ્યાદ્વા સ્નેહપાનાનિ ક્ષીરં સંતર્પણાનિ વા
દૈવતાનામભિધ્યાનાદ્ ગ્રહસંસ્પર્શનાદપિ

સદ્યો વાન્તો વિરિક્તો વા સ્નેહપીતોઽનુવાસિતઃ
શીતોપચારં ગુર્વન્નં વ્યવાયં યશ્ચ સેવતે

તસ્યાપિ સહસા વાયુરસ્થિમજ્જાન્તરં ગતઃ
કુપિતઃ કોપયત્યાશુ શ્લેષ્માણં પિત્તમેવ ચ

તતોઽસ્ય ધાતુવૈષમ્યાદ્વિષમો જાયતે જ્વરઃ
સતતોઽન્યેદ્યુકો વાઽપિ તૃતીયઃ સચતુર્થકઃ

ન ચ નોપશમં યાતિ ન ચ ભૂયો ન કુપ્યતિ
શમપ્રકોપયોઃ કાલં ન ચાયમતિવર્તતે

ન ચ સ્વભાવોપશમં ગચ્છત્યનુશયાત્મકઃ
ન હિ સ્વભાવશાન્તાનાં ભાવાનામસ્તિ સંભવઃ

જ્વરપ્રવેગોપરમે દેહી મુક્ત ઇવેક્ષ્યતે
તથાઽપ્યસ્યામવસ્થાયામેભિર્લિઙ્ગૈર્ન મુચ્યતે

મુખવૈરસ્યકાટુક્યમાધુર્યાદિભિરલ્પશઃ
નાત્યન્નલિપ્સાગ્લાનિભ્યાં શિરસો ગૌરવેણ ચ

પુનઃ પુનર્યથા ચૈષ જાયતે તન્નિબોધ મે
નિરુદ્ધમાર્ગો દોષેણ વિષમજ્વરહેતુના

વાયુસ્તદ્દોષકોપાન્તે લબ્ધમાર્ગો યથાક્રમમ્
દોષશેષં તમાદાય યથાસ્થાનં પ્રપદ્યતે

સ દોષશેષઃ સ્વે સ્થાને લીનઃ કાલબલાશ્રયાત્
રસસ્થાનમુપાગમ્ય ભૂયો જનયતિ જ્વરમ્

ઉપક્રમવિશેષેણ સ્વબલસ્ય વ્યયેન ચ
ક્ષયં પ્રાપ્નોતિ વૃદ્ધિં ચ સમાનગુણસંશ્રયાત્

સોઽયં નિવૃત્તિં સંપ્રાપ્ય યથા દીપઃ સ્વભાવતઃ
પુનઃ પુનઃ પ્રજ્વલતિ ક્ષીણત્તૈલેન્ધનોઽપિ સન્

સ્વમધિષ્ઠાનમાશ્રિત્ય શાન્તઃ શાન્તસ્તથા જ્વરઃ
કાલે બલં દર્શયતિ ક્ષીણદોષેન્ધનોઽપિ સન્

સ્વહેતુદોષમાશ્રિત્ય નિયતો નિયમેન યઃ
અહોરાત્રે દર્શયતિ કાલહેતુકૃતં બલમ્

દ્વિકાલં સ યથાદોષં જ્વરઃ સતતકઃ સ્મૃતઃ
સ્થાનમામાશયસ્તસ્ય યં સમાશ્રિત્ય વર્તતે

ઉરસ્ત્વન્યેદ્યુકસ્થાનમહોરાત્રાદુરશ્ચ્યુતઃ
દોષો રસં સમાસાદ્ય યદા દર્શયતે બલમ્

તદાઽનુષઙ્ગી સ્વે કાલે જાયતેઽન્યેદ્યુકો જ્વરઃ
કણ્ઠસ્તૃતીયકસ્થાનમહોરાત્રાચ્ચ્યુતસ્તતઃ

ઉરઃ પ્રપદ્યતેઽન્યસ્માદહોરાત્રાદ્યથાક્રમમ્
રસધાત્વાશ્રિતો દોષ ઊષ્મણા સહ મૂર્ચ્છિતઃ

તૃતીયેઽહનિ નિર્વૃત્તિં જનયેત્ સ તૃતીયકઃ
શિરશ્ચતુર્થકસ્થાનં ચતુર્થં સમુદાહૃતમ્

અહોરાત્રાચ્ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્દોષઃ કણ્ઠેઽવતિષ્ઠતે
તતઃ પુનરહોરાત્રાદુરસિ પ્રતિપદ્યતે

તૃતીયે ચાપ્યહોરાત્રે રસધાતૌ પ્રકુપ્યતિ
ચતુર્થકઃ સ વિજ્ઞેયશ્ચિરસ્થાયી મહાજ્વરઃ

ગમ્ભીરસ્થાનસંભૂતો ધાતુસંકરદૂષિતઃ
દર્શયિત્વા બલં કાલે જન્તોઃ શિરસિ લીયતે

ત્રિદોષસંભવત્વાચ્ચ ભૂતસંસ્પર્શનાદપિ
દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હ્યેષ તસ્માદ્ધ્યેનમુપક્રમેત્

બલિભિઃ શાન્તિહોમૈશ્ચ સિદ્ધૈર્મન્ત્રપદૈસ્તથા
પાપાપહરણં ચાસ્ય કર્તવ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા

ભૂતેશ્વરં નીલકણ્ઠં પ્રપદ્યેત વૃષધ્વજમ્
ચિરાનુબન્ધી વિષમો યથાકાલં વિવર્ધતે

એકાહાચ્ચ દ્વ્યહાચ્ચૈવ ત્ર્યહાચ્ચતુરહાત્તથા
પઞ્ચમેઽહનિ ષષ્ઠે વા કસ્માદેષ ન જાયતે

તસ્ય ત્વામાશયઃ સ્થાનમુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા
સ્થાનમન્યત્તતો નાસ્તિ સ્થાનાભાવાન્ન જાયતે

આગ્નેયઃ સ્યાત્ સતતકો વાયવ્યો હિ દ્વિતીયકઃ
વૈશ્વદેવસ્તૃતીયઃ સ્યાદૈશાનસ્તુ ચતુર્થકઃ

કસ્માત્ પરિક્ષીણબલઃ ક્ષીણધાતુબલૌજસઃ
જ્વરો વિવર્ધતે જન્તોર્મોક્ષકાલે વિશેષતઃ

ગતેરભાવાદ્વાહ્યેન વાયુનાઽભ્યાહતક્રમઃ
સંક્ષીણવર્ત્યનુગતઃ સ્નેહવાય્વભિમૂર્ચ્છિતઃ
શાન્તોઽપિ તદુપાદાનાદ્યથા દીપો ન દીપ્યતે

તદ્વદ્ધાતુબલે ક્ષીણે જ્વરઃ ક્ષીણબલોઽપિ સન્
નિરુપાદાનદોષત્વાન્મોક્ષકાલે વિશેષતઃ

હેતુશેષમશેષેણ દહન્ દર્શયતે બલમ્
સપ્રતીકારવૈશેષ્યાત્ પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા

પાકાદ્વા શમનાદ્વાઽપિ શોધનાદ્વા હૃતાધિકે
સ્વસ્થાનસ્થે નરો દોષે શુદ્ધસ્રોતા વિસૃજ્યતે

નિર્દિષ્ટો દોષપાકાદેરસ્માદ્ધેતુત્રયાત્ પરમ્
અન્યત્ર ચૈવ નાન્યોઽસ્તિ હેતુર્જ્વરવિમોક્ષણે

કસ્માદ્દોષપરિક્ષોભે પ્રાયશઃ શીતપૂર્વકમ્
નિર્વર્તતે જ્વરો જન્તોઃ પશ્ચાદ્દાહઃ પ્રવર્તતે

વાયુર્વ્યવાયી વિશદઃ શીતો રૂક્ષશ્ચલઃ ખરઃ
પિત્તમાગ્નેયમુષ્ણં ચ તીક્ષ્ણમલ્પં લઘુ દ્રવમ્

સૌમ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલવાન્ કફકો બહુ
કફો મન્દવ્યવાયી ચ ચિરોત્થાનનિવર્તનઃ

વાયુશ્ચ શીતસામાન્યાત્ કફસ્યાનુબલો બલી
બલવાન્ હિ ગુણઃ સૌમ્ય આગ્નેયો દુર્બલઃ સ્મૃતઃ

હેતુનાઽનેન મહતા શ્લેષ્મા હિ બલવત્તરઃ
તસ્માત્ પૂર્વં જ્વરે શીતં પશ્ચાદ્દાહઃ પ્રવર્તતે

સ્વવેગપરિણામાચ્ચ ક્રિયાભિશ્ચ યદા કફઃ
ઉષ્ણાભિઃ પ્રશમં યાતિ તદા પિત્તં પ્રકુપ્યતિ

પરીણામક્રિયાભિર્વા શાન્તે તસ્મિન્ સુખી ભવેત્
હેતુરુક્તો મહાનેષ યથાવચ્છીતપૂર્વકે

અથ કસ્માજ્જ્વરો જન્તોર્જાયતે દાહપૂર્વકઃ
સ એવ હેતુરત્રાપિ બલીયસ્ત્વાદુદાહૃતઃ

અત્યુદીર્ણં યદા પિત્તં વાયુનાઽલ્પેન મૂર્ચ્છિતમ્
અનુબદ્ધં રસસ્થાને શ્લેષ્મણાઽલ્પબલેન ચ

દાહઃ પૂર્વં તદા જન્તોઃ શીતમન્તે પ્રવર્તતે
સોદ્વેપકઃ સપ્રલાપસ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહનઃ

તાવેતૌ શીતદાહાદી જ્વરૌ સંસર્ગસંભવૌ
અસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો વા દાહપૂર્વો જ્વરસ્તયોઃ

પ્રત્યનીકગુણાઃ સન્તો દોષા વાતાદયઃ કથમ્
સંભૂય કુર્વતે રોગાન્નાન્યોઽન્યં શમયન્તિ ચ

સ્વભાવાદ્દૂષણાદ્દોષા નાન્યોન્યશમનાઃ સ્મૃતાઃ
યસ્માત્તસ્માદ્બહુવિધાઃ સંસૃષ્ટાઃ કુર્વતે ગદાન્

વિરુદ્ધા ગુણતોઽન્યોન્યં કાર્યં સત્ત્વાદયો યથા
શિરઃ સંતપ્યતે કસ્માજ્જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ

સતિ સર્વાઙ્ગતાપે ચ શૈત્યં ભવતિ પાદયોઃ
દોષૈરાવૃતમાર્ગત્વાદૂર્ધ્વગત્વાચ્ચ તેજસઃ

બાહુલ્યાદિન્દ્રિયાણાં ચ શિરઃ સંતપ્યતેઽધિકમ્
તેજસાઽતિપ્રવૃદ્ધેન સોમધાતુઃ પ્રપીડિતઃ

અધઃ પ્રપદ્યતે તેન શૈત્યં ભવતિ પાદયોઃ
જ્વરોષ્મણાઽભિસંતપ્તે પ્રાગુષ્ણાદિક્રિયાવિધિઃ

ક્રિયતે નેતરઃ કસ્માચ્છીત ઉષ્ણસ્ય બાધકઃ
યથાઽગ્ન્યગારે સંતપ્તે કપાટપુટસવૃતે

ભવત્યત્યધિકસ્તૂષ્મા સર્વતઃ પરિતાપનઃ
સ એવોદ્ઘાટિતદ્વારે મન્દીભવતિ તત્ક્ષણાત્

એવમાવૃતમાર્ગેષુ દોષૈઃ સ્રોતઃસુ દેહિનામ્
જ્વરોષ્મા વર્ધતે દેહે યથાહેતુબલાશ્રયમ્

ઉદ્ઘાટનાર્થં તત્તેષામુષ્ણોપક્રમ ઇષ્યતે
સ્તમ્ભનો હિ ગુણઃ શીત ઉષ્ણો વિલયનઃ સ્મૃતઃ

તસ્માદુષ્ણામ્બુ પાનાય જ્વરિતાય પ્રદીયતે
તેનાસ્ય દોષાઃ પચ્યન્તે કાયાગ્નિશ્ચાભિદીપ્યતે

જ્વરોષ્મા માર્દવં યાતિ વિબન્ધશ્ચ પ્રશામ્યતિ
તૃષ્ણા નિવર્તતે ચાશુ પ્રકાઙ્ક્ષા ચોપજાયતે

ઋતે પિત્તજ્વરાદુષ્ણો વિધિઃ સર્વો જ્વરાપહઃ
તત્રાપ્યનુષ્ણશીતાદિરુપચારો વિધીયતે

ઇતિ સપ્ત યથાપ્રશ્નં નિર્દિષ્ટા વિષમજ્વરાઃ
વક્ષ્યે સતતકાદીનાં ચિકિત્સાં શૃણ્વતઃ પરમ્

ઉપક્રમૈઃ પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણધાતુબલૌજસમ્
જ્વરઃ પુરાણો રૂક્ષત્વાદનુબધ્નાતિ દેહિનમ્

તસ્માદસ્ય બલાધાને પ્રયતેત વિચક્ષણઃ
રમ્યૈર્વિચિત્રૈરાહારૈર્હૃદ્યૈઃ શ્રદ્ધોપપાદિતૈઃ

સુરાગ્રપાનૈર્માંસાનાં વૈષ્કિરાણાં ચ ભક્ષણૈઃ
સર્પિષઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય પયસો લશુનસ્ય ચ

ઉપક્રમેચ્ચૌષધાનાં પ્રયોગૈર્વિષમજ્વરમ્
દૈવતેજ્યોપહારૈશ્ચ ધૂપનાભ્યઞ્જનાઞ્જનૈઃ

વાતોત્તરં સ્નેહપાનૈરભ્યઙ્ગૈઃ સાવગાહનૈઃ
સ્નિગ્ધોષ્ણૈરન્નપાનૈશ્ચ બલિભિશ્ચાપ્યુપક્રમૈઃ

પિત્તોત્તરં તિક્તશીતૈઃ શમનૈઃ સવિરેચનૈઃ
પયસા સર્પિષા ચૈવ શીતૈશ્ચાભ્યઞ્જનૈર્જયેત્

વમનૈઃ પાચનીયૈશ્ચ લઙ્ઘનૈર્લઘુભોજનૈઃ
રૂક્ષોષ્ણૈશ્ચાપ્યુપચરેત્ કષાયૈશ્ચ કફોત્તરમ્

રોમહર્ષોઽઙ્ગમર્દશ્ચ વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે
મહાકલ્યાણકં સર્પિઃ પઞ્ચગવ્યમથો પિબેત્

પીત્વા વા મહતીં માત્રાં સર્પિષઃ પુનરુલ્લિખેત્
તદહર્વા પરેદ્યુર્વા પેયાં સમરિચાં પિબેત્

રાજમૂલસ્ય વા ક્વાથં પિબેત્ પ્રજ્વરકં હવિઃ
ક્રિતોયં --- મયોગશ્ચતુર્થકમપોહતિ

ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા તદ્વમેદિચ્છયા ન વા
શીતં વા મધુનાઽશીતં નિમ્બપત્રોદકં પિબેત્

સર્પિર્વા માહિષં પીત્વા હિઙ્ગુસ્તોકસમન્વિતમ્
તસ્મિન્ વિદગ્ધ એવાન્નં દધ્ના ભુઞ્જીત કેવલમ્

નીલસ્પન્દશિફા વાઽપિ સુપિષ્ટા તણ્ડુલામ્બુના
દેયા જ્વરતિથૌ નસ્યે મૃગરાજસ્ય વા વસા

હરીતકી વચા કુષ્ઠં નિમ્બપત્રં પલઙ્કષા
સિદ્ધાર્થકા યવાઃ સર્પિર્ધૂપો જીર્ણજ્વરાપહઃ

મૂલાનિ સહદેવાયાઃ કટુકા રોહિણી વચા
તણ્ડુલોદકપિષ્ટોઽયં દેહો દાહજ્વરાપહઃ

સુરયા સર્વગન્ધૈશ્ચ તૈલમભ્યઞ્જનં પચેત્
સર્ષપા લસુનં હિઙ્ગુ ત્રિવ્યોષં રોચના વચા

ઋક્ષપિત્તં બસ્તમૂત્રં કરઞ્જસ્ય ફલાનિ ચ
ગ્રહજ્વરાભિભૂતાનાં નસ્યકર્માઞ્જનં હિતમ્

સન્નિપાતવિબન્ધે ચ વ્યાલદષ્ટે ચ શસ્યતે
અર્શઃસુ યોનિશૂલે ચ પ્રલેપોઽયમનુત્તમઃ

ભીષણૈર્હર્ષણૈશ્ચૈવ વિચિત્રાદ્ભૂતદર્શનૈઃ
વ્યાક્ષેપં મનસશ્ચાસ્ય ભિષક્કુર્યાજ્જ્વરાગમે

પાનં ચૈતત્પ્રદાતવ્યં સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ
ત્રિભણ્ટીમજગન્ધાં ચ નીલિનીં કટુરોહિણીમ્

કલ્કં વા કટુરોહિણ્યાઃ પિબેદ્ગોમૂત્રસંપ્લુતમ્
ચિકિત્સાયાં ચ યત્ પ્રોક્તં તચ્ચ કુર્યાદ્વિધાનવિત્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ વિષમજ્વરનિર્દેશીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
વિશેષનિર્દેશીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથાતો વિશેષનિર્દેશીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મહર્ષિં કશ્યપં વૃદ્ધં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્
સુખોપવિષ્ટમવ્યગ્રમપૃચ્છદ્ વૃદ્ધશીવકઃ

વિષમાણાં જ્વરાણાં તે સવિકલ્પં સવિસ્તરમ્
યદ્યથાવચ્ચ યાવચ્ચ પ્રોક્તં વક્તવ્યમાદિતઃ

સામાન્યેનાપિ સર્વેષાં જ્વરાણાં વિગતજ્વર
વક્તુમર્હસિ કાર્ત્સ્ન્યેન પરિશેષમતઃ પરમ્

ઇતિ સંચોદિતઃ પ્રાહ પ્રજાપતિરિદં વચઃ
સમાસાભિહિતં યચ્ચ નાભિહિતં હિતમ્

જ્વરિતાનાં જ્વરાણાં ચ ભૂયો વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ
અવસ્થાલક્ષણોદ્દેશવિશેષોપક્રમે ક્રમાત્

ભૈષજ્યમનવસ્થાયાં પથ્યમપ્યવચારિતમ્
ગુણં ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે દોષાયૈવ તુ કલ્પતે

પ્રયુક્તં તદવસ્થાયામમૃતત્વાય કલ્પતે
વાતાદ્બાહ્યાદભીઘાતાત્ ક્રોધાચ્છોકાદ્ભયાત્ ક્ષયાત્

શ્રમાદ્ ગ્રહાભિષઙ્ગાચ્ચ વેગાનાં ચ વિધારણાત્
સમુત્પન્ને જ્વરે જન્તોર્વમનં ન પ્રયોજયેત્

પ્રયુક્તં કુરુતે ક્ષિપ્રં તીવ્રં સોપદ્રવં જ્વરમ્
પૂરણાત્તુ સમુત્પન્ને જ્વરે હ્યમાત્રયા શ્રયેત્

દોષે વૃદ્ધેઽતિમાત્રા ચ સમુત્ક્લિષ્ટે તથૈવ ચ
સન્નિપાતજ્વરભયાત્ત્વરિતં વામયેદ્ભિષક્

વામિતં લઙ્ઘનાદ્યેન ક્રમેણોપક્રમેત્તતઃ
વમનાનન્તરં ચાસ્ય કુર્યાચ્છીર્ષવિરેચનમ્

તથાઽઽશુ શિરસઃ શૂલં ગૌરવં ચોપશામ્યતિ
વિબન્ધશ્ચક્ષુરાદીનામરુચિશ્ચ નિવર્તતે

જીર્ણજ્વરેઽપ્યથૈતેષુ વિકારેષુ પ્રદાપયેત્
બહુદોષે બલવતી મધ્યદોષેષુ મધ્યમા

અલ્પદોષે જ્વરે મૃદ્વી ક્રિયઃ કાર્યા વિજાનતા
સ્વાનિ રૂપાણિ કાર્ત્સ્ન્યેન યદા વ્યાધૌ વિશેષતઃ

તીવ્રાણિ વ્યથિતત્વં ચ શરીરસ્યોપલક્ષયેત્
બહુદોષં તદા વિદ્યાદલ્પદોષમતોઽન્યથા

તથા મધ્યબલેષ્વેષુ મધ્યદોષં વિભાવયેત્
વિબન્ધારુચિતૃણ્મૂર્ચ્છા ગાત્રભેદઃ શિરોરુજા

પ્રલાપાલસ્યહૃલ્લાસતન્દ્રીદાહશ્રમભ્રમાઃ
મૂત્રપ્રચુરતા ગ્લાનિઃ પુરીષસ્યાવિપક્વતા

ઉત્ક્લેશો ગુરુકોષ્ઠત્વં લિઙ્ગાન્યામજ્વરે વદેત્
નિવૃત્તૌ પ્રાયશશ્ચૈષાં સંજાતે જ્વરમાર્દવે

લઘુત્વં ચાષ્ટરાત્રે ચ નિરામજ્વરમાદિશેત્
આપાતલક્ષ્યઃ સ્યાદૂષ્મા તત્ક્ષણાદેતિ માર્દવમ્

અન્તર્લઘુત્વમુત્સાહો દોષપક્તિઃ પ્રસન્નતા
તૃષ્ણાદીનાં મૃદુત્વં ચ બહિર્માર્ગગતે જ્વરે

તત્રાભ્યઙ્ગાન્ પ્રદેહાંશ્ચ પરિષેકાંશ્ચ કારયેત્
અવિપક્વા વિપક્વા વા દોષા યસ્ય ન નિર્હૃતાઃ

ન ચ વ્યાધેરુપશમો ન ચોત્સાહો ન લાઘવમ્
ગ્લાનિકાર્શ્યે ન ચાત્યર્થં ન ચ ચ્છન્દોઽશનં પ્રતિ

અપ્રકૃષ્ટે વા સ કાલે દોષદુર્બલઃ
અતો વિપર્યયાદ્દેહી ભવેદૌષધદુર્બલઃ

પાચનૈરવિપક્વાનાં દોષાણાં દોષદુર્બલે
સમ્યક્કુર્યાદુપશમં પક્વાનાં ચ વિરેચનૈઃ

ઇતરસ્યામયાવેક્ષં બલાપ્યાયનમિષ્યતે
સમુદીર્ણેષુ સહસા દોષેષ્વભિનવેષુ ચ

બલવદ્ દુર્બલે વાઽપિ કષાયં વાઽપિ ભેષજમ્
સંરક્ષન્ ધર્મયશસી ન પ્રયુઞ્જ્યાત્ કદાચન

યથા શરત્સુ મહતોઃ ક્રુદ્ધયોરભિષક્તયોઃ
ન ધત્તે દુર્બલા વેગં હસ્તિનોરગ્રવારણી

તથા બલં બલવતોસ્તદ્દોષૌધયોર્દ્વયોઃ
સંક્ષુબ્ધયોર્ન સહતે સંતપ્તા દેહિનસ્તતઃ

પુષ્ણાતિ દુર્બલં દોષાઃ કષાયઃ સ્તમ્ભયત્યતઃ
ભૂયોઽભિવૃદ્ધાસ્તે પ્રાણાન્નિઘ્નન્ત્યાશુ શરીરિણઃ

કષાયેણાકુલીભૂતાશ્ચિરં સંક્લેશયન્તિ વા
ભગ્નવેગેષુ દોષેષુ વિધિના લઙ્ઘનાદિના

કાલે પ્રયુક્તં ભૈષજ્યં સ્યાદ્વિકારોપશાન્તયે
લઙ્ઘનં સ્વેદનં પેયા ત્રિવિધા દીપનાન્વિતા
ઓદનસ્ત્રિવિધો યૂષઃ કષાયસ્ત્રિવિધો રસઃ

સર્પિરભ્યઞ્જનં બસ્તિઃ પ્રદેહઃ સાવગાહનઃ
જ્વરાપહઃ સમુદ્દિષ્ટો લઙ્ઘનાદિરયં ક્રમઃ

પચ્યન્તે સપ્તરાત્રેણ દોષાઃ સપ્તસુ ધાતુષુ
તસ્માત્ કષાયં સપ્તાહે પાચનીયં વિધાપયેત્

શમનં સ્રંસનીયં વા યથાવસ્થમતઃ પરમ્
મન્દોષ્મત્વાત્ સ્થિરત્વાચ્ચ ગુરુત્વાચ્ચ કફજ્વરઃ

પરિપાકં ચિરાદેતિ તસ્માદસ્યૌષધક્રમઃ
અષ્ટાહાત્ પરતો વાઽપિ યથાપાકં વિધીયતે

પક્વાવશેષસ્તેનાશુ પચ્યતેઽગ્નિશ્ચ દીપ્યતે
દોષપક્ત્યાઽગ્નિદીપ્ત્યા ચ જ્વરસ્યાપચયો ધ્રુવમ્

તદ્યુક્તસ્નેહસંસ્કારાન્ રસાનત્રાવચારયેત્
તતઃ સંશમનં કુર્યાદ્વ્યાધિશેષોપશાન્તયે

પ્રસાદનાર્થં ધાતૂનાં બલસ્યાપ્યાયનાય ચ
દેશદોષાગ્નિસાત્મ્યર્તુયુક્તં ચાત્ર પ્રશોષણમ્

ત્ર્યહં ચતુરહં વાઽપિ નાતિમાત્રમતઃ પરમ્
રૂક્ષત્વાજ્જ્વર્યમાણાય દેયં સર્પિર્જ્વરાપહમ્

જ્વરિતોઽનેન નિર્વાતિ પ્રદીપ્તં ચામ્બુના ગૃહમ્
સર્પિઃ પિત્તં શમયતિ શૈત્યાત્ સ્નેહાચ્ચ મારુતમ્

સમાનગુણમપ્યેતત્ સંસ્કારાજ્જીયતે કફમ્
અથ ચેદ્બહુદોષત્વાત્ કૃતેઽપિ શમને સતિ

પક્વાશયગુરુત્વં ચ સ્તિમિતત્વં ચ લક્ષ્યતે
સ્વેદો વિણ્મૂત્રરાગશ્ચ ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્

સ્નિગ્ધાય ક્ષામદેહાય દદ્યાત્તત્ર વિરેચનમ્
શૂલે પક્વાશયગતે પાર્શ્વપૃષ્ઠકટિગ્રહે

વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગે ચ નિરૂહઃ સાનુવાસનઃ
બહિર્માર્ગગતે ચાપિ જ્વરેઽભ્યઙ્ગાદિરિષ્યતે

નરસ્ય વાતપ્રકૃતેર્યદિ સ્યાદ્વાતિકો જ્વરઃ
ઋતૌ ચ વાતપ્રકૃતૌ સ દુઃસાધ્યસ્ત્રિસંકરઃ

તથૈવ પિત્તપ્રકૃતેઃ શ્લૈષ્મિકસ્ય ચ દેહિનઃ
વિપરીતપ્રકૃતયઃ સુખસાધ્યા જ્વરાદયઃ

એકદ્વિત્રિપ્રકૃતયો વ્યાધયઃ સર્વ એવ હિ
સુખદુઃખાશ્ચિકિત્સ્યાઃ સ્યુઃ પ્રાયશસ્તે યથાક્રમમ્

સમુત્ક્લિષ્ટેષુ દોષેષુ ત્રિવિધં કર્મ નિશ્ચિતમ્
શોધનં શમનં ચૈવ તથા શમનશોધનમ્

તત્ર પુંસાં બલવતાં વહ્નિમતાં સતામ્
તીવ્રવેગામયાનાં ચ હિતં શોધનમૌષધમ્

બલિનામલ્પદોષાણાં નાતિવૃદ્ધવિકારિણામ્
નાતિક્લેશસહાનાં ચ શમનં હિતમુચ્યતે

તથૈવ મધ્યદોષાણાં દુર્બલાનાં શરીરિણામ્
બલવદ્વ્યાધિજુષ્ટાનાં હિતં શમનશોધનમ્

ઊર્ધ્વ હરતિ યદ્દોષાનધશ્ચોભયતશ્ચ યત્
દ્રવ્યં વિવિધવીર્યત્વાત્તદ્ધિ સંશોધનં સ્મૃતમ્

નાધો ન ચોર્ધ્વં હરતિ યદ્દોષાઞ્છમયત્યપિ
ન ચોગ્રગુણવીર્યં તદ્ દ્રવ્યં સંશમનં વિદુઃ

નાત્યર્થં શોધયતિ યદ્દોષાન્ સંશમયત્યપિ
તત્ર મધ્યબલોપેતં દ્રવ્યં શમનશોધનમ્

દશમૂલશટીરાસ્નાવયસ્થાપઞ્ચકોલકમ્
શાર્ઙ્ગેષ્ટા રોહિણી પાઠા સરલો દેવદારુ ચ
મુસ્તાઽમૃતા વૃશ્ચિકાલી કર્કટાખ્યા દુરાલભા

ત્રાયન્તીત્યેવમાદીનિ શમનીયાનિ નિર્દિશેત્
વચાકોશાતકીનિમ્બપિપ્પલ્યઃ કૌટજં ફલમ્

ક્ષારદ્વયં સગોમૂત્રં મદનં લવણાનિ ચ
ત્રિફલાઽઽરગ્વધો દન્તી નીલિની સપ્તલા ત્રિવૃત્

એવમાદિ તુ યચ્ચાન્યદ્ દ્રવ્યં શોધનમુચ્યતે
કાશ્મર્યામલકં દ્રાક્ષા શીતપાકી પરૂષકમ્

મધુકં પિપ્પલીમૂલં વિડઙ્ગં હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્
પાઠાઽજગન્ધાઽતિવિષા પથ્યા મુસ્તા કટુત્રિકમ્

રોહિણીત્યેવમાદિ સ્યાદ્ દ્રવ્યં શમનશોધનમ્
ત્રિવિધં કર્મ નિર્દિષ્ટમિત્યેતદ્દોષશાન્તયે

દોષશાન્તૌ ચ ધાતૂનાં પ્રસાદ ઉપજાયતે
મલાયનાનાં સર્વેષામવ્યાઘાતક્રિયાસુ ચ

દોષધાતુ મલૈસ્તસ્માત્ સ્વે સ્વે કર્મણ્યવસ્થિતૈઃ
સ્વાસ્થ્યમુત્પદ્યતે નૄણામસ્વાસ્થ્યં તદ્વિપર્યયે

સમ્યગાહારચેષ્ટાભ્યાં યદા સાત્મ્યં યથેરિતમ્
સમાનાં રક્ષણં કુર્યાદ્દોષાદીનાં વિચક્ષણઃ

કુપિતાનાં પ્રશમનં ક્ષીણાનામભિવર્ધનમ્
ક્ષપણં ચૈવ વૃદ્ધાનામેતાવદ્ધિ ચિકિત્સિતમ્

તદેકત્વમનેકત્વમવસ્થામુદયવ્યયમ્
દોષાણામાતુરાણાં ચ સંપ્રધાર્ય બલાબલમ્

યથાવદૌષધાનાં ચ ભિન્નાનાં નામરૂપતઃ
રસાન્ ગુણાંશ્ચ વીર્યં ચ વિપાકં ચ યથાતથમ્

દેશં કાલમુપાયં ચ પ્રમાણં વ્યાધિમેવ ચ
જ્ઞાત્વા ચિકિત્સા ભિષજા પ્રણેતવ્યાઽપ્રમાદતઃ

યે યથા ચ સમુદ્દિષ્ટા યોગાઃ સ્વે સ્વે ચિકિત્સિતે
તે તથૈવ પ્રયોક્તવ્યા ન તેષ્વસ્તિ વિચારણા

કો હિ નામ પ્રણીતાનાં દ્રવ્યાણાં તત્ત્વદર્શિભિઃ
નાનાવિધાનામેકત્વે તત્કર્મ જ્ઞાતુમર્હતિ

કિઞ્ચિદન્યરસં દ્રવ્યં ગુણતઃ કિઞ્ચિદન્યથા
વીર્યતશ્ચાન્યથા કિઞ્ચિદ્વિદ્યાદત્ર વિપાકતઃ

અથ ચૈકત્વમાગમ્ય પ્રયોગે ન વિરુધ્યતે
ઉત્પદ્યતે યથાર્થં ચ સમવાયગુણાન્તરમ્

પૃથક્પૃથક્પ્રસિદ્ધેઽપિ ગન્ધે ગન્ધાન્તરં યથા
ગન્ધાઙ્ગાનાં મનોહ્લાદિ પ્રત્યક્ષં સામવાયિકમ્

તસ્માદાર્ષપ્રયોગેષુ પ્રક્ષેપાપચયં પ્રતિ
ન પ્રમાદ્યેદવિજ્ઞાય દોષૌષધબલાબલમ્

વયઃ શરીરાગ્નિબલં ત્વવેક્ષ્ય મતિમાન્ ભિષક્
માત્રાં વિકલ્પયેદત્ર પ્રધાનાવરમધ્યતઃ

ઇતિ જ્વરાણામુદ્દિષ્ટો વિશેષોઽયમુપક્રમે
યં વિદિત્વા તુ કાર્યેષુ વિવિધેષુ ન સંભ્રમેત્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ખિલેષુ વિશેષનિર્દેશીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ભૈષજ્યોપક્રમણીયસ્તૃતીયાધ્યાયઃ
અથાતો ભૈષજ્યોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

બ્રાહ્મયા શ્રિયા પ્રજ્વલન્તં બ્રહ્મર્ષિમમિતદ્યુતિમ્
કશ્યપં લોકકર્તારં ભાર્ગવઃ પરિપૃચ્છતિ

આબાધકારણં વ્યાધિર્ભેષજં સુખકારણમ્
સમ્યગ્યુક્તં તદમૃતં સ્યાત્તદન્યદ્વિષવદ્ભવેત્

ભેષજોપક્રમં તસ્માદ્ભગવન્ વક્તુમર્હસિ
ઔષધં કિમધિષ્ઠાનં કથં ચાસ્યોપદિશ્યતે
ઔષધજ્ઞૌષધત્વં ચ ભેષજત્વમથાપિ ચ

ભૈષજ્યત્વાગદત્વં ચ કષાયત્વં તથૈવ ચ
યથા ચ ગૌણ્યેન રસા દ્રવ્યે દ્રવ્યે વ્યવસ્થિતાઃ

પ્રાધાન્યેન યથા દૃષ્ટો મધુકે મધુરો રસઃ
અમ્લઃ કપિત્થે લવણઃ સૈન્ધવે નાગરે કટુઃ

તિક્તસ્તિક્તકરોહિણ્યાં કષાયશ્ચાભયાં પ્રતિ
સત્યેવં રસનાનાત્વે સંયોગઃ સર્વ એવ હિ

કષાયત્વેન નિર્દિષ્ટઃ કુતઃ કિં ચાત્ર કારણમ્
કતિ કે ચૌષધગુણા ભેદાશ્ચાસ્ય કતિ સ્મૃતાઃ

કતિ ચૌષધકાલાશ્ચ કાલે કાલે ચ કો વિધિઃ
કસ્થાં કસ્યામવસ્થાયાં પાતવ્યં ભેષજં ન વા

કથં ચ પેયં પીતસ્ય પરિહાર્યં ચ કિં ભવેત્
જીર્યમાણસ્ય કિં રૂપં કિં ચ જીર્ણસ્ય લક્ષણમ્

વિભજ્ય વયસસ્ત્રિત્વં કથં માત્રા વિધીયતે
અધોભાગોર્ધ્વભાગાનાં દોષસંશમની ચ યા

જીવનીયા ચ યા માત્રા દીપનીયા ચ યા સ્મૃતા
માત્રા સંશોધની યા ચ સ્નેહમાત્રા ચ યા ભવેત્

સર્વમેતદ્યથાતત્ત્વં કીર્તયસ્વ મહામુને
જાતમાત્રમુપાદાય યાવદ્વર્ષશતં પરમ્

ઇતિ શુશ્રૂષમાણાય શિષ્યાય વદતાંવરઃ
આચચક્ષે યથાન્યાયં ભૈષજ્યોપક્રમં પ્રતિ

અયં હેતુરિદં લિઙ્ગમસ્ય ચાયમુપક્રમઃ
ઇતિ તાવત્ પરં સૂક્ષ્મં વ્યાધિજ્ઞાનં પ્રચક્ષતે

અસ્માદપ્યૌષધજ્ઞાનમાહુઃ સૂક્ષ્મતરં બુધાઃ
તદહં તેઽભિધાસ્યામિ કાર્ત્સ્ન્યેનૈવ નિબોધ મે

પથ્યસેવિનમારોગ્યં ગુણેન ભજતે નરમ્
અપથ્યસેવિનં ક્ષિપ્રં રોગઃ સમભિમર્દતિ

સ રોગો દ્વિવિધશ્ચોક્તઃ શારીરો માનસસ્તથા
આધયો માનસાસ્તત્ર શારીરા વ્યાધયઃ સ્મૃતાઃ

સાધ્યોઽસાધ્યશ્ચ યાપ્યશ્ચ ત્રિવિધં રોગલક્ષણમ્
વાતપિત્તકફા દોષાઃ શારીરવ્યાધિહેતવઃ

સત્ત્વેતરં ચ દ્વન્દ્વં ચ માનસામયહેતવઃ
ધૃતિવીર્યસ્મૃતિજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈર્માનસં જયેત્

શારીરં ભેષજૈઃ કાલયુક્તિદૈવવ્યપાશ્રયૈઃ
સ પુનર્દ્વિવિધો વ્યાધિરાગન્તુર્નિજ એવ ચ

આગન્તુર્બાધતે પૂર્વં પશ્ચાદ્દોષાન્ પ્રપદ્યતે
નિજસ્તુ ચીયતે પૂર્વં પશ્ચાદ્વૃદ્ધઃ પ્રબાધતે

તસ્માદાગન્તુરોગાણાં પશ્યન્તિ નિજવત્ ક્રિયાઃ
નિજાનાં પૂર્વરૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સંશોધનં હિતમ્

સંશોધનં સપ્તવિધં તદાયત્તં ચિકિત્સિતમ્
તચ્ચાયત્તં ચતુષ્પાદે પાદશ્ચૌષધમુચ્યતે

ઓષધં યુક્ત્યધિષ્ઠાનં દૈવાધિષ્ઠાનમેવ ચ
યુક્તિર્વમનકર્માદિ દૈવં યાગાદિ કીર્ત્યતે

ઓસો નામ રસઃ સોઽસ્યાં ધીયતે યત્તદોષધિઃ
ઓસાદારોગ્યમાધત્તે તસ્માદોષધિરોષધઃ

ભિષગ્વિજ્ઞાનનેયત્વાદ્ભેષજં ભિષજો વિદુઃ
ભિષગ્જિતે હિતત્વાચ્ચ ભૈષજ્યં પરિચક્ષતે

અગદત્વં ચ યુક્તસ્ય ગદાનામપુનર્ભવાત્
કણ્ઠસ્ય કષાણાત્ પ્રાયો રોગાણાં વાઽપિ કર્ષણાત્

કષાયશબ્દઃ પ્રાધાન્યાત્ સર્વયોગેષુ કલ્પ્યતે
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધવદ્દેશજં નવમ્

અજગ્ધમવિદગ્ધં ચ દ્રવ્યં ગુણવદુચ્યતે
માત્રાવલ્લઘુપાકં ચ હૃદ્યં દોષપ્રવાહણમ્

અલ્પપેયં મહાવીર્યં પ્રીણનં બલરક્ષણમ્
વ્યાપત્તાવલ્પદોષં ચ મન્દગ્લાપનમેવ ચ

સંસ્કારગુણસંપન્નં રાજાર્હં ભેષજં મતમ્
તદ્ધિ સિદ્ધમસિદ્ધં ચ શીતમુષ્ણં દ્રવં ઘનમ્

કોષ્ણં સસ્નેહમસ્નેહમિતિ ભિન્નમનેકધા
તદામયવયોભેદાત્ સપ્તધૈવ વિભજ્યતે

ચૂર્ણં શીતકષાયશ્ચ સ્વરસોઽભિષવસ્તથા
ફાણ્ટઃ કલ્કસ્તથા ક્વાથો યથાવત્તં નિબોધ મે

સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતં ચૂર્ણં નાનાકર્મસુ યુજ્યતે
ગ્રહણ્યામવિકારેષુ બ્રણવત્યઞ્જનાદિષુ

શીતઃ શીતકષાયઃ સ્યાદન્તરિક્ષામ્બુસંપ્લુતઃ
સ પિત્તજ્વરદાહાસૃગ્વિષમૂર્ચ્છામદાપહઃ

તદ્વદેવ નિશાવ્યુષ્ટોઽભિષવઃ સાધુ સાધિતઃ
પ્રશાન્તાગ્નિબલક્ષોભઃ સૌમ્યઃ સ્વરસસઙ્ગતઃ

દ્રાક્ષેક્ષ્વામલકાદીનાં પીડનાત્ સ્વરસઃ સ્મૃતઃ
સ સંશમનસંયોગે નાનારોગેષુ કલ્પતે

ક્વથિતસ્ત્વાન્તરિક્ષેણ વારિણાઽર્ધાવશેષિતઃ
સકૃદ્વા ફાણિતઃ ફેનં કષાયઃ ફાણ્ટ ઉચ્યતે

સોઽલ્પદોષબલે બાલે લઘુવ્યાધૌ ચ શસ્યતે
કલ્કઃ કલ્કીકૃતો યોજ્યઃ પાનલેપાવલેહને

કેવલદ્રવ્યપેયત્વાદ્વિકાર્ષી દુર્જરશ્ચ સઃ
પાદસ્થિતો ભવેત્ ક્વાથો યુક્તોઽબહ્વગ્નિતેજસા

સ વયોબલસંપન્ને ગુરુવ્યાધૌ ચ શસ્યતે
સપ્તધૈવં વિભજ્યૈતદ્દશધા પ્રવિચારયેત્
પૂર્વં ભક્તસ્ય મધ્યેઽધઃ સમુદ્ગં સમુહુર્મુહુઃ

સભક્તં ભક્તયોર્મધ્યે ગ્રાસગ્રાસાન્તરે પરઃ
પૂર્વં ભક્તસ્ય ભૈષજ્યં ન કરોતિ બલક્ષયમ્

આમાશયગતાન્ દોષાન્નિહન્ત્યાશુ ચ પચ્યતે
અન્નસંસ્તમ્ભિતે દેહે ચ્છર્દ્યુદ્ગારવ્યથાદયઃ

ન ભવન્તિ યતસ્તસ્માત્તદ્દેયં દુર્બલીયસે
મધ્યેભક્તં હ્યુભયતો રુદ્ધમન્નેન ભેષજમ્

તદન્તરાશયે દોષાન્ સુખેનૈવ નિયચ્છતિ
શમયત્યાશ્વધો ભક્તમુરઃકણ્ઠશિરોગદાન્

વ્યત્યાસેન ચ સામુદ્ગં દોષે તૂર્ધ્વમધોગતે
મુહુર્મુહુઃ શ્વાસકાસહિક્કાતૃટ્છર્દિશાન્તયે

હિતં બલાગ્નિરક્ષાર્થં સભક્તં દુર્બલાત્મનામ્
સ્ત્રીબાલવૃદ્ધલલિતક્ષતક્ષીણૌષધદ્વિષામ્

વ્યાધૌ મન્દેઽનલે તીક્ષ્ણે ભક્તયોર્મધ્ય ઇષ્યતે
ક્ષીણક્ષીણાલ્પશુક્રાણાં વાજીકરણમૌષધમ્

ગ્રાસે વિધેયં ચૂર્ણં ચ યદગ્નિબલવર્ધનમ્
ગ્રાસાન્તરે ચ્છર્દનીયં ધૂમપાનં ચ શસ્યતે

અભક્તમૌષધં પીતં વ્યાધિમાશુ બલીયસામ્
હન્યાત્તદેવેહ બલં બલવદ્દુર્બલીયસામ્

એતાનૌષધકાલાંસ્તુ વિભજેદ્દશધા દશ
ક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયે શાન્તે ક્લાન્તે તાન્તે બુભુક્ષિતે

ભૈષજ્યદગ્ધકોષ્ઠે ચ ભેષજં નાવચારયેત્
ક્રુદ્ધે વિષણ્ણે શોકાર્તે રાત્રૌ જાગરિતે તથા

વિદગ્ધાજીર્ણભક્તે ચ ભેષજં નાવચારયેત્
કર્માતિભારાભિહતે નિરૂઢે સાનુવાસિતે

ઉપોષિતે વિરિક્તે ચ ભેષજં નાવચારયેત્
યત્કિઞ્ચિદપ્યુપાત્તાન્ને મૂર્ચ્છિતે ઘર્મતાપિતે

સદ્યઃ પીતોદકે ચૈવ ભેષજં નાવચારયેત્
અવસ્થાવિપરીતં ચ ભેષજં નાવચારયેત્

ઊનદ્વાદશવર્ષાણાં નૈકાન્તેનાવચારયેત્
અવચારિતમેકાન્તેનાહન્યહનિ ચૌષધમ્

અસમત્વાગતપ્રાણદોષધાતુબલૌજસામ્
અત્યન્તસુકુમારાણાં કુમારાણાં બલાયુષી

ક્ષીણાતિવૃદ્ધક્રુદ્ધાનાં ક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્
એકાન્તેનૌષધં પીતં સૂર્યસ્તોયમિવાલ્પકમ્

વ્યાધિદોષબલાગ્નિભ્યો હીનં તેભ્યોઽધિકં ચ યત્
અજિજ્ઞાસિતપૂર્વં ચ ગુણૈશ્ચોક્તૈર્વિવર્જિતમ્

અરોગસાત્મ્યં દુર્યુક્તમનિષ્ટં મનસશ્ચ યત્
યસ્ય પીતસ્ય પાકાન્તે દોષઃ સૂક્ષ્મોઽપિ લક્ષ્યતે

વ્યાધેશ્ચ પ્રશમો ન સ્યાત્તચ્ચ વર્જ્યં વિજાનતા
યન્નાતુરબલં હન્તિ વ્યાધિવીર્યં નિહન્તિ ચ

તદેવાસ્યાવચાર્યં સ્યાદાવ્યાધ્યુચ્છેદદર્શનાત્
કામં વ્યાધૌ પ્રશાન્તેઽપિ શમદાનાચ્છમૌષધમ્

તદેવાલ્પં વિધાતવ્યં સકૃદ્ દ્વિસ્ત્રિર્યથાબલમ્
પુણ્યેઽહનિ નમસ્યાદૌ દેવદ્વિજભિષગ્ગુરૂન્

પૂર્વાહ્ણે પ્રાઙ્મુખાયાસ્મૈ સુખાસીનાય સાધવે
બુભૂષમાણાય ભિષઙ્મન્ત્રવદ્ભેષજં શુચિઃ

ઇદં હન્ત પિબ ચેતિ સંપ્રયચ્છેદુદઙ્મુખઃ
અતિચઙ્ક્રમણત્થાનશયનાસનભાષણમ્

ક્રોધશોકદિવાસ્વપ્નવિરુદ્ધાન્નહિમાતપાન્
પીતૌષધો ન સેવેત તથા સ્ત્રીવેગધારણમ્

વિજૃમ્ભાઃ શબ્દવિદ્વેષો મુખશોષોઽરતિઃ ક્લમઃ
તન્દ્રીરુદ્વેષ્ટનં સાદો લિઙ્ગં જીર્યતિ ભેષજે

સૃષ્ટિર્વિણ્મૂત્રવાતાનાં શરીરસ્ય ચ લાઘવમ્
ઉદ્ગારશુદ્ધિર્વૈશદ્યં વૈમલ્યં હૃદયસ્ય ચ

પ્રકાઙ્ક્ષા કુક્ષિશૈથિલ્યમન્નકાલસ્ય લક્ષણમ્
વયસ્ત્રિધા વિભજ્યાદૌ માત્રા વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

ગર્ભબાલકુમારાખ્યમિત્યેતત્ત્રિવિધં વયઃ
યૌવનં મધ્યમં વૃદ્ધમેતચ્ચ ત્રિવિધં પુનઃ

વર્ષાવરઃ ક્ષીરપઃ સ્યાદ્યાવત્ પિબતિ વા પયઃ
વયસ્તદ્બાલમસ્માચ્ચ યાવત્ ષોડશવાર્ષિકઃ

અન્નાદઃ સર્વ એવ સ્યાત્ કૌમારે વયસિ સ્થિતઃ
અતઃ પરં ધાતુસત્ત્વબલવીર્યપરાક્રમૈઃ

વર્ધમાનૈશ્ચતુસ્ત્રિંશદ્યુવા વર્ષાણ્યુદર્કતઃ
ધાત્વાદિભિઃ સ્થિરીભૂતૈર્યાવદાસપ્તતિર્નરઃ

મધ્યો ધાત્વાદિભિઃ પશ્ચાત્ ક્ષીયમાણૈર્યથાક્રમમ્
વૃદ્ધો ભવતિ મન્દાત્મા પ્રવૃત્તિર્યાવદાયુષઃ

વિકલ્પનાઽન્યા વૃદ્ધસ્ય તસ્ય ષોડશવાર્ષિકી
ભવેદ્ભેષજમાત્રા તુ ક્ષીયમાણોત્તરોત્તરા

શતિકે શતાધિકે વાઽપિ ક્ષીરાન્નાદવદિષ્યતે
જાતમાત્રસ્ય માત્રા સ્યાત્ સર્પિષ્કોલાસ્થિસંમિતા

પઞ્ચરાત્રં ભવેદ્યાવદ્દશાહમધિકં તતઃ
કોલાર્ધસંમિતં યાવદ્વિંશદ્રાત્રમતઃ પરમ્

કોલમાત્રં ભવેદ્યાવન્માસં માસદ્વયેઽધિકમ્
દ્વિકોલસંમિતં સર્પિસ્તૃતીયે માસિ શસ્યતે

શુષ્કામલકમાત્રં તુ ચતુર્થે માસ્યુદાહૃતમ્
પઞ્ચમે માસિ ષષ્ઠે ચ હ્યાર્દ્રામલકસંમિતમ્

તદેવાભ્યધિકં કિઞ્ચિદ્વિહિતં સપ્તમાષ્ટમે
ક્ષીરાન્નાદસ્ય બાલસ્ય પ્રાયેણાહારસંકરાત્

ભવત્યનિયતો વહ્નિઃ પક્તૌ બહ્વનિલાત્મનઃ
તસ્યાઽગ્ન્યાવેક્ષિકી તસ્માત્ સ્નેહમાત્રા વિધીયતે

અનાદસ્ય તુ ભૂયિષ્ઠં સમો ભવતિ પાવકઃ
તસ્યામલકમાત્રસ્ય સર્પિષઃ પાનમિષ્યતે

તદેવાગ્નિબલં વીક્ષ્ય વર્ધમાનસ્ય વર્ધયેત્
ક્ષીરપસ્ય કુમારસ્ય ક્ષીરાન્નદસ્ય ચોભયોઃ

દેયં સ્નેહચતુર્ભાગં ભેષજસ્ય યથામયમ્
ઘૃતેન પાયયેદ્બાલં યાવત્ સ્યાદષ્ટમાસિકઃ

માસાદતોઽષ્ટમાજ્જન્તોર્જલપિષ્ટં પ્રદાપયેત્
અતઃ પરં યથાશાસ્ત્રં કુમારસ્યાન્નસેવિનઃ

વક્ષ્યામિ વિવિધાં માત્રાં ભેષજાનાં વિભાગશઃ
મુચૂટિં વા પ્રકુઞ્ચં વા પ્રસૃતં વાઽથવાઞ્જલિમ્

આતુરસ્ય પ્રમાણેન સમેતવ્યં ચિકિત્સિતે
અગ્રપર્વાઙ્ગુલિગ્રાહ્યા ચૂર્ણમાત્રા તુ પાણિના

ચૂર્ણાનાં દીપનીયાનામેષા માત્રા વિધીયતે
દ્વિગુણા જીવનીયાનાં તથા સંશમનસ્ય ચ

ઊર્ધ્વભાગે ત્વર્ધમાત્રા તથૈવ ચ વિરેચને
વાતપિત્તકફઘ્નાનાં કષાયે તુ પ્રદાપયેત્

દ્વૌ દાપયેત પ્રસૃતૌ શર્કરામધુસંયુતૌ
પ્રસૃતં છર્દનીયસ્ય નિષ્ક્વાથસ્ય પ્રદાપયેત્

તથા વૈરેચનીયસ્ય પ્રસૃતં નાત્ર સંશયઃ
દ્વિગુણાં જીવનીયસ્ય તથા સંશમનસ્ય ચ
દીપનીયસ્ય કલ્કં તુ અક્ષમાત્રં પ્રદાપયેત્

દ્વિગુણં જીવનીયસ્ય તથા સંશમનસ્ય ચ
અક્ષાર્ધં છર્દનીયસ્ય તથા વૈરેચિકસ્ય ચ

સ્નેહમાત્રામતો વક્ષ્યે વમને સવિરેચને
વમને વમનીયાભિરોષધીભિઃ સુસંસ્કૃતે

માત્રાવત્તુ ઘૃતં દદ્યાદ્વમને કફસંભવે
અર્ધમાત્રા ભવેદ્દેયા વિરેકે સર્પિષસ્તથા

વૈરેચનૈર્વિપક્વસ્ય પિત્તે પ્રકુપિતે સતિ
માત્રાઽધશ્ચોર્ધ્વભાગા ચ શ્લૈષ્મિકસ્ય પ્રશસ્યતે

દીપનૈઃ શમનીયૈશ્ચ જીવનીયૈશ્ચ સાધિતમ્
તથાઽપિ કુપિતે વાતે દોષે પક્વાશયે સ્થિતે

કુક્ષિગ્રન્થિષુ પાર્શ્વે ચ સક્તે દેયં વિરેચનમ્
શમનૈર્દીપનીયૈશ્ચ પાચનીયૈશ્ચ સાધિતમ્

ચતુર્ભાગગુણં દદ્યાન્માત્રાયાઃ કુમ્ભસર્પિષઃ
પાદાર્ધહીનં પાદોનમર્ધં વાઽપિ યથાક્રમમ્

સર્પિર્વિદદ્યાદ્બાલેષુ સંપ્રધાર્ય વયોબલે
નિષ્ક્વાથાનાં સકલ્કાનાં ચૂર્ણાનાં સર્પિષસ્તથા

ઇત્યુક્તા વિવિધા માત્રા માત્રામૂલં ચિકિત્સિતમ્
તસ્માદગ્નિમૃતું સાત્મ્યં દેહં કોષ્ઠં વયો બલમ્

પ્રકૃતિં ભેષજં ચૈવ દોષાણામુદયં વ્યયમ્
વિજ્ઞાયૈતદ્યથોદ્દિષ્ટાં માત્રાં સમ્યક્ પ્રયોજયેત્

અપ્રમત્તઃ સદા ચ સ્યાદ્ભેષજાનાં પ્રયોજને
ઓષધીર્નામરૂપાભ્યાં જાનન્તિ વનગોચરાઃ

અજપાલાશ્ચ ગોપાશ્ચ ન તુ કર્મગુણં વિદુઃ
યોગં તુ તાસાં યોગજ્ઞા ભિષજઃ શાસ્ત્રકોવિદાઃ

માત્રાબલવિધાનજ્ઞા જાનતે ગુણકર્મ ચ
કર્મજ્ઞો વાઽપ્યરૂપજ્ઞસ્તાસાં તત્ત્વવિદુચ્યતે

કિં પુનર્યો વિજાનીયાદોષધીઃ સર્વથા ભિષક્
યથા વિષં યથા શસ્ત્રં યથાઽગ્નિરશનિર્યથા

તથૌષધમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમમૃતોપમમ્
ઔષધં ચાપિ દુર્યુક્તં તીક્ષ્ણં સંપદ્યતે વિષમ્

વિષં ચ વિધિના યુક્તં ભૈષજ્યાયોપકલ્પતે
અગ્નિર્યથા પ્રજ્વલિતઃ ક્રુદ્ધશ્ચાશીવિષો યથા

અસિધારા યથા તીક્ષ્ણા પ્રભિન્નો વાઽપિ કુઞ્જરઃ
તથૌષધમસંયુક્તમવૈદ્યેનાવચારિતમ્

વિપર્યયેણ માત્રાયા નિરુણદ્ધ્યસ્ય જીવિતમ્
દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા તથા પૃષ્ટ્વા કાર્યાકાર્યક્રિયાં તતઃ

ઔષધાનિ પ્રસિદ્ધાનિ યાનિ સ્યુર્બહુશો ભિષક્
રસતો વીર્યતશ્ચૈવ તાનિ તત્રાવચારયેત્

અતોઽન્યથા હ્યમાત્રજ્ઞો યુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતઃ
કૃશં રોગપરિધ્વસ્તં સુકુમારં સમાત્વિકમ્

તીક્ષ્ણૌષધપ્રયોગેણ હન્તિ ચાપ્યતિમાત્રયા
મહારોગં મહાહારં મહાસત્ત્વં મહાબલમ્

મૃદ્વલ્પૌષધયોગેન ક્લેશયત્યાતુરં ભિષક્
ઉપક્રમ્યો બલી તસ્માદ્ દુર્બલો નિરુપક્રમઃ

મધ્યં યુક્તૈરુપક્રમ્ય ન ચાહારાન્નિવર્તયેત્
કૃશં વિશ્રામ્ય વિશ્રામ્ય પથ્યૈરૌષધસાધનૈઃ

ધારયેદ્વર્ધયેદગ્નિમગ્નૌ વૃદ્ધે હિ જીવતિ
યથાઽનિલઃ પિત્તકફાસૃજશ્ચ
નિત્યાઃ શરીરે નિહિતા નરાણામ્ ।
તથૈવ બાલેષ્વપિ સર્વમેત
દ્દ્વયોસ્તુ રૂપં તુ તદલ્પમલ્પમ્

યથાઽલ્પદેહસ્ય તદલ્પમલ્પં
તથાઽન્નપાનૌષધમલ્પમલ્પમ્ ।
બુદ્ધ્યા વિમૃશ્યેહ ભિષગ્વિદદ્ધ્યાત્
માત્રા હિ દેહાગ્નિવયઃ પ્રધાનાઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ ભૈષજ્યોપક્રમણીયાધ્યાયસ્તૃતીયઃ

અથ યૂષનિર્દેશીયો નામ ચતુર્થોધ્યાયઃ
અથાતો યૂષનિર્દેશીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

યૂષાદિવ્યઞ્જનોપેતં ભોજ્યં પથ્યતરં ભવેત્
સ્વસ્થાનામાતુરાણાં ચ વિશેષારોગ્યકારકમ્

અતશ્ચ સર્વભૂતાનામાહારઃ સ્થિતિકારણમ્
ન ત્વાહારાદૃતેઽસ્ત્યન્યત્ પ્રાણિનાં પ્રાણધારણમ્

ન ચાહારસમં કિઞ્ચિદ્ભૈષજ્યમુપલભ્યતે
શક્યતેઽપ્યન્નમાત્રેણ નરઃ કર્તું નિરામયઃ

ભેષજેનોપપન્નોઽપિ નિરાહારો ન શક્યતે
તસ્માદ્ભિષગ્ભિરાહારો મહાભૈષજ્યમુચ્યતે

સ હ્યાહરણસામાન્યાદ્દૃષ્ટં એકવિધો બુધૈઃ
દ્વિવિધો વીર્યભેદેન ત્રિવિધો દોષભેદતઃ

ભક્ષ્યભોજ્યાદિભેદેન તથૈવોક્તશ્ચતુર્વિધઃ
પઞ્ચભૂતાત્મકત્વાચ્ચ પુનઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ

સ એવ પુનરુદ્દિષ્ટઃ ષડ્વિધઃ ષડ્રસાશ્રયાત્
પુનર્દ્વાદશધા ભિન્નો દ્વાદશપ્રવિચારતઃ

ચતુર્વિંશતિધા ભૂયઃ કાલાદીનાં વિકલ્પતઃ
પ્રવર્તતે તમાશ્રિત્ય ધર્માર્થાદ્રિચતુષ્ટયમ્

સ્વસ્થયાત્રા ચિકિત્સા ચ તમેવાશ્રિત્ય વર્તતે
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્ધૃતિર્બુદ્ધિરુત્સાહઃ પૌરુષં બલમ્

સૌસ્વર્યમોજસ્તેજશ્ચ જીવિતં પ્રતિભા પ્રભા
આહારાદેવ જાયન્તે એવમાદ્યા ગુણા નૃણામ્

તદાત્મવાન્ હિતમિતં કાલે ભુઞ્જીત ષડ્રસમ્
યથા ચ યચ્ચ ભોક્તવ્યં યે ચ ભોગ્યગુણાગુણાઃ

તત્તે ભોજ્યવિભાગીયે સર્વં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્
અત્ર તે સંપ્રવક્ષ્યામિ નાનાદ્રવ્યોપસંસ્કૃતાન્

નાનારોગોપશમનાન્ યૂષાન્ સ્થવિરજીવક
રોચનો દીપનો વૃષ્યઃ સ્વરવર્ણબલાગ્નિકૃત્

પ્રસ્વેદજનનો મુખ્યસ્તુષ્ટિપુષ્ટિસુખાવહઃ
યૂષઃ સ્નેહોષ્ણભાવાચ્ચ વાતં સ્નેહકષાયતઃ

પિત્તં કફં કદુષ્ણત્વાત્ સંસ્કારાચ્ચ નિયચ્છતિ
યૂષધાતું વદન્તિ જ્ઞા દ્રવીકરણપાકયોઃ

દ્રવીકરોતિ ભોજ્યાનિ પક્વઃ સદ્યૂષ ઇત્યતઃ
દ્રવ્યૈર્બહુવિધૈર્દ્રવ્યૈસ્તથા ચાન્યૈરતણ્ડુલૈઃ

યૂષ ઇત્યુચ્યતે સિદ્ધો યવાગૂસ્તણ્ડુલૈઃ સહ
મદ્ગયૂષો વિરસિકા યૂષો દાડિમકસ્તથા

ચિત્રકામલકાનાં ચ દ્વૌ યૂષૌ પરિકીર્તિતૌ
પઞ્ચકોલકયૂષૌ દ્વૌ સંગ્રાહી દીપનસ્તથા

ધાન્યયૂષોઽથ કૌલત્થઃ ફલયૂષશ્ચ ભાર્ગવ
પુષ્પયૂષઃ પત્રયૂષો વલ્કયૂષસ્તથૈવ ચ

મુખ્યઃ પલ્લવયૂષશ્ચ મહાયૂષસ્તથૈવ ચ
રાસ્નાયૂષો મહાયૂષશ્ચાઙ્ગેર્યા મૂલકસ્ય ચ

પુનર્નવાતિબલયોર્ગુડકમ્બલિકસ્તથા
મુખ્યત્રિકટુયૂષશ્ચ લશુનૈર્વાસ્તુકેન ચ

પઞ્ચવિંશતિરિત્યેતે યૂષાઃ કશ્યપનિર્મિતાઃ
યૂષાઃ કષાયમધુરા કષાયામ્લાશ્ચ ભાર્ગવ

દ્વિવિધા વિહિતાઃ સર્વે સર્વે ચ દ્રવયોનયઃ
કૃતાઽકૃતાઽકૃતકૃતાઃ પિત્તશ્લેષ્માનિલાત્મસુ

રોગેષુ સ્નેહયોગાચ્ચ તે યૂષાસ્ત્રિવિધાઃ સ્મૃતાઃ
ત એવ પાચનાઃ પ્રોક્તાઃ કર્ષણા બૃંહણાસ્તથા

શીતોષ્ણમિશ્રવીર્યત્વાન્નાનાદ્રવ્યોપસંશ્રયાત્
લવણવ્યોષણસ્નેહપક્તિસંસ્કારયુક્તયઃ

સિદ્ધા યૂષેષુ વિદુષો ન વક્ષ્યામિ પુનઃ પુનઃ
દોષભેદેન યૂષાસ્તે સંખ્યાતાઃ પઞ્ચસપ્તતિઃ

તથૈવ યાપનાદિત્વાત્ પઞ્ચાશત્તુ રસાશ્રયાત્
એકે યૂષાસ્તથૈકેષાં યત્કિઞ્ચિદ્વ્યઞ્જનં દ્રવમ્

અગ્નૌ સિદ્ધમસિદ્ધં તુ રાગખાડવપાનકમ્
યમકસ્નેહસિદ્ધાસ્તુ તે યૂષા ઘૃતતૈલયોઃ

શષ્યન્તે વાતરોગેષુ વર્ચઃ શોષાભિઘાતયોઃ
દીપ્તાગ્નીનામનિદ્રાણાં ભારાધ્વશ્રમમૈથુનૈઃ

ક્લાન્તાનાં પતનાદ્યૈશ્ચ યૂષોઽયમેક ઇષ્યતે
દધિકાઞ્જિકશુક્તાનિ વર્ગો યશ્ચાપિ દીપનઃ

નિર્યૂહઃ સર્વયૂષાણામન્યસ્માત્ પાઞ્ચકર્મિકાત્
ક્વાથો નિર્યૂહ આદાનં કષાયશ્ચેતિ તત્ સમમ્

ગર્ભઃ કલ્કસ્તથાઽઽવાપઃ પાકઃ સંસ્કાર ઉચ્યતે
નિસ્તુષાણાં પુરાણાનાં મુદ્ગાનાં દીપનામ્બુના

મુદ્ગમણ્ડસ્તનુત્વાત્ સ મુદ્ગયૂષો ઘનોઽલ્પશઃ
મુદ્ગતક્રામ્લસિદ્ધસ્તુ યૂષો વિરસિકા સ્મૃતઃ

સ એવ દાડિમોદશ્વિત્કૃતો રોચન ઉચ્યતે
સ્મૃતો દાડિમયૂષશ્ચ મુદ્ગદાડિમસંસ્કૃતઃ

મુદ્ગામલકનિર્યૂહો ધાત્રીયૂષોઽભિધીયતે
ઇત્યેતે પઞ્ચ યૂષાસ્તુ વિહિતાઃ પાઞ્ચકર્મિકાઃ

કામ્યાંસ્ત્વન્યાન્ પ્રવક્ષ્યામિ યૂષાનામયદર્શનાત્
સિદ્ધશ્ચિત્રકનિર્યૂહે સમૂલસ્કન્ધપત્રકે

ખ્યાતશ્ચિત્રકયૂષસ્તુ ગ્રહણીદોષશૂલનુત્
પ્લીહાર્શોગુલ્મકુષ્ઠઘ્નો હૃદ્રોગકફવાતજિત્

તદ્વન્મૂલકયૂષોઽપિ સ વૈ સંસ્કારમીક્ષતે
શટીકર્કટકીબિલ્વમાજપૌષ્કરધાતકી

દધિત્થં દાડિમફલં ચાઙ્ગેરીસસમઙ્ગયોઃ
પઞ્ચકોલકયૂષોઽયં પરઃ સાંગ્રાહિકઃ સ્મૃતઃ

સ એવ દીપનોપેતો લવણૈશ્ચાપિ દીપનઃ
અખણ્ડિતાનાં ધાન્યાનાં સર્વેષાં સમભાગિનામ્

નિર્યૂહઃ સ્યાદૃતે માષતિલનિષ્પાવસર્ષપાત્
ધાન્યયૂષઃ સ્મૃતો મુખ્યો દ્વીપદાડિમસંસ્કૃતઃ

દધિમણ્ડેઽથ વા સિદ્ધસ્તક્રે વા રોગદર્શનાત્
શિરઃકર્ણાત્તિરોગેષુ હૃદ્રોગેઽવર્ધાભેદકે

અરુચૌ ચાતિસારે ચ કાર્યઃ સતિલમાષકઃ
કુલત્થાનાં તુ નિર્યૂહે કૌલત્થો યૂષ ઉચ્યતે

સન્નિપાતાનિલકફવ્યાધીન્ હન્તિ વિરૂક્ષણઃ
કપિત્થબિલ્વબદરદ્વાકદાડિમચૂતજૈઃ

ફલયૂષઃ ફલૈરામૈર્જીર્ણાતીસારનાશનમ્
શણશાલ્મલિધાતક્યઃ પદ્મસૌગન્ધિકૈઃ સહ

કોવિદારાત્ કર્બુદારાત્ પુષ્પૈર્યૂષં પ્રકલ્પયેત્
અસૃગ્દરે રક્તપિત્તે દાહે ચોદરચક્ષુષોઃ

તૈલામ્લાભ્યામૃતે સિદ્ધઃ પુષ્પયૂષઃ સદાડિમઃ
બિલ્વશોભાઞ્જનૈરણ્ડબલારાસ્નામ્રવારિણા

પત્રનિષ્ક્વાથયૂષઃ સ્યાત્ પત્રયૂષોઽનિલાપહઃ
દાડિમામ્રાતજમ્બૂનાં ચિરબિલ્વસ્ય ચ ત્વચઃ

નિષ્ક્વાથ્ય દધિમણ્ડેન વલ્કયૂષોઽતિસારનુત્
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષકાલાપલાશજૈઃ

પલ્લવૈઃ કમલાનાં ચ ઘૃતદાડિમસંસ્કૃતઃ
પિત્તરોગેષુ સર્વેષુ ગર્ભચ્યવનદાહયોઃ

મુખ્યઃ પલ્લવયૂષોઽયં હિતઃ કટુકિનીષુ ચ
પુનર્નવાયા રાસ્નાયાશ્ચાઙ્ગેરીબલયોસ્તથા

પૃથગ્યૂષાઃ સમાખ્યાતા વાતઘ્ના દધિસર્પિષા
રોહિતાપોતમત્સ્યાનાં નિર્યૂહં સાધયેજ્જલે

તં ક્વાથં સાધયેદ્ભૂયઃ શુક્તકાઞ્જિકમસ્તુભિઃ
દ્રવાણિ કુડબીજાનિ ગુડપઞ્ચપલે શૃતઃ

એષ કામ્બલિકો રૂક્ષઃ કટુતૈલેન વા કૃતઃ
વાતરોગપ્રશમનો બૃંહણો બલવર્ધનઃ

રતિનિદ્રારુચિકરસ્તિલતૈલેન વા કૃતઃ
દીપનં પઞ્ચમૂલં ચ ફલાનિ મધુરાણિ ચ

પૂર્વવત્ સર્વધાન્યાનિ ધાન્યકં મરિચાનિ ચ
કાકોલીક્ષીરકાકોલીકાશ્મર્યાણિ પરૂષકમ્

બદરાણિ કુલત્થાશ્ચ રાસ્નૈરણ્ડપુનર્નવાઃ
દ્વે પલે ગોક્ષુરઃ શિગ્રુપલાશતરુણાનિ ચ

જલદ્રોણે પચેદેતં નિર્યૂહં પાદશેષિતમ્
દધિકાઞ્જિકશુક્તાનિ પ્રસ્થશસ્તૈલસર્પિષી

મૂલકાનામપત્રાણાં તરુણાનાં શતં ભવેત્
એષ સિદ્ધો મહાયૂષો વ્યોષસંસ્કારસંસ્કૃતઃ

સર્વરોગેષુ ભૂયિષ્ઠં સંસૃષ્ટેષુ પ્રશસ્યતે
અત્યગ્નિષુ વિનિદ્રેષુ સ્તબ્ધાઙ્ગચ્છુબુકાક્ષિષુ

નિર્યૂહેણ સમં દદ્યાન્માંસનિર્યૂહમેવ તુ
કાર્યઃ સતિલકલ્કો વા જીર્ણાતીસારશાન્તયે

ઉક્તો લશુનયૂષસ્તુ સ્વકલ્પે વાતનાશનઃ
સૂપાશ્ચ રસકાશ્ચૈવ ત્રિવિધાઃ પ્રાઙ્નિદર્શિતાઃ

સ્વિન્નાનિ મૂલકાન્યપ્સુ નિષ્પીડ્ય તરુણો વિભુઃ
પરિભૃજ્ય તતઃ સ્નેહે તત આદાનમાવપેત્

એષ મૂલકયૂષસ્તુ સર્વરોગવિનાશનઃ
અનમ્લોલદકરસઃ સંસ્કૃતો જલસર્પિષોઃ

ભવેત્ પિત્તોપશમનસ્તૈલભૃષ્ટોઽનિલાપહઃ
એતે યૂષાઃ સ્વતન્ત્રોત્થા ઉક્તા વ્યાસસમાસતઃ

યવાગૂરપિ વક્ષ્યામિ નાનાદ્રવ્યોપસંસ્કૃતાઃ
નાનારોગોપશમનીઃ શૃણુ વૃદ્ધૈકવિંશતિમ્

ઓદનસ્ય વિલેપ્લ્યાશ્ચ યવાગ્વાશ્ચ કિમન્તરમ્
શુશ્રૂષે ભગવન્નેતદિત્યુક્તઃ પ્રાહ કશ્યપઃ

ઓદનો વિશદઃ સિદ્ધઃ સુસ્વિન્નો નિસ્રુતો મૃદુઃ
તણ્ડુલૈઃ સકલપ્રાયૈરક્ષીણૈશ્ચાપિ પઠ્યતે

અસ્વિન્નત્વમવક્લેદસ્ત્વસાકલ્યમનિસ્રવઃ
વિરસોઽવિશદઃ શીત ઓદનસ્ય વિપર્યયાઃ

દ્રવાદ્વિંશતિભાગેન તણ્ડુલૈઃ સહ સાધયેત
તથા પઞ્ચદશાખ્યેન યવાગૂર્દશકેન વા

વિંશતેઃ સ્ફુટિતૈઃ સિક્થૈસ્તુલ્યાધોમધ્યતોપરિ
અહસ્તહાર્યા પેયા સ્યાદ્યવાગૂઃ સપરિગ્રહાઃ

ઘના વિશીર્ણા શીતા ચ ન ચાવક્ષીણતણ્ડુલા
પિચ્છિલા વિશદાઽહૃદ્યા યવાગ્વા દોષસંગ્રહઃ

તક્રસિદ્ધા યવાગૂસ્તુ દધિસિદ્ધા ચ તે ઘને
સંસ્કૃતે હસ્તહાર્યે તે પ્રતિષિદ્ધે ક્રિયાવતામ્

ઉષ્ણા ઘના પ્રશિથિલા દલિતૈસ્તણ્ડુલૈઃ કૃતા
વિલેપ્યા ગુણદોષાંસ્તુ યવાગ્વા ઇવ નિર્દિશેત્

દીર્ઘોપવાસિનાં નૄણાં ક્ષીરપેયા પ્રશસ્યતે
શીતપિત્તોપશમની બૃંહણી વર્ચબન્ધની

શૂલઘ્ની દીપની પેયા દીપનીયોપસાધિતા
પાચની પચની ચોક્તા કષાયૈર્વર્ચબન્ધની

બિલ્વં દધિત્થં સહ દાડિમેન
સવ્યોષચાઙ્ગેરિકૃતા યવાગૂઃ
સાંગ્રાહિણી દીપનપાચની ચ
સપઞ્ચમૂલાઽનિલપીડિતે તુ

બલા વૃષત્પર્ણ્યથ શાલપર્ણી
સ્યાદ્દાડિમં બિલ્વશલાટુયુક્તમ્
પેયા હિતા પિત્તકફાતિસારે
તોયં ચ તત્તત્ર વદન્તિ પેયમ્

એષૈવ દધ્ના રુચિવર્ધની સ્યાન્નિર્વાહિકાં હન્તિ તિલોપસિદ્ધા
રક્તાતિસારં શમયત્યુદીર્ણમસૃગ્દરં ગર્ભપરિસ્રવં ચ

સદાડિમા સાતિવિષાઽથ સામ્લા
પેયા ભવેદામવિપાચનીયા
સ્યાત્ કણ્ટકારીરસગોક્ષુરાભ્યાં
સફાણિતા મૂત્રગદે યવાગૂઃ

સુવર્ચિકાક્ષારવિડઙ્ગશિગ્રુસપિપ્પલીમૂલકૃતા યવાગૂઃ ।
તક્રોપસિદ્ધા ક્રિમિનાશની સ્યાદ્ગુલ્મેઽથ કાસે ગ્રહણીગદે ચ

મૃદ્વીકલાજામધુપિપ્પલીભિઃ
સસારિવા તૃડ્શમની યવાગૂઃ
વિષં નિહન્ત્યાશુ તુ સોમરાજ્ઞ્યા
વરાહનિર્યૂહકૃતા તુ બલ્યા

કાર્શ્યાર્થમિષ્ટા તુ ગવેધુકાનાં
સર્પિષ્મતી સૈન્ધવયુગ્બલાય
દ્વિપઞ્ચમૂલોદકસાધિતા તુ
શ્વાસં ચ કાસં ચ કફં ચ હન્તિ

શાકૈઃ સમાંસૈઃ સતિલૈઃ સમાષૈઃ
સર્પિષ્મતી સ્નેહનભેદની તુ ।
જમ્બ્વામ્રયોરસ્થિદધિત્થબિલ્વૈસ્તૈરમ્લયુગ્વર્ચવિબન્ધની તુ

તક્રોપસિદ્ધા તુ ઘૃતામયે સ્યાત્
પિણ્યાકયુક્ સૈવ તુ તૈલરોગે
ઉપોદિકાદધ્યુપસાધિતા તુ
મદં વિદાહં ચ નયેત્ પ્રસાદમ્

શાકૈરભૃષ્ટૈઃ પરિભૃષ્ટકૈશ્ચ રોગાતુરાવેક્ષ્યુપકલ્પયેત્તાઃ
લોકે પ્રસિદ્ધં યન્માનં તર્કમાનં તુલાધૃતમ્
તત્તન્ત્રેઽસ્મિન્ પ્રમાણં સ્યાદ્વક્તવ્ય તત્ર નાસ્તિ મે

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ યૂષનિર્દેશીયો નામ ચતુર્થેઽધ્યાયઃ
ભોજ્યોપક્રમણીયાધ્યાયઃ પઞ્ચમઃ
અથાતો ભોજ્યોપક્રમણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશયપઃ

અથ ખલ્વસ્માભિઃ પૂર્વં યદ્રસવિમાનેઽભિહિતં કાલાદિચતુર્વિંશતિવિધમાહારમાનં તસ્યેદાનીં પ્રતિવિકલ્પવિશેષાનુપદેક્ષ્યામઃ । કિં કારણમ્ ન હ્યાહારાદૃતે પ્રાણિનાં પ્રાણાધિષ્ઠાનં કિઞ્ચિદપ્યુપલભામહે । સ સમ્યગુપયુજ્યમાનો જીવયતિ સર્વેન્દ્રિયાણિ હ્લાદયતિ ધાતૂનાપ્યાયયતિ સ્મૃતિમતિસર્વબલૌજાંસ્યૂર્જયતિ વણપ્રસાદં ચોપજનયતિ અસમ્યગુપયુજ્યમાનસ્ત્વસુખેનોપયોજયતિ । તસ્માત્ કાલે સાત્મ્યં માત્રાવદુષ્ણં સ્નિગ્ધમવિરોધિ શુચૌ દેશે શુચિષુ પાત્રેષુ શુચિપરિચરેણોપનીતં પ્રાઙ્મુખસ્તૂષ્ણીંસ્તન્મના આસ્વાદયન્નાતિદ્રુતં નાતિવિલમ્બિતં નાત્યુષ્ણં નાતિશીતં નાતિરૂક્ષં નાતિસ્નિગ્ધં નાતિબહુ નાતિસ્તોકં નાતિદ્રવં નાતિશુષ્કં નાકાંક્ષિતો ન પ્રતાન્તો નૈકરસં વાઽઽરોગ્યાયુર્બલાર્થી સમશ્નીયાત્

ભવન્તિ ચાત્ર--
આરોગ્યં દોષસમતા સર્વાબાધનિવર્તનમ્
તદર્થમૃષયઃ પુણ્યમાયુર્વેદમધીયતે

રસાયનાનિ વિધિવત્તદર્થં ચોપયુઞ્જતે
ધર્માર્થકામમોક્ષાણામવાપ્તિશ્ચ તદાશ્રયા

તદાત્મવાંસ્તદર્થાય પ્રયતેત વિચક્ષણઃ
અન્નાભિલાષો ભુક્તસ્ય પરિપાકઃ સુખેન ચ

સૃષ્ટવિણ્મૂત્રવાતત્વં શરીરસ્ય ચ લાઘવમ્
સુપ્રસન્નેન્દ્રિયત્વં ચ સુખસ્વપ્નપ્રબોધનમ્

બલવર્ણાયુષાં લાભઃ સૌમનસ્યં સમાગ્નિતા
વિદ્યાદારોગ્યલિઙ્ગાનિ વિપરીતે વિપર્યયમ્

આરોગ્યં ભોજનાધીનં ભોજ્યં વિધિમવેક્ષતે
વિધિર્વિકલ્પં ભજતે વિકલ્પસ્તુ પ્રવક્ષ્યતે

સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષુ સ્રોતઃસુ વિમલેષુ ચ
જાતાયાં ચ પ્રકાઙ્ક્ષાયામન્નકાલં વિદુર્બુધાઃ

કાલેઽશ્નતોઽન્નં સ્વદતે તુષ્ટિઃ પુષ્ટિશ્ચ વર્ધતે
સુખેન જીર્યતે ન સ્યુઃ પ્રતાન્તાજીર્ણજા ગદાઃ

સાત્મ્યં નામાહુરૌચિત્યં સાતત્યેનોપસેવિતમ્
આહારજાતં યદ્યસ્ય ચાનુશેતે સ્વભાવતઃ

સાત્મ્યાશી સાત્મ્યસાદ્ગુણ્યાચ્છતં વર્ષાણિ જીવતિ
ન ચાપ્યનુચિતાહારવિકારૈરુપસૃજ્યતે

લઘૂનાં નાતિસૌહિત્યં ગુરૂણામલ્પશસ્તથા
માત્રાવદશ્નતો ભુક્તં સુખેન પરિપચ્યતે

સ્વાસ્થ્ય યાત્રાગ્નિચેષ્ટાનામવિરોધિ ચ તદ્ભવેત્
ઉષ્ણં હિ ભુક્તં સ્વદતે શ્લેષ્માણં ચ જયત્યપિ

વાતાનુલોમ્યં કુરુતે ક્ષિપ્રમેવ ચ જીર્યતે
અન્નાભિલાષં લઘુતામગ્નિદીપ્તિં ચ દેહિનામ્

સ્નિગ્ધં પ્રીણયતે દેહમૂર્જયત્યપિ પૌરુષમ્
કરોતિ ધાતૂપચયં બલવર્ણૌ દધાતિ ચ

સુમૃષ્ટમપિ નાશ્નીયાદ્વિરુદ્ધં તદ્ધિ દેહિનઃ
પ્રાણાનસ્યાઽઽશુ વા હન્યાત્તુલ્યં મધુઘૃતં યથા

અવિરુદ્ધાન્નભુક્ સ્વાસ્થ્યમાયુર્વર્ણં બલં સુખમ્
પ્રાપ્નોતિ વિપરીતાશી તેષામેવ વિપર્યયમ્

શુચિપાત્રોપચરણઃ શુચૌ દેશે શુચિઃ સ્વયમ્
ભુઞ્જાનો લભતે તુષ્ટિ પુષ્ટિં તેનાધિગચ્છતિ

નાનિષ્ટૈરમનસ્યૈર્વા વિઘાતં મનસોર્ચ્છતિ
તસ્માદનિષ્ટે નાશ્નીયાદાયુરારોગ્યલિપ્સયા

પ્રાઙ્મુખોઽશ્નન્નરો ધીમાન્ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુતે
તૂષ્ણીં સર્વેન્દ્રિયાહ્લાદં મનઃસાત્મ્યં ચ વિન્દતિ

એતદેવ ચ માત્રાં ચ પક્તિ યુક્તિં ચ તન્મનાઃ
તસ્માત્તત્પ્રવણોઽજલ્પન્ સ્વસ્થો ભુઞ્જીત ભોજનમ્

આસ્વાદ્યાસ્વાદ્ય યોઽશ્નાતિ શુદ્ધજિહ્વેન્દ્રિયો રસાન્
સ વેત્તિ રસનાનાત્વં વિશેષાંશ્ચાધિગચ્છતિ

અતિદ્રુતં હિ ભુઞ્જાનો નાહારસ્થિતિમાપ્નુયાત્
ભોજ્યાનુપૂર્વીં નો વેત્તિ ન ચાન્નરસસંપદમ્

નાતિદ્રુતાશી તત્સર્વમનૂનં પ્રતિપદ્યતે
પ્રસાદમિન્દ્રિયાણાં ચ તથા વાતાનુલોમતામ્

શીતીકરોતિ ચાન્નાદ્યં ભુઞ્જાનોઽતિવિલમ્બિતમ્
ભુઙ્ક્તે બહુ ચ શીતં ચ ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ

શૈત્યાદ્બહુત્વાદ્વૈરસ્યાદ્ ભુક્તં ક્લેશેન પચ્યતે
અત્યુષ્ણભોજનાજ્જિહ્વાકણ્ઠૌષ્ઠહૃદયોદરમ્

દહ્યતે ન રસં વેત્તિ રોગાંશ્ચાપ્નોતિ દારુણાન્
મુખાક્ષિપાકવૈસર્પરક્તપિત્તભ્રમજ્વરાન્

અતિશીતાશિનઃ શૂલં ગ્રહણીમાર્દવં ઘૃણા
કફવાતાભિવૃદ્ધિશ્ચ કાસો હિક્કા ચ જાયતે

રૂક્ષં કરોતિ વિષ્ટમ્ભમુદાવર્તં વિવર્ણતામ્
ગ્લાનિં બહ્વશિતં વાયોઃ પ્રકોપં મૂત્રનિગ્રહમ્

અતિસ્નિગ્ધાશિનસ્તન્દ્રીતૃષ્ણાજીર્ણોદરામયાઃ
ભવન્તિ કફમેદોત્થા રોગાઃ કણ્ઠોદ્ભવાસ્તથા

વિષ્ટમ્ભોદ્વેષ્ટનક્લેશચેષ્ટાહાનિવિસૂચિકાઃ
જ્ઞેયા વિકારા જન્તૂનામતિબહ્વશનોદ્ભવાઃ

અતિસ્તોકાશિનોઽત્યગ્નિવિકારાઃ કૃશતા ભ્રમઃ
અતૃપ્તિર્લઘુતા નિદ્રાશકૃન્મૂત્રબલક્ષયઃ

અતિદ્રવાશનાજ્જન્તોરુત્ક્લેશો બહુમૂત્રતા
પાર્શ્વભેદઃ પ્રતિશ્યાયો વિડ્ભેદશ્ચોપજાયતે

અતિશુષ્કાશનં ચાપિ વિષ્ટભ્ય પરિપચ્યતે
પૂર્વજાતરસં જગ્ધ્વા કુર્યાન્મૂત્રકફક્ષયમ્

મોહાત્ પ્રમાદાલ્લૌલ્યાદ્વા યો ભુઙ્ક્તે હ્યપ્રકાઙ્ક્ષિતઃ
અવિપાકારુચિચ્છર્દિશૂલાનાહાન્ સમૃચ્છતિ

પ્રતાન્તભોક્તુસ્તૃણ્મૂર્ચ્છા વહ્નિસાદોઽઙ્ગસીદનમ્
જ્વરઃ ક્ષયોઽતિસારો વા મન્દત્વં દર્શનસ્ય ચ

દૌર્બલ્યમદૃઢત્વં ચ ભવત્યેકરસાશનાત્
દોષાપ્રવૃદ્ધિર્ધાતૂનાં સામ્યં વૃદ્ધિર્બલાયુષોઃ

આરોગ્યં ચાગ્નિદીપ્તિશ્ચ જન્તોઃ સર્વરસાશનાત્
તસ્માદેકરસાભ્યાસમારોગ્યાર્થી વિવર્જયેત્

કાલસાત્મ્યાદિનાઽનેન વિધિનાઽશ્નાતિ યો નરઃ
સ પ્રાપ્નોતિ ગુણાંસ્તજ્જાન્ન ચ દોષૈઃ પ્રબાધ્યતે

સ્થિરત્વં સ્વસ્થતાઽઙ્ગાનામિન્દ્રિયોપચયં બલમ્
કફમેદોઽભિવૃદ્ધિં ચ કુર્યાન્મધુરસાત્મ્યતા

દન્તાક્ષિકેશદૌર્બલ્યં કફપિત્તામયોદ્ભવમ્
લઘુતામગ્નિદીપ્તિં ચ જનયેદમ્લસાત્મ્યતા

રક્તપ્રકોપં તૈમિર્યં તૃષ્ણાં દુર્બલશુક્રતામ્
પાલિત્યં બલહાનિં ચ કુર્યાલ્લવણસાત્મ્યતા

પક્તેરુપચયં કાર્શ્યં રૌક્ષ્યં શુક્રબલક્ષયમ્
પિત્તાનિલપ્રવૃદ્ધિં ચ કુર્યાત્ કટુકસાત્મ્યતા

ક્લેદાલ્પતાં વાતવૃદ્ધિં દૃષ્ટિહાનિં કફક્ષયમ્
ત્વગ્વિકારોપશાન્તિં ચ જનયેત્તિક્તસાત્મ્યતા

કફપિત્તક્ષયં વાયોઃ પ્રકોપં પક્તિમાર્દવમ્
કુર્યાદ્રક્તોપશાન્તિં ચ કષાયરસસાત્મ્યતા

ઓજસ્તેજો બલં વર્ણમાયુર્મેધા ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ
જાયતે સૌકુમાર્યં ચ ઘૃતસાત્મ્યસ્ય દેહિનઃ

તથૈવ ક્ષીરસાત્મ્યસ્ય પરં ચૈતદ્રસાયનમ્
દૃઢોપચિતગાત્રશ્ચ નિર્મેદસ્કો જિતશ્રમઃ

બલવાન્ તૈલસાત્મ્યઃ સ્યાત્ ક્ષીણવાતકફામયઃ
ચક્ષુષ્માન્ બલવાઞ્છ્લેષ્મી દૃઢસત્ત્વો દૃઢેન્દ્રિયઃ

દૃઢાશ્રયો મન્દરુજો માંસસાત્મ્યો ભવેન્નરઃ
અહિતં યસ્ય સાત્મ્યં સ્યાદસાત્મ્યં ચ હિતં ભવેત્

સ શનૈર્હિતમાદદ્યાદહિતં ચ શનૈસ્ત્યજેત્
આદૌ તુ સ્નિગ્ધમધુરં વિચિત્રં મધ્યતસ્તથા

રૂક્ષદ્રવાવસાનં ચ ભુઞ્જાનો નાવસીદતિ
ભાગદ્વયમિહાન્નસ્ય તૃતીયમુદકસ્ય ચ

વાયોઃ સંચરણાર્થં ચ ચતુર્થમવશેષયેત્
તતો મુહૂર્તમાશ્વસ્ય ગત્વા પાદશતં શનૈઃ

સ્વાસીનસ્ય સુખેનાન્નમવ્યથં પરિપચ્યતે
વીણાવેણુસ્વનોન્મિશ્રં ગીતં નાટ્યવિડમ્બિતમ્

વિચિત્રાશ્ચ કથાઃ શૃણ્વન્ ભુક્ત્વા વર્ધયતે બલમ્
સુખસ્પર્શવિહારં ચ સમ્યગાપ્નોત્યતોઽન્યથા

અતિસ્નિગ્ધાતિશુષ્કાણાં ગુરૂણાં ચાતિસેવનાત્
જન્તોરત્યમ્બુપાનાચ્ચ વાતવિણ્મૂત્રધારણાત્

રાત્રૌ જાગરણાત્ સ્વપ્નાદ્દિવા વિષમભોજનાત્
અસાત્મ્યસેવનાચ્ચૈવ ન સમ્યક્ પરિપચ્યતે

હિતાહિતં યદૈકધ્યં ભુક્તં સમશનં તુ તત્
પૂર્વભક્તેઽપરિણતે વિદ્યાદધ્યશનં ભિષક્

ક્ષુત્તૃષ્ણોપરમે જાતે શાન્તેઽગ્નૌ પ્રમૃતાશનાત્
વિષમં ગુણસંસ્કારાત્ ક્રમસાત્મ્યવ્યતિક્રમાત્

વિરુદ્ધં પયસા મત્સ્યા યથા વા ગુડમૂલકમ્
સ્યાદજીર્ણાશનં નામ વ્યુષ્ટાજીર્ણે ચતુર્વિધે

તથૈવાત્યશનં જ્ઞેયમતિમાત્રોપયોગતઃ
સ --- તાન્યામયોત્પત્તૌ મૂલહેતું પ્રચક્ષતે

આહારસાત્મ્યં દેશેષુ યેષુ યેષ યથા યથા
પ્રોક્તં તથોપદેષ્ટવ્યં તેષુ તેષુ તથા તથા

ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વિકલ્પાઃ સમુદાહૃતાઃ
ભિષજા હ્યુપદેષ્ટવ્યા રાજ્ઞો રાજોપમસ્ય વા

અન્યેષાં વા વસુમતાં યશોધર્માર્થસિદ્ધયે
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ ભોજ્યવિભાગીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ

અથ રસદોષવિભાગીયાધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ
અથાતો રસદોષવિભાગીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

રસદોષવિભાગજ્ઞઃ પ્રકોપોપશમં પ્રતિ
ભિષગ્ભિષક્ત્વં લભતે વિપર્યયમથાન્યથા

તસ્માદ્દોષવિકલ્પાંશ્ચ વિકલ્પાંશ્ચ રસાશ્રયાન્
પ્રવક્ષ્યામિ યથાશાસ્ત્રં સવિશેષં સવિસ્તરમ્

વ્યાસતસ્તુ જ્વરાદીનાં વ્યાધીનાં દોષભેદતઃ
દ્વિષષ્ટિધા કલ્પનોક્તા સ્થૂલસંખ્યા ત્વતઃ પરમ્

એકૈકશસ્ત્રયો દ્વન્દ્વૈર્નવ સર્વે ત્રયોદશ
ક્ષીણાધિકસમૈશ્ચાન્યૈર્દશ દ્વૌ ચ પ્રકીર્તિતાઃ

તેષાં વિભાગં વક્ષ્યામિ વિસ્તરેણ યથાક્રમમ્
એકૈકશસ્ત્રયો જ્ઞેયા વાતપિત્તકફૈર્ગદાઃ

સમૈર્દ્વન્દ્વૈસ્ત્રયઃ ષટ્ તુ વિષમૈર્નવ તે સ્મૃતાઃ
દ્વ્યધિકૈકાધિકૈઃ ષટ્ ચ હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્

એકઃ સમૈસ્ત્રિભિર્દોષૈરિત્યાતઙ્કાસ્ત્રયોદશ
દોષૈરેતૈર્વિવૃદ્ધૈઃ સ્યુર્વિકલ્પાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ

દોષૈઃ ક્ષીણૈરપિ ગદા દૃષ્ટ્વૈવં પઞ્ચવિંશતિઃ
દ્વિક્ષીણૈરેકવૃદ્ધૈઃ સ્યુરેકક્ષીણૈર્દ્વિરુદ્બલૈઃ

ષટ્ ષટ્ ક્ષીણાધિકસમૈર્દશ દ્વૌ ચાપરે ગદાઃ
ઇતિ દ્વિષષ્ટિસંખ્યૈષા વિકારાણાં વિકલ્પશઃ

વાતપિત્તકફૈરેકો દશ સ્યાત્ પ્રકૃતિસ્થિતૈઃ
રસાનાં તુ વિકલ્પાઃ સ્યુરેકૈકશ્યેન ષટ્ સ્મૃતાઃ

પૂર્વઃ પૂર્વઃ પરૈર્યુક્તો દ્વિકાઃ પઞ્ચદશાપરે
રસેષુ ત્રિષુ પૂર્વેષુ વિકલ્પાઃ સ્યુસ્ત્રયોઽધિકાઃ

દ્વિકેષુ ત્રિષ્વથૈકૈકં સંયોજ્ય કટુકાદિભિઃ
કટ્વાદિષુ તથા પૂર્વૈઃ સ્વાદ્વમ્લલવણૈઃ પૃથક્

અષ્ટાદશૈતે દ્વાભ્યાં ચ ત્રિકાભ્યાં વિંશતિસ્ત્રિકાઃ
પૂર્વોત્તરાભ્યાં મધુરવ્યોષાદિભ્યાં યથાક્રમમ્

યે દ્વિકાસ્ત્રિષુ પૂર્વેષુ યોજ્યાસ્તે ત્રિભિરુત્તરૈઃ
પ્રત્યેકશો નવૈતે સ્યુર્વિકલ્પાઃ ષડિહાન્યથા

યુક્તાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ પૃથક્ કષ્ટ્વાદિભિસ્ત્રિભિઃ
કટ્વાદયસ્તથા પૂર્વૈરિત્યેતે દશ પઞ્ચ ચ

ચતુષ્કાઃ પઞ્ચકાઃ ષટ્ સ્યુરેકૈકસ્ય વિવર્જનાત્
ષડ્ભિરેકો રસૈસ્તેષાં કલ્પનેયં ત્રિષષ્ટિધા

સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશદસંયુક્તાસ્તુ ષડ્રસાઃ
ષડેવ ત્રિષુ યુજ્યન્તે રસા દોષેષુ યોગતઃ

ક્વચિદેકઃ ક્વચિદ્ દ્વૌ ચ દોષવૃદ્ધ્યા ક્વચિત્ત્રયઃ
હીનમધ્યાતિવૃદ્ધાનાં દોષાણાં તુ યથાક્રમમ્

હીનમધ્યાધિકૈરેવં રસૈઃ કુર્યાદુપક્રમમ્
દ્વ્યુદ્બલૈકોદ્બલાનાં ચ સમાનાં ચૈવ તદ્વિધૈઃ

વૃદ્ધાનાં ક્ષપણં કાર્યં મધ્યાનાં યાપનં તથા
ક્ષીણાનાં વર્ધનં ચૈવ રસવૃદ્ધિપ્રમાણતઃ

વિશેષોઽત્ર યથાયોગં કાર્યો રસવિપર્યયાત્
એવં દ્વિષષ્ટિદોષાણાં રસૈરેપાં દ્વિષષ્ટિભિઃ

સામ્યં તૈઃ ષટ્કૈરેવૈકઃ સ્વસ્થવૃત્તૌ પ્રયુજ્યતે
કટુતિક્તકષાયાંસ્તુ રસાન્ પ્રાજ્ઞો યથાક્રમમ્

યોગતઃ કફજે વ્યાધૌ ભૈષજ્યમવતારયેત્
પ્રયુક્તઃ કટુકઃ પૂર્વં પૈચ્છિલ્યં ગૌરવં ચ યત્

શ્લેષ્મણસ્તં નિહન્ત્યાશુ તિક્તસ્તસ્માદનન્તરમ્
હ્રાસયત્યાસ્યમાધુર્યં કફં સંશોષયત્યપિ

સંગૃહ્ણાતિ કષાયશ્ચ સ્નેહં ચાસ્યાવકર્ષતિ
તિક્તસ્વાદુકષાયાઃ સ્યુઃ ક્રમશઃ પૈત્તિકે હિતાઃ

આમાન્વયત્વાત્ પિત્તસ્ય પૂર્વં તિક્તોઽવચારિતઃ
પાચયત્યાશુ તં પક્વં તતસ્તુ મધુરો રસઃ

શૈત્યાદ્ગુરુત્વાત્સ્નેહાચ્ચ માધુર્યાચ્ચ નિયચ્છતિ
તદ્દ્રવત્વવિઘાતાર્થં કષાયશ્ચાવચારિતઃ

રૌક્ષ્યાદ્વિશોષિભાવાચ્ચ વિશોષયતિ તૈજસમ્
વાતિકે લવણઃ પૂર્વં સંયોગાદવચારિતઃ

પ્રક્લેદિભાવાજ્જયતિ વિબન્ધં માતરિશ્વનઃ
નિહન્તિ શૈત્યમુષ્ણત્વાદ્ગુરુત્વાચ્ચાપિ લાઘવમ્

તથૈવામ્લો રસઃ પશ્ચાત્તસ્મિન્નેવાવચારિતઃ
જડીકૃતાનિ સ્રોતાંસિ તૈક્ષ્ણ્યાદુદ્ઘાટ્ય મારુતમ્

અનુલોમયતિ ક્ષિપ્રં સ્નિગ્ધોષ્ણત્વાદ્વિમાર્ગગમ્
અમ્લાદનન્તરં પશ્ચાત્ પ્રયુક્તો મધુરો રસઃ

વાયોર્લઘુત્વં વૈશદ્યં રૂક્ષત્વં ચ વ્યપોહતિ
ગુરુત્વાત્ પિચ્છિલત્વાચ્ચ સ્નિગ્ધત્વાચ્ચ યથાબલમ્

ઇત્યુક્તાઃ સર્વરોગેષુ રસાનાં પ્રવિચારણાઃ
દૃશ્યન્તે પ્રાયશો યોગા રોગેષૂક્તા જ્વરાદિષુ

કટુતિક્તકષાયાશ્ચ રસતો મધુરાસ્તથા
વાતજ્વરે યથાપૂર્વં પેયાયૂષરસાદિષુ
લવણોઽમ્લશ્ચ યુજ્યેતે રસૌ સંસ્કારયોગિનૌ

તતો વિદારિગન્ધાદિર્મધુરઃ સંપ્રયુજ્યતે
પિત્તજ્વરે યથા તિક્તઃ શાઙ્ગિષ્ઠાદિઃ પ્રયુજ્યતે

મધુરઃ સારિવાદિશ્ચ કષાયશ્ચાભયાદિકઃ
પિપ્પલ્યાદિર્યથાપૂર્વં કટુકઃ કફજે જ્વરે

આરગ્વધાદિકસ્તિક્તઃ કષાયસ્ત્રિફલાદિકઃ
સર્વત્રૈવાનયા યુક્ત્યા યથોદ્દિષ્ટાન્રસાન્ બુધઃ

યથાદોષં યથાયોગં પ્રયુઞ્જીત યથેપ્સિતમ્
પ્રક્ષેપૈરવકર્ષૈશ્ચ દ્રવ્યાણામન્યથાન્યથા

યથા વા વીણયા વીણી તન્ત્રીણાં સ્વરકોવિદઃ
ઉત્કર્ષંશ્ચાવકર્ષંશ્ચ સ્વરાન્ સમ્યક્ પ્રયોજયેત્

વિન્દન્ નાનાવિકલ્પૈશ્ચ ગ્રામરાગાંશ્ચ દર્શયેત્
સ્વરમણ્ડલતત્ત્વજ્ઞો વિકલ્પૈર્બહુવિસ્તરૈઃ

તથૈવ શાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞો યોગજ્ઞઃ પ્રતિપત્તિમાન્
વ્યાધૌ બલાબલજ્ઞશ્ચ પ્રકૃતિજ્ઞશ્ચ યોગવાન્

ઉત્કર્ષંશ્ચાવકર્ષંશ્ચ પ્રયોગાઞ્છાસ્ત્રકોવિદઃ
કેવલૈઃ શીતવીર્યૈશ્ચ તથૈવોષ્ણૈશ્ચ વીર્યતઃ

શીતૈરુષ્ણૈશ્ચ સંપૃક્તૈર્દ્રવ્યૈર્યોગાન્ પ્રયોજયેત્
કાર્ત્સ્ન્યતશ્ચ પ્રયુઞ્જીત યથાવદનુપૂર્વશઃ

સમુચ્ચયૈર્વિકલ્પૈશ્ચ નાનારસસમુચ્છ્રયૈઃ
યુઞ્જીત બહુધા યોગાન્નૃત્તં ગીતવશાદિવ

સમસ્યોક્તં પૃથક્ચોક્તં સંપ્રધાર્ય બલાબલમ્
દ્વિષષ્ટિર્દોષભેદા યે નિર્દિષ્ટાસ્તાનતઃ પરમ્

સ્થાનાનિ દશ સંગૃહ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સવિસ્તરમ્
ત્રય એકૈકશસ્તેષાં યે ચ વૃદ્ધાસ્ત્રયઃ સમાઃ

સમૈરેકશ્ચ સપ્તૈતે ક્ષયવૃદ્ધ્યા ચતુર્દશ
સ્થાનવૃદ્ધ્યા ભવેત્તેષાં ચત્વારિંશોત્તરં શતમ્

વ્યુદસ્યૈતાનતઃ શેષા યે ત્રિંશદ્દશ ચાષ્ટ ચ
તે ભેદં યાન્ત્યમેયત્વાચ્છતશોઽથ સહસ્રશઃ

દ્વન્દ્વાનાં વિષમાણાં તુ ષણ્ણામન્યતમં બુધઃ
સ્વસ્થાનાદ્વર્ધયેત્તાવદ્યાવત્ સ્યાત્ સ્થાનમષ્ટમમ્

એકૈકશો દ્વિશશ્ચૈવ ચતુર્વિંશદ્ભવન્તિ તે
હ્રાસેનૈકૈકશશ્ચાપિ વિંશન્નવ ચ ભેદતઃ

એવમેતે ત્રિપઞ્ચાશદ્દ્વન્દ્વેનૈકેન દર્શિતાઃ
એષૈવ યુક્તિઃ શિષ્ટાનાં દ્વન્દ્વાનાં સ્યાન્ન સંશયઃ

શતત્રયં ભવત્યેવમેષામષ્ટાદશોત્તરમ્
દ્વ્યુદ્બલૈકોદ્બલાનાં ચ તાવદેવ વિનિર્દિશેત્

હીનમધ્યાધિકા દોષાઃ સ્વે સ્વે સ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ
સ્વસ્થાનાત્ સપ્તમં સ્થાનમેકૈકશ્યેન યાન્તિ તે

દ્વૌ ચ દ્વૌ ચ સમસ્તાશ્ચ તેષાં ષટ્ સપ્તકાસ્તથા
ભવન્તિ હ્રાસયેત્તાંશ્ચ યથાનમધઃ ક્રમાત્

પઞ્ચાશીતિમતસ્તેષાં ભેદાનાં પરિચક્ષતે
એષ એવ વિકલ્પઃ સ્યાચ્છેષાણાં પ્રવિભાગશઃ

શતાનિ સપ્ત ષષ્ટિશ્ચ દ્વૌ ચ ભેદા ભવન્તિ તે
એવં સહસ્રં ભેદાનાં વૃદ્ધૈસ્ત્રીણિ શતાનિ ચ

દોષૈર્નવતિરષ્ટૌ ચ ક્ષીણૈસ્તાવન્ત એવ તે
દ્વિક્ષીણૈરેકવૃદ્ધૈઃ સ્યુઃ ષટ્ ચ ત્રીણિ શતાનિ ચ

યાવન્ત્યેવ ચ ભેદાનામેકક્ષીણૈર્દ્વિરુદ્બલૈઃ
ક્ષીણાધિકસમૈઃ ષટ્ ચ ષટ્ ચ ષટ્ ચ શતાનિ ચ

ક્રમ એવાત્ર ભાગઃ સ્યાદ્યો દ્વન્દ્વેષુ નિદર્શિતઃ
ચતુર્દશ વિનિર્દિષ્ટાઃ સવિકલ્પાસ્તયોઃ પૃથક્

તૈઃ સાર્ધમેષાં સર્વેષાં કાર્ત્સ્ન્યેનૈવ વિભાવયેત્
સહસ્રાણિ ચ ચત્વારિ શતં ષષ્ટ્યુત્તરં તથા

એતાવન્તો જ્વરાદ્યાનાં ભેદાઃ પ્રોક્તા યથાગમમ્
અથૈતેષુ ચતુર્યોગવિભાગગતિકર્મતઃ

સહસ્રં સન્નિપાતાનાં વિદ્યાત્ સનવકં ભિષક્
અત ઊર્ધ્વં રસાનાં તુ વક્ષ્યતે ભેદવિસ્તરઃ

કર્મસ્થાનાનિ દોષાણાં ભાવવૃદ્ધ્યા યથાક્રમમ્
તથા રસાનાં ષટ્કુર્યાત્ સ્થાનાનીતિ વિનિશ્ચયઃ

તદેવ કર્મ સર્વેષાં દ્વિકાદીનાં ક્ષયં વિના
ભવત્યેવં દ્વિકાનાં તુ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરં શતમ્

ત્રિકાનાં ચ સવિંશાનિ ષટ્શતાનિ વિનિર્દિશેત્
ચતુષ્કાનાં સહસ્રં ચ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરં વદેત્

પઞ્ચકાણાં શતાન્યષ્ટૌ સ્યાચ્છતં ચ ષડુત્તરમ્
ષષ્ઠકાનાં શતે દ્વે તુ શતં ચૈકાદશોત્તરમ્

સંયુક્તાનાં વિકલ્પોઽયં સવિકલ્પાઃ ષડેકકઃ
સમાનાં રસભેદાનામેકમેકં તુ પિણ્ડિતમ્

ત્રિસપ્તતિર્ભવત્યેષાં સહસ્રત્રયમેવ ચ
રસદોષવિકલ્પાનામતિસૌક્ષ્મ્યાદતઃ પરમ્
ન વક્ષ્યામિ મહાભાગ ન તુ બુદ્ધિપરિક્ષયાત્

અતઃ પરમિદાનીં રસભેદાન્ વિસ્તરેણોપદેક્ષ્યામઃ । તદ્યથા--મધુરામ્લલવણકટુકતિક્તકષાયાઃ ષડ્રસાઃ । એષામિદાનીં રસાનાં વિકલ્પાસ્ત્રિષષ્ટિર્ભવન્તિ । તત્રૈકૈકશ્યેન ષટ્ । તદ્યથા--મધુર એવ અમ્લ
એવ લવણ એવ કટુક એવ તિક્ત એવ કષાય એવ

પૂર્વઃ પૂર્વઃ પરૈર્યુક્તો દ્વિકઃ તે પઞ્ચદશ ભવન્તિ । તત્ર મધુરઃ પઞ્ચભિરમ્લાદિભિર્યુજ્યતે । તદ્યથા--મધુરામ્લઃ મધુરલવણઃ મધુરકટુકઃ મધુરતિક્તઃ મધુરકષાય ઇતિ । અમ્લશ્ચતુર્ભિર્લવણાદિભિઃ તદ્યથા--અમ્લલવણઃ અમ્લકટુકઃ અમ્લતિક્તઃ અમ્લકષાય ઇતિ । લવણસ્ત્રિભિઃ કટુકાદિભિઃ તદ્યથા--લવણકટુઃ લવણતિક્તઃ લવણકષાય ઇતિ । કટુકસ્તિક્તકષાયાભ્યાં દ્વાભ્યાં તદ્યથા--કટુતિક્તઃ કટુકષાય ઇતિ । તિક્તઃ કષાયેણ ચ । તદ્યથા--તિક્તકષાય ઇતિ । તે પઞ્ચદશ એવ । તે દ્વિકાઃ પઞ્ચદશવિકલ્પા ભવન્તિ મધુરસંયોગેન પઞ્ચ ભવન્તિ અમ્લસંયોગેન ચત્વારઃ લવણસંયોગેન ત્રયઃ કટુસંયોગેન દ્વૌ તિક્તસંયોગેનૈક-- ઇતિ । પૂર્વેષુ ત્રિષુ રસેષુ મધુરામ્લલવણેષુ ત્રયોઽધિકા નિષ્પદ્યન્તે । મધુરામ્લઃ મધુરલવણઃ અમ્લલવણ ઇતિ

એષાં ત્રયાણાં દ્વિકાનામેકૈકો દ્વિકસ્ત્રિભિરિતરૈઃ કટુતિક્તકષાયૈ રસૈર્યોજ્યઃ તતસ્ત્રિકા નિષ્પદ્યન્તે । તદ્યથા--મધુરામ્લકટુઃ મધુરામ્લતિક્તઃ મધુરામ્લકષાયઃ મધુરલવણકટુઃ મધુરલવણતિક્તઃ મધુરલવણકષાયઃ અમ્લલવણકટુઃ અમ્લલવણતિક્તઃ અમ્લલવણકષાય ઇતિ । ઉત્તરેષુ ત્રિષુ રસેષુ કટુતિક્તકષાયેષુ ત્રયો દ્વિકા નિષ્પદ્યન્તે તદ્યથા--કટુતિક્તઃ કટુકષાયઃ તિક્તકષાય ઇતિ એષાં ત્રયાણાં દ્વિકાનામેકૈકો દ્વિકસ્ત્રિભિરિતરૈર્મધુરામ્લલવણૈ રસૈર્યોજયિતવ્યઃ તત્ર ત્રિકા નિષ્પદ્યન્તે । તદ્યથા--કટુતિક્તમધુરઃ કટુતિક્તામ્લઃ કટુતિક્તલવણઃ કટુકષાયમધુરઃ કટુકષાયામ્લઃ કટુકષાયલવણઃ તિક્તકષાયમધુરઃ તિક્તકષાયામ્લઃ તિક્તકષાયલવણ ઇતિ । પૂર્વે ચોત્તરે ચ । પૂર્વે ચ ત્રયઃ મધુરામ્લલવણત્રિક એકઃ ઉત્તરે ચ ત્રયઃ કટુકતિક્તકષાયત્રિક એકઃ । ત એતે ત્રિકા વિંશતિર્ભવન્તિ પ્રથમેન
સૂત્રેણોક્તા નવ નવ ચ દ્વિતીયેન તૃતીયેન દ્વાવિતિ

પૂર્વેષુ ત્રિષુ રસેષુ મધુરામ્લલવણેષુ ત્રયોઽધિકા યે પૂર્વોક્તાસ્તે પરેષાં ત્રયાણાં રસાનાં કટુકતિક્તકષાયાણાં પૂર્વોક્તૈસ્ત્રિભિર્દ્વિકૈઃ પ્રત્યેકૈકશ્યેન યોજયિતવ્યાઃ તેન ચતુષ્કા નિષ્પદ્યન્તે । તદ્યથા--મધુરામ્લકટુતિક્તઃ મધુરામ્લકટુકષાયઃ મધુરામ્લતિક્તકષાયઃ મધુરલવણકટુતિક્તઃ મધુરલવણકટુકષાયઃ મધુરલવણતિક્તકષાયઃ અમ્લલવણકટુતિક્તઃ અમ્લલવણકટુકષાયઃ અમ્લલવણતિક્તકષાય ઇતિ । પૂર્વે મધુરામ્લલવણા ઉત્તરૈઃ કટુકતિક્તકષાયૈરેકૈકશો યુજ્યન્તે । તદ્યથા--મધુરામ્લલવણકટુઃ મધુરામ્લલવણતિક્તઃ મધુરામ્લલવણકષાય ઇતિ । ઉત્તરે ત્રયઃ કટુકતિક્તકષાયાઃ પૂર્વૈર્મધુરામ્લલવણૈરેકૈકશો યુજ્યન્તે તતશ્ચતુષ્કા નિષ્પદ્યન્તે । તદ્યથા--કટુતિક્તકષાયમધુરઃ કટુતિક્તકષાયામ્લઃ કટુતિક્તકષાયલવણ ઇતિ । એતે ચતુષ્કાઃ પઞ્ચદશ પૂર્વસૂત્રોક્તા નવ દ્વિતીયસૂત્રોક્તાસ્ત્રયઃ તૃતીયસૂત્રોક્તાસ્ત્રયઃ ઇત્યેતે ચતુષ્કાઃ પઞ્ચદશ

ષટ્ પઞ્ચકાઃ । ષણ્ણાં રસાનાં મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાણામેકૈકમપનયિતવ્યાઃ ષટ્ પઞ્ચકા નિષ્પદ્યન્તે । તદ્યથા--અમ્લલવણકટુતિક્તકષાયઃ મધુરલવણકટુતિક્તકષાયઃ મધુરામ્લકટુતિક્તકષાયઃ મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયઃ મધુરામ્લલવણકટુકષાયઃ મધુરામ્લલવણકટુતિક્ત ઇતિ । ત એતે ષટ્ પઞ્ચકાઃ । ષડ્ભિર્મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયૈરેકઃ । તદ્યથા--મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાય ઇતિ । ત એવમેતે રસાસ્ત્રિષષ્ટિધા ભિન્નાઃ તત્ર
સંયુક્તાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્ અસંયુક્તાઃ ષટ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ખિલેષુ રસદોષવિભાગીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

અથ સંશુદ્ધિવિશેષણીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ સંશુદ્ધિવિશેષણીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સિદ્ધૌ વિશોધનાખ્યાયામનુક્તં યદ્વિશેષણમ્
ઊર્ધ્વાનુલોમયોઃ સર્વં તત્ પ્રવક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તસ્ય પ્રાવૃડાદિષુ
શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદ્યેષુ વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ

પ્રાવૃટ્શરદ્ધેમન્તાખ્યા વિસર્ગસ્ત્વૃતવસ્ત્રયઃ
શિશિરશ્ચ વસન્તશ્ચ ગ્રીષ્મશ્ચાદાનસંજ્ઞિતાઃ

વિસર્ગાદાનયોર્મધ્યે બલં મધ્યં શરીરિણામ્
આદ્યન્તયોસ્તુ દૌર્બલ્યમન્તાદ્યોરુત્તમં બલમ્

હેમન્તે સ્નિગ્ધશીતાભિરદ્ભિરોષધિભિસ્તથા
ચિતોઽપિ શૈત્યાત્ પ્રસ્કન્નઃ કફો નાત્ર પ્રકુપ્યતિ

સ કુપ્યતિ હિમાપાય સંતપ્તો ભાસ્કરાંશુભિઃ
તસ્માત્ સંશોધનં તત્ર કર્તવ્યં વમનોત્તરમ્

ગ્રીષ્મે નિષ્પીતસારત્વાદ્રસાનાં વિચિતોઽપિ સઃ
ઔષ્ણ્યાતિરેકાત્ કાલસ્ય વાયુરત્ર ન કુપ્યતિ

રવેરમ્બુદસંરોધાત્ પ્રકુપ્યત્યમ્બુદાગમે
બસ્તિકર્મોત્તરં તત્ર પ્રતિકર્મ વિશિષ્યતે

અપાં ચૈવૌષધીનાં ચ વર્ષાસ્વમ્લવિપાકતઃ
ચિતમપ્યત્ર તત્ પિત્તં વર્ષાશૈત્યાન્ન કુપ્યતિ

દિવાકરાંશુસંતપ્તં શરત્કાલે પ્રકુપ્યતિ
વિરેચનોત્તરં ચાત્ર વિધાતવ્યં વિશોધનમ્

દોષપ્રકોપે સર્વસ્મિન્ કાલે કાર્યમનન્તરમ્
ન હિ હેત્વીરિતો દોષઃ કઞ્ચિત્કાલમુદીક્ષ્યતે

ઔચિત્યાદાર્તવો દોષપ્રકોપો ન તથા ભૃશઃ
યથા હેતુકૃતસ્તસ્માત્ ક્ષિપ્રમેનમુપક્રમેત્

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ
તથા સ્વાસ્થ્યમવાપ્નોતિ રોગેભ્યશ્ચ પ્રમુચ્યતે

સ્થૌલ્યામપાણ્ડુતાકર્ણકોઠારુઃપિડકોદ્ભવઃ
નિદ્રાનાશોઽરતિસ્તન્દ્રીરુત્ક્લેશઃ કફપિત્તયોઃ

શ્રમદૌર્બલ્યદૌર્ગન્ધ્યમાલસ્યં સીદનં ક્લમઃ
ભક્તદ્વેષોઽવિપાકશ્ચ ક્લૈબ્યં બુદ્ધેરુપપ્લવઃ

બૃંહણૈસ્તૃપ્યતોઽપિ સ્યાદ્બલવર્ણપરિક્ષયઃ
દુઃસ્વપ્નદર્શનં ચેતિ બહુદોષસ્ય લક્ષણમ્

બલિનઃ સ્થિરદેહસ્ય તસ્ય સંશોધનં ભિષક્
કુર્યાત્ સંશમનં ચૈવ મધ્યદોષબલસ્ય તુ

અલ્પદોષબલસ્યાપિ યથાકાલં વિશોષણમ્
અથ સંશોધનાર્હે તુ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતે

વમનં સ્રંસનં વાઽપિ યથાવદુપકલ્પયેત્
સ્નેહઃ પીતોઽનિલં હન્તિ કુરુતે દેહમાર્દવમ્

સઙ્ગં મલાનાં નિઘ્નન્તિ સ્વેદઃ સ્નિગ્ધસ્ય દેહિનઃ
સ્રોતઃસુ લીનં સૂક્ષ્મેષુ દોષં દ્રવયતિ દ્રવમ્

શોધનં હરતિ ક્ષિપ્રં યથાવત્ સંપ્રયોજિતમ્
મન્ત્રપૂતમબીભત્સં હૃદ્યં કાર્યં વિરેચનમ્

સબીભત્સં તુ વમનં તથા તદ્યોગમૃચ્છતિ
સ્નિગ્ધો વમેત્તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે સ્રંસનં પિબેત્

વિકારજાતે તદ્યુક્તં સ્વસ્થવૃત્તૌ તુ કામતઃ
કફવૃદ્ધિકરં ભોજ્યઃ શ્વઃ પાતા વમનં નરઃ

વિરેચનં દ્રવપ્રાયં સ્નિગ્ધોષ્ણવિશદં લઘુ
તથોત્ક્લિષ્ટકફત્વાચ્ચ પુરીષસ્ય ચ લાઘવાત્

ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ દોષાણાં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદયત્નતઃ
વિષ વિસર્પે શ્વયથૌ વાતરક્તે હલીમકે

કામલાપાણ્ડુરોગે ચ નાતિસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્
નાતિસ્નિગ્ધશરીરાય વિદધ્યાત્ સ્નેહસંયુતમ્

સ્નિગ્ધાય રૂક્ષં રૂક્ષાય કામં સ્નેહવિરેચનમ્
સ્નિગ્ધાભારં રથાત્ કો વા સ્રંસનં સહતે નરઃ

ઘૃતકુમ્ભાદ્યથા તોયમયત્નેન નિરસ્યતે
નિરસ્યતે તથા દોષઃ સ્નિગ્ધાદ્દેહાદ્વિરેચનૈઃ

સ્નિગ્ધં વિષ્યન્દયત્યઙ્ગં સ્વેદો સ્નિગ્ધાર્દ્રમિન્ધનમ્
તતઃ સ્વિન્નશરીરસ્ય દોષાન્ હરતિ ભેષજમ્

યથા હિ મલિનં વાસઃ ક્ષારેણોત્ક્લેશ્ય વારિણા
શોધ્યતે શોધનૈસ્તદ્વદુત્ક્લેશ્ય વિધિવદ્બલાત્

વામિતં લઙ્ઘયેલ્લઙ્ઘ્યં લઘુ ભોજયેત્
તસ્ય વાન્તવિરિક્તસ્ય ક્રમઃ પેયાદિરિષ્યતે

તેનાગ્નિર્વર્ધતે સૂક્ષ્મૈરિન્ધનારણયો યથા
સમુત્થિતેઽગ્નૌ સંજાતે મલે દેહે ચ નિર્મલે

વાસસીવાર્પિતો રાગઃ સિદ્ધિં યાત્યુત્તરો વિધિઃ
યશ્ચાત્ર વા યદાબાધઃ સ્યાદયોગાદિયોગતઃ

સમાસવ્યાસતસ્તસ્ય સિદ્ધૌ સિદ્ધિરુદાહૃતા
તતોઽન્નપ્રવિચારસ્ય વિકલ્પઃ સંપ્રવક્ષ્યતે

સર્વત્ર ત્રિવિધા પેયા સંસર્ગાદૌ વિધીયતે
અકૃતાદિવિકલ્પેન તતો યૂષસ્તતો રસઃ

વ્યપેતલવણા પૂર્વા દીપનીયામ્બુસાધિતા
તાનિ ક્ષુદ્રા દ્વિતીયા સ્યાત્ કિઞ્ચિલ્લવણદીપના

તદ્વદેવ તૃતીયા તુ સંસ્કૃતા સ્નેહમાત્રયા
અવ્યક્તલવણસ્નેહો યૂષસ્ત્વકૃતકો મતઃ

મન્દામ્લલવણસ્નેહસંસ્કારઃ સ્યાત્કૃતાકૃતઃ
વ્યક્તસ્નેહામ્લલવણઃ કૃતયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ

એવમેવ રસં વિદ્યાદિમં પેયાદિકં ક્રમમ્
સકૃજ્જઘન્યા દ્વિર્મધ્યા ત્રિઃ શ્રેષ્ઠા શુદ્ધિમર્હતિ

ઇમાં પેયાદિસંસર્ગીં સર્વસંશોધનોપગામ્
આરોગ્યકામઃ સેવેત સ્વાસ્થ્યે પ્રકૃતિભોજનમ્

વર્જયિત્વા વિરુદ્ધાન્નં ગુર્વસાત્મ્યં ચ યદ્ભવેત્
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણાદિપ્રયોજનમ્

વમનીયકષાયસ્ય ચત્વારોઽઞ્જલયઃ પરા
માત્રા મધ્યા ત્રયો હ્રસ્વા દ્વૌ તદર્ધા વિરેચને

પુરુષં પુરુષં પ્રાપ્ય દોષાણાં ચ બલાબલમ્
મદનસ્ય ફલક્વાથઃ પિપ્પલીસર્ષપાન્વિતઃ

ગ્રહઘ્ન્યા વા સ એવાઽથ પટોલારિષ્ટવત્સકૈઃ
યુક્તો વાઽથ પ્રિયઙ્ગૂનાં કલ્કેન મધુકસ્ય ચ

વમનાર્થે વિધેયઃ સ્યાન્મધુસૈન્ધવમૂર્ચ્છિતઃ
ન ત્વજીર્ણે હિતં ત્વત્ર લવણોષ્ણામ્બુ કેવલમ્

તદ્ધિ સર્વં સમુત્ક્લિશ્ય મુખેનાશુ વિનિર્હરેત્
યદ્યેવમામં વિષ્ટમ્ભાન્નાપૈતિ તત ઉત્તરમ્

વચાજગન્ધામદનપિપ્પલીભિસ્તદુદ્ધરેત્
અન્યૈર્વા કલ્કવિહિતૈર્બીભત્સોદ્વેજનૌષધૈઃ

અઙ્ગલ્યુત્પલનાલાદ્યૈર્ગલાવતુદનૈઃ સુખૈઃ
તત્પાર્શ્વોદરપૃષ્ઠાનાં પીડનોન્મદનૈરપિ

પિતવન્તં ચ વમનં મુહૂર્તમનુપાલયેત્
વિદાહપૂર્વઃ સ્વેદોઽસ્ય યદા ભવતિ સર્વતઃ

વિષ્યન્દમાનં જાનીયાત્તદા દોષં ભિષગ્વરઃ
લોમહર્ષેણ ચાન્વક્ષં સ્થાનેભ્યશ્ચલિતં તથા

આધ્માનોદ્વેષ્ટનાભ્યાં ચ નિર્દિશેત્ કોષ્ઠમાશ્રિતમ્
હૃલ્લાસાસ્યપરિસ્રાવૈશ્ચામુખી ભૂતમુદ્ધરેત્

ઉષ્ણામ્બુ લવણોપેતં પીત્વાઽઽકણ્ઠં પુનઃ પુનઃ
યાવત્ સ્યુરષ્ટૌ ષડ્વાઽપિ વેગાશ્ચત્વાર એવ વા

આપિત્તદર્શનાદ્વાઽપિ દોષોચ્છિત્તેરથાપિ વા
માનપ્રમાણતો વૈકાધ્યર્ધદ્વિપ્રસ્થસંમિતમ્

પીતાદભ્યધિકં યત્ સ્યાત્ સદોષસ્તદ્વિનિર્ગમે
નિરામગન્ધં સોદ્ગારં યાવત્ પીતમપિચ્છિલમ્

યદા વિકલુષં વાન્તં દૃશ્યતેઽમ્બુ પ્રતિગ્રહે
કુક્ષ્યુરઃકણ્ઠશિરસાં લાઘવં રોગમાર્દવમ્

ક્લમકાર્શ્યે ન ચાત્યર્થમુત્સાહો વિશદાત્મતા
સદ્યો નિર્હૃતદોષસ્ય લિઙ્ગાન્યેતાનિ નિર્દિશેત્

શિરોગતં તતશ્ચાસ્ય તૈલૈઃ સ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ
દોષાવશેષં નસ્યેન ધૂમપાનેન વા હરેત્

યથાશુદ્ધિં તતશ્ચૈનં સંસર્ગેણોપપાદયેત્
હરીતક્યા ગ્રહઘ્ન્યા વા કલ્પોક્તં સ્યાદ્વિરેચનમ્

પિપ્પલીસૈન્ધવોપેતા પથ્યા વા ત્રિવૃતાયુતા
શૃતં ચારગ્વધફલં ક્ષીરેણાથ રસેન વા

ત્રિફલા વા ત્રિવૃદ્યુક્તા સઘૃતવ્યોષસૈન્ધવા
તથા ગન્ધર્વતૈલં વા શ્રેષ્ઠં સ્નેહવિરેચનમ્

દશમૂલકષાયેણ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા
દ્રાક્ષાક્વાથેન વા યુક્તમથવા દીપનામ્બુના

ત્રિવૃદ્દ્રાક્ષાભયાનાં વા ગવાં મૂત્રેણ સંયુતા
સદ્રાક્ષા ત્રિવૃતા વા સ્યાદથવા ત્રિવૃતાષ્ટાકમ્

પથ્યા ત્રિજાતકં વ્યૂષં વિડઙ્ગામલકં ઘનમ્
સમાનિ ષડ્ગુણા ત્વત્ર શર્કરાઽષ્ટગુણા ત્રિવૃત્

ચૂર્ણં જ્વરશ્રમશ્વાસકાસપાણ્ડ્વામયક્ષયાન્
હન્યાત્ક્રિમિવિષાર્શાંસિ મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ દેહિનામ્

દશાવરે પઞ્ચદશ મધ્યમે ત્રિંશદુત્તમે
વેગા દ્વિત્રિચતુષ્પ્રસ્થપ્રમાણાઃ સ્યુર્વિરેચને

વિટ્પત્તિકફસંમિશ્રાઃ સવાતાઃ સ્યુર્યથાક્રમમ્
પિત્તાવસાના વમને કષાયકફમૂર્ચ્છિતાઃ

સમ્યગ્યોગેઽતિયોગેઽતિપ્રવૃત્તિઃ શોણિતોત્તરા
અયોગે ત્વપ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્વિપરીતાઽલ્પશોઽપિ વા

વિભ્રંશઃ કર્મણો ભ્રંશઃ કેવલૌષધનિર્ગમઃ
સર્પિષ્પાનં વિકારે સ્યાદતિયોગાનુબન્ધજે

મધુકાદિવિપક્વં વા તૈલં તત્રાનુવાસનમ્
દુર્વાન્તં દુર્વિરિક્તં વા સ્નિગ્ધદેહં બલાન્વિતમ્

બહુદોષં દૃઢાગ્નિં ચ પાયયેદપરેઽહનિ
દુર્બલં ક્રમશો ભૂયઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નં વિશોધયેત્

ન તુ દુશ્છર્દનં જાતુ ક્રરકોષ્ઠમથાપિ વા
તયોઃ સંશમનૈર્દોષાન્ બસ્તિભિર્વા શમં નયેત્

અહૃદ્યમતિદુર્ગન્ધમજીર્ણે ચાતિ વા બહુ
યસ્યાનુલોમિકં પીતમૂર્ધ્વં યાતિ કફાવૃતમ્

તં વામિતં લઙ્ઘિતં વા પરિસ્નિગ્ધં વિરેચયેત્
અત્યર્થસ્નિગ્ધદેહસ્ય વિશુદ્ધામાશયસ્ય વા

મારુતસ્યાનુલોમ્યસ્ય યસ્યાધો વમનં વ્રજેત્
તસ્ય સંસર્ગમાત્રેણ પરિશુદ્ધિર્વિધીયતે

દુર્બલસ્યાલ્પદોષસ્ય મૃદુ સંશોધનં હિતમ્
વિગૃહીતાચિરાદ્દોષૈઃ સ્તોકં સ્તોકં વ્રજત્યધઃ

ઉષ્ણામ્બુપાનં તત્ર સ્યાદાનુલોમ્યકરં પરમ્
દોષો ભવેદ્વા સોદ્ગારો નોર્ધ્વં નાધશ્ચ ગચ્છતિ

સશૂલે ભેષજે જન્તોઃ સ્વેદં તત્રાવચારયેત્
માત્રાવિરિક્તે સોદ્ગારમૌષધં ક્ષિપ્રમુદ્ધરેત્

અતિપ્રવૃત્તૌ જીર્ણેઽસ્મિન્ સ્તમ્ભનીયૈરુપક્રમેત્
દીપ્તાગ્નેઃ ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય બહુદોષસ્ય દેહિનઃ

સોદાવર્તસ્ય નિર્વાહ્ય પુરીષં ફલવર્તિભિઃ
સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નગાત્રસ્ય ભિષગ્દદ્યાદ્વિરેચનમ્

યદસક્તં મહાવેગૈઃ સુખેનાશુ પ્રવર્તતે
અનાબાધકરં નાતિગ્લપનં દોષશોધનમ્

અવ્યાપન્નગુણોદર્કં માત્રાયુક્તં સુસંસ્કૃતમ્
પીતમેકાગ્રમનસા સમ્યક્ચ્છુદ્ધિકૃદાવહેત્

દીપ્તાગ્નયઃ કર્મનિત્યા યે નરા રૂક્ષભોજિનઃ
શશ્વદ્દોષાઃ ક્ષયં યાન્તિ તેષાં વાય્વગ્નિકર્મભિઃ

વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણદોષાનપિ સહન્તિ તે
સ્વસ્થવૃત્તૌ ન તે શોધ્યા રક્ષ્યા વાતવિકારતઃ

વિજ્ઞાયૈવંવિધં વૈદ્યઃ સંશુદ્ધિં કર્મમર્હતિ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ સંશુદ્ધિવિશેષણીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

અથ બસ્તિવિશેષણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
અથાતો બસ્તિવિશેષણીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

બસ્તિદાનાત્પરં નાસ્તિ ચિકિત્સાઽઙ્ગસુખાવહા
શાખાકોષ્ઠગતા રોગાઃ સર્વાર્ધાઙ્ગગતાશ્ચ યે

તેષાં સમુદ્ભવે હેતુર્વાતાદન્યો ન વિદ્યતે
તથા કફસ્ય પિત્તસ્ય મલાનાં ચ રસસ્ય ચ

વિક્ષેપણે સંહરણે વાયુરેવાત્ર કારણમ્
જેતા ચાસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય બસ્તિતુલ્યો ન કશ્ચન

તદુપાર્ધં ચિકિત્સાયાઃ સર્વં વાતચિકિત્સિતમ્
કર્મ કાલશ્ચ યોગશ્ચ તિસ્રઃ સંજ્ઞા યથાક્રમમ્

વક્ષ્યે નિરુક્તનિર્દેશસંખ્યાદોષવિકલ્પતઃ
બાહુ --- તેઃ કર્મસંજ્ઞિતમ્

અત્યુદીર્ણબલે જાતે પ્રયોજ્યં તદ્યથાવિધિ
તદર્ધકલનાત્ કાલઃ સ હિ મધ્યબલાન્વયે

પવને પિત્તસંસૃષ્ટે વિધાતવ્યો વિજાનતા
અલ્પત્વાત્ સ્નેહબસ્તીનાં યુક્તેર્યોગઃ સ લાઘવાત્

પ્રયોજ્યઃ કફસંસૃષ્ટે નાતિતીવ્રબલેઽનિલે
અન્વાસનાશ્ચતુર્વિંશતિર્નિરૂહાઃ ષટ્ ચ કર્મણિ

દ્વાદશાઽન્વાસનાઃ કાલે નિરૂહાશ્ચાત્ર વૈ ત્રયઃ

ત્રય એવ નિરૂહાઃ સ્યુર્યોગે પઞ્ચાનુવાસનાઃ
કર્માદીનાં ત્રિપઞ્ચાશદ્બસ્તિસંખ્યા નિદર્શિતા

પઞ્ચાદૌ કર્મણિ સ્નેહાશ્ચત્વારોઽન્તે તથાઽનયોઃ
મધ્યે ષણ્ણાં નિરૂહાણામન્તરેષુ ત્રયસ્ત્રયઃ

આદાવન્તેઽન્તરે ચૈવ કાલે સ્નેહાસ્ત્રયસ્ત્રયઃ
યોગે નિરૂહાન્તરિતાસ્ત્રયોઽન્તે દ્વાવિતિ ક્રમાત્

પ્રોક્તો વિભાગનિર્દેશસ્તદ્વિકલ્પમતઃ શૃણુ
સપ્ત પઞ્ચ ત્રયો વાઽઽદૌ વાતે ગર્હિતાઃ

જઘન્યૌ પિત્તકફયોરેતાવેવ કદાચન
તાં તામવસ્થામન્વીક્ષ્ય દોષકાલબલાશ્રયામ્

ઉત્કર્ષેચ્ચાવકર્ષેચ્ચ બસ્તીન્ દ્રવ્યાણિ વા ભિષક્
કુર્યાદ્યોગે તથોત્કર્ષમપકર્ષં તુ કર્મણિ

કાલે તદુભયં ચૈવ વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્
વાતે સમાંશઃ સ્નિગ્ધોષ્ણો નિરૂહઃ પાનતૈલિકઃ

ષડ્ભાગસ્નૈહિકૌ પિત્તે સક્ષીરૌ સ્વાદુશીતલૌ
ત્રયઃ સમૂત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણઃ શ્લેષ્મણ્યષ્ટાઙ્ગતૈલિકાઃ

સકૃત્પ્રણિહિતો વાતમાશયસ્થં નિરસ્યતિ
સપિત્તં સકફં દ્વિસ્ત્રિરત ઊર્ધ્વં ન શસ્યતે

શસ્યતેઽત્ર રસક્ષીરયૂષાશનવિધિઃ ક્રમાત્
અથવા બલકાલાગ્નિદેશપ્રકૃતિસાત્મ્યતઃ

એતા દોષવિકલ્પાન્તા નિર્દિષ્ટા બસ્તિયુક્તયઃ
એષ ચાપ્યપરઃ કલ્પશ્ચતુર્ભદ્ર ઇતિ સ્મૃતઃ

ચત્વારો બસ્તયઃ પૂર્વમન્તે ચત્વાર એવ ચ
તયોરાસ્થાપનં મધ્યે કલ્પઃ સોઽયં નિરત્યયઃ

દ્વિસ્ત્રિર્વાઽર્થવશાદેષ ક્રિયમાણઃ સુખાવહઃ
જ્વરાદિભિઃ પરિક્લિષ્ટે હીનવર્ણબલૌજસિ

જાતાનુવાસનાવસ્થે બલપુંસ્ત્વાગ્નિવર્ધનાઃ
અયુગ્મા બસ્તયો દેયા ન તુ યુગ્માઃ કથઞ્ચન

વિષમા વિષમૈરેવ હન્યન્તે બસ્તિભિર્ગદાઃ
એકસ્ત્રયો વા કફજે પૈત્તિકે પઞ્ચ સપ્ત વા

વાતે નવૈકાદશ વા યો યદાપ્નોતિ વા સમમ્
ઇતિ સૂક્ષ્મવિચિત્રાર્થમુક્તં વ્યાસસમાસતઃ

વિજ્ઞાયૈતત્ પ્રયોક્તવ્યં યથા વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્
ગમ્ભીરાનુગતા યસ્ય ક્રમેણોપચિતા મલાઃ

કુપિતા વાતભૂયિષ્ઠા બસ્તિસાધ્યા વિશેષતઃ
સંપન્નસ્ય સહિષ્ણોશ્ચ કર્મ તસ્ય પરાયણમ્

અતો મધ્યસ્ય કાલઃ સ્યાદવરસ્યાવરસ્તથા
સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય વામિતસ્ય યથાક્રમમ્

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય તુ પુનર્વિરિક્તસ્ય ક્રમે ગતે
દત્તાનુવાસનસ્યાસ્ય યથાયોગં તતસ્ત્ર્યહાત્

ક્ષણિકસ્ય પ્રશાન્તસ્ય નિરૂહમુપલક્ષયેત્
ત્રિભિરન્વાસિતસ્યાતઃ સપ્તાહઃ કર્મકાલયોઃ

પુનરાસ્થાપનં કાર્યં યોગઃ સ્યાત્ પઞ્ચમેઽહનિ
સ્વભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય કાલ્યમપ્રાતરાશિનઃ

કોષ્ઠાનુ સાઽઽમં શાખાભ્યઃ સમ્યક્સંવાહિતસ્ય ચ
નિરૂહં યોજયેત્ પ્રાજ્ઞઃ સર્વોપકરણાન્વિતઃ

હૈમે રૌપ્યેઽથવા કાંસ્યે સુમૃષ્ટે ભાજને સમે
પ્રક્ષિપ્યૈકૈકશો દ્રવ્યં યત્ ક્રમેણોપદેક્ષ્યતે

ભિષઙ્નિરૂહં મૃદ્નીયાત્ પ્રાઙ્મુખઃ સુસમાહિતઃ
પૂર્વમેવાત્ર નિક્ષેપ્યં મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્

સૈન્ધવસ્યાર્ધકર્ષં ચ તૈલં ચ મધુનઃ સમમ્
તતશ્ચ કલ્કપ્રસૃતં ક્વાથં કલ્કચતુર્ગુણમ્

પ્રસૃતૌ માંસનિર્યૂહાન્મૂત્રપ્રસૃતમેવ ચ
દ્વાદશપ્રસૃતો બસ્તિરિત્યેવં ખજમૂર્ચ્છિતઃ

યથાર્થં ચ યથાવચ્ચ પ્રણિધેયો વિજાનતા
સ્યાચ્ચેદ્વિવક્ષા દ્રવ્યાણાં પ્રક્ષેપં પ્રતિ કસ્યચિત્

તત્ર વાચ્યમિદં વ્યસ્તક્રમસંયોગકારણમ્
મઙ્ગલ્યં મઙ્ગલાર્થાય મધુ પૂર્વં નિષિચ્યતે

પૈચ્છિલ્યં બહુલત્વં ચ કષાયત્વં ચ માક્ષિકે
ભિનત્તિ લવણં તૈક્ષ્ણ્યાત્ સઙ્ઘાતં ચ નિયચ્છતિ

મધુનોઽનન્તરં તસ્માલ્લવણાંશો નિષિચ્યતે

તતસ્તૈલં વિનિક્ષિપ્તમેકીભાવાય કલ્પતે

કલ્કઃ સંસૃજ્યતે ચાશુ ક્વાથશ્ચ સમતાં વ્રજેત્
સ્નેહકલ્કકષાયાણામેવં સંમૂર્ચ્છને કૃતે

મૂત્રં પટુત્વં કુરુતે વીર્યં ચોદ્ભાવયત્યપિ
સમ્યગેવં વિમૃદિતઃ સ્રોતોભ્યઃ કફમારુતૌ

વિષ્યન્દયતિ પિત્તં ચ ક્ષિપ્રં ચૈવ હરત્યપિ
અતોઽન્યથા મૃદ્યમાનો ન શ્લેષમધિગચ્છતિ

અસમ્યઙ્મથિતઃ શ્લિષ્ટો બસ્તિર્નાર્થાય કલ્પતે
તત એષ ક્રમો દૃષ્ટો નિરૂહસ્યોપયોજને

પ્રમાણં ચ પ્રકૃષ્ટસ્ય પ્રસૃતેર્યદુદાહૃતમ્
તસ્માત્ પ્રમાણાદુત્કર્ષો વયોબલવદિષ્યતે

અપકર્ષસ્તુ કર્તવ્યઃ સંપ્રધાર્ય વયોબલમ્
ગુણતસ્તૂભયત્વેન દૃષ્ટ્વા વ્યાધિબલાબલમ્

ઉત્કર્ષણં યદઙ્ગેન તદઙ્ગેનાપકર્ષયેત્
શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાણાં દ્રવ્યાણામુપકલ્પયેત્

સ્વાદ્વમ્લલવણોષ્ણાનામુત્કર્ષં નાતિમાત્રશઃ
વાતવ્યાધૌ ભિષક્કુર્યાત્ સ્નેહસ્ય તુ વિધાપયેત્

રૂક્ષાણાં શીતવીર્યાણામપકર્ષં ચ યુક્તિતઃ
સ્વાદુતિક્તકષાયાણાં વ્યાધૌ પિત્તોત્તરે ભિષક્

ઉત્કર્ષમપકર્ષં તુ કુર્યાત્તિક્ષ્ણોષ્ણયોગ્યથા
તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષદ્રવ્યાણામુત્કર્ષં તુ કફોત્તરે

વિપર્યયં વિપર્યયે ગુણાનાં ચ પ્રકલ્પયેત્
સંસૃષ્ટદોષે સંસૃષ્ટગુણદ્રવ્યાણિ યોજયેત્

આસ્થાપનં દુષ્પ્રયુક્તં ભવત્યાશીવિષોપમમ્
સુપ્રયુક્તં તદેવેહ પ્રાણિનામમૃતોપમમ્

પ્રાયો યત્ર ગુણાધિક્યં સમ્યગ્યોગેન લક્ષ્યતે
તદપ્રમાદં કુર્વીત બસ્તિકર્મણિ બુદ્ધિમાન્

ન હિ તાદૃગ્વિધં કિઞ્ચિત્ કર્માન્યદુપપદ્યતે
ક્ષિપ્રં રોગાભિઘાતાય રોગાણાં ચોપપત્તયે

વ્યાધ્યાતુરાગ્નિભૈષજ્યબલં પ્રકૃતિમેવ ચ
વયઃ શરીરમૌચિત્યં સૌકુમાર્યં સાહષ્ણુતામ્

પ્રધાર્ય બુદ્ધ્યા મતિમાઁસ્તત્તત્કર્માવચારણમ્
અવસ્થાયામવસ્થાયાં કુર્યાત્ સમ્યગતન્દ્રિતઃ

નાતિશીતં ન ચાત્યુષ્ણં નાતિતીક્ષ્ણં નચેતરત્
નાતિરૂક્ષમતિસ્નિગ્ધં નાતિસાન્દ્રં ન ચ દ્રવમ્

નાતિમાત્રં ન ચાત્યલ્પં નિરૂહમુપકલ્પયેત્
અતિશીતોઽતિશૈત્યેન સ્કન્નો બાતબલાવૃતઃ

ભૃશં સ્તમ્ભયતે ગાત્રં કૃચ્છ્રેણ ચ નિવર્તતે
અત્યુષ્ણઃ કુરુતે દાહં મૂર્ચ્છાં ચાશુ નિરેતિ ચ

અતિતીક્ષ્ણસ્તથૈવાસ્ય જીવાદાનં કરોતિ વા
મન્દો ન દોષાન્ હરતિ દૂષયત્યેવ કેવલમ્

કર્ષયત્યતિરૂક્ષશ્ચ મારુતં ચ પ્રકોપયેત્
સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યં કુરુતે વ્યાપાદયતિ ચાનલમ્

ક્ષપયત્યતિસાન્દ્રસ્તુ ન વા નેત્રાદ્વિનિષ્ક્રમેત્
અતિદ્રવોઽલ્પવીર્યત્વાદયોગાયોપપદ્યતે

અલ્પમાત્રો ન ચાપ્યેતિ કૃચ્છ્રાદ્વાઽપિ નિવર્તતે
અતિમાત્રોઽતિયોગાય તસ્માદેતે વિગર્હિતાઃ

યથાવન્મૂર્ચ્છિતો મૃત્સ્નો ભોજ્યોષ્ણલવણઃ સમઃ
બાલકાષ્ઠૌષ્ઠજિહ્વાનાં યોનિદાહપ્રવર્તકઃ

શ્રોણિબસ્તિકટીપાર્શ્વનાભિમૂલોદરાશ્રિતઃ
સમ્યક્સમુચ્છ્રયં કૃત્સ્નં વીર્યતઃ પ્રતિપદ્યતે

ઊર્ધ્વભાગૈર્બલાન્ ક્ષિપ્તો મારુતૈરિવ પાવકઃ
પિત્તસ્થાનમતિક્રમ્ય સ્વલ્પમાક્ષિપતે કફમ્

તીક્ષ્ણો માત્રાશતાદૂર્ધ્વં નાતિતીક્ષ્ણઃ પ્રયુજ્યતે
ન તિષ્ઠતિ મૃદુસ્તિષ્ઠત્યધિકં વાઽપિ યાપનઃ

આનુલોમ્યાદપાનસ્ય ગુદસ્યારોપણાદ્ભૃશમ્
તદ્દ્વિતીયસ્તૃતીયો વા કાલમલ્પતરં તથા

દોષાન્ સ્થૂલાંશ્ચ સૂક્ષ્માંશ્ચ ગમ્ભીરાનુગતાનપિ
વિષ્યન્દયતિ વિષ્ટબ્ધાન્ સપુરીષાન્ પ્રકર્ષતિ

ન કુર્યાદ્વ્યાપદઃ કાશ્ચિત્ સુખેન ચ નિવર્તતે
યુક્તો યુક્તેન ભિષજા સ બસ્તિઃ સંપ્રશસ્યતે

વયસઃ સ્થાપનો વૃષ્યઃ સ્વરવર્ણબલાગ્નિકૃત્
વાતપિત્તકફાનાં ચ મલાનાં ચાપકર્ષણઃ

બાલવૃદ્ધવયસ્થાનાં ક્ષિપ્રમૂર્જસ્કરઃ પરમ્
સર્વેન્દ્રિયાણાં વૈશદ્યં કુરુતે ચાઙ્ગમાર્દવમ્

એવમેતે સમાખ્યાતા નિરૂહસ્ય ગુણાગુણાઃ
પુરીષં મારુતઃ પિત્તં કફશ્ચ ક્રમશો યદા

પ્રવર્તન્તે ચ ફેનં ચ શઙ્ખસ્ફટિકસન્નિભમ્
સમ્યઙ્ગિરૂઢગાત્રાણાં માર્દવં જનયેત્ પરમ્

અન્નાભિલાષો વૈશદ્યં લઘુતા વાઽથ માર્દવમ્
સૃષ્ટવિણ્મૂત્રવાતત્વમિન્દ્રિયાણાં પ્રસન્નતા

અયોગે વિપરીતં સ્યાદતિયોગેઽતિવર્તનમ્
કફપિત્તાસૃજાં માંસપ્રક્ષાલનનિભસ્ય વા

હિક્કા કમ્પસ્તૃષા ગ્લાનિર્ગાત્રભેદસ્તમઃ ક્લમઃ
નિદ્રાનાશઃ પ્રલાપશ્ચ યત્ર ચાપ્યુપજાયતે

સમ્યઙ્નિરૂઢમાશ્વસ્તં પરિષિક્તં સુખામ્બુના
તનુ વા ભોજયેન્માત્રાં જાઙ્ગલાનાં રસેન વા

ભુક્તવન્તં ચ તૈલસ્ય પ્રસૃતેનાનુવાસયેત્
વાયુઃ પ્રશામ્યતે તેન નિરૂહેણ પ્રચાલિતઃ

આસ્થાપનો બસ્તિરયં ગુદનિર્વાપણં નરઃ
એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં યથોક્તમનુવાસનમ્

દીપ્તાગ્નેર્દૃઢદેહસ્ય સોદાવર્તે વિમાર્ગતે
શ્રોણિવઙ્ક્ષણસંસ્થે ચ વાતે શસ્તં દિને દિને

તસ્ય પક્વાશયગતઃ સ્નેહમાત્રાં પ્રભઞ્જનઃ
બલવાન્ બલવત્યગ્નૌ વારિવત્ સ વિશોધયેત્

ન ચ તૈલાત્ પરં કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમસ્ત્યનિલાપહમ્
સ્નેહાદ્રૌક્ષ્યં ગુરુત્વાચ્ચ લઘુત્વં મારુતસ્ય તુ

ઔષ્ણ્યાચ્છૈત્યં નિહન્ત્યાશુ તૈલં પુષ્ટિ કરોતિ ચ
મનઃપ્રસાદઃ સ્નેહં ચ બલવર્ણમથાપિ ચ

સ્યાત્સ્નિગ્ધવિટપસ્કન્ધઃ કોમલાઙ્કુરપલ્લવઃ
મૂલે સિક્તો યથા વૃક્ષઃ કાલે પુષ્પફલપ્રદઃ

સ્નેહબસ્તેર્નરસ્તદ્વદ્ દૃઢકાયો દૃઢપ્રજઃ
વાતા મકૈર્વિકારૈશ્ચ પૂર્વોક્તૈર્નાભિભૂયતે

પઞ્ચમૂલાઢકેઽધ્યર્ધં ફલાનામાઢકં ભવેત્
યવકોલકુલત્થાનાં કુડવાઃ સ્યુસ્ત્રયઃ પૃથક્

ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં તુ પશ્ચાદષ્ટગુણે જલે
મસ્તુનશ્ચાઢકેનૈતત્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્

કુષ્ઠસ્ય શતપુષ્પાયા વચાયા મધુકસ્ય ચ
કુટજસ્ય ચ બીજાનાં બીજાનાં મદનસ્ય ચ

યવાન્યાઃ પિપ્પલીનાં ચ હરેણ્વા દેવદારુણઃ
બિલ્વસ્ય દેવપુષ્પસ્ય રાસ્નાયા મુસ્તકસ્ય ચ

સૂક્ષ્મૈલાયાઃ પ્રિયઙ્ગ્વાશ્ચ ભાગૈરક્ષસમૈઃ પૃથક્
સિદ્ધં સુલવણં પૂતં નિદધ્યાદ્ભાજને શુચૌ

એતન્મન્દનિરૂઢાનાં બસ્તિવ્યાપત્સુ ચોત્તમમ્
ફલતૈલમિતિ ખ્યાતમુદાવર્તનિવર્તનમ્

તથૈવોદરિણાં સિદ્ધં ગુલિમિનાં ક્રિમિકોષ્ઠિનામ્
પૃષ્ઠશ્રોણ્યૂરુજઙ્ઘાસુ વાતેષ્વપ્રગુણેષુ ચ

નિરૂહસાધ્યા યે કેચિદ્વિકારાઃ સમુદાહૃતાઃ
તાઞ્જયેદ્બસ્તિનાઽનેન મૂત્રાઘાતાંશ્ચ નાશયેત્

એરણ્ડમૂલત્રિફલાબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ
ગુડૂચ્યારગ્વધો દારુ પલાશો મદનં ફલમ્

મૂલં તુરઙ્ગગન્ધાયાઃ પઞ્ચમૂલં કનીયસમ્
પલપ્રમાણાન્યેતાનિ જલદ્રોણે વિપાચયેત્

અષ્ટભાગાવશેષં તં પરિપૂતં સમાહરેત્
કર્ષપ્રમાણાન્યેતાનિ શ્લક્ષ્ણપેષ્યાણિ કારયેત્

શતાહ્વા મધુકં મુસ્તા પ્રિયઙ્ગુર્હપુષા વચા
રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલં પિપ્પલ્યઃ કૌટજં ફલમ્

ખજેન મથિતઃ કોષ્ણઃ સતૈલમધુસૈન્ધવઃ
સમૂત્રમાંસનિર્યૂહો નિરૂહઃ સાધુયોજિતઃ

લેખનો દીપનો બલ્યો ગ્રહણ્યર્શોવિકારનુત્
પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીશૂલં પાર્શ્વજઙ્ઘોરુજા રુજઃ

એરણ્ડબસ્તિઃ શમયેન્મારુતં ચ કફાવૃતમ્
યુક્તમાત્રોષ્ણલવણઃ સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે

સમાસતઃ સ દ્વિવિધસ્તસ્ય માત્રા પ્રચક્ષ્યતે
પ્રકુઞ્ચઃ કન્યસી માત્રા તતોઽધ્યર્ધા તુ મધ્યમા

ઉત્તમા દ્વિપલા માત્રા માત્રાબસ્તૌ તુ ભાર્ગવ
અપસ્તનસ્યાર્ધપલં પરિહાર્યા નિરત્યયા

કર્વત્રયં ત્રિવર્ષસ્ય ચતુર્વર્ષસ્ય વૈ પલમ્
ષડ્વર્ષસ્ય તુ બાલસ્ય સ્વ એવ પ્રસૃતઃ સ્મૃતઃ

દ્વૌ દ્વૌ દ્વાદશવર્ષાણાં ચત્વારઃ પ્રસૃતાસ્તથા
દેયાઃ ષોડશકાદીનાં પૂર્વાહ્ણે વાઽન્તરેષુ ચ

યાવન્મધ્યં વયો વાર્ધે ત્વપકર્ષેદ્યથાક્રમમ્
સમીક્ષ્ય દેહદોષાગ્નિબલં પ્રકૃતિમેવ ચ

સ્નેહપ્રમાણં યદ્બસ્તૌ નિરૂહસ્ત્રિગુણસ્તતઃ
અતિવ્યવાયવ્યાયામપાનયાનાધ્વસઙ્ગિનઃ

વયસ્થાઃ સ્નેહસાત્મ્યાશ્ચ યેષાં ચાગ્નિબલં દૃઢમ્
યેષાં ચાધઃ પ્રકુપિતો વાયુર્વાતાત્મકાશ્ચ યે

તેષૂત્તમાં પ્રણિદધેત્ સ્નેહમાત્રાં વિચક્ષણઃ
ય એભ્યો મધ્યમાવસ્થાઃ પુરુષાસ્તેષુ મધ્યમામ્

વયોવ્યાધિબલાવેક્ષામિતરામિતરેષુ ચ
ઇતિ કર્માદિબસ્તીનાં ત્રિતયં સમુદાહૃતમ્

નિર્દેશશ્ચ વિકલ્પશ્ચ પ્રવિભાગશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યતઃ
યચ્ચ યસ્મિન્ વિધાતવ્યં યા માત્રા યેષુ યુજ્યતે

નિરૂહયુક્તિઃ સ્નેહશ્ચ નિરૂહશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ખિલેષુ બસ્તિવિશેષણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ

અથ રક્તશુલ્મવિનિશ્ચયાધ્યાયો નવમઃ
અથાતો રક્તગુલ્મવિનિશ્ચયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ભગવન્તમૃષિશ્રેષ્ઠં સર્વશાસ્ત્રવિદાં વરમ્
કશ્યપં ભાર્ગવો ધીમાન્ પર્યપૃચ્છત્ પ્રજાપતિમ્

રક્તગુલ્મઃ કથં સ્ત્રીણાં જાયતે દુરુપદ્રવઃ
અથ કસ્માત્કુમારાણાં કન્યાનાં ચ ન જાયતે

રક્તગુલ્મઃ કથં ચાસૌ રક્તગુલ્મ ઇતિ સ્મૃતઃ
કસ્માન્નિશ્ચેતનત્વેઽપિ ગર્ભચેષ્ટા વિચેષ્ટતે

દૂરાન્તરં ન ત્વનયોશ્ચેતનાચેતનાવતોઃ
વિપ્રકૃષ્ટાન્તરેઽપ્યસ્મિન્ ગર્ભશોણિતગુલ્મયોઃ

કેચિદ્વિશેષં નેચ્છન્તિ કેચિદિચ્છન્તિ લિઙ્ગતઃ
તયોર્વિશેષો યદ્યસ્તિ કિમર્થં સ ઉપેક્ષ્યતે

યુક્તો ગર્ભે દોહદસ્ય ક્ષીરસ્ય ચ સમુદ્ભવઃ
આપાણ્ડુગણ્ડતાદીનાં લિઙ્ગાનાં ચ સમુદ્ભવઃ

ન યુક્તમિવ પશ્યામિ તસ્મિન્નેષાં સમુદ્ભવમ્
રક્તગુલ્મેઽથ દૃશ્યન્તે લિઙ્ગાન્યેતાનિ તત્ કથમ્

કસ્માદાદશમાન્માસાત્ પરિપાકં નિયચ્છતિ
એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટનવાદિષુ

માસેષુ ભેદં નાપ્નોતિ પ્રાયો ગર્ભવદાસ્થિતઃ
નારીણાં સુકુમારીણાં સ કષ્ટ ઇતિ મે મતિઃ

ઉપક્રમ્યઃ કથમયં કશ્ચાસ્યોપક્રમઃ સ્મૃતઃ
કસ્યાં કસ્યામવસ્થાયાં કા કા વાઽસ્યાવચારણા

કસ્મિન્ કાલે ચ નિર્ભેદ્યો ભેદનીયં ચ કિં ભવેત્
વિનિર્ભિન્ને ચ કિં કાર્યમેતદાચક્ષ્વ મે વિભો

ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ પ્રોવાચ વદતાં વરઃ
રક્તગુલ્મસ્તુ નારીણાં જાયતે યેન હેતુના

યેન ચૈવ કુમારાણાં કન્યાનાં ચ ન જાયતે
તત્ સર્વમભિધાસ્યામિ વિસ્તરેણ નિબોધ મે

વિણ્મૂત્રક્રિમિપક્વામકફવાતાશયાઃ પૃથક્
સપ્તૈતે દેહિનાં કોષ્ઠે સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ

રજોવહાઃ સિરા યસ્મિન્ રજઃ પ્રવિસૃજન્ત્યતઃ
પુષ્પભૂતં હિ તદ્દૈવાન્માસિ માસિ પ્રવર્તતે
વિપર્યયાત્તદેવેહ તત્રૈવ તુ નિચીયતે

અનેન હેતુના સ્ત્રીણાં રક્તગુલ્મો હિ જાયતે
તદાશયસ્ય ચાભાવાત્પુરુષાણાં ન જાયતે

હીનયોન્યાસ્તુ બાલાયાઃ કાયં ગચ્છતિ શોણિતમ્
અથ પૂર્ણસ્વભાવાયાઃ કાયં યોનિ ચ ગચ્છતિ

ગર્ભમઙ્ગે ભાવયતિ કિઞ્ચિત્ સ્તન્યાય કલ્પતે
પક્તયે શોણિતાદ્યસ્તુ શેષઃ કાયં સમિન્ધતિ

તથૈવ ગર્ભઃ સૂતાયાઃ સદ્યઃ સ્તન્યાય કલ્પતે
શેષં તુ રુધિરીભૂતં કાયં યોનિં ચ સર્પતિ

ધાતુષુ પ્રતિપૂર્ણેષુ શરીરે સમવસ્થિતે
સંચિતં રુધિરં યોનિઃ પુનઃ કાલેન મુઞ્ચતિ

યદા રક્તવહા રક્તં પ્રદોષાન્નાનુપદ્યતે
વિમાર્ગાદ્યોનિમન્વેતિ વિકૃતિસ્તેન જાયતે

તથૈવ રક્તગુલ્મોઽપિ હેતુનાઽનેન જાયતે
યદા ઋતુમતી નારી પ્રાપ્તાન્ વેગાન્ વિધારયેત્

હ્રિયા ત્રાસાદ્વ્યવાયાદ્વા વર્તમાનાનધોગતાન્
એવમાદિભિરપ્યન્યૈરુદાવૃત્તૈઃ પ્રકોપિતઃ

વાયુઃ શોણિતમાદાય પ્રતિસ્રોતઃ પ્રપદ્યતે
ગર્ભાશયમુદાવૃત્તસ્તસ્યા વહતિ ગોણિતમ્

મારુતશ્ચ્યુતગર્ભાયા યદા મિથ્યોપચર્યતે
તસ્યાઃ સ વાયુરુદ્વૃત્તઃ પ્રતિઘાતાત્ સશોણિતઃ

ગત્વા ગર્ભાશયં રુદ્ધઃ સ્થિરત્વમુપપદ્યતે
સંવૃત્તં શોણિતં તત્ર મારુતો વિષમં ગતઃ

રજોવહાઃ સમાવૃત્તઃ સંસ્તમ્ભયતિ ગર્ભવત્
સ ગુલ્મઃ સ્પન્દતેઽભીક્ષ્ણં મારુતેન સમીરિતઃ

દર્શયન્ યાનિ રૂપાણિ તાનિ વક્ષ્યામિ સર્વશઃ
કાસતે શૂલ્યતે ચૈવ જ્વર્યતેઽથાતિસાર્યતે

મન્યતે સર્વગાત્રાણિ મૂર્ચ્છિતાનિ ગુરૂણિ ચ
તમોઽસ્યા જાયતેઽભીક્ષ્ણં કાર્શ્યં ચૈવ નિગચ્છતિ

વમત્યભીક્ષ્ણશો ભુક્તમન્નં ચાસ્યૈ ન રોચતે
જાયન્તે ચોદરે ગણ્ડા નીલં ચાસ્યાઃ પ્રદૃશ્યતે

સ્તનાન્તરં ચ નાભિશ્ચ લોમરાજી ચ મૂર્ચ્છિતા
ઓષ્ઠૌ ચ કૃષ્ણૌ ભવતસ્તથૈવ સ્તનચૂચુકૌ

પયોધરૌ પ્રસિચ્યેતે દોહદં ચ નિગચ્છતિ
નાનારસાન્ પ્રાર્થયતે નિષ્ઠીવતિ મુહુર્મુહુઃ

શુભાદુદ્વિજતે ગન્ધાદ્વર્ણશ્ચાસ્યાઃ પ્રસીદતિ
ગર્ભિણ્યા યાનિ રૂપાણિ તાનિ સંદૃશ્ય તત્ત્વતઃ

વર્ષાણિ હરતિ વ્યાધિં ગર્ભોઽયમિતિ દુઃખિતા
કેનચિત્ત્વથ કાલેન નિર્ભેદં યદિ ગચ્છતિ

તતો ગુલ્મપ્રમુક્તા સા જ્ઞાતિમધ્યે પ્રભાષતે
ગર્ભિણ્યહં ચિરં ભૂત્વા પ્રચ્યુતે ગર્ભશોણિતે

ગર્ભરૂપં ન પશ્યામિ તત્ર મે સંશયો મહાન્
તામિદં પ્રતિભાષન્તે સર્વગ્રામકુતૂહલામ્

દિવ્યો ગર્ભા વ્યતિક્રાન્તો નૈગમેષેણ તે હૃતઃ
ઇત્યેનામબુધાઃ પ્રાહુર્હૃતં સર્વમશોભનમ્

પરિપ્લુત ઇતિ પ્રાહુઃ કુશલા યે મનીષિણઃ
ગુલ્મશ્ચય ઇતિ પ્રોક્તો રક્તં રુધિરમુચ્યતે

રક્તસ્ય સંચયસ્તેન રક્તગુલ્મ ઇતિ સ્મૃતઃ
ગર્ભવચ્ચેષ્ટતે નાયં કિન્તુ સાદૃશ્યદર્શનાત્

ગર્ભોઽયમિતિ મન્વાના મનસા તદ્વિભાવિની
નારી વિચેષ્ટતે તાસ્તા ગર્ભચેષ્ટાઃ પૃથગ્વિધાઃ

દોહદં યત્ કરોતીતિ શૃણુ તત્રાપિ કારણમ્
ય એવ હિ રસાઃ પ્રાયો ધાતૂનાં વૃદ્ધિહેતવઃ

તેષામેવાભિલાષઃ સ્યાદ્યોનિસાધર્મ્યતત્ત્વતઃ
વાતપિત્તાન્વિતં રક્તં ચીયમાનં વિકારવત્

કષ્ટ્વમ્લલવણાદીનાં રસાનાં ગૃદ્ધિમાવહેત્
ગર્ભિણ્યસ્મીતિ તત્પ્રીતિપ્રેમસંકલ્પસંભૃતઃ

પ્રસ્રુતો જાયતે નાર્યાસ્તેન સ્તન્યં પ્રવર્તતે
સર્વા રસવહા નાડ્યઃ સમન્તાન્નાભિમાશ્રિતાઃ

ગર્ભો વિવર્ધમાનશ્ચ સંપીડયતિ તાઃ સ્ત્રિયાઃ
તદ્વચ્ચ રક્તગુલ્મોઽપિ પીડયન્નુપચીયતે

તાભિશ્ચ પીડ્યમાનાભિર્ન સમ્યગ્વર્તતે રસઃ
આપાણ્ડુગણ્ડતાદીનિ લક્ષણાનિ ભવન્ત્યતઃ

કથં પ્રકર્ષતે કાલમિતિ તત્રાપિ મે શૃણુ
વિવૃદ્ધેરિહ સારૂપ્યાદ્ગર્ભોઽયમિતિ નિશ્ચિતા

સંરક્ષતેઽભિઘાતેભ્યઃ કુક્કુટ્યણ્ડમિવાઙ્ગના
તદપાયકરાન્ હેતૂન્ન કથંચન સેવતે

શ્રમોપવાસતીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારાદીનિ ચ સર્વશઃ
સ એવં યાપ્યમાનસ્તુ યથાકાલં પ્રકર્ષતે

વ્યાપત્તિહેતુમાસાદ્ય કાલેનાલ્પેન વા પુનઃ
ભેદં ગચ્છત્યધસ્તાદ્ધિ જલકુમ્ભ ઇવ ક્ષતઃ

કેચિદિચ્છન્તિ ગુલ્મસ્ય માસાદાદશમાત્પરમ્
પરિપાકં ફલસ્યેવ સ્વકાલપરિણામતઃ

તસ્મિંશ્ચ કાલે સ વ્યાધિઃ સ્યાન્નાતિદુરુપક્રમઃ
તત્રોપક્રમમિચ્છન્તિ તસ્ય કર્તુમતો બુધાઃ

અપ્રાપ્તકાલો યાપ્યઃ સ્યાદ્ગર્ભવદ્યુક્તિકોવિદૈઃ
નાપક્વો ભિદ્યતે વ્યાધિરિતિ મત્ત્વા યથાભવમ્

વિશેષં રક્તગુલ્મસ્ય ગર્ભસ્ય ચ નિબોધ મે
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવાન્ ગર્ભસ્તૈરેવ ચ વિચેષ્ટતે

રક્તગુલ્મસ્તુ વૃત્તઃ સ્યાલ્લોષ્ટવચ્ચ વિચેષ્ટતે
સ્થાનાત્સ્થાનં વ્રજન્ ગર્ભો વ્યાવિદ્ધં પરિવર્તતે

નાભેરધસ્તાદ્ગુલ્મોઽયમવ્યાવિદ્ધં વિવર્તતે
આનુપૂર્વ્યેણ ગર્ભશ્ચ અહન્યહનિ વર્ધતે

વિપરીતં હિ ગુલ્મસ્તુ મન્દં મન્દં વિવર્ધતે
તાં તામવસ્થાં ગર્ભસ્તુ માસિ માસિ પ્રપદ્યતે

ગર્ભિણી નાનિમિત્તં ચ જ્વર્યતે દહ્યતેઽપિ વા
ગુલ્મિની હ્યનિમિત્તં તુ જ્વર્યતે દહ્યતેઽપિ વા

અસ્મિન્ વિશેષેઽપિ સતિ સંદેહો જાયતે મહાન્
નાનાગર્ભવિકારાણાં સઙ્કરાદ્ભિષજે મતઃ

સંભૂય સહ સંમન્ત્ર્ય ભિષગ્ભિઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ
કાલે ચિકિત્સાં કુર્વીત યથા વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

અલ્પાન્તરાવુભાવેતૌ ગર્ભો ગુલ્મશ્ચ રક્તજઃ
તદ્યથાવદ્વિદિત્વાઽઽદૌ ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષગ્વરઃ

યો હિ ગુલ્મે ગર્ભ ઇતિ ગર્ભે વા ગુલ્મ ઇત્યપિ
ક્રિયાં કુર્યાદયશસા એનસા ચૈવ યુજ્યતે

અતસ્તુ સંશયે જાતે કુર્યાત્ સાધારણીઃ ક્રિયાઃ
નોપક્રમેદવિદિતં રોગં કઞ્ચિચ્ચિકિત્સકઃ

અથ કાલે ત્વસંપૂર્ણે સંદિગ્ધે ચાપિ દર્શને
હેતુના કેનચિદ્રક્તં સ્રવેત્તં ચાશુ વારયેત્

પૂર્ણે પ્રસવકાલે તુ ન રક્તં પ્રતિવારયેત્
તત્રાનુવાસનં દદ્યાદ્ દ્રવં સ્નિગ્ધં ચ ભોજનમ્

વિધિનાઽનેન ગર્ભશ્ચેત્ સુખેન પ્રસવિષ્યતિ
અથવા રક્તગુલ્મઃ સ્યાત્ સોઽપ્યકૃત્સ્નેન ભેત્સ્યતે

એતસ્માત્કારણાદ્રક્તં પ્રવૃત્તં ન નિવાર્યતે
રક્તગુલ્મે પ્રથમતો યુક્ત્યા સ્નેહોપપાદનમ્

શસ્તં બાહુસિરાયાશ્ચ વેધનં પાકવારણમ્
તથા સંશમનીયં ચ દોષશેષાવકર્ષણમ્

કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં ષટ્પલં તિક્તમેવ વા
સરુજાં પાયયેન્નારીં દોષવિત્ કર્મકોવિદઃ

તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપયેદેનાં યુક્તિતશ્ચાનુવાસયેત્
પથ્યાનિ ભોજયેચ્ચૈવ ક્ષીરયૂષરસાદિભિઃ

અન્નપાનાનિ રૂક્ષાનિ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ
વ્યાયામં મૈથુનં ચિન્તાં ગુલ્મિની તુ વિવર્જયેત્

જ્વરારુચિશ્વાસકાસશોષકાર્શ્યારતિવ્યથાઃ
શોફશ્ચોપદ્રવા ગુલ્મે તાંશ્ચિકિત્સેત્ સ્વભેષજૈઃ

બિલ્વશ્યોનાકનિર્યૂહે સાધિતૈર્જાઙ્ગલૈઃ રસૈઃ
શૈથિલ્યકરણાર્થં ચ રક્તગુલ્મસ્ય ભોજયેત્

યૂષેણ વા કુલત્થાનાં લાવસંસ્કારિકેણ વા
ચાલનાર્થં વિરેકં ચ ત્રિવૃત્ત્રિફલયા પિબેત્

વાયોરુપશમાર્થં ચ ફલતૈલાનુવાસિતામ્
આસ્થાપયેત્ સકૃદ્ દ્વિર્વા શૂલાટોપનિવૃત્તયે

તુલ્યં મધુ ચ તૈલં ચ તાભ્યામુષ્ણોદકં સમમ્
દ્વૌ કર્ષૌ શતપુષ્પાયાઃ કર્ષાર્ધં સૈન્ધવસ્ય ચ

એતેનાસ્થાપયેન્નારીં દશમૂલાદિકેન વા
બલં ચાપ્યાયયેત્તસ્યા રસૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ સંસ્કૃતૈઃ

ઉપક્રમેત્તતશ્ચૂર્ણૈરેતૈઃ શોધનપાતનૈઃ
હરીતકી વચા હિઙ્ગુ સૈન્ધવં સામ્લવેતસમ્

યવાની યાવશૂકં ચ ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્
હરીતકીયવક્ષારસૌવર્ચલમિતિ ત્રયમ્

ઘૃતયુક્તં પિબેદ્યુક્ત્યા રક્તગુલ્મસ્ય ભેદનમ્
પત્રૈલાપિપ્પલીશુણ્ઠીચૂર્ણં વા વિડસંયુતમ્

નાગરં શુક્તિચૂર્ણં વા પિબેદ્ગોમૂત્રસંપ્લુતમ્
સૂક્ષ્મૈલાકુઞ્ચિકાચવ્યપિપ્પલીચિત્રકસ્ય વા

કલ્કં બલ્વજયૂષાદ્યૈઃ પિબેન્મણ્ડોદકેન વા
અપરાપાતનોદ્દિષ્ટૈરૌષધૈશ્ચાપિ ભેદયેત્

અતિપ્રવૃત્તં રુધિરં ગ્લાનિં જનયતે યદિ
વિનિર્હૃતે ગુલ્મદોષે સાવશેષેઽપિ વા ભિષક્

પુનરાસ્થાપનોક્તેન તત્ર કુર્યાદ્ભિષગ્જિતમ્
અનુબન્ધભયાચ્ચૈવ શનૈસ્તદનુશોધયેત્

પદ્માદીનિ સમૂલાનિ દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મ સંહરેત્
ગાઢયિત્વા ચ તત્ક્વાથં ચૂર્ણૈરેતૈર્વિપાચયેત્

શુણ્ઠીપિપ્પલિકુષ્ઠૈશ્ચ ચવ્યચિત્રકદારુભિઃ
દર્વિપ્રલેપિતં સિદ્ધમભ્યસેત્તેન શુદ્ધ્યતિ

શિલાજત્વભયારિષ્ટં કલ્પેનાભ્યસ્ય મુચ્યતે
યચ્ચાપિ પઞ્ચગુલ્મીયે ચિકિત્સિતમુદાહૃતમ્

તદિહાપિ પ્રયોક્તવ્યં પ્રસમીક્ષ્ય બલાબલમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ખિલેષુ રક્તગુલ્મવિનિશ્ચયો નામ નવમોઽધ્યાયઃ
અથ અન્તર્વત્નીચિકિત્સિતાધ્યાયો દશમઃ
અથાતોઽન્તર્વત્નીચિકિત્સિતમધ્યાયં વક્ષ્યામઃ

યથોવાચ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સૂક્ષ્માં ચિકિત્સાં વક્ષ્યામિ ગર્ભિણીનાં વિભાગશઃ
તથા ગર્ભશ્ચ નારી ચ વર્ધતે રક્ષ્યતેઽપિ ચ

ગર્ભિણીનાં જ્વરઃ કષ્ટઃ સર્વવ્યાધિષુ પાર્થિવ
જ્વરોષ્મણાઽભિતપ્તસ્તુ ગર્ભો યાત્યેવ વિક્રિયામ્

તસ્માજ્જ્વરચિકિત્સાં તુ પૂર્વમેવ નિબોધ મે
ક્ષુચ્છ્રમાભ્યઞ્જનાદ્રૌક્ષ્યાદૌષ્ણ્યાપક્વવિધારણાત્

સ્નેહસ્વેદૌષધાનાં ચ વિભ્રમાત્તેજસોઽપિ ચ
સન્તાપાન્મનસશ્ચાપિ પર્વતાનાં તથૈવ ચ

ગન્ધાચ્ચ તૃણપુષ્પાણાં ગર્ભિણ્યા જાયતે જ્વરઃ
ગર્ભિણીં જ્વરિતાં નારીમેકાહમુપવાસયેત્

તતો દદ્યાદલવણાં પેયાં સ્નેહવિવર્જિતામ્
તીક્ષ્ણાનિ ત્વન્નપાનાનિ સ્વેદમાયાસમેવ ચ

વર્જયેજ્જ્વરિતા નારી યવાગૂં કેવલાં પિબેત્
યવાગ્વા હ્રસિતે દોષે યૂષૈરન્નાનિ દાપયેત્

યૂષૈસ્તુ હ્રસિતે દોષે રસં વા ક્ષીરમેવ વા
દાપયેન્મતિમાન્ પ્રાજ્ઞો ન ત્વૌષધવિધિર્હિતઃ

અનુબન્ધે તુ દોષસ્ય ગર્ભકાલમપેક્ષ્ય ચ
માસાચ્ચતુર્થાત્ પ્રભૃતિ ભિષગ્ભેષજમાચરેત્

શારીરં તુ જ્વરં જ્ઞાત્વા વાતપિત્તકફાત્મકમ્
મધ્યાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત સંચિન્ત્ય ગુરુલાઘવમ્

ઉપદ્રવબલં જ્ઞાત્વા સત્ત્વં ચાપિ સમીક્ષ્ય તુ
ગર્ભાવસ્થાં તુ વિજ્ઞાય લેખનાનિ પ્રદાપયેત્

ઉત્પન્નાયાં તુ તૃષ્ણાયાં નાત્યુષ્ણં પ્રપિબેજ્જલમ્
વાતશ્લેષ્મસમુત્થે તુ જ્વરે નીરં વિષાયતે

અથ પિત્તકૃતે ચાપિ શૃતશીતં પ્રશસ્યતે
કુપ્યપાષાણનિષ્પક્વં શીતં તૃષ્ણાનિબર્હણમ્

જ્વરે તુ તરુણે દૃષ્ટો વિધિરેષ વિશેષતઃ
ભગ્નવેગે તુ કર્તવ્યં તૃષ્ણાપ્રજમનૈઃ શૃતમ્

જ્વરં જ્વરં સમાસાદ્ય શીતં વા યદિ વેતરમ્
શિરોરોગે તુ કર્તવ્યો યથાવદ્ભેષજક્રમઃ
ભગ્નવેગે જ્વરે કૃત્સ્ને ગુરુ નૈવ પ્રશસ્યતે

તરુણે તુ જ્વરે નાર્યા અભ્યઙ્ગો ન પ્રશસ્યતે
ગર્ભે તુ તરુણે દત્તો ગર્ભઘાતાય કલ્પતે

ગર્ભિણીનાં તુ નારીણાં નસ્તતો નાનુસેચયેત્
નસ્યદાનેન ગર્ભિણ્યાઃ પ્રાણાસ્તુ પરિહીયતે

કુણિર્વા યદિ વાઽન્ધશ્ચ જાયતે દુર્બલેન્દ્રિયઃ
ધૂમપાનેન ગર્ભિણ્યા ધૂમતેજોઽહતો ભૃશમ્

વિવર્ણો જાયતે ગર્ભઃ પતેદ્વાઽપિ વિશાંપતે
શિરોવિરેકે ગર્ભિણ્યાઃ સંક્ષોભાત્તુ ભયેન વા

મારુતઃ કુપિતો દેહે ગર્ભઘાતાય કલ્પતે
અથવા વાતરોગી તુ ગર્ભો ભવતિ પાર્થિવ

સ્વેદેન તરુણે ગર્ભે પિત્તં પ્રકુપિતં ભૃશમ્
ચ્યાવયેદાશુ ગર્ભં તુ તસ્માત્ સ્વેદં વિવર્જયેત્

સ્વેદઃ સ્થિરે તુ વિહિતો ગર્ભવૈવર્ણ્યકારકઃ
વમનં તરુણે ગર્ભે સ્વૈર્ગુણૈર્ગર્ભઘાતકમ્

નાભિપ્રપીડનત્કરાત્ સંક્ષોભાચ્ચ વિશેષતઃ
ગર્ભિણ્યાસ્તરુણે ગર્ભે સ્રંસનં ન પ્રશસ્યતે

ગુરુત્વાદુષ્ણતીક્ષ્ણત્વાદ્વાહનાચ્ચાસ્ય ઘાતકમ્
આસ્થાપનં તુ તરુણે ગર્ભે નાર્યા ન શસ્યતે

અનુવાસનં ચ મતિમાનિતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ
આસ્થાપનં સાનુવાસં કરોતિ સ્વેન તેજસા

હીનાઙ્ગં સ્રાવિણં વાઽપિ ગર્ભમિત્યેષ નિશ્ચયઃ
તસ્માદેતાનિ મતિમાન્ ગર્ભિણ્યા ન પ્રદાપયેત્

ઇમાનિ દદ્યાત્ સંચિન્ત્ય રોગાવસ્થાવિશેષવિત્
વિદારિગન્ધાં કલશીં તથા ગન્ધર્વહસ્તકમ્

મધુકં ભદ્રદારું ચ ક્વાથઃ શર્કરયા યુતઃ
વાતજ્વરહરો દેયો માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતઃ

વર્ગો વિદારિગન્ધાદિઃ ક્વથિતો નાતિશીતલઃ
ભદ્રદારુસમાયુક્તો વાતજ્વરહરો મતઃ

એરણ્ડો વરુણશ્ચૈવ બૃહત્યૌ મધુકં તથા
વાતજ્વરહરઃ ક્વાથો રાસ્નાકલ્કસમાયુતઃ

દ્વિપઞ્ચમૂલનિષ્ક્વાથઃ કોષ્ણો વા યદિ વા હિમઃ
રાસ્નાકલ્કસમાયુક્તો વાતજ્વરહિતો મતઃ

જીર્ણે તુ ભોજને પેયા તન્વી લવણવર્જિતા
કુષ્ઠં સયષ્ટીમધુકં રાસ્ના ગિરિકદમ્બકઃ

શતાહ્વા પદ્મકં ચૈવ સારિવોશીરમુત્પલમ્
મુસ્તા શૃગાલવિન્ના ચ કરવિન્દી તથા વચા

પયસ્યા હંસપાદી ચ તથા પુન્નાગમેવ ચ
કર્ષપ્રમાણાન્યેતાનિ દધિમણ્ડેન પેષયેત્

તતસ્તમેષામઙ્ગાનાં નિષ્ક્વાથં ક્વાથયેદ્ભિષક્
ભાગાશ્ચ દશમૂલસ્ય કાર્યા દ્વિપલસંમિતાઃ

બલાતિબલયોશ્ચૈવ કુર્યાદર્ધપલં ભિષક્
કોરણ્ડમધુશિગ્રૂણિ મદયન્તી ચ તે ત્રયઃ

યવકોલકુલત્થાનાં ભાગાઃ સ્યુઃ પ્રસ્થસંમિતાઃ
નિષ્ક્વાથ્યૈતાનપાં દ્રોણે શેષમાઢકસંમિતમ્

તત્ર દદ્યાત્ પ્રતીવાપં યત્ પૂર્વમુપકલ્પિતમ્
ક્ષીરં તથૈવ ગોમૂત્રં વારુણીં દધિ ચોત્તમમ્

ભિષક્કુડવમાત્રાણિ તિલતૈલેન યોજયેત્
અવહૃત્યાગ્નિના સિદ્ધમીષત્ક્ષોદાયિતં યદિ

ઉષ્ણેનૈતેન તૈલેન સર્વગાત્રાણિ મ્રક્ષયેત્
વાતજ્વરં નિહન્ત્યેતન્મ્રક્ષણૈસ્ત્રિભિરેવ તુ

એષોઽભ્યઙ્ગઃ સ્થિરે ગર્ભે યથાવત્ સંપ્રશસ્યતે
ક્ષીરં ક્ષીરયવાગૂર્વાં રસો વા જાઙ્ગલો હિતઃ

જીર્ણજ્વરે સદા નાર્યા વાતઘ્નૈરૌષધૈઃ શૃતઃ
અથ પિત્તકૃતે ચાપિ ક્વથિતં સારિવાદિકમ્

શર્કરામધુસંયુક્તં પાયયેત્ કલ્યમુત્થિતમ્
પયસ્યા ક્ષીરકાકોલી મૃદ્વીકા મધુકાનિ ચ

શર્કરામધુસંયુક્તં પાનકં પૈત્તિકે જ્વરે
નીલોત્પલં પયસ્યા ચ સારિવા મધુકં મધુ

પિપ્પલ્યો મરિચોશીરં લોધ્રં લાજા સશર્કરા
એતત્ ક્ષીરસમાયુક્તં ખજેન મથિતં પિબેત્

ગર્ભિણી જ્વરિતા ક્ષિપ્રં પિત્તાત્તેન પ્રશામ્યતિ
નલવઞ્જુલમૂલાનિ ગુન્દ્રામૂલાનિ ચાહરેત્

સહાં ચ સહદેવાં ચ માર્કવં પાટલિં તથા
ક્ષીરિણાં ચ પ્રવાલાનિ તથા જમ્બ્વામ્રયોરપિ

ઉત્પલં સારિવોશીરં ચન્દનં પદ્મપત્રકમ્
શ્લક્ષ્ણાન્યેતાનિ પિષ્ટાનિ પ્રદેહઃ શીતલો ભવેત્

પિત્તજ્વરહરો નાર્યાસ્તર્પણો ઘૃતસંયુતઃ
યવપિષ્ટસ્ય કુડવો મઞ્જિષ્ઠાર્ધપલં તથા

અમ્લપ્રસ્થશતે તૈલં તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્
દાહજ્વરહરં તૈલં પ્રશસ્તં જ્વરનાશનમ્

અથ શ્લેષ્મજ્વરે નારીં રાસ્નાક્વાથં સુશીતલમ્
ક્ષૌદ્રેણ સહ સંયુક્તં પાયયેદિતિ કશ્યપઃ

ભદ્રદારુકનિષ્ક્વાથો રાસ્નાક્ષૌદ્રસમાયુતઃ
અથવા ચન્દનક્વાથઃ પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુતઃ

શ્લેષ્મજ્વરહરઃ પેયો રાસ્નાવાસાઽમૃતાશૃતઃ
શ્રીપર્ણિકામૃતાનાં તુ નિષ્ક્વાથો મધુયોજિતઃ

પેયઃ સયષ્ટીમધુકો જ્વરે શ્લૈષ્મિકપૈત્તિકે
મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકે

રાસ્નાકલ્કસમાયુક્તઃ પેયઃ કલ્યમિતિ સ્થિતિઃ
ક્વાથો વિદારિગન્ધાદેઃ શર્કરામધુયોજિતઃ

વાતપિત્તજ્વરે પેય ઇતિ હ સ્માહ કશ્યપઃ
પિત્તજ્વરે હિમા પેયા પથ્યા ક્ષીરમથાપિ ચ

જીર્ણે પિત્તહરૈઃ પક્વો યૂષસ્તુ ચણકૈસ્તથા
શ્લેષ્મજ્વરે સુખોષ્ણા તુ પેયા નાર્યાઃ પ્રશસ્યતે

તથૈવ મુદ્ગયૂષોઽથ મૌલકો રસ એવ ચ
સુસાત્મ્યશ્ચેતિ કર્તવ્યો વ્યાધાવસ્મિન્ વિશેષતઃ

સંસૃષ્ટે તુ ભિષક્ પ્રાજ્ઞો યોજયેત યથાબલમ્
સન્નિપાતસમુત્થાને ત્રિદોષશમનં હિતમ્

અથ યા મદ્યપા નારી શૃણુ તસ્યાશ્ચિકિત્સિતમ્
વાતિકે પૈત્તિકે વાઽપિ શ્લૈષ્મિકે ચ વિશાંપતે

જ્વરે દદ્યાત્ સુરાં નાર્યા જલેનાર્ધેન યોજિતામ્
સુરયા વાસયિત્વૈનાં તતઃ કલ્પં પ્રદાપયેત્

હરેણુમુદ્ગચુચ્ચૂનાં કર્કટ્યાશ્ચ રસેન તુ
રસેન કિઞ્ચિદમ્લેન લઘૂન્યન્નાનિ ભોજયેત્

લવણસ્નેહહીનાનિ મૃદૂનિ સુરભીણિ ચ
આહારેણ ગદે ભગ્ને મદ્યસ્યોપરમે કૃતે

યથોક્તા તુ ક્રિયા પથ્યા યથાસ્વમિતિ કશ્યપઃ
અતિસારે તુ ગર્ભિણ્યાઃ સમુત્પન્ને ભિષગ્જિતમ્

વાતિકે પૈત્તિકે ચૈવ શ્લૈષ્મિકે ચ પ્રવક્ષ્યતે
વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈસ્તથૈવાત્યશનાદપિ

ભયોદ્વેગવિઘાતાદ્વા સંઘાતાત્ પૂરણાત્ ક્ષયાત્
કન્દમૂલફલૈરામૈર્દુષ્ટતોયનિષેવણાત્

રૌક્ષ્યાદ્બુભુક્ષયા છોકાદ્ગુર્વભિષ્યન્દિભોજનાત્
અબ્ધાતોશ્ચ સદ્રેકાદતીસારઃ પ્રવર્તતે

આમાતિસારે સંજાતે પાચનાનિ પ્રદાપયેત્
કુટજસ્ય ચ બીજાનિ મુસ્તા પાઠા તથૈવ ચ

અજમોદાઽથ સરલં તથા ચાતિવિષા શુભા
આમે શ્લેષ્માન્વિતે પેયમેતત્ પિષ્ટં સુખામ્બુના

પાઠાચન્દનભાગશ્ચ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ
તથા ચાતિવિષા મુખ્યા પિષ્ટમેતદ્ધિતામ્બુના

આમે પિત્તાન્વિતે પેયમિતિ હ સ્માહ કશ્યપઃ
હિઙ્ગુસૈન્ધવનાગાશ્ચ બૃહત્યૌ કૌટજં ફલમ્

તથા પિપ્પલિમૂલં ચ મુખ્યા ચાતિવિષા નૃપ
આમે વાતોત્થિતે પેયમેતત્ પિષ્ટં સુખામ્બુના

બૃહત્યાદિસ્તુ પાતવ્યઃ સન્નિપાતસમુત્થિતે
પક્વસંગ્રહણે પથ્યઃ સર્વેષામિતિ નિશ્ચયઃ

શ્લૈષ્મિકે મધુસંયુક્તસ્તણ્ડુલોદકસંયુતઃ
અમ્બષ્ઠાદિગણઃ પેયો ભિન્નવર્ચોવિબન્ધનઃ

અથવા કૌટજં પિષ્ટ્વા ફલં ક્ષૌદ્રેણ સંયુતમ્
ધાતકી મરિચં લોધ્રં કટ્વઙ્ગં દેવદારુ ચ

તણ્ડુલોદકસંયુક્તં શ્લેષ્માતીસારનાશનમ્
તણ્ડુલોદકપિષ્ટં વા કેસરં નલિનસ્ય તુ

મધુયુક્તં પિબેન્નારી શ્લેષ્માતીસારનાશનમ્
ન્યગ્રોધાદિસ્તુ નિર્યૂહઃ ક્ષૌદ્રેણ મધુરીકૃતઃ

પિત્તાતિસારશમનઃ કુશલૈઃ પરિકીર્તિતઃ
કણા ધાતકિપુષ્પં ચ મધુકં બિલ્વપેશિકા

શર્કરામધુસંયુક્તં પિત્તવૃદ્ધિવિનાશનમ્
પદ્મં સમઙ્ગમામ્રાસ્થિ મધુકં પદ્મકેસરમ્

લોધ્રં મોચરસશ્ચૈવ શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતઃ
પિત્તાતિસારશમનો યોગ એષ વિધીયતે

એરણ્ડવર્જં ખુડ્ડાકં પઞ્ચમૂલં શૃતં હિતમ્
કાલાકટ્વઙ્ગસંયુક્તં વાતાતીસારનાશનમ્

પદ્મં સમઙ્ગમામ્રાસ્થિ બૃહતી બિલ્વપેશિકા
શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં પિબેદ્દધ્ના વાતાતીસારનાશનમ્

પિપ્પલ્યો ધાતકી પદ્મં સમઙ્ગા મોચજો રસઃ
મત્સ્યણ્ડિકેન્દ્રધાન્યં ચ પિષ્ટમેતન્નૃપોત્તમ

તણ્ડુલોદકસંયુક્તં સશૂલે વાતિકે હિતમ્
મુસ્તાબિલ્વશલાટૂનિ અનન્તા મધુકં તથા

શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં પિબેદ્દધ્ના સર્પિર્ગુડસમાયુતમ્
વાતાતીસારશાન્ત્યર્થં યથાવદિતિ કશ્યપઃ

પિપ્પલ્યો ધાતકી લોધ્રં સમઙ્ગા પદ્મકેસરમ્
પદ્મા મોચરસશ્ચૈવ દીર્ઘવૃન્તતરોસ્ત્વચઃ

કેસરં ચેતિ ચૂર્ણાનિ શ્લક્ષ્ણાન્યેતાનિ ચૂર્ણયેત્
ઘૃતં મત્સ્યણ્ડિકા ક્ષૌદ્રં લેહીભૂતાનિ લેહયેત્

લેહઃ કલ્યાણકસ્ત્વેષ સર્વાતીસારનાશનઃ
કાશ્મર્યમૂલત્વક્કલ્કઃ શ્યામામૂલં તથૈવ ચ

યવાગૂં દધિમણ્ડેન સિદ્ધામલ્પઘૃતાં પિબેત્
પ્રવાહિકાર્તાં સતતં તથા સંપદ્યતે સુખી

કિરાતતિક્તકં લોધ્રં યષ્ટીમધુકમેવ ચ
ફાણિતં તિલકલ્કશ્ચ શર્કરામધુસંયુતમ્

તણ્ડુલોદકમિત્યેતત્ પ્રતિહન્તિ પ્રવાહિકામ્
કપિત્થબિલ્વમાષાણાં કલ્કાનક્ષસમાન્ પૃથક્

તથા કોમલમોચાઽપિ પિપ્પલીશૃઙ્ગબેરયોઃ
અર્ધપ્રસ્થં ભવેદ્દધ્નો ગૌડમદ્યકૃતઃ ખટઃ

ઘૃતક્ષૌદ્રેણ સહિતઃ પીતો હન્તિ ચિરોત્થિતામ્
વાહિકાં જીર્ણભક્ષાયાઃ પ્રાણસ્ય બલવર્ધનઃ

બાણમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથસ્ત્રપુષીબીજસંયુતઃ
શર્કરામધુસંયુક્તો રક્તાતીસારનાશનઃ

પદ્મં સમઙ્ગા મધુકં ચન્દનં પદ્મકેશરમ્
પયસા મધુસંયુક્તં રક્તાતીસારનાશનમ્

તિલાન્ કૃષ્ણાન્ સમઙ્ગા ચ યષ્ટીમધુકમુત્પલમ્
પિબેદામેન પયસા રક્તાતીસારનાશનમ્

મૌચો રસસ્તિલા લોધ્રમુત્પલં કમલં તથા
પિબેત્ ક્ષીરેણ સંયુક્તં રક્તાતીસારનાશનમ્

પયસ્યા ચન્દનં લોધ્રં પદ્મકેસરમેવ ચ
પયસા મધુસંયુક્તં પિબેદ્રક્તાતિસારિણી

રક્તં નિર્વાહતે યાવત્ કૃચ્છ્રાત્ સગુદવેદનમ્
કુપ્યપાષાણતપ્તેન પયસા ભોજિતાં તતઃ

મધુકં ઘૃતમણ્ડેન ત્વથૈનામનુવાસયેત્
ગર્ભિણ્યા વાતિકી યસ્યા જાયતે પરિકીર્તિકા

બૃહતીબિલ્વમાનન્તૈર્યૂષં કૃત્વા તુ ભોજયેત્
પરિકીર્તિકાયાં ગર્ભિણ્યાઃ પૈત્તિકાયામિદં હિતમ્

મધુકં હંસપાદી ચ વિતુન્નકમથાપિ ચ
પાયયેન્મધુસંયુક્તં સુપિષ્ટં તણ્ડુલામ્બુના

શ્લૈષ્મિકાયાં તુ કર્તવ્યં યથાવત્તન્નિબોધત
કણ્ટકારી શ્વદંષ્ટ્રા ચ અશ્વત્થં ચેતિ તત્ સમમ્

સંપન્નલવણં કૃત્વા ભોજયેત્ પાયયેદપિ
શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્
બિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકં કાશ્મર્યમથ પાટલિમ્

યૂષં કૃત્વા તુ સંપન્નં ભોજયેત્ પાયયેદપિ
અથ ચેદત્ર ગર્ભિણ્યા મુખપાકો ભવેદિહ

હરિદ્રાદારુનિષ્ક્વાથં ગ્રાહયેત્ કવલં તતઃ
તતઃ સ્નેહેન કૃત્વા તુ તતઃ સ્યાચ્છર્કરોદકમ્

લોધ્રોદકેન કૃત્વા તુ કુર્યાત્તત્પ્રતિસારણમ્
અનન્તાં ચ સમઙ્ગાં ચ ઘૃષીં મોચરસં તથા

મધુના સહમશ્નીયાત્તતઃ સંપદ્યતે સુખી
આક્ષેપકે સમુત્પન્ને તથૈવાપ્યપતાનકે

માતુલુઙ્ગરસઃ પેયો બિડસૈન્ધવસંયુતઃ
અગ્નિમન્થસ્ય નિર્યૂહઃ ક્વથિતો વરુણસ્ય વા

લાવો વા તૈત્તિરો વાઽપિ રસઃ સ્નિગ્ધઃ પ્રશસ્યતે
પાનાર્થં વાતશમનો વાદૂલો રસ એવ ચ

અસંસૃષ્ટે તુ કર્તવ્યો વિધિરેષ સુખાવહઃ
પિત્તોપસૃષ્ટે તુ હિતો જાઙ્ગલો મધુરો રસઃ

શૃતો મધુરકૈઃ સર્વૈર્દાડિમામ્લસમાયુતઃ
વાતશ્લેષ્મસમુત્થે તુ વ્યમ્લસ્તુ કટુકો રસઃ

યવક્ષારેણ સંયુક્તો જાઙ્ગલઃ સતતં હિતઃ
મૃદવઃ પાણિતાપાશ્ચ પિત્તવર્જ્યે હિતાસ્તથા

ઘૃતસેકોઽથવા કાર્યો જીર્ણે ગર્ભે વિશેષતઃ
ઉષ્ણો વા યદિ વા શીતો વ્યાધિમાસાદ્ય તત્ત્વતઃ

અથ છર્દિચિકિત્સાં તુ પ્રોચ્યમાનાં નિબોધત
માતુલુઙ્ગરસો લાજાઃ કોલમજ્જા તથાઽઞ્જનમ્

તથા દાડિમસારશ્ચ શર્કરા ક્ષૌદ્રમેવ ચ
એષ વાતાત્મિકાં છર્દિં હન્તિ લેહો વિશેષતઃ

દાડિમામ્લો રસઃ પક્વો હૃદ્યો લવણવર્જિતઃ
વાતચ્છદિહરો રાજન્ માહિષો વા સુસંસ્કૃતઃ

શર્કરામધુસંયુક્તં લાજચૂર્ણસમાયુતમ્
ચાતુર્જાતકકલ્કેન હૃદ્યં પુષ્પૈઃ સુવાસિતમ્

પિત્તચ્છર્દિપ્રશમનં હિતં તણ્ડુલધાવને
હિતા લાજમયી પેયા સિતાક્ષૌદ્રેણ સંયુતા

જાઙ્ગલો વા રસઃ પથ્યઃ શર્કરામધુરીકૃતઃ
આમ્રજમ્બૂપ્રવાલાનિ સિતાનિ સુશૃતાનિ તુ

ક્ષૌદ્રયુક્તાનિ પેયાનિ શ્લેષ્મચ્છર્દ્યાં વિશેષતઃ
ભોજનાર્થે હિતં યૂષં મુદ્ગૈર્દાડિમસારિતમ્

વ્યપેતસ્નેહલવણં હૃદ્યં છર્દિવિનાશનમ્
સન્નિપાતસમુત્થાયાં સંસૃષ્ટાન્યવચારયેત્

ક્રિમિજાયાં તુ કર્તવ્યં યત્ પુરસ્તાત્ પ્રવક્ષ્યતે
વર્ષાભૂમૂલનિષ્ક્વાથં યોજયેદ્ભદ્રદારુણા

તત્ પિબેન્મધુસંયુક્તં શોફં સ્ત્રી પૂર્વયા સહ
પિપ્પલ્યઙ્કોઠમૂલાનિ વાજિલિણ્ડરસસ્તથા

દધિ માહિષમિત્યેતત્ કામલાયાશ્ચિકિત્સિતમ્
માતુલુઙ્ગરસઃ પેયઃ સૈન્ધવેન સુયોજિતઃ

વાતિકે હૃદિ શૂલે તુ પ્રધાન ઇતિ નિશ્ચયઃ
પ્રિયઙ્ગવોઽથ પિપ્પલ્યો ભદ્રમુસ્તા હરેણવઃ

ક્ષૌદ્રં બદરચૂર્ણં ચ પિબેત્ પિત્તાર્દિતે હૃદિ
પિપ્પલીચૂર્ણકલ્કસ્તુ પત્રં ચોચં પ્રિયઙ્ગવઃ

માતુલુઙ્ગરસશ્ચૈવ લેહઃ શ્લેષ્માર્દિતે હૃદિ
કુલીરશૃઙ્ગી શરટં ભાર્ગી પિપ્પલ્ય એવ ચ

વાતકાસહરો લેહો માતુલુઙ્ગરસપ્લુતઃ
મધૂલિકા તુ ગોક્ષીરી પિપ્પલી શર્કરા તથા

દ્રાક્ષાક્ષૌદ્રસમાયુક્તો લેહો વૈ પિત્તકાસહા
પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલા રાસ્ના ભદ્રદારુ સમાક્ષિકમ્

શ્લેષ્મકાસહરો લેહઃ કુશલૈઃ પરિકીર્તિતઃ
મધુકં શઙ્ખચૂર્ણં ચ જીવલાક્ષાઽથ માક્ષિકમ્

લેહઃ શર્કરયા યુક્તઃ ક્ષતકાસવિનાશનઃ
મયૂરસ્ય તુ રોમાણિ શ્વાવિચ્છલ્યકયોરપિ

પિપ્પલીતણ્ડુલાશ્ચૈવ કોલમૂલં ચ તત્સમમ્
ચૂર્ણિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં લિહેચ્છ્વાસકફાપહમ્

ગુડો રાસ્નાઽથ પિપ્પલ્યો દ્રાક્ષા સમરિચા તથા
હરિદ્રા ચ સમઙ્ગાનિ ચૂર્ણાન્યેતાનિ લેહયેત્

તૈલેન શ્વાસકાસેષુ તમકે ચૈવ પૂજિતઃ
અભયાઽઽમલકં વાઽપિ શલ્યકસ્ય ત્વચા યુતમ્

અન્તર્ગૃહં સહોષ્ટ્રાસ્થિ દધિતૈલેન લેહયેત્
પિપ્પલ્યામલકી મુસ્તા તથા ફાણિતશર્કરા

હરીતકીતિ ચૂર્ણાનિ મધુતૈલેન લેહયેત્
શમનં સર્વકાસાનાં શ્વાસાનાં ચ પ્રશસ્યતે

ભદ્રદારુહરીતક્યૌ સૈન્ધવં કુષ્ઠમેવ ચ
ઘૃતં ચ ફાણિતં ચૈવ લેહ ઊર્ધ્વાનિલાપહઃ

પિપ્પલી ગૈરિકં ભાર્ગી હિઙ્ગુ કર્કટકી તથા
સમાનિ ચ ભવેલ્લેહો હિક્કાપ્રશમનઃ સ્ત્રિયાઃ

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મુસ્તા તગરમેવ ચ
દીપનીયં ભવેદેતત્ ક્ષીરેણ તુ સમાક્ષિકમ્

શતાવરી દર્ભમૂલં મધુકં ક્ષીરમોરટઃ
પાષાણભેદકોશીરં કતકસ્ય ફલાનિ ચ

એષાં ક્વાથરસં કલ્કં ક્ષીરં વા પાયયેદ્ભિષક્
મૂત્રગ્રહેષુ સર્વેષુ સિદ્ધમિત્યાહ કશ્યપઃ

વાતગુલ્મસ્ય ભૈષજ્યં યોનિગુલ્મસ્ય ચાપ્યથ
યથાવત્ પૂર્વમુદ્દિષ્ટં સમાસેન ચિકિત્સિતમ્

વાતિકે પૈત્તિકે ચૈવ શ્લૈષ્મિકે ચ વિશેષતઃ
ચતુર્થે માસિ નારીણામિદં કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્

સર્પિર્ભિરન્નપાનૈર્વા ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા
વામયેત્ ફલયુક્તેન યથાવદિતિ કશ્યપઃ

ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધેન રસેન પયસાઽપિ વા
વિરેચયેત્તુ મતિમાન્ ય ઇચ્છેત્ સુખમાત્મનઃ

પૂતીકપત્રૈર્ભૃષ્ટૈર્વા પુષ્પૈર્વાટ્યાલકસ્ય વા
અમ્લાં યવાગૂં પ્રપિબેન્નાતિવેગા યથા ભવેત્

એરણ્ડપત્રં ક્ષીરેણ વાતરોગાન્વિતા પિબેત્
વાતમૂત્રવિરોધે તુ શૂલે વાઽપિ સમુત્થિતે

પઞ્ચમે માસિ ગર્ભિણ્યા વ્યક્તામ્લલવણં તતઃ
આસ્થાપનં હિતં નાર્યા મધુરં ચાનુવાસનમ્

ગ્રન્થીનાં પિડકાનાં ચ શોથે ચૈવ વિશામ્પતે
રોહિણ્યાં વિદ્રધૌ વાઽપિ ષષ્ઠમાસે વિશેષતઃ
યથાસ્વં ભેષજં કુર્યાદ્દારુણં શાસ્ત્રપારગઃ

પીનમાંસોપશમનં ક્ષારકાર્માગ્નિકર્મ ચ
ભગ્નાસ્થિશ્લેષણં ચૈવ શસ્ત્રકર્મ તથૈવ ચ

સપ્તમે માસિ નારીણાં સર્વમેતત્ પ્રયોજયેત્
દષ્ટા સર્પેણ પીતા વા યા વિષં ગર્ભિણી નૃપ

વમનાદિર્વિષઘ્નૈસ્તુ સંસૃષ્ટઃ સ્યાદુપક્રમઃ
પાઠાઽમૃતા સોમવલ્કં દ્વે સહે કુટજં તથા

ક્ષીરક્વથિતમેતત્તુ પેયં નાર્યા વિષાપહમ્
શિરીષં પાટલીમૂલં તણ્ડુલીયકમેવ ચ

સિન્દુવારિતમૂલં ચ મૂલં સહચરસ્ય ચ
નિષ્ક્વાથ્ય સાધયેત્પેયાં પ્રક્ષુદ્રાં વિષનાશનીમ્

ખડયૂષાદિકં ચાપિ યુક્ત્યાઽન્નમશિતં હિતમ્
દ્વિતીયે વક્ષ્યતે યચ્ચ સ્થાને તચ્ચાપિ કારયેત્

ગર્ભિણી દુર્બલાકારા યા ભવત્યાસિતા સતી
જ્વરશ્ચાભિદ્રવત્યેનાં તસ્યા ગર્ભો વિપદ્યતે

બહુ ભુઙ્ક્તે તુ યાઽત્યર્થં બહુશો બહુમૂર્ચ્છિતા
ભવેત્તસ્યાઃ પતેદ્ગર્ભો ગર્ભિણ્યાસ્તુ ન સંશયઃ

નેત્રે મુસ્તોત્થિતાકારે કર્ણૌ પાદૌ ચ શીતલૌ
કેશાશ્ચ જટિલા યસ્યાસ્તસ્યા ગર્ભો વિપદ્યતે

ઉપરિષ્ટાત્તુ યો નાભ્યા ઉભે પાર્શ્વે નિષેવતે
મધ્યે વા તિષ્ઠતે નાર્યાઃ સોઽપિ ગર્ભો વિપદ્યતે

રુક્ સન્ધિમોક્ષે યસ્યાઃ સ્યાન્મૃષ્ટાન્ને ચારુચિસ્તથા
નિશ્ચેષ્ટસ્વપ્નકામાયાસ્તસ્યા ગર્ભો વિપદ્યતે

સન્ધિશોથોઽઙ્ગપાકશ્ચ વિક્રામશ્ચ ગુરુર્ભવેત્
યસ્યાસ્તસ્યાઃ સુતો જાતો મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

શોચન્ત્યાઃ પરિદેવિન્યાઃ પ્રધ્યાયિન્યાસ્તથૈવ ચ
અઙ્ગુલીસ્ફોટશીલાયા જાતઃ પુત્રો ન જીવતિ

દુર્ગન્ધિ ચ પયો યસ્યા જટિલાશ્ચ શિરોરુહાઃ
મલિનાશ્ચ તતસ્તસ્યા જાતઃ પુત્રો ન જીવતિ

પૂતિગન્ધિ મુખં યસ્યાઃ શૂલં ચૈવોપજાયતે
નિદ્રા વાઽભિદ્રવત્યેનાં મૂઢગર્ભા ન જીવતિ

મયૂરગ્રીવસંકાશં યા પશ્યતિ હુતાશનમ્
શૂનપાદમુખી ચૈવ મૂઢગર્ભા ન જીવતિ

પાર્શ્વશૂલં ચ તૃષ્ણા ચ સંજ્ઞાનાશસ્તથૈવ ચ
શ્વાસશ્ચ વર્ત્મરોધશ્ચ યસ્યાઃ સાઽપિ ન જીવતિ

કટિગ્રહો યોનિશૂલં પૂતિગન્ધિ મુખં તથા
સંજ્ઞાનાશઃ પ્રલાપો વા ગર્ભિણ્યાઃ સા ન જીવતિ

નાસા તુ કાકવદ્યસ્યાઃ સ્રસ્તનેત્રા ચ યા ભવેત્
તથા શકુન્તગન્ધા ચ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ મુચ્યતે

અજાશ્વગન્ધા શ્વેતા યા માયૂરં માંસમિચ્છતિ
ગર્ભસ્તસ્યાપિ શસ્ત્રેણ નાર્યા નિર્હ્રિયતે નૃપ

રક્તવસ્ત્રપરીધાના રક્તમાલ્યાનુલેપના
સ્મયતે સા શયાના વા શ્મશાનં યાઽધિરોહતિ

મૂઢગર્ભા સગર્ભા વા ગર્ભિણી સા વિનશ્યતિ
ખરં વરાહં મહિષં શ્વાનમુષ્ટ્રં તથૈવ ચ

સ્વપ્નેઽધિરોહતે યા તુ સગર્ભા સા વિનશ્યતિ
નિત્યસ્નાતા ચ મૃષ્ટા ચ શુક્લવસ્ત્રધરા શુચિઃ

દેવવિપ્રપરા સૌમ્યા ગર્ભિણી તુ સદા ભવેત્
બહુપુત્રામનન્તાં ચ ઈશ્વરીં મુદિતાં તથા

બ્રાહ્મીં ચ સહદેવાં ચ તથા ચૈવેન્દ્રવારુણીમ્
જીવકર્ષભકૌ ભાર્ગીં સમઙ્ગાં ચ તથૈવ ચ

રોહપાદાન્ વટશુઙ્ગાનાત્મગુપ્તાં તથૈવ ચ
અરિષ્ટં પૂતનાં કેશીં શતવીર્યાં ચ પાર્થિવ

સહસ્રવીર્યાં ચૈતાનિ પ્રાજાપત્યેન સંહરેત્
સંદધેદથ પુષ્યેણ ધારયેદુત્તરેષુ ચ

ત્રૈવૃતં તુ મણિં કૃત્વા તં શ્રોણ્યાં ગર્ભિણી સદા
પ્રજાતા શિરસા રાજન્ ધારયેત્ કારયેત્તથા

સૂતિકાયા વિશેષેણ રક્ષોઘ્નાનિ હિતાનિ ચ
જ્વરાદ્યાનાં વિકારાણાં યત્ર યત્રેહ લક્ષણમ્

અન્નાદાનાં પ્રવક્ષ્યામિ તજ્જ્ઞેયં ગર્ભિણીષ્વપિ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ ખિલેષ્વન્તર્વત્નીચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ

સૂતિકોપક્રમણીયાધ્યાય એકાદશઃ
અથાતઃ સૂતિકોપક્રમણીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઉપક્રમં તુ સૂતાનાં સવિશેષમતઃ પરમ્
સંપ્રવક્ષ્યામિ કાર્ત્સ્ન્યેન તન્નિબોધ યથાક્રમમ્

ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સૂતાયાં ભિષગ્ભવતિ કાર્યવાન્
કથં નુ કાલે સંપૂર્ણે સૂયેદિત્યપરાપરમ્

પ્રાપ્તે પ્રસવકાલે ચ ભયમુત્પદ્યતે યતઃ
અસ્મિન્નેકઃ સ્થિતઃ પાદો ભવેદન્યો યમક્ષયે

સૂતાયાશ્ચાપિ તત્ર સ્યાદપરા ચેન્ન નિર્ગતા
પ્રસૂતાઽપિ ન સૂતા સ્ત્રી ભવત્યેવં ગતે સતિ

દુષ્પ્રજાતામયાઃ સન્તિ ચતુઃષષ્ટિરિતિ સ્થિતિઃ
યોનિર્ભ્રષ્ટા ક્ષતા ચૈવ વિભિન્ના મૂત્રસઙ્ગિની

સશોફસ્રાવિણી ચૈવ પ્રસુપ્તા વેદનાવતી
પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીશૂલં હૃદિ શૂલં વિષૂચિકા

પ્લીહા મહોદરત્વં ચ શાખાવાતોઽઙ્ગમર્દકઃ
ભ્રક્ષેપકો હનુસ્તમ્ભો મન્યાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ
મક્કલ્લો વિદ્રધિઃ શોફઃ પ્રલાપોન્માદકામલાઃ

દૌર્બલ્યં ભ્રમલી કાર્શ્યં ભક્તદ્વેષોઽવિપાચકઃ
જ્વરાતિસારૌ વૈસર્પશ્છર્દિસ્તૃષ્ણા પ્રવાહિકા

હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ પાણ્ડુર્ગુલ્મશ્ચ રક્તજઃ
આનાહાધ્માપને ચોભે વર્ચોમૂત્રગ્રહાવપિ

મુખરોગોઽક્ષિરોગશ્ચ પ્રતિશ્યાયગલગ્રહૌ
રાજયક્ષ્માઽર્દિતં કમ્પઃ કર્ણસ્રાવઃ પ્રજાગરઃ

ઉષ્ણવાતો ગ્રહાવાધસ્તનરોગોઽથ રોહણી
વાતાષ્ઠીલા વાતગુલ્મરક્તપિત્તવિચર્ચિકાઃ

ઇત્યેતે સૂતિકારોગાશ્ચતુઃષષ્ટિરુદાહૃતાઃ
તેભ્યઃ સર્વેભ્ય એવાસૌ રક્ષિતવ્યા કથં ત્વિતિ

તદ્વિદામપિ સમોહો ભિષજામુપજાયતે
કિં પુનર્યેઽલ્પમતયઃ પરતન્ત્રોપશિક્ષિતાઃ

તસ્માત્સુનિશ્ચિતાર્થેન તદ્વિદ્યેનાઽનુદર્શિના
અપ્રમત્તેન સંભાવ્યં સૂતિકાનામુપક્રમે

તદુપક્રમસામાન્યં વિશેષાપક્રમં તથા
વક્ષ્યામિ વ્યાસતો દેશવિદેશકુલસાત્મ્યતઃ

પ્રજાતમાત્રામાશ્વાસ્ય સૃતાં શક્લા વિજાવિકા
ન્યુબ્જાં શયાનાં સંવાહ્ય પૃષ્ઠે સંશ્લિષ્ય કુક્ષિણા

પીડયેદ્ઘટ્ટમુદરં ગર્ભદોષપ્રવૃત્તયે
મહતાઽદુષ્ટપટ્ટેન કુક્ષિપાર્શ્વે ચ વેષ્ટયેત્

તેનોદરં સ્વસંસ્થાનં યાતિ વાયુશ્ચ શામ્યતિ
ચર્માવનદ્ધામાસન્દીં બલાતૈલોષ્ણપૂરિતામ્

અપ્યાસીત સદા સૂતા તથા યોનિઃ પ્રસીદતિ
પ્રિયઙ્ગુકાનાં કૃસરૈઃ સ્વભ્યક્તાં સ્વેદયેત્તતઃ

સ્વિન્નામુષ્ણામ્બુના સ્નાતાં વિશ્રાન્તાં વિગતક્લમામ્
કુષ્ઠગુગ્ગુલ્વગુરુભિર્ધૂપયેદ્ઘૃતસંયુતૈઃ

તતોઽગ્નિબલવદ્વીક્ષ્ય ત્ર્યહં પઞ્ચાહમેવ વા
મણ્ડાનુપાનમન્વક્ષં પિબેત્ સ્નેહં હિતાશિની

સ્નેહવ્યુપરમેઽશ્નીયાદલ્પસ્નેહામસૈન્ધવામ્
યવાગૂં ત્ર્યહમેવાત્ર પિપ્પલીનાગરાશ્રિતામ્

સ્યાદ્વ્યપેતૌષધા પશ્ચાત્સસ્નેહલવણોત્તરા
કુલત્થયૂષઃ સસ્નેહલવણામ્લસ્તતઃ પરમ્

તથૈવ જાઙ્ગલરસઃ શાકાનીમાનિ ચાપ્યતઃ
ઘૃતભૃષ્ટાનિ કૂષ્માણ્ડમૂલકૈર્વારુકાણિ ચ

સ્નેહસ્વેદૌ ચ સેવેત માસમેકમતન્દ્રિતા
ઉષ્ણોદકોપચારં ચ સ્વસ્થવૃત્તમતઃ પરમ્

ત્રિવિધં દેશમાશ્રિત્ય વક્ષ્યામિ ત્રિવિધં વિધિમ્
આનૂપદેશે ભૂયિષ્ઠં વાતશ્લેષ્માત્મકા ગદાઃ

તત્રાભિસ્યન્દભૂયસ્ત્વાદાદૌ સ્નેહો વિગર્હિતઃ
મણ્ડાદિરત્ર કર્તવ્યઃ સંસર્ગોઽગ્નિબલાવહઃ

સ્વેદો નિવાતશયનં સર્વમુષ્ણં ચ શસ્યતે
નિયતં જાઙ્ગલે દેશે વાતપિત્તાત્મકા ગદાઃ

તદત્ર સ્નેહસાત્મ્યત્વાત્ સ્નેહાદિઃ સ્યાદુપક્રમઃ
કાર્યઃ પ્રજાતમાત્રાયા વિશેષશ્ચાત્ર બુધ્યતે

કુમારપ્રસવે તૈલં કુમારીપ્રસવે ઘૃતમ્
પિબેજ્જીર્ણે યવાગૂં ચ દીપનીયોપસંસ્કૃતામ્

પઞ્ચાહં સપ્તરાત્રં વા તતો મણ્ડાદ્યુપક્રમઃ
દેશે સાધારણે ચાસ્યા હિતઃ સાધારણો વિધિઃ

વૈદેશ્યાશ્ચ પ્રયચ્છન્તિ વિવિધા મ્લેચ્છજાતયઃ
રક્તં માંસસ્ય નિર્યૂહં કન્દમૂલફલાનિ ચ

કુલસાત્મ્યં ચ બુધ્યેત યસ્મિન્ યસ્મિન્ યથા યથા
ઔચિત્યાત્ કુલસાત્મ્યસ્ય તત્તથૈવાનુવર્તતે

અતો નૈકાન્તિકત્વાચ્ચ સૂતિકોપક્રમસ્ય ચ
દેશં ચ જાતિસાત્મ્યં ચ સંપ્રધાર્ય પ્રયોજયેત્

ઉક્તં તદ્વ્યાધિભૈષજ્યં દુષ્પ્રજાતોપચારિકે
કેષાંચિદિહ વક્ષ્યામિ વ્યાધીનામત ઉત્તરમ્

સર્વેષામેવ રોગાણાં જ્વરઃ કષ્ટતમો મતઃ
તદસ્યાદૌ વિધિં વક્ષ્યે નિદાનાકૃતિભેષજૈઃ

ષડ્વિધસ્તુ પ્રસૂતાનાં નારીણાં જાયતે જ્વરઃ
નિજાગન્તુવિભાગેન નિદાનં તસ્ય મે શૃણુ

વેગસંધારણાદ્રૌક્ષ્યાદ્વ્યાયામાદત્યસૃક્ક્ષયાત્
શોકાદત્યગ્નિસંતાપાત્ કટ્વમ્લોષ્ણાતિસેવનાત્

દિવાસ્વપ્નાત્ પુરોવાતાદ્ગુર્વભિષ્યન્દિભોજનાત્
સ્તન્યાગમાદ્ગ્રહાબાધાદજીર્ણાદ્દુષ્પ્રજાયનાત્

જ્વરઃ સંજાયતે નાર્યાઃ ષડ્વિધો હેતુભેદતઃ
સ એવ પૂર્વરૂપેષુ વ્યભિચીર્ણો વિરોધિભિઃ

સંસૃષ્ટૈઃ સ્નેહશીતામ્બુસ્નાનપાનાશનાદિભિઃ
સન્નિપાતજ્વરો ઘોરો જાયતે દુરુપક્રમઃ

તસ્ય તીવ્રાભિરાવીભિઃ પ્રતતં વાહનશ્રમૈઃ
શૈથિલ્યં ચાગતે દેહે સંક્ષુબ્ધેષ્વનિલાદિષુ

ક્લાન્તેષ્વિન્દ્રિયમાર્ગેષુ સારશૂન્યેષુ ધાતુષુ
એકોઽપિ દોષઃ કુપિતઃ કૃચ્છ્રતો વહતે મહત્

પરિજીર્ણં યથા વસ્ત્રં મલદિગ્ધં સમન્તતઃ
ક્લેશેન શોધ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ પ્રદૃશ્ય તત્તદાશ્રયમ્

તથા શરીરં સૂતાયાઃ પરિક્લિષ્ટં પરિસ્રુતમ્
ભૃશં દોષબલૈર્દિગ્ધં ક્લેશેન પરિશોધ્યતે

યથા ચ જીર્ણં ભવનં સર્વતઃ શ્લથબન્ધનમ્
વર્ષવાતવિકમ્પાનામસહં સ્યાત્તથાવિધમ્

તથા શરીરં સૂતાયાઃ સ્વિન્નં પ્રસ્રવણશ્રમૈઃ
વાતપિત્તકફોત્થાનાં વ્યાધીનામસહં ભવેત્

દોષૈરેવ શરીરાણિ ધાર્યન્તે સર્વદેહિનામ્
તેષુ ક્ષીણેષુ સૂતાયા જ્વરઃ સંતાપલક્ષણઃ

દેહં સન્તાપયત્યાશુ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ
તદ્ધેતુમાત્રવૃદ્ધાનાં દોષાણાં તુ યથોચ્છ્રયમ્

કુર્યાદુપશમં ધીમાન્ ધાતૂનાં ચ પ્રસાદનમ્
ષડ્ભિર્માસૈઃ પ્રસૂતાયા ધાતવો રુધિરાદયઃ

પ્રત્યાગચ્છન્ત્યરોગાયા યથાસ્વં પરિસંસ્થિતિમ્
એતચ્ચાન્યચ્ચ સંચિન્ત્ય ચિકિત્સાં સંપ્રયોજયેત્

અતઃ પરં જ્વરાણાં તુ લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યતે
વિષમોષ્માઽઙ્ગમર્દશ્ચ જૃમ્ભથૂ રોમહર્ષણમ્

કષાયવિરસાસ્યત્વં શીતદ્વેષોષ્ણકામતે
દન્તહર્ષઃ પ્રલાપશ્ચ શુષ્કોદ્ગારઃ પ્રજાગરઃ

આધ્માનમઙ્ગસંકોચો વાતજ્વરનિદર્શનમ્
તૃષ્ણા દાહઃ પ્રલાપશ્ચ વમથુઃ કટુકાસ્યતા

પીતાસ્યનખદન્તાક્ષિવિણ્મૂત્રત્વં ચ લક્ષ્યતે
કણ્ઠસ્ય શોષઃ સર્વં ચ પ્રદીપ્તમિવ મન્યતે

ભ્રમઃ શીતાભિલાષશ્ચ પિત્તજ્વરનિદર્શનમ્
ઉષ્ણાભિકામતા કાસઃ શિરોરુગ્ગાત્રગૌરવમ્

મન્દોષ્મતા પ્રતિશ્યાયઃ શુક્લમૂત્રપુરીષતા
નિદ્રા તન્દ્રીર્હિમદ્વેષઃ ષ્ઠીવનં મધુરાસ્યતા

ગાત્રસાદોઽન્નવિદ્વેષઃ કફજ્વરનિદર્શનમ્
મુહુઃ શીતં મુહુર્દાહો મુહુરૂષ્મા સમોઽસમઃ

કૃચ્છ્રવિણ્મૂત્રવાતત્વં વાતાઙ્ગાન્ત્રાભિસંજનમ્
દાહસ્તૃષ્ણા પ્રલાપશ્ચ પિત્તાદ્વિક્ષિપ્તચિત્તતા

ગુરુત્વં કણ્ઠસંરોધઃ કફાચ્ચ પ્રતિશીતતા
સન્નિપાતજ્વરસ્યૈતલ્લક્ષણં સમુદાહૃતમ્

તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા નાર્યાઃ સ્તન્યં પ્રવર્તતે
પયોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંવૃતાન્યભિઘટ્ટયેત્

કરોતિ સ્તનયોઃ સ્તમ્ભં પિપાસાં હૃદયદ્રવમ્
કુક્ષિપાર્શ્વકટીશૂલમઙ્ગમર્દં શિરોરુજામ્

એતત્ સ્તન્યાગમોત્થસ્ય જ્વરસ્યોક્તં સ્વલક્ષણમ્
સ હિ પીયૂષસંશુદ્ધૌ ક્રમમાત્રેણ તિષ્ઠતિ

ગ્રહાવલોકિતત્રાસવાતાઘાતાવધૂનનૈઃ
જ્વર્યતે ચેત્ પ્રસૂતા સ્ત્રી તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ઉદ્વેપકો નિષ્ટનનં ચક્ષુષો વિભ્રમઃ શ્રમઃ
કમ્પનં હસ્તનેત્રાણાં હારિદ્રમુખનેત્રતા

ક્ષણેન શ્યાવતાઙ્ગાનાં ક્ષણેન ચ સવર્ણતા
સુપ્રબોધઃ સહ--ક્રોશઃ કેશલુઞ્ચનમ્

પવનજ્વરરૂપાણિ ભૂયિષ્ઠાનિ કરોતિ ચ
વિધિર્ગ્રહઘ્નોઽસ્ય હિતઃ ક્રમો યશ્ચાનિલજ્વરે

શ્લેષ્માભિષ્યન્દિનીં સ્થૂલામક્લિન્નામલ્પનિઃસ્રુતામ્
વિદગ્ધભક્તાં સ્નિગ્ધાં ચ લઙ્ઘનેનોપપાદયેત્

રૂક્ષાં નિઃસ્રુતરક્તાં ચ કૃશાં વાતજ્વરાદિતામ્
ક્ષુત્તૃષ્ણાભિહતાં ક્લાન્તાં શમનેનોપપાદયેત્

તસ્યાસ્તદહરેવેહ પેયાદિઃ ક્રમ ઇષ્યતે
લઙ્ઘિતાયાશ્ચ મણ્ડાદિરિત્યેષ દ્વિવિધઃ ક્રમઃ

પેયા હિ દીપત્યગ્નિ ધાતૂન્ સંશમયત્યપિ
ગર્ભદોષાવશેષઘ્નો મણ્ડો દોષવિપાચનઃ

તસ્માત્ પેયા ચ મણ્ડશ્ચ ક્રમાદૌ વિહિતૌ હિતૌ
અકૃતશ્ચ કૃતશ્ચૈવ દ્વિસ્ત્રિર્યૂષરસૌ તથા

સ્વેદોઽપતર્પણં યુક્ત્યા પાચનૌષધસેવનમ્
કષાયોઽભ્યઞ્જનં સર્પિર્જ્વરઘ્નઃ પરમો વિધિઃ

શીતોપવાસે વ્યાયામમાયાસમહિતાશનમ્
તદ્ધેતુસેવનં ચૈવ ક્ષિપ્રં જ્વરબલાવહમ્

ગર્ભાશયે ચ્યુતે નાર્યા દોષાસ્તદનુગામિનઃ
ચ્યવન્તિ તસ્માદ્વમનં નસ્યં બસ્તિર્વિરેચનમ્

ન કાર્યમલ્પદોષાયાઃ શરીરે પરિસંસ્થિતે
તદેવ યુક્તિતઃ કાર્યં વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્

વમન વા વિરેકં વા તીક્ષ્ણ તીક્ષ્ણૌષધાન્વિતમ્
ન હ્યતિચ્યુતદોષાયાં જ્વરિતાયાઃ પ્રશસ્યતે

સંતપ્તે તૂષ્મણા દેહે ધાતવઃ પરિપાચિતાઃ
ભૂયસ્તીક્ષ્ણૌષધં પ્રાપ્ય ગચ્છેયુરમિતાં ગતિમ્

ઉત્ક્લિશ્યમાને હૃદયે કફે ચાપ્યુરસિ સ્થિતે
કફજ્વરે ક્ષમે દેહે વિદધ્યાદ્વમનં મૃદુ

અરુચૌ કણ્ઠસંરોધે કફે ચૈવ શિરોગતે
અશક્યમાને કવલે નસ્યં તત્ર વિધાપયેત્

સંસર્ગપાચિતે દોષે જ્વરે ચ મૃદુતાં ગતે
પઞ્ચાહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા કષાયમવચારયેત્

પાચનીયં તુ પઞ્ચાહાત્ સપ્તાહાદાનુલોમિકમ્
કફપિત્તજ્વરે દદ્યાત્ પઞ્ચાહે શમનૌષધમ્

સ્વભાવતૈક્ષ્ણ્યાદલ્પેન કાલેન પરિપચ્યતે
દુર્બલત્વાચ્ચ ધાતૂનાં ચ્યુતત્વાદામયસ્ય ચ

વાતજ્વરે જિતેઽભ્યઙ્ગૈસ્તથૈવ રસભોજનૈઃ
પક્વાશયસ્થે વિમલે વિદધ્યાદાનુલોમિકમ્

ભોજયેલ્લઘુ ચાપ્યન્નં તનુભિર્જાઙ્ગલૈ રસૈઃ
યશ્ચ નૈવં શમં યાતિ વાતપિત્તાત્મકો જ્વરઃ

સર્પિસ્તં શમયેદાશુ દાવાગ્નિમિવ તોયદઃ
વિમલેઽગ્નૌ મૃદૌ સર્પિરેવ પરાયણમ્

સ્નેહવધ્યાસ્તુ ભૂયિષ્ઠં વ્યાધયો દુષ્પ્રજાતયઃ
સન્નિપાતજ્વરે નાર્યા મારુતે ચ બલીયસિ

સંસ્કૃતં રસયૂષાભ્યાં પુરાણં સર્પિરિષ્યતે
તત્ર વાતજ્વરે તાવત્ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્

ક્રવ્યાદાનાં ચ માંસાનિ ધાન્યમાષતિલા યવાઃ
દશમૂલમપામાર્ગભણ્ટ્યેરણ્ડાટરૂષકાઃ

અશ્વગન્ધાં શ્વદંષ્ટ્રાં ચ વંશપત્રં ચ સંહરેત્
ઇત્યેષ સંકરસ્વેદઃ સકરીષોઽમ્લસંયુતઃ

વાતજ્વરેઽવચાર્યઃ સ્યાત્ સંસર્ગાદૌ સુખાવહઃ
દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ વૃશ્ચીવમેકેષીકાં પુનર્નવામ્

સહસ્રવીર્યાં નાદેયીં શતવીર્યાં શતાવરીમ્
વિશ્વદેવાં શુકનસં સહદેવાં સનાકુલીમ્

રાસ્નાઽજગન્ધે પૂતીકં દેવાહ્વાં દેવતાડકમ્
બલે દ્વે હંસપાદીં ચ ક્વાથાર્થમુપસંહરેત્

કૃષ્ણાગરું વ્યાઘ્રનખં શતપુષ્પાં પલઙ્કષામ્
કાયસ્થાં ચ વયસ્થાં ચ ચોરકં જટિલાં જટામ્

અપેતરાક્ષસીં યક્ષગુહાં મહોષ્ટ્રલોમિકામ્
હરેણુકાં હૈમવતીં કૈરવં સુવહાં વચામ્

વૃશ્ચિકાલીં ચ ભાર્ગીં ચ શ્યામાં શિગ્રું ચ કલ્કશઃ
સંહૃત્ય તૈલં વિપચેદ્વાતજ્વરનિબર્હણમ્

મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય પિબેત્ ક્વાથં સસૈન્ધવમ્
પેયો વિદારિગન્ધાયા નિષ્ક્વાથો વા સસૈન્ધવઃ

રાસ્નાં સરલદેવાહ્વયષ્ટીમધુકસંયુતામ્
બૃહતીં સરલં દારું ભાર્ગીં વરુણકં તથા

એરણ્ડમૂલં રાસ્નાં ચ વૃશ્ચિકાલીં ચ સંહરેત્
એતદુત્ક્વથિતં કોષ્ણં પિબેદ્વાતજ્વરાપહમ્

પિબેદન્તરપાનં ચ બિલ્વમૂલશૃતં જલમ્
પઞ્ચમુષ્ટિકયૂષેણ યુક્તામ્લલવણેન ચ

ભુઞ્જીત ભોજનં કાલે જાઙ્ગલાનાં રસેન વા
યવકોલકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલદ્વયસ્ય ચ

ક્વાથે દધિયવક્ષારચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ
પિપ્પલીભિશ્ચ તત્ સિદ્ધં સર્પિર્જ્વરહરં પિબેત્

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં ગ્રહણીદીપનં પરમ્
શ્યામાતિલ્વકસિદ્ધેન સર્પિષા ચ વિરેચયેત્

સ ચેદ્વાતોલ્બણત્વાચ્ચ વેપથુર્નોપશામ્યતિ
સ્વભ્યક્તામુષ્ણતૈલેન ધૂપયેત્ સુરદારુણા

સુખોષ્ણૈરમ્લપિષ્ટૈશ્ચ સર્વગન્ધૈઃ પ્રલેપયેત્
સ્યોનાકવાસાવંશાનાં તર્કાર્યેરણ્ડયોસ્તથા

અપામાર્ગસ્ય કાશ્મર્યા ભઙ્ગોષ્ણામ્લેઽવગાહયેત્
સુખાવગાઢામાશ્વસ્તાં માંસાદ્યાજિનકમ્બલૈઃ

કુષ્ઠગુગ્ગુલુધૂપેન ઘૃતમિશ્રેણ ધૂપયેત્
ઉષ્ણાનિ ચાન્નપાનાનિ ---

ઉષ્ણો વર્જ્યશ્ચ પવનઃ પિત્તે ચોષ્ણં વિરુદ્ધ્યતે
અતીક્ષ્ણોપદ્રવં તસ્માત્ પિત્તજ્વરમુપક્રમેત્

કષાયતિક્તમધુરૈઃ પ્રદેહાભ્યઞ્જનૌષધૈઃ
શાર્ઙ્ગિષ્ઠાં મરુવાં પાઠાં નક્તમાલં સવત્સકમ્

નિમ્બમારગ્વધોશીરમાસુતં મધુના પિબેત્
સ્થિરાદ્યં પઞ્ચમૂલં ચ કેસરં સકશેરુકમ્

ગોપીં પર્પટકોશીરં ધાન્યકં ચેતિ સાધયેત્
પાદાવશિષ્ટં તચ્છીતં પિબેત્ સમધુશર્કરમ્

મુસ્તદ્વિસારિવોશીરયષ્ટિકાલોધ્રપદ્મકૈઃ
સસપ્તપર્ણૈરષ્ટાઙ્ગૈર્વાર્યર્ધાઢકમાપ્લુતમ્

તન્નિશામુષિતં પૂતં પાતવ્યં શર્કરાયુતમ્
કર્ષેણ કટુરોહિણ્યાઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન ચાન્વિતમ્

સર્વાભિષવરાજોઽયં સર્વજ્વરનિવારણઃ
મૃદ્વીકા નાગપુષ્પં ચ મરિચાન્યથ શર્કરા

પત્રમેલા ચ ચવ્યં ચ પાનકં પૈત્તિકે જ્વરે
ભદ્રશ્રીસ્તિન્દુકો મુસ્તા પયસ્યા મધુકં વચા

કષાય એષાં પાતવ્યો જ્વરાતીસારનાશનઃ
પિબેન્મુદ્ગરસં વાઽપિ પૃશ્નિપર્ણીસ્થિરાયુતમ્

સારિવાચન્દનોશીરદ્રાક્ષાપદ્મકસાધિતમ્
લાજપેયાં પિબેચ્છર્દિમૂર્ચ્છાદાહજ્વરાપહામ્

મુદ્ગયૂષેણ વાઽશ્નીયાન્મધુરેણ રસેન વા
મધુકં કેસરં ગોપી નિમ્બપત્રં કશેરુકમ્

શર્કરામધુસંયુક્તો લેહો મુખવિશોધનઃ
શાન્તવેગે જ્વરે ચાસ્યૈ દદ્યાન્મૃદુ વિરેચનમ્

ચતુરઙ્ગુલમૃદ્વીકાત્રિવૃત્કલ્કેન બુદ્ધિમાન્
પ્રદિહેદ્દારુસંયુક્તૈસ્તાલીસોશીરચન્દનૈઃ

મધુકસ્ય ચ કલ્કેન કલ્કેન તગરસ્ય ચ
તૈલમભ્યઞ્જનં સિદ્ધં પીતં જ્વરમપોહતિ

પટોલસ્ય ગુડૂચ્યાશ્ચ રોહિણ્યારગ્વધસ્ય ચ
ચન્દનસ્ય ચ કલ્કેન સિદ્ધં સર્પિર્જ્વરાપહમ્

ચન્દનાદ્યેન વા સિદ્ધં પટોલાદ્યેન વા ઘૃતમ્
પાયયેત્તિક્તસર્પિર્વા તિત્તિરાદ્યમથાપિ વા

અમ્લાનિ ચાન્નપાનાનિ તથોષ્ણકટુકાનિ ચ
પિત્તજ્વરે વિવર્જ્યાનિ પ્રત્યનીકાનિ ચાચરેત્

સમ્યક્સંસર્ગયોગેન ભગ્નવેગં કફજ્વરમ્
જયેદ્ભૈષજ્યપાનૈશ્ચ સર્પિષાઽભ્યઞ્જનેન ચ

બૃહત્યૌ પુષ્કરં દારુ પિપ્પલ્યો નાગરં શટી
ક્વાથમેષાં પિબેદુષ્ણમાદૌ દોષવિપાચનમ્

દ્વિપઞ્ચમૂલીં ભાર્ગીં ચ કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્
નાગરં પિપ્પલીં દારું પિબેદ્વા સૈન્ધવાન્વિતમ્

પટોલં ધાન્યકં મુસ્તા મૂર્વા પાઠા નિદિગ્ધિકા
કષાય એષાં પાતવ્યઃ ષડઙ્ગો મધુસંયુતઃ

નાગરામરદારુભ્યાં શૃતમુષ્ણં પિબેજ્જલમ્
બાલમૂલકયૂષેણ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા

કટૂષ્ણદ્રવ્યયુક્તેન મન્દસ્નિગ્ધેન ભોજયેત્
પિબેદ્ગોમૂત્રસંયુક્તં ત્રિવૃત્કલ્કવિરેચનમ્

કાલે કલ્યાણકં સર્પિઃ પિબેદ્વા દાશમૌલિકમ્
લાક્ષા મુસ્તા હરિદ્રે દ્વે શતાહ્વા ભદ્રરોહિણી

દેવપુષ્પા વચા દારુ સરલં ચેતિ તૈઃ સમૈઃ
પચેત્તૈલં તદેતેન કુર્યાદભ્યઞ્જનં ભિષક્

કુષ્ઠાગરુવ્યાઘ્રનખં માંસી ધાન્યકસામકમ્
વક્રં હરેણું હ્રીબેરં સ્થૌણેયં કેસરં ત્વચમ્

એલે દ્વે સરલં દારુ મૂર્વા કાલાનુસારિવા
બર્હિષ્ટં શતપુષ્પા ચ પૃથ્વીકા દેવપુષ્પકમ્

એતૈર્હિ સમભાગૈસ્તુ તૈલં ધીરો વિપાચયેત્
એતદભ્યઞ્જનાદેવ કફજ્વરમપોહતિ

શેષં વાતજ્વરહિતં કાર્યમત્ર ચિકિત્સિતમ્
મધુરાણ્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધાનિ ચ ગુરૂણિ ચ

કફજ્વરે વિવર્જ્યાનિ પ્રત્યનીકાનિ ચાચરેત્
સન્નિપાતજ્વરસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્

સ સર્વલક્ષણોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યોઽલ્પલક્ષણઃ
બલહીનસ્ય નષ્ટાગ્નેઃ સર્વથા નૈવ સિદ્ધ્યતિ

કિમઙ્ગ સૂતિકાનાં તુ ક્ષીણધાતુબલૌજસામ્
તથાઽપિ યત્નમાતિષ્ઠેદાનૃશંસ્યાદ્ભિષગ્વરઃ

સન્નિપાતેષુ દોષેષુ યો દોષો બલવાન્ ભવેત્
તમેવાદૌ પ્રશમયેચ્છેષદોષમતઃ પરમ્

અલ્પાન્તરબલેષ્વેષુ દોષેષુ મતિમાન્ ભિષક્
શ્લેષ્માણમાદૌ શમયેત્ સ હ્યેષામનુબન્ધકૃત્

ગુરુત્વાત્કૃચ્છ્રપાકિત્વાદૂર્ધ્વકાયાશ્રયાત્તથા
તસ્માજ્જ્વરેણ દુર્દિષ્ટં વાતપિત્તકફાત્મકે

તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં તત્તત્ કાર્યં ચિકિત્સિતમ્
સામાન્યેન તુ વક્ષ્યામિ તદ્વિશેષં ભિષગ્જિતમ્

કુશકાશશ્વદંષ્ટ્રાર્કસુધૈરણ્ડપરૂષકૈઃ
--- ન્નયવદ્રોણં ચર્મણ્યાસ્તીર્ય યુક્તિતઃ

સ્વેદયેત્ સૂતિકાં તત્ર ગુરુપ્રાવરણાવૃતામ્
નાગરં દશમૂલં ચ કટ્વઙ્ગં દારુકદ્વયમ્

પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલા ભાર્ગી કર્કટાખ્યા દુરાલભા
સસૈન્ધવઃ કષાયોઽયં જ્વરે પૂર્વાપરાહ્ણિકે

મધુહિઙ્ગુસમાયુક્તો દેયઃ સાયાહ્નિકે જ્વરે
પટોલમુસ્તામધુકરોહિ ---

સર્પિષા સહ પાતવ્યં સન્નિપાતેઽનિલોત્તરે
એતદેવ ત્રિફલયા યુક્તં ચ સુરદારુણા

પાયયેન્મધુનાઽલોડ્ય સન્નિપાતે કફોત્તરે
એલામધૂકમધુકશીતપાકીપરૂષકૈઃ

ત્રિફલાસારિવાપાઠામઞ્જિષ્ઠાચતુરઙ્ગુલૈઃ
પિત્તોત્તરે ત્વભિન્યાસે પિબેત્ સમધુશર્કરમ્

ભાર્ગી શૃઙ્ગી ત્રિવૃદ્દન્તી દશમૂલી દુરાલભા
કટ્વઙ્ગં ત્રિફલા શુણ્ઠી પિપ્પલી ચેતિ તૈઃ શૃતમ્

ક્વાથં સસૈન્ધવક્ષારં પાયયેચ્ચાનુલોમિકમ્
ગોમૂત્રયુક્તાં ત્રિવૃતાં કેવલાં વા વચાં પિબેત્

અનુલોમં ગતે દોષે સંજાતે ગ્રહણીબલે
--- તતઃ સર્પિર્વા સાધુ સંસ્કૃતમ્

મધુકેનાતિવિષયા રોહિણ્યા ભદ્રદારુણા
સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ કાલે સન્નિપાતજ્વરાપહમ્

કલ્યાણકં મહાન્તં વા પઞ્ચગવ્યમથાપિ વા
શીતોષ્ણૈરૌષધૈસ્તૈલં સર્વૈરેવોપસંસ્કૃતમ્

અભ્યઞ્જનં વિધાતવ્યં યચ્ચાન્યત્ત્રિમલાપહમ્
હરીતક્યા પ્રિયંગ્વા ચ માલત્યાઽઽમલકેન ચ

મુખપ્રક્ષાલનં કાર્યં વાસયા ખદિરેણ વા
શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં તથાઽમ્રાસ્થિ રસાઞ્જનસમન્વિતમ્

દન્તમાંસૌષ્ઠજિહ્વાનાં પ્રધાનં પ્રતિસારણમ્
સન્તપ્યમાને શિરસિ દધિસર્જરસાક્ષતૈઃ

સાશ્વગન્ધૈર્મધુયુતૈર્લલાટમુપલેહયેત્
લઘ્વન્નકૃતસંસર્ગે નિરષ્ટાહપરે જ્વરે

સંસર્ગે સન્નિપાતે વા સપ્રલાપેઽનિલોત્તરે
સશૂલબદ્ધવિણ્મૂત્રે સશ્વાસે ચ વિશેષતઃ

પુરાણસર્પિઃ સંસ્કારો વિધેયો જાઙ્ગલો રસઃ
દશમૂલકુલત્થાનાં યવાનાં કુવલસ્ય ચ

કુલીરશૃઙ્ગ્યા રાસ્નાયાઃ શટીપુષ્કરમૂલયોઃ
ભાર્ગ્યા દુરાલભાયાશ્ચ નિર્યૂહે સાધુ સાધિતઃ

તેનાસ્ય વિગુણો વાયુર્જ્વરશ્ચાસ્ય પ્રશામ્યતિ
પાચનીયૈરુપક્રાન્તે ભગ્નવેગે સતિ જ્વરે

પક્વાવશેષે ચ મલે બલે મન્દત્વમાગતે
પેયં સુશીતં સક્ષૌદ્રમિદં સંશમનદ્વયમ્

પિપ્પલી સદુરાલમ્ભા મૃદ્વીકા વા સપિપ્પિલી
ગુડૂચ્યામલકાનાં ચ સ્વરસે સાધિતં ઘૃતમ્

કલ્કેન સારિવાશુણ્ઠીલોધ્રદાડિમચન્દનૈ
તદ્ધિ મઙ્ગલ્યકં નામ વિષમજ્વરનાશનમ્

જ્વરાણાં ચાપિ સર્વેષામેતદેવામૃતોપમમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ સૂતિકોપક્રમણીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
અથ જાતકર્મોત્તરાધ્યાયો દ્વાદશઃ
અથાતો જાતકર્મોત્તરમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

અથ ખલુ શિશોર્જાતસ્ય તત્કર્મણ્યભિનિર્વૃત્તે પ્રથમ એવ માસિ કૃતરક્ષાહોમમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનસ્ય સૂર્યોદયદર્શનોપસ્થાનં પ્રદોષે ચન્દ્રમસઃ

ચતુર્થે માસિ સ્નાતાલઙ્કૃતસ્યાહતવાસસા સંવીતસ્ય સસિદ્ધાર્થકમધુસર્પિષા રોચનયા ચાન્વાલબ્ધસ્ય ધાત્ર્યા સહાન્તર્ગૃહાન્નિષ્ક્રમણં દેવતાગારપ્રવેશનં ચ । તત્રાગ્નિં પ્રજ્વલન્તં ઘૃતાક્ષતૈરભ્યર્ચ્ય બ્રહ્માણમીશ્વરં વિષ્ણું સ્કન્દં માતૄશ્ચાન્યાનિ ચ કુલદૈવતાનિ ગન્ધપુષ્પધૂપમાલ્યોપહારૈર્મક્ષ્યૈશ્ચ બહુભિર્બહુવિધૈઃ સંપૂજ્ય તતો બ્રાહ્મણવાચનં કૃત્વા તેષામાશિષો ગૃહીત્વાઽભિવાદ્ય ચ ગુરૂન્ પુનઃ સ્વમાગારં પ્રવિશેત્ । પ્રવિષ્ટં ચૈનમનેન મન્ત્રેણાભ્યુક્ષ્ય ભિષગ્વર્તેત

શરચ્છતં જીવ શિશો ત્વં દેવૈરભિરક્ષિતઃ
દ્વિજૈરપ્યાશિષા પૂતો ગુરુભિશ્ચાભિનન્દિતઃ ઇતિ

ષષ્ઠે માસિ પુણ્યાહેઽભ્યર્ચ્ય દેવતાં દ્વિજાંશ્ચ ભોજનેન સન્તર્પ્ય દક્ષિણાભિઃ સ્વસ્તિ વાચ્ય ચ ગૃહમધ્યે વાસ્તુમધ્યે વા શુચૌ દેશે ગોમયેનાદ્ભિશ્ચ ચતુર્હસ્તમાત્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય મણ્ડલં ચતુરસ્રં વા હિરણ્યસુવર્ણરજતતામ્રકાંસ્યશીસાયસાનિ મણયો મુક્તાપ્રવાલાદયઃ સર્વે સર્વાણિ ધાન્યાનિ વ્રીહયઃ સર્વસતાલેષ્ટક ક્ષીરદધિઘૃતમધુગોમયગોમૂત્રકાર્પાસાદીનિ બાલક્રીડનકાનિ પિષ્ટમયાનિ તદ્યથા--ગોગજોષ્ટ્રાશ્વગર્દભમહિષમેષચ્છાગમૃગવરાહવાનરરુરુશરભસિંહવ્યાઘ્રકપિતરક્ષુવૃકકૂર્મમીનશુકસારિકાકોકિલકલ-વિઙ્કચક્રવાકહંસક્રૌઞ્ચસારસમયૂરક્રકરચકોરકપિઞ્જલચરણાયુધવર્તકાકારાણિ શૈલકગૃહકરથકયાનકસ્યન્દનકશલ્લિકાજિજ્ઝિરિકાખૈરિકેશીકાતુમ્બીકાદુષ્પ્રવાહ-કભદ્રકસંચોલ્લકપીઠપ --- ન્દિકાદુહિતૃકાકુમારકગોલગન્દુકાદીન્યન્યાનિ ચ સ્ત્રીકૌતુકાનીતિ ભિષક્ તસ્ય
મણ્ડલં સન્નિધાય વસુધાયૈ અર્ધ્યં દત્ત્વાઽનેન મન્ત્રેણ

ત્વમગ્રજા ત્વં પ્રભવાઽવ્યયા ચ
લોકસ્ય ધાત્રી સચરાચરસ્ય ।
ત્વમીજ્યસે ત્વં યજસે મહીહ
માત્રેઽવ નઃ પાહિ કુમારમેનમ્

તં બ્રહ્મા અનુમન્યતાં સ્વાહા । તતસ્તં મણ્ડલમધ્યે તથૈવ સ્નાતમલઙ્કૃતમહતવાસસં કુમારં પ્રાઙ્મુખમુપવેશયેન્મુહૂર્તં મુહૂર્ત્તમુપવિશ્ય યદ્ધસ્તાભ્યાં પ્રથમં ગૃહ્ણીત પરિમૃશેદ્વા કૃષ્યાદ્વા તદ્ભાગી ભવિષ્યતીતિ હૃદિ નિમિત્તં કૃત્વોત્થાપ્યોત્તરકાલમવહિતયા ધાત્ર્યાઽન્વિતઃ કુમારેણ વા એતૈરેવ ક્રીડનકૈસ્તૈજસૈરિતરૈશ્ચ લઘુભિરખરૈરતીક્ષ્ણૈરવક્રઙ્ગમૈરનવોપસ્કરૈરાકર્ષણાહરણશક્તૈ રુચિભિર્ઘોષવદ્ભિર્વિનોદ્યમાનઃ સોપાશ્રયાસ્તરણોપેતાયાં ભૂમૌ પ્રતિદિનમભ્યાસાર્થં સકૃદુપવિશેદિતિ

તત્ર શ્લોકાઃ--
ઉપલિપ્તે શુચૌ દેશે શસ્ત્રતોયાગ્નિવર્જિતે
ઉપવિષ્ટં સકૃચ્ચૈનં ન ચિરાત્ સ્થાપયેદ્ બુધઃ

સ્તૈમિત્યં કટિદૌર્બલ્યં પૃષ્ટભઙ્ગઃ શ્રમો જ્વરઃ
વિણ્મૂત્રાનિલસંરોધાધ્માનં ચાત્યુપવેશનાત્

આસીનસ્યાતિબાલસ્ય સતતં ભૂમિસેવનાત્
આસન્નાન્યેવ દુઃખાનિ નિર્ઘાતં ગાત્રભેદનમ્

નિર્ઘાતાજ્જર્જરાઙ્ગત્વં વેદના જ્વરસંભવઃ
તતો ન વૃદ્ધિર્બાલસ્ય કઠોરાઙ્ગત્વમેવ ચ

મક્ષિકાક્રિમિકીટાનાં વેલાઝઞ્ઝાનિલસ્ય ચ
સર્પાખુનકુલાદીનાં ગમ્યો ભવતિ નિત્યશઃ

તસ્માન્નાતિચિરં નૈકો ન બાલો ન ચ રોગિતઃ
ઉપવેશ્યો ભવેદ્બાલો નાપુણ્યાહકૃતાદિકઃ ૧૪ ઇતિ
તસ્મિન્નેવ માસિ વિવિધાનાં ફલાનાં પ્રાશનં ભિષગનુતિષ્ઠેત્ । તદ્ધિ દન્તજાતસ્યાન્નપ્રાશનં દશમે વા માસિ પ્રશસ્તેઽહનિ પ્રાજાપત્યે નક્ષત્રેઽઽભ્યર્ચ્ય દેવતાં બ્રાહ્મણાંશ્ચ સમાંસેનાન્નેન દક્ષિણાવતા સ્વસ્તિ વાચ્ય ગોમયોપલિપ્તે સ્થણ્ડિલે દર્ભાનાસ્તીર્ય સુમનસોઽવકીર્ય ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ ગન્ધમાલ્યાલઙ્કૃતાન્ પૂર્ણકલશાન્ સ્વસ્તિકાંશ્ચ સ્થાપ્ય ક્રીડનકવિહિતાનિ પૂર્વવદુપકરણાનિ સર્વાણ્યેવોપકલ્પ્ય લાવકકપિઞ્જલતિત્તિરચરણાયુધાનામન્યતમસ્ય માંસેનાન્યૈશ્ચ વિચિત્રસુસંસ્કૃતકામિકૈર્વ્યઞ્જનૈઃ સમુદિતમન્નપાનં મધ્યે નિધાય તતો ભિષક્ સુતમલઙ્કૃતમહતવસ્ત્રપરિહિતમનુષ્ઠિતરક્ષાવિધાનં કુમારં પ્રાઙ્મુખઃ પ્રત્યઙ્મુખમુપવેશ્યાગ્નિં પ્રજ્વાલ્યાન્નં સર્વવ્યઞ્જનોપેતં ગૃહીત્વાઽનેન મન્ત્રેણ જુહુયાત્

યથા સુરાણામમૃતં નાગેન્દ્રાણાં યથા સુધા
તથાઽન્નં પ્રાણિનાં પ્રાણા અન્નં ચાહુઃ પ્રજાપતિમ્

તદુદ્ભવસ્ત્રિવર્ગશ્ચ લોકાશ્ચૈવ યથા હ્યમી
જુહોમિ તસ્માત્ત્વય્યન્નમગ્નેઽમૃતસુખોપગમ્

પ્રજાપતિરનુમન્યતાં સ્વાહા । હુતશેષસ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રં સુમૃદિતં કૃત્વાલભ્ય બાલં તતોઽસ્ય મુખે દદ્યાત્ત્રીણિ પઞ્ચ વા વારાન્ પ્રાશ્યોપસ્પૃશેચ્ચૈનમ્ ઉત્થાપ્યોર્ધ્વં દ્વાદશમાસિકસ્યાન્નમભિલષતોઽલ્પશશ્ચમાનિ દદ્યાદિતિ

તત્ર શ્લોકાઃ--
શાલીનાં ષષ્ટિકાનાં વા પુરાણાનાં વિશેષતઃ
તણ્ડુલૈર્નિસ્તુષૈર્ભૃષ્ટૈઃ ક્ષાલિતૈઃ સાધિતા દ્રવાઃ

સસ્નેહલવણા લેહ્યા બાલાનાં પુષ્ટિવર્ધનાઃ
ગોધૂમાનાં તથા ચૂર્ણં યવાનાં વાઽપિ સાત્મ્યતઃ

વિડઙ્ગલવણસ્નેહૈઃ પક્વોષ્ણં લેહનં હિતમ્
ભૃશં ભિન્નપુરીષસ્ય કોદ્રવાનાં નિધાપયેત્

મૃદ્વીકામધુસર્પીંષિ દદ્યાત્ પિત્તાત્મનઃ સદા
માતુલુઙ્ગરસોપેતં વાતે સલવણાશનમ્

એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા દેશાગ્નિબલકાલવિત્
યદા વા ક્ષુધિતં પશ્યેત્તદૈનમ્ સાત્મ્યમાશયેત્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ જાતકર્મોત્તરં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
અથ કુક્કુણકચિકિત્સિતાધ્યાયસ્ત્રયોદશઃ
અથાતઃ કુક્કુણકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

યદા માતા કુમારસ્ય મધુરાણિ નિષેવતે
મત્સ્યં માંસં પયઃ શાકં નવનીતં તથા દધિ

સુરાસવં પિષ્ટમયં તિલપિષ્ટામ્લકાઞ્જિકમ્
અભિષ્યન્દીનિ સર્વાણિ કાલે કાલે નિષેવતે

ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા દિવા શેતે વિસંજ્ઞા ચ વિબુધ્યતે
તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપિતા દૂરં ગત્વા ચ તિષ્ઠતે

દોષેણાવૃતમાર્ગાયાસ્તતઃ સ્તન્યં ચ દુષ્યતે
પ્રદુષ્ટદોષસંજ્ઞં તુ યદા પિબતિ દારકઃ

લવણામ્લનિષેવિત્વાન્માતાપુત્રૌ રસાદિહ
આહારદોષાતસ્યાસ્તુ બાલસ્યાનન્નભોજિનઃ

અનુપ્રવેશાદાક્ષેપાદુષ્ણસત્ત્વાવનાદપિ
જાયતે નયનવ્યાધિઃ શ્લેષ્મલોહિતસંભવઃ

અભીક્ષ્ણમસ્રં સ્રવતે ન ચ ક્ષીવતિ દુર્મનાઃ
નાસિકાં પરિમૃદ્નાતિ કર્ણં વાઞ્છતિ દુઃખિતઃ

લલાટમક્ષિકૂટં ચ નાસાં ચ પરિમર્દતિ
નેત્રે કણ્ડૂયતેઽભીક્ષ્ણં પાણિના ચાપ્યતીવ તુ

સ પ્રકાશં ન સહતે અશ્રુ ચાસ્ય પ્રવર્તતે
વર્ત્મનિ શ્વયથુશ્ચાસ્ય જાનીયાત્તં કુક્કુણકમ્

તસ્ય ચિકિત્સિતં શ્રેષ્ઠં વ્યાખ્યાસ્યામિ યથા તથા
ધાત્રીં તુ તસ્ય વામયેદ્યુક્તં ચૈવ વિપાચયેત્

તસ્યા વાન્તવિરિક્તાયા નિર્દુહ્ય ચ સ્તનાવુભૌ
ભોજનાનિ ચ સર્વાણિ યથાયુક્તં પ્રદાપયેત્

પથ્યં ભુઞ્જીત ખાદેત વિપરીતં ચ વર્જયેત્
પ્રયતા શુદ્ધવસ્ત્રા સ્યાદક્લિષ્ટાઽમલિના તથા

તતો વર્ત્મનિ બાલસ્ય નિર્ભુજ્યાથ પ્રમૃજ્ય ચ
નિર્મુચ્ય રુધિરં દુષ્ટં કુર્યાદ્ધીરોઽવસેચનમ્

એરણ્ડં રોહિષં ચૈવ ત્વક્ક્ષીરીં વરુણં તથા
નિષ્ક્વાથમેતત્ કૃત્વા ચ કુમારં પરિષેચયેત્

ફણિજ્ઝકસ્ય પત્રાણિ સુરસસ્ય ચ પીડયેત્
જાતિપ્રસન્નામણ્ડેન યષ્ટીમધુકમેવ ચ

એતદાશ્ચોતનં તસ્ય શારદેન જલેન તુ
ત્ર્યહમેતત્ પ્રયુઞ્જીત દ્વ્યહં વાઽપિ વિધાનવિત્

ને કરાજસ્ય પત્રાણિ બિલ્વસ્યાચ્છવનાં તથા
સુરાગ્રમણ્ડસંપિષ્ટં શ્રેષ્ઠમાશ્ચોતનં મતમ્

કોલાન્યુત્ક્વાથ્ય કલ્કં વા યષ્ટીમધુકસંયુતમ્
નેત્રામયે મુખાલેપઃ કશ્યપસ્તત્પ્રશંસતિ

નેકરાજીં ચ નીલીં ચ સુરસં ગૌરસર્ષપાઃ
હરિદ્રાં ચૈવ તત્ સર્વં કલ્કં કુર્વીત ભાગશઃ

એતદાલેપનં કુર્યાદ્રોગઘ્નં નયનામયે
વેદનામક્ષિરોગં ચ ક્ષિપ્રમવાપકર્ષતિ

હરિદ્રાત્વચમાહૃત્ય પિપ્પલીં ચાથ ભાગશઃ
વરપ્રસન્નયા મણ્ડં કુર્યાદઞ્જનવર્તિકામ્

પિલ્લિકા ચોપલેપશ્ચ નેત્રયોસ્તેન શામ્યતિ
અથાસ્યાશ્ચ્યોતનં કુર્યાત્ સૌવીરકમનુત્તમમ્
પ્રપૌણ્ડરીકં લોધ્રં ચ હરિદ્રાં શર્કરાં મધુ

પરિષેકો ભવેચ્છ્રેષ્ઠો જલેનોષ્ણેન યોજયેત્
અક્ષિરોગેષુ સર્વેષુ યોગ એષ પ્રશસ્યતે

આચાર્યાનુમતં શ્રેષ્ઠં રાત્રૌ ચૈનં પ્રયોજયેત્
આટરૂષકપત્રાણિ મધૂકં સૈન્ધવં તથા

પુણ્ડરીકસ્ય પત્રાણિ તથા નીલોત્પલાનિ ચ
સુખોદકેન સંયુક્તઃ પરિષેકો હિતો ભવેત્

કફાત્મકે ત્વભિષ્યન્દે સિદ્ધમેતં નરાધિપઃ
અમૃતાયાસ્તુ નિષ્ક્વાથે કુષ્ઠં ચ ગુડમેવ ચ

વિનીય પિષ્ટં તોયેન પરિષેકોઽક્ષિરોગિણામ્
પરિષેકાસ્તુ બલાનાં દન્તજન્મનિ યે મયા

કીર્તિતાસ્તે પ્રયોક્તવ્યાઃ પરિભૂતાક્ષિરોગિષુ
ગવ્યેન મધુના પિષ્ટ્વા શઙ્ખેન સહ સૈન્ધવમ્

સપ્તરાત્રં પ્રલેપ્યં તુ તેન સ્રૌતસમઞ્જનમ્
તં પિષ્ટ્વા ગુડિકાં કૃત્વા છાયાયાં પરિશોષયેત્

પુષ્યે સર્વાસ્તુ સિદ્ધાસ્તા ગુડિકાઃ પત્રસન્નિભાઃ
પૃશ્નિપર્ણ્યાસ્તુ ભાગૌ દ્વાવંશુમત્યાસ્તથા ભવેત્

ત્રયશ્ચૈવોરુપૂગસ્ય બૃહત્યા ભાગમેવ તુ
રજસશ્ચાયસશ્ચાથ તથા તામ્રાયસસ્ય ચ

અજાક્ષીરેણ પિષ્ટ્વા તુ શોષયેદ્ ગુટિકાં કૃતામ્
અજાનાં લિણ્ડિકાભિસ્તાઃ શમીપત્રૈશ્ચ ધૂપયેત્

તથૈવાર્દ્રાશ્ચ શુષ્કાશ્ચ બાલાનામક્ષિરોગકે
રસાઞ્જનં ચ યન્મુખ્યં હરિદ્રાત્વચમેવ ચ

પ્રસન્નયાઽઞ્જનં ત્વેતત્ કુર્યાદઞ્જનવર્તિકામ્
પિપ્પલીં શૃઙ્ગબેરં ચ સમભાગાનિ પેષયેત્

સુરાગ્રેણ તતઃ કુર્યાત્ પિલ્લિકાઞ્જનવર્તિકામ્
અથવાઽતિભવેન્નેત્રશૂલં બાલસ્ય લક્ષયેત્

સ્તબ્ધનેત્રશ્ચ દૃશ્યેત તત્રેમં વિધિમાચરેત્
પિપ્પલીં શૃઙ્ગબેરં ચ પર્ણાનિ સુરસસ્ય ચ

કાલમાલકપર્ણાનિ તથૈવ ચ કુઠેરકમ્
તં પ્રપિષ્ય સુરાગ્રેણ કુર્યાદઞ્જનવર્તિકામ્

પિલ્લિકામુપદેહં ચ ન ચિરાદેવ નાશયેત્
કપિત્થસ્યાથ બિલ્વસ્ય ખદિરસ્ય ચ પેષયેત્

અજાક્ષીરસ્ય પાત્રં ચ તતઃ શ્ચ્યોતનમુત્તમમ્
કપિત્થસ્યાઽટજીનાં ચ પત્રાણિ સુરસસ્ય ચ

અજાક્ષીરેણ પિષ્ટાનિ કુર્યાદાશ્ચ્યોતનં ભિષક્
મધુકં પર્વતીયાં ચ હરિદ્રાં પેષયેત્ સમામ્

અજાક્ષીરેણ તત્ કુર્યાદાશ્ચ્યોતનમનુત્તમમ્
સર્પિર્મણ્ડં સુરાગ્રં ચ ઐન્દ્રીં ચન્દનમેવ ચ

સલિલેન પ્રપિષ્ટાનિ કુર્યાદઞ્જનવર્તિકામ્
પદ્મકં ચોત્પલં ચૈવ મધુકં ચ પ્રપેષયેત્

અક્ષિરોગે મુખાલેપમજાક્ષીરેણ શર્કરામ્
શૃઙ્ગબેરોઽથ મઞ્જિષ્ઠા કાર્પાસકુલકાનિ ચ

સલિલેન પ્રપિષ્ટાનિ મુખાલેપનમુત્તમમ્
ત્રિફલામઞ્જનં ચૈવ તથૈવ ચ રસાઞ્જનમ્

મધુના સમભાગાનિ કુર્યાદાશુ રસક્રિયામ્
પિપ્પલીં શૃઙ્ગબેરં ચ મરિચાનિ તથાઽઞ્જનમ્

ત્રિફલાં શઙ્ખનાભિં ચ સૈન્ધવં તામ્રજં રજઃ
એતે ભાગાઃ સમાઃ પિષ્ટાશ્છાયાયાં ગુડિકાઃ કૃતાઃ

શોષયિત્વા વિકારેષુ નૈકજેષુ પ્રદાપયેત્
તિમિરે તોયસંસૃષ્ટા કોથકે માર્કવેન તુ

રસેન પિષ્ટ્વા સિદ્ધસ્ય દ્રાક્ષાક્ષુદ્રોદકેન તુ
ગુડિકા કોકિલા નામ ચક્ષુર્વ્યાધિષુ સંમતા

હિતભોજિષુ યોક્તવ્યા બાલેષુ ભિષગુત્તમૈઃ
નિર્યાસો નક્તમાલસ્ય ઘૃતમણ્ડેન સાધિતઃ

સ્તન્યક્ષીરેણ તિમિરે કણ્ડૌ ચૈવ હિતો ભવેત્
સુવર્ણગૈરિકં લાક્ષા સૈન્ધવં મરિચાનિ ચ

સશર્કરં ત્રિકટુકં ગુટિકાં હ્યુપકલ્પયેત્
એષા લોહિતિકા નામ ગુડિકા તુ સ્મૃતા બુધૈઃ

પ્રયોક્તવ્યાઽક્ષિસંરમ્ભે ક્ષિપ્રં નિર્વાણમિચ્છતા
પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલા ચૈવ વચા કટુકરોહિણી

ષડેતાઃ સમભાગાઃ સ્યુઃ સપ્તમં તામ્રજં રજઃ
જલપિષ્ટા ભવેદેતાઃ સૂર્યતપ્તાઃ પુનઃ પુનઃ

ગુડિકાઃ કારયેત્તા હિ છાયાયાં પરિશોષયેત્

રૂક્ષાં ઘૃતેન પિષ્ટાં દુગ્ધેનાજેન કોથકે દદ્યાત્
પાશવરસેન તિમિરે રાજિષુ મધુકેન દેયા તુ

કોથકે મર્મજે સર્વા સર્વાભિષ્યન્દ એવ ચ
સૈન્ધવેન સમાયુક્તા હન્યાત્ કણ્ડૂં જલાન્વિતા

દ્વીપિશત્રોશ્ચ પત્રાણિ નિષ્ક્વાથમુપહારયેત્
એતેન ચાક્ષિરોગં તુ કોષ્ણેન પરિષેચયેત્

સરલં મધુકં ચૈવ દેવદારું ચ પેષયેત્
કલ્કેનૈતેન વદનં વેદનાસુ પ્રલેપયેત્

રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશિલાં ક્ષૌદ્રેણ સહ સંયુતામ્
આશ્ચ્યોતનં પ્રયુઞ્જીત નેત્રાવ્યાધિવિનાશનમ્

શર્કરાં શૃઙ્ગબેરં ચ સ્તન્યં ગોપિત્તમેવ ચ
રસાઞ્જનં સમધુકં કુર્યાદાશ્ચ્યોતનં ભિષક્

હરિદ્રાં શઙ્ખનાભિં ચ સલિલેન પ્રપેષયેત્
ક્ષીરસ્ય માત્રયા ચૈવ કુર્યાદાશ્ચ્યોતનં હિતમ્

હરિદ્રાં પર્વતીયાં તુ સૂર્યતેજસિ પાચયેત્
તામ્રપટ્ટેષુ પિષ્ટાં ચ સારસેનાવસેચયેત્

શીતં ચ પરિપૂતં ચ સ્તન્યેન સહ સંયુતમ્
આશ્ચ્યોતનં પ્રયુઞ્જીત નેત્રવ્યાધિવિનાશનમ્

સર્પિષશ્ચ ભવેદ્ભાગઃ ક્ષૌદ્રેણ દ્વિગુણં ભવેત્
તત્કાલે પ્રલિપેદ્બાલો નેત્રવ્યાધૌ પ્રમુચ્યતે

હરિદ્રાં શઙ્ખનાભિં ચ ભદ્રમુસ્તં ચ કાઢકમ્
પિષ્ટ્વા વ્યાઘ્રનખં ચૈવ મધુકં ચૈવ ભાગશઃ

શિરીષબીજં પ્રથમં તાભ્યાં કુર્વીત પૂપિકામ્
તામ્રપાત્રે સતૈલાસ્તાઃ સૂર્યતેજસિ પાચિતાઃ

દ્વાદશેઽહ્નિ નિવાતે ચ નીરજસ્કાઃ પ્રયત્નતઃ
શિલામયે તતો ભાણ્ડે તૈલં તાં ચૈવ પૂપિકામ્

આતુરાણ્યથ નેત્રાણિ તૈલેનાનેન પૂરયેત્
વ્યાધિમાશુ નૃણાં હન્તિ પ્રયોગશ્ચેત્ પ્રશસ્યતે

હરીતકીમામલકીં હરિદ્રાં ગિરિજામપિ
મધુકં ચ સમં સર્વં સલિલેન પ્રપેષયેત્

એતદાશ્ચ્યોતનં મુખ્યં વ્યાધીનાં શમનં હિતમ્
સ્થવિરાણાં શિશૂનાં ચ એતદાશ્ચ્યોતનં હિતમ્

હરિદ્રાશકલીકાનામાર્દ્રાણાં કર્ષમાવપેત્
તામ્રપાત્રે મિતં દદ્યાત્ સારમસ્યાઢકં મિતમ્

દશભાગાવશેષં તુ મૃદ્વગ્નિમુપસાધિતમ્
શીતં ચ પરિપૂતં ચ મુખ્યમાશ્યોતનં હિતમ્

શકલીકમથાક્ષીણાં ધારયેન્નયનામયે
ગ્રીવાયામુત્તમાઙ્ગે વા તથા રોગાત્ પ્રમુચ્યતે

આલઙ્કતકમૂલાણિ વાસ્તુકસ્ય યવસ્ય ચ
આઘૃષ્ય નવ એષાં તુ મૂર્ધ્નિ કુર્વીત કણ્ટકાન્

અક્ષિરોગં શિરોરોગં સર્વમેતેન શામ્યતિ
બલામતિબલાં ચૈવ ત્રિવૃતાં ચૈવ ગર્ભિણી

સવ્યે પાણિપુટે કૃત્વા પીડયેત્તમપૂર્વશઃ
તં રસં ક્ષૌદ્રસંસૃષ્ટં કણ્ઠમસ્યાઃ પ્રલેપયેત્

સપિપ્પલીશૃઙ્ગબેરાં હરિતાલમનઃશિલામ્
રસાઞ્જન તાર્ક્ષ્યશિલાં સુમનાકોરકાણિ ચ

સપ્તમોઽત્ર ગુડસ્યાંશો મધુના સહ પેષિતઃ
એષા કલ્યાણિકા નામ સર્વરોગરસક્રિયા

મરિચં શૃઙ્ગબેરં ચ સમભાગાનિ કારયેત્
દધિનાઽમ્લેન પિષ્ટ્વા તુ તામ્રપટ્ટં પ્રલેપયેત્

સપ્તરાત્રં પ્રલિપ્યૈવ તતો દધ્ના પ્રપેષયેત્
વર્ત્યોઽથ તનુકાઃ કાર્યા દદ્યાત્ કૌતુકમઞ્જનમ્

મૃદુપૂર્વમદોષં તુ માત્રાયુક્તં ચ ભેષજમ્
સાદેશ્યાત્તત્કુલીનાં ચ કુર્યાદ્બાલે ભિષક્ ક્રિયામ્

કટુકીયા હિ કેચિત્ સ્યાન્મધુરીયાસ્તથાઽપરે
મૃદુ તસ્મૈ ઉપક્રામ્યંસ્તીક્ષ્ણમપ્યલ્પમાચરેત્

ઇતિ વાર્યોવિદાયેદં મહીપાય મહાનૃષિઃ
શશંસ સર્વમખિલં બાલાનામથ ભેષજમ્

લોધ્રં સયષ્ટીમધુકં તુ પિષ્ટં
ઘૃતેન ભૃષ્ટં તુ નિબધ્ય વસ્ત્રે
ક્વાથં ગુડૂચ્યાઃ પરિમૃજ્ય તપ્તે
નિહન્તિ સર્વાક્ષિગતાન્વિકારાન્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ વૃદ્ધકાશ્યપીયાયાં સંહિતાયાં કુક્કુણકચિકિત્સાધ્યાયસ્ત્રયોદશઃ

અથ વિસર્પચિકિત્સિતાધ્યાયશ્ચતુર્દશઃ
અથાતો વૈસર્પચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

કશ્યપં ભિષજાં શ્રેષ્ઠમાદિત્યસમતેજસમ્
હુતાગ્નિહોત્રમાસીનમપૃચ્છદ્ વૃદ્ધજીવકઃ

ભગવન્ મણ્ડલીભૂતં ત્વગ્રક્તં માંસમેવ ચ
વિદહન્ દૃશ્યતે વ્યાધિરાશીવિષવિષોપમઃ

દુઃસહઃ સુકુમારાણાં કુમારાણાં વિશેષતઃ
તસ્ય દારુણરૂપસ્ય દીપ્તાગ્નિસમતેજસઃ

સમુત્પત્તિ ચ રૂપં ચ ચિકિત્સાં ચ મહામુને
વક્તુમર્હસિ તત્ત્વેન બાલાનાં હિતકામ્યયા

ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ પ્રોવાચેદં મહામુનિઃ
દક્ષક્રોધાદ્ભગવતો રુદ્રસ્યામિતતેજસઃ

સંદષ્ટૌષ્ઠપુટસ્યૌષ્ઠાદ્યદ્રક્તં પ્રાપતદ્ ભુવિ
લોહિતાઙ્કોઽભવત્તસ્માદ્વૈસર્પશ્ચાગ્નિસન્નિભઃ

તસ્માન્નિર્દાહિનાવેતૌ ભૃશં પીડાકૃતૌ નૃણામ્
વિવિધં સર્પણાદ્દેહે વૈસર્પસ્તુ નિરુચ્યતે

ક્ષતાદ્ભગ્નાદથોત્પિષ્ટાદામચ્છેદાદ્વિધારણાત્
દધ્યમ્લમન્દકસુરાશુક્તસૌવીરકસ્ય ચ

તિલમાષકુલત્થાનાં પલાણ્ડોર્લશુનસ્ય ચ
ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ માંસાનામતિસેવનાત્

વિરોધિગુર્વભિષ્યન્દપૂતિપર્યુષિતાશનાત્
દિવાસ્વપ્નાદજીર્ણાચ્ચ શાકપિષ્ટાન્નસેવનાત્

વિષોપહતવાય્વમ્બુવસ્ત્રપાનાન્નસેવનાત્
એવમાદિભિરપ્યન્યૈર્દુષ્ટા વાતાદયઃ શિશોઃ

વૈસર્પં જનયન્ત્યાશુ રક્તાદીન્ સંપ્રદૂષ્ય તુ
એવમેવ પ્રકુપિતૈર્દોષૈર્દુષ્ટં યદા પયઃ

સેવતે તસ્ય તદ્દોષાદ્વૈસર્પઃ સંપ્રજાયતે
વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ શ્લૈષ્મિકો દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ

સન્નિપાતાચ્ચ સપ્તૈતે વૈસર્પાઃ સમુદાહૃતાઃ
ન વિના રક્તપિત્તાભ્યાં વૈસર્પો જાતુ જાયતે

રક્તાશ્રયો રક્તભવઃ પિત્તં રક્તે વ્યવસ્થિતમ્
તસ્માદ્રક્તાવસેકોઽત્ર ભેષજં પરમુચ્યતે

બલકાલવયોદોષદેશદેહવ્યપેક્ષયા
લક્ષણાન્યત ઊર્ધ્વં તુ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ

હેતુભિઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટૈર્યદા પ્રકુપિતોઽનિલઃ
રક્તાદીન્યભિદૂષ્યાશુ વૈ ---

વાતરક્તજ્વર --- સ્ફોટાંશ્ચૈષ ન -- યેત્
ઊર્ધ્વાધઃશુદ્ધદેહાનાં બહિર્માર્ગાશ્રિતે મલે
આદિતશ્ચાલ્પદોષાણાં ક્રિયાં કુર્યાદિમાં ભિષક્
લઙ્ઘયિત્વા યથાકાલં કષાયૈઃ સમુપક્રમેત્
પ્રદેહૈઃ પરિષેકૈશ્ચ સ્નેહૈરભ્યઞ્જનૈરપિ
રક્તાવસેકૈઃ પથ્યૈશ્ચ પાનાન્નૌષધસેવનૈઃ
વાતવૈસર્પિણં પૂર્વમનુબન્ધવિશેષતઃ
પુરાણં પ્રપુરાણં વા કૌમ્ભં વા પાયયેદ્ ઘૃતમ્
તૈલં સલવણં ચાસ્ય ક્ષિપ્રમભ્યઞ્જને હિતમ્
આરનાલેન સુરયા બલયા વા વિપાચિતમ્
મધુકસ્ય ચ કલ્કેન ગુડૂચ્યા સ્વરસેન ચ
તુલ્યક્ષીરં પચેત્તૈલં તદસ્યાભ્યઞ્જને હિતમ્
બલાં રાસ્નાં બૃહત્યૌ દ્વે વર્ચીવં સપુનર્નવમ્
પાટલાં સુષવીં ચૈવ મધુકં દેવદારુકમ્
પિષ્ટ્વા વિપક્વં દધ્ના ચ તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્
બિલ્વાગ્નિમન્થકાશ્મર્યશ્યોનાકૈરણ્ડપાટલૈઃ
પયસા ચામ્બુના વાઽપિ શૃતેન પરિષેચયેત્
ભૃષ્ટૈઃ પયસિ નિર્વાતૈરતસીતિલસર્ષપૈઃ
ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રલિમ્પેદ્વા વાતવૈસર્પપીડિતમ્
સુષવીં સુરભીં રાસ્નાં વર્ચીંવં સપુનર્નવમ્
એકાષ્ઠીલાં પલાશં ચ દેવદારું ચ પેષયેત્
જલેનામ્લેન વા તેન સ્નિગ્ધોષ્ણેન પ્રલેપયેત્
તિલ્વકેન ત્રિવૃતયા નીલિન્યા વા પૃથક્પૃથક્
વિપક્વં પાયયેત્ સર્પિઃ સમસ્તૈર્વા વિરેચનમ્
આભિઃ ક્રિયાભિઃ પ્રશમં ન પ્રયાતિ યદાઽનિલઃ
સ્વભ્યક્તં સ્વેદયેદ્વસ્ત્રૈર્વેશવારેણ વા પુનઃ
ઉક્તાભિરાભિઃ સ્નિગ્ધાભિઃ પાયસૈઃ કૃસરેણ વા
શુષ્કમૂલકકલ્કૈર્વા કલ્કૈઃ શોભાઞ્જનસ્ય વા
સુખોષ્ણૈઃ પ્રદિહેદેનં નાત્યુષ્ણં વાઽઽચરેદ્વિધિમ્
સ્વેદૈઃ પ્રશાન્તે ત્વનિલે પ્રકુપ્યેત્ પિત્તમગ્નિવત્
યથા ન ચ પ્રકુપ્યેત પિત્તં વાયુશ્ચ શામ્યતિ
તથા ભિષક્ પ્રયુઞ્જીત વાતપિત્તહરીં ક્રિયામ્
પૈત્તિકે તિક્તકં સર્પિરુક્તં જ્વરચિકિત્સિતે
નિરામં પાયયેદ્વૈદ્યઃ સ્નિગ્ધં જ્ઞાત્વા વિરેચયેત્
ચન્દનં પદ્મકોશીરં તથા ચન્દનસારિવામ્
મૃદ્વીકાં ચ વિદારીં ચ કાશ્મર્યાણિ પરૂષકમ્
વાસાશૃતં પિબેદેતદ્બૈસર્પજ્વરનાશનમ્
ઉશીરં મધુકં દ્રાક્ષાં કાશ્મર્યાણ્યુત્પલાનિ ચ
કશેરુકામિક્ષુગણ્ડં પરૂપકફલાનિ ચ
પૂર્વકલ્પેન પેયાનિ જ્વરવૈસર્પશાન્તયે
કૈરાતં મધુકં લોધ્રં ચન્દનં સબિભીતકમ્
પદ્મોત્પલં નાગપુષ્પં નાગરં સદુરાલભમ્
નિષ્ક્વાથ્ય શીતં મધુના પેયં વૈસર્પશાન્તયે

પટોલં ચન્દનં મૂર્વા ગુડૂચીં કટુરોહિણીમ્
મુસ્તાં પાઠાં સયષ્ટીકાં પૂર્વકલ્પેન પાચયેત્
વ્યાઘાતકં હરિદ્રે દ્વે કુટજં કટુરોહિણીમ્
ગુડૂચીં મધુકં ચૈવ ચન્દનં ચેતિ તત્ પિબેત્
પિચુમન્દં પટોલં ચ દાર્વીં કટુકરોહિણીમ્
ગુડૂચીં મધુકં ચૈવ ચન્દનં ચેતિ તત્ પિબેત્
પિચુમન્દં પટોલં ચ દાર્વીં કટુકરોહિણીમ્
ત્રાયમાણાં સયષ્ટીકાં પિબેદ્બૈસર્પશાન્તયે
પટોલનિમ્બમુસ્તાનાં ચન્દનોશીરયોરપિ
મુસ્તકામલકોશીરસારિવાણામથાપિ વા
દદ્યાત્ કષાયં પાનેન પિત્તવૈસર્પશાન્તયે
પટોલમુસ્તામલકશૃતં વા સઘૃતં પિબેત્
ઉદુમ્બરત્વઙ્મધુકં પ્રિયઙ્ગ્વો નાગકેશરમ્
પદ્મોત્પલાનાં કિઞ્જલ્કં પ્રદેહઃ સઘૃતો હિતઃ
અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષવટવેતસજામ્બવૈઃ
ત્વગ્ભિઃ સુપિષ્ટૈરાલેપઃ શતધૌતઘૃતાપ્લુતૈઃ
શકુભોદુમ્બરાશ્વત્થવટલોધ્રત્વચઃ સમાઃ
વેતસત્વક્ સશાલૂકા નઽ--- પેષયેત્
સહવિષ્કઃ પ્રલેપોઽયં દાહરાગનિવારણઃ
ઉશીરં ચન્દનં ચૈવ શાડ્વલં શઙ્ખમુત્પલમ્
વેતસસ્ય ચ મૂલાનિ પ્રદેહઃ સ્યાત્ સતણ્ડુલઃ
હ્રીબેરં ચન્દનોશીરં મઞ્જિષ્ઠાં કુમુદોત્પલમ્
શારિવાં પદ્મકિઞ્જલ્કં પ્રલેપનમનુત્તમમ્
વિદારીં ચન્દનોશીરં તથા ચન્દનસારિવામ્
મધુકં ક્ષીરશુક્લાં ચ દદ્યાદાલેપનં ભિષક્
તાલીશં પદ્મકોશીરં મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનદ્વયમ્
પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પ્રલેપો દાહનાશનઃ
મુક્તાશઙ્ખપ્રલેપૈશ્ચ શુક્તિસ્ફાટિકગૈરિકૈઃ
સઘૃતૈઃ પ્રદિહેદેનં સમસ્તૈર્લાભતોઽપિ વા
કદલીકુશકાશાનાં તથૈવ નડવેત્રયોઃ
મૂલાનિ ચન્દનોશીરં પદ્મકર્ષભજીવકમ્
કુમુદોત્પલપત્રાણિ મૂર્વાસૌગન્ધિકાનિ ચ
મૃણાલવિશશાલૂકતૃણશોલેક્ષુવાલિકાઃ
પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં તાલીશં સકશેરુકમ્
ઇક્ષુવેતસમૂલાનિ સાનન્તાઃ ક્ષીરિણાં ત્વચઃ
શતાવરીં સમઞ્જિષ્ઠાં કુમ્ભીકામિતિ સંહરેત્
સંક્ષોદ્યૈતાનિ મતિમાન્ વાસયેત્ સલિલે નિશિ
રસં તમથ નિસ્રાવ્ય પરિષેકં તુ દાપયેત્
ઘૃતં વા વિપચેદેભિર્મ્રક્ષણં પયસા સહ
એતેનૈવ કષાયેણ પયસ્તુલ્યં પચેદ્ભિષક્
ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ચ ખજેનાભિપ્રમન્થયેત્
તત્રોત્થિતં ઘૃતં ભૂયઃ પયસાઽષ્ટગુણેન તુ
કલ્કૈઃ પયસ્યામધુકચન્દનાનાં વિપાચિતમ્
અભ્યઙ્ગે ભોજને પાને દદ્યાદ્વૈસર્પનાશનમ્
ઘૃતેન પરિષક્ત --- ન્તર ।
યષ્ટીમધુકતોયેન ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા
વટાદિવલ્કતોયેન શીતેન પરિષેચયેત્
પ્રદિહેદ્વા વટાદીનાં કલ્કેન સઘૃતેન તુ
તથા સહસ્રધૌતેન શતધૌતેન વા પુનઃ
સર્પિષા પ્રદિહેદેનં દાહે ક્ષીરોત્થિતેન વા
સદાહરામપાકે તુ શ્વયથૌ વિપ્રસર્પતિ
અન્તર્વિશુદ્ધદેહાનાં જલૌકાભિહરેદસૃક્
નિઃસ્રાવ્ય દુષ્ટં રુધિરં કુર્યાદ્રક્તપ્રસાદનમ્
સઘૃતૈઃ ક્ષીરિણાં કલ્કૈર્યથોક્તૈઃ શીતલૈરપિ
આદિતઃ શ્લેષ્મવૈસર્પે વમનં સંપ્રકલ્પયેત્
લઙ્ઘનં વાઽલ્પદોષાણાં તતઃ કુર્યાદિમાં ક્રિયામ્
મુસ્તાં પાઠાં હરિદ્રે દ્વે કુષ્ઠં તેજોવતીં વચામ્
શાર્ઙ્ગિષ્ઠાં ત્રિફલાં મૂર્વામગ્નિં હૈમવતીમપિ
વત્સકાતિવિષે ચૈવ તથા કટુકરોહિણીમ્
નિષ્ક્વાથ્ય પાયયેદેનં પિષ્ટૈસ્તૈશ્ચ પ્રલેપયેત્
આરગ્વધં સોમવલ્કં કુટજાતિવિષે ઘનમ્
પાઠાં મૂર્વાં સશાર્ઙ્ગિષ્ઠાં કુષ્ઠં ચ વિપચેદ્ભિષક્
તત્કષાયં પિબેત્ કાલે સુપિષ્ટૈસ્તૈશ્ચ લેપયેત્
તેનાસ્ય કણ્ડૂઃ કોઠાનિ શોફશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ
શૃતં વાઽપ્યમૃતાશુણ્ઠીપર્પટૈઃ સદુરાલભૈઃ
પિબેત્ કષાયં મધુના વૈસર્પજ્વરપીડિતઃ
ત્રિફલોશીરમુસ્તાનિ એરણ્ડં દેવદારુ ચ
નિષ્ક્વાથ્ય પરિષેક્તવ્યો નિમ્બપત્રોદકેન વા
શિગ્રુત્વક્સુરસાસ્ફોટકાલમાલફણિજ્ઝકૈઃ
સાટરૂષૈઃ શૃતં તોયં પ્રદદ્યાત્ પરિષેચનમ્
ખદિરોદકસેકો વા ગોમૂત્રેણાથવા હિતઃ
ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે માલતીપલ્લવાનિ ચ
વિડઙ્ગં દ્વે હરિદ્રે ચ પિપ્પલ્યસ્તલલણ્ડિકા
મુસ્તાઽમૃતા હરિદ્રે દ્વે પટોલારિષ્ટપલ્લવાઃ
કુટજાતિવિષે મુસ્તં કુષ્ઠં ચેતિ પ્રપેષયેત્
આગારધૂમં રજનીં સૈન્ધવં ચ પ્રલેપનમ્
શ્લોકાર્ધવિહિતા હ્યેતે યોગાઃ સ્વલ્પઘૃતાયુતાઃ
પ્રદેહાર્થે પ્રયોક્તવ્યાઃ શોફકણ્ડૂરુજાપહાઃ
સપ્તપર્ણં સખદિરં મુસ્તમારગ્વધત્વચમ્
કુરણ્ટકં દેવદારુ પ્રલેપનમનુત્તમમ્
પલાશભસ્મ ચૈકાઙ્ગં લેપો ગોમૂત્રસંયુતઃ
સક્ષારં સાર્ષપં તૈલમથવાઽપિ સસૈન્ધવમ્
અભ્યઙ્ગાર્થે પ્રયોક્તવ્યં તૈલં કારઞ્જમેવ વા
કુષ્ઠસૈન્ધવચૂર્ણં વા તૈલાક્તસ્યાવઘર્ષણમ્
સ્વર્જિકાતિવિષે મુસ્તં ત્વગેલેલ્વાર્થવત્સકૈઃ
શતાહ્વાગરુકુષ્ઠૈશ્ચ પિષ્ટૈસ્તૈલં વિપાચયેત્
તદસ્યાભ્યઞ્જને યોજ્યં કણ્ડૂકોઠારુનાશનમ્
શિગ્રુમૂલમહિંસ્રાં ચ પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્
તેનાસ્યાભ્યઞ્જયેદ્ગાત્રં કુષ્ઠતૈલેન વા પુનઃ
એતેન વિધિના વ્યાધિર્યદિ નૈવોપશામ્યતિ
કણ્ડૂમદ્ભિઃ સદાહૈશ્ચ મણ્ડલૈર્વિદહેદપિ
તતો વિરેચનં દદ્યાદ્રક્તં ચાસ્યાવસેચયેત્
વિનિર્હૃતે દુષ્ટરક્તે કુર્યાદ્રક્તપ્રસાદનમ્
સઘૃતૈસ્ત્રિફલાકલ્કૈર્મધુકોદુમ્બરાન્વિતૈઃ
ઇતિ વાતાદિજાનાં તે વૈસર્પાણાં ચિકિત્સિતમ્
સમાસવ્યાસયોગૈશ્ચ પૃથક્ત્વેન ચ કીર્તિતમ્
એતદેવ ચ સંસૃષ્ટં સંસૃષ્ટેષુ પ્રયોજયેત્
યવાન્નં શાલયો મુદ્ગા મસૂરાઃ સહરેણવઃ
ભોજનાર્થે પુરાણાઃ સ્યુર્જાઙ્ગલાશ્ચ મૃગાદ્વિજાઃ
મસૂરિકાઃ સવિસ્ફોટાઃ કક્ષ્યાં પામાં તથૈવ ચ
સંસૃષ્ટપિત્તરક્તોત્થા વૈસર્પવદુપક્રમેત્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ઉત્તરેષુ ખિલસ્થાને ભાર્ગવીયાયાં સંહિતાયાં વૈસર્પચિકિત્સાધ્યાયશ્ચતુર્દશઃ

અથ ચર્મદલચિકિત્સિતાધ્યાયઃ પઞ્ચદશઃ
અથાતશ્ચર્મદલચિકિત્સિતં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

અથ ખલુ ભગવન્તમૃષિગણપરિવૃતં બ્રાહ્મા શ્રિયા દેદીપ્યમાનમૃષિશ્રેષ્ઠં કશ્યપમભિવાંદ્ય પપ્રચ્છ ભાર્ગવઃ--ભગવન્ ક એષચર્મદલો નામ વ્યાધિર્વિસર્પમાણોઽગ્નિદગ્ધોપમરૂપોઽત્યાબાધકરો બાલાનામઙ્ગેષૂપપદ્યતે કથં ચોત્પદ્યતે ક્ષીરપાણાં કુમારાણાં ક્ષીરાન્નાદાનાં તુ નવાઽન્નાદવયઃસ્થાનામ્ અત્ર કો હેતુઃ કિમાત્મકઃ કતિવિધઃ કાનિ ચાસ્ય
લક્ષણાનિ ઉપદ્રવાશ્ચ કે ઇત્યેવં વ્યાખ્યાતુમર્હસીતિ

અથ ભગવાનબ્રવીદ્વત્સ શ્રૂયતામિહ ખલુ ક્ષીરપાણાં કુમારાણાં સ્તન્યદોષેણ ક્ષીરાન્નાદાનાં સ્તન્યદોષેણાહારદોષેણ ચ સુકુમારાણામસ્થિરધાતૂનાં બાલાનાં ગર્ભશય્યોચિતમૃદુશરીરાણાં વસ્ત્રાઙ્કાધારણોષ્ણાનિલાતપસ્વેદોપનાહસ્વમલમૂત્રપુરીષસંસ્પશાશૌચપાણિપીડનાઽતી-વોદ્વર્તનકુલપ્રવૃત્ત્યાદિભિરુપાયૈર્મુખગલહસ્તપાદવૃષણાન્તરકટ્યઙ્ગ
સન્ધિષુ ચોત્પદ્યતે

નચાન્નાદવયઃસ્થાનામિતિ કિં કારણં સ્થિરકઠિનસંહતત્વગસ્થિધાતૂનાં તથા નિત્યવ્યાયામોપચિતગાત્રાણાં ક્લેશં સહતાં ન ભવત્યેષ
વ્યાધિરિતિ

વાયુભૂયિષ્ઠત્વાદ્વાય્વાત્મકમેવોદાહરન્તિ । ચર્મદલમિતિ ચર્માવદારણાત્ । સ ચતુર્વિધો--વાતિકઃ શ્લૈષ્મિકઃ સાન્નિપાતિક ઇતિ

તત્ર યા બાલસ્ય માતા વા ધાત્રી વા રૂક્ષસમુદાચારાહારોદાવર્તનોપવસનશીલા તથાઽતિચઙ્ક્રમણવ્યાયામક્લેશાનત્યર્થમુપસેવતે તસ્યા વાયુઃ પ્રકુપિતઃ સ્તન્યં દૂષયતિ । તસ્ય લક્ષણમ્ -- ઉદકે પ્રક્ષિપ્તં પ્લવતે વિચ્છિદ્યતે છત્રાયતે શ્યાવાવભાસં રસેન તિક્તકષાયં વિરસં ચેતિ । તત્ પિબતો જન્તોરિમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ--સકણ્ડૂસ્ફુટિતપરુષશ્યાવાવભાસાન્યઙ્ગે મણ્ડલાનિ પિપ્લુતં તનુ વિવર્ણમતિસાર્યતે પ્રવેપકમુખશોષરોમહર્ષાન્વિતશ્ચ વાતચર્મદલઃ

યદા તુ ધાત્રી ક્રોધસંતાપોષ્ણામ્લલવણકટુકવિદગ્ધાધ્યશનવિવશાનુપસેવતે તસ્યાઃ પિત્તં પ્રકુપિતં વાયુના વિક્ષિપ્યમાણં સ્તન્યવહાભિઃ સિરાભિરનુસૃત્ય સ્તન્યં દૂષયતિ । તસ્ય લક્ષણાનિ--ઉદકે પ્રક્ષિપ્તં હરિતરક્તાસિતાવભાસં ભવત્યથ રસેન કટ્વમ્લલવણતિક્તં સ્પર્શેનોષ્ણમિતિ । તત્ પિબતો જન્તોરિમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ--રક્તનીલાવભાસાનિ શ્યાવપીતાભાનિ શુષ્કચ્છવીન્યુષ્ણાનિ કુથિતદોષપૂર્ણાનિ મણ્ડલાન્યુત્પદ્યન્તેઽસ્ય વિસર્પીણિત્વઙ્માંસદારણાનિ પ્રભિન્નાનિ પદ્મપત્રપ્રકાશાન્યગ્નિદગ્ધોપમાનિ ભવન્તિ । અતોઽતિસાર્યતે હરિતપીતગુદપાકકરમભીક્ષ્ણં દાહમુખશોષચ્છર્દિયચ્ચ વદનાન્વિતશ્ચ પિત્તચર્મદલઃ

અથ યા ધાત્રી ગુર્વમ્લલવણમધુરાભિષ્યન્દિદિવાસ્વપ્નાલસ્યાહિતાનિ ચાત્યર્થમુપસેવતે તસ્યાઃ પ્રકુપિતઃ શ્લેષ્મા વાયુના સમુદીર્યમાણઃ સ્તન્યમભિદૂષયતિ । તસ્ય લક્ષણં--જલે નિષીદત્યધસ્તાદ્રૂપેણ સાન્દ્રં સ્નેહબહલં સ્પર્શેન શીતપિચ્છિલં રસેન મધુરમિતિ । તત્ પિબતો જન્તોરિમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ--શીતસ્તિમિતસ્નિગ્ધસાન્દ્રૈર્મણ્ડલૈઃ શ્વેતાભૈર્બહુભિર્નાત્યર્થવેદનાકરૈઃ સર્ષપમાત્રીભિઃ પિડકાભિરુપચિતૈશ્ચિરપાકિભિઃ સકણ્ડૂતોદયુતૈરુપચીયતે તતોઽસ્ય પ્રતિશ્યાયારોચકાઙ્ગગૌરવકાસપાકા ઉત્પદ્યન્તે બહુલં પિચ્છિલં ચાઽનુબદ્ધમતિસાર્યતે નિષ્ટનતિ શ્લેષ્માણં છર્દયતિ તન્દ્રાભિભૂતઃ શ્વેતતાલ્વોષ્ઠશ્ચ ભવતીતિ
શ્લેષ્મચર્મદલઃ

તદા તુ ત્રિદોષસંસૃષ્ટં ક્ષીરમનુપિબતિ તદાઽસ્યાઙ્ગે મણ્ડલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ કૃષ્ણરક્તાવભાસાનિ દગ્ધગુડપ્રકાશાનિ વા ત્રિભિર્ગુણૈરન્વિતાનિ ક્ષિપ્રપાકીનિ વિગન્ધીન્યવદીર્ણાનિ પૂતિકુણપવિસ્રાવીણિ ચેતિ । તૈઃ સ સર્વાવનદ્ધાઙ્ગો નિષ્ટનત્યનિશં કૃચ્છ્રેણ રોદિતિ સ્તનં નાભિનન્દતિ કૃષ્ણમરુણવર્ણાવભાસં ચાઽતિસાર્યતે । સોઽસાધ્યઃ સન્નિપાતાત્મક
ઇતિ

છર્દિતૃષ્ણાજ્વરાધ્માનશ્વયથુહિક્કાશ્વાસસ્વરભેદોપદ્રવાન્વિતશ્ચ પ્રત્યાખ્યેયઃ

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ--
નોપક્રમેદસાધ્યં તુ સાધ્યં યત્નેન સાધયેત્
યત્ પશ્યેદ્ દ્વન્દ્વજં રૂપે પાકં વા રૂપતોઽધિકમ્

તસ્ય તસ્ય વિદિત્વા તુ ક્રિયાં સમ્યક્ પ્રયોજયેત્
યેનોપક્રમ્યમાણોઽપિ શાન્તિં નૈતિ પુનઃ પુનઃ

તેનૈવોત્પાતરોગોઽયં ન વિશ્વાસ્યઃ કથઞ્જન
તસ્માત્ સમ્યગુપક્રમ્યો યથા વક્ષ્યે ચિકિત્સિતમ્

તત્રાદિતશ્ચૈવ ધાત્રીં સ્નેહાભ્યઙ્ગસ્વેદોપપન્નાં નીલિકાચૂર્ણયુતં સર્પિઃ પાયયેત્ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણઘૃતં વા । તતઃ સંસર્ગોપપાદિતાલઘુસ્નિગ્ધૈર્યૂષૈર્દ્રાડિમસૈન્ધવયુતૈર્મૃદુમોદનમશ્નીયાન્નિવાતશયનાસનપરા । વ્યાયામાજીર્ણમથુનં ચ નાનુચરેત્ । વિદારિગન્ધૈરણ્ડબૃહતીગોક્ષુરકપુનર્નવાપૃશ્નિપર્ણ્ય ઇતિ કષાયમેનાં પાયયેત્ સ્તન્યશોધનાર્થં દ્વિપઞ્ચમૂલકષાયં વા । રાસ્ના સુગન્ધા નાકુલીતિ કલ્કઃ સ્તનાલેપઃ તથાઽજગન્ધાઽવલ્ગુજકબૃહતીકણ્ટકારિકાયુતઃ પ્રદેહઃ શતાહ્વામધુકાજગન્ધાકાશ્મર્યબૃહતીકણ્ટકારિકાબલાપીલુગુડૂચીકલ્કો વા ભદ્રમુસ્તાત્વગ્ગરુકલ્કો વા પુરાણસર્પિસ્તિલકલ્કો વેતિ । અથોરુપૂગપલાશપાટલિરાસ્નાક્વાથઃ પરિષેકઃ પયસા વા સુખોષ્ણેન ચેતિ । દેવદારુરાસ્નાબર્હિણમજ્જેતિ તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનીયં બિલ્વદેવદારુચૂતમુક્તિફલવિપક્વં વા દ્વિબલાબિલ્વમૂલસુરદાર્વામ્રપેશિકા વિપક્વં વેતિ વાતચર્મદલચિકિત્સિતમુક્તમ્

અથ પૈત્તિકે વક્ષ્યામઃ । તદ્યથા--ધાત્રીં સ્નેહાભ્યઙ્ગોપપન્નાં વમનવિરેચનેનોપક્રમેત્ નિમ્બોદકપિપ્પલીકલ્કેન વામયેત્ પિપ્પલીલવણયુક્તેન વા દોષનિર્હરણાર્થં મૃદ્વીકેક્ષુરસાભયાદિભિર્વિરેચયેન્મૃદ્વીકામલકસંયોગેન વા આરગ્વધફલમજ્જકષાયસંયુક્તેન વા ક્ષીરેણેતિ યથાબલં વીક્ષ્ય । સંસર્ગં કારયેદ્યવાગ્વા યૂષકૃતાકૃતવિધાનેન વા । કાશ્મર્યમધુકપરૂષકશીતપાક્ય ઇતિ કૃત્વા સુશીતં શર્કરામધુલિખિતં કષાયં પાયયેત્ સ્તન્યશોધનાર્થં પયસ્યાસારિવામૃતામધૂકમૃદ્વીકાનાં કષાયં શર્કરાયુતં ચેતિ । પ્રપૌણ્ડરીકસારિવોશીરચન્દનકલ્કઃ સ્તનાલેપઃ મધુકક્ષીરશુક્લાચન્દનરસાઞ્જનતુઙ્ગયુતઃ પ્રદેહઃ યષ્ટીમધુકચન્દનકલ્કો વા મધુકચન્દનભદ્રમુસ્તામઞ્જિષ્ઠારસાઞ્જનકલ્કો વા રસાઞ્જનસારિવામધુકચન્દનોશીરકલ્કો વા કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થવટનલમૂલશાલૂકવઞ્જુલકલ્કો વા ઘૃતયુતઃ વિશમૃણાલપદ્મકમઞ્જિષ્ઠાપદ્મરસાઞ્જનકલ્કો વેતિ । મધુકમધુપર્ણી વેડવેતસશતાવરીનલમૂલકદલીકુશકાશપદ્મોત્પલેક્ષુવિદારીવટોદુમ્બરત્વગ્જમ્બૂ-કુમ્ભીકા મધુરા ચેત્યેતાનિ જલાઢકે પક્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષે ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્ કષાયદ્વિગુણક્ષીરેણ સગર્ભઃ સ્યાન્મઞ્જિષ્ઠાવિતૂર્ણકપયસ્યાધાતક્યુશીર ચન્દનક્ષીરકાકોલીપ્રપૌણ્ડરીકક્ષીરશુક્લાતાલીસમૃદ્વીકેતિ સુપિષ્ટં વિદધ્યાદેતેન સિદ્ધેનાભ્યજ્ય તતોઽવચૂર્ણયેલ્લોધ્રમધુકદારુહરિદ્રામલકીત્વક્પત્રચૂર્ણેનૈતેનેત્યેવમ્ અસ્માજ્જ્વરદાહરાગપાકવ્રણાદયશ્ચોપશામ્યન્તીતિ પિત્તચર્મદ લચિકિત્સિતમુત્તમમ્

અત ઊર્ધ્વં શ્લૈષ્મિકે વક્ષ્યામઃ--અથ ધાત્રીં પૂર્વેણ વિધિનોપચાર્ય નિમ્બકષાયમદનફલસિદ્ધાં વ્યક્તલવણાં યવાગૂં પાયયેન્મદનફલતિલપિષ્ટતણ્ડુલસિદ્ધાં વા વમનવિધાનેન સુખસલવણસ્નિગ્ધાયાઃ શ્લેષ્મોદ્ધરણાર્થં ચ પિપ્પલ્યુષ્ણોદકં પીત્વા ચ્છર્દયેત્ કૃતવમનાયાઃ શિરોવિરેચનં વિદધ્યાન્મુદ્ગસતીનવેત્રાગ્રપટોલનિમ્બમુસ્તકાનામન્યતમપરિગૃહીતેન યૂષેણ મૃદુમોદનં ભોજયેત્ । કુટજફલમુસ્તાપ્રિયઙ્ગુશાર્ઙ્ગિષ્ઠાપાઠાલોધ્રગુડૂચીમૂર્વેત્યક્ષમાત્રાણિ યથાલાભં સુખોષ્ણોદકેનાનુપિબેત્ પાઠાશૃઙ્ગબેરકલ્કં વા કુટજફલપાઠાકલ્કં વા કિરાતતિક્તકમુસ્તાચૂર્ણં વા મધુના લિહેત્ । ભદ્રમુસ્તારિષ્ટપટોલમૂર્વાદારુહરિદ્રાત્રિફલાસપ્તપર્ણત્વગિત્યેતૈઃ કષાયમાસુતં મધુના પાકવ્યપદેશતશ્ચોપયોજયેત્ મુસ્તકમાલતીપત્રકલ્કેન સ્તનાવાલેપયેત્ । અથ વિરેચનં ત્રિવૃત્ત્રિફલોષ્ણોદકલવણસંયુક્તમુપયોજ્ય યૂષશ્ચાહારવિધિઃ । કુટજારિષ્ટારગ્વધમદનસ્વાદુકણ્ટકમુસ્તકનક્તમાલયુતઃ પ્રદેહઃ કુષ્ટશુકનાસારોહિણીમુસ્તકકિરાતતિક્તાતિવિષાયુતો વા સુરસશિગ્રુમુસ્તાકાલમાલકવિડઙ્ગહિઙ્ગુપર્ણીતિ વા ત્રિફલાદારુહરિદ્રાકલ્કો વા હરિદ્રારસાઞ્જનકલ્કો વેતિ । ભદ્રમુસ્તોશીરાફોટાટરૂષકહરિદ્રાકરઞ્જસુમનારિષ્ટસિદ્ધં તૈલમભ્યઞ્જનીયમિતિ

ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ
એષા ચર્મદલોત્પત્તિર્વ્યાખ્યાતા વર્ણરૂપતઃ
સાધ્યાસાધ્યવિધાનૈશ્ચ પ્રતીકાર્યો યથાક્રમમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ ચર્મદલચિકિત્સાધ્યાયઃ પઞ્ચદશઃ

અથામ્લપિત્તચિકિત્સિતાધ્યાયઃ ષોડશઃ
અથાતોઽમ્લપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણાદામે ચામે ચ પૂરણાત્
પિષ્ટાન્નાનામપક્વાનાં મદ્યાનાં ગોરસસ્ય ચ

ગુર્વવિષ્યન્દિભોજ્યાનાં વેગાનાં ધારણસ્ય ચ
અત્યુષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષામ્લદ્રવાણામતિસેવનાત્

ફાણિતેક્ષુવિકારાણાં કુલત્થાનાં ચ શીલનાત્
ભૃષ્ટધાન્યપુલાકાનાં પૃથુકાનાં તથૈવ ચ

ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા દિવાસ્વપ્નાદતિસ્નાનાવગાહનાત્
અન્તરોદકપાનાચ્ચ ભુક્તપર્યુષિતાશનાત્

વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ તેષામન્યતમો યદા
મન્દીકરોતિ કાયાગ્નિમગ્નૌ માર્દવમાગતે

એતાન્યેવ તથા ભૂયઃ સેવમાનસ્ય દુર્મતેઃ
યત્કિઞ્ચિદશિતં પીતં દેહિનસ્તદ્ધિ દહ્યતિ

વિદગ્ધં શુક્તતાં યાતિ શુક્તમામાશયે સ્થિતમ્
તદમ્લપિત્તમિત્યાહુર્ભૂયિષ્ઠં પિત્તદૂષણાત્

જન્તોર્યદનુબધ્નાતિ લૌલ્યાદનિયતાત્મનઃ
અવિશુષ્કે યથા ક્ષીરં પ્રક્ષિપ્તં દધિભાજને

ક્ષિપ્રમેવામ્લતામેતિ કૂર્ચીભાવં ચ ગચ્છતિ
રસધાતૌ તથા વ્યમ્લે ભુક્તં મુક્તં વિદહ્યતે

અવ્યાપન્ને ત્વધિષ્ઠાને જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા
પ્રેર્યમાણઃ સમાનેન પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસયોગતઃ

ધમ્યમાન ઉદાનેન સમ્યક્ પચતિ પાચકઃ
ઇત્યુદ્દિષ્ટં સમુત્થાનં લિઙ્ગં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

વિડ્ભેદો ગુરુકોષ્ઠત્વમમ્લોત્ક્લેશઃ શિરોરુજા
હૃચ્છૂલમુદરાધ્માનમઙ્ગસાદોઽન્ત્રકૂજનમ્

કણ્ઠોરસી વિદહ્યેતે રોમહર્ષશ્ચ જાયતે
સામાન્યલક્ષણં ત્વેતદ્વિશેષશ્ચોપદેક્ષ્યતે

વાતાચ્છૂલાઙ્ગસાદૌ ચ જૃમ્ભા સ્નિગ્ધોપશાયિતા
પિત્તાદ્ભ્રમો વિદાહશ્ચ સ્વાદુશીતોપશાયિતા

કફાદ્ ગુરુત્વં છર્દિશ્ચ સ્યાદ્રૂક્ષોષ્ણોપશાયિતા

વ્યાધિરામાશયોત્થોઽયં કફપિત્તે તદાશ્રયે
તસ્માદાદિત એવાસ્ય મૂલચ્છેદાય બુદ્ધિમાન્

અક્ષીણબલમાંસસ્ય વમનં સંપ્રકલ્પયેત્
નાન્યો માન્યઃ ક્રમો હ્યસ્ય શાન્તયે વમનાદૃતે

મૂલચ્છેદાદિવ તરોઃ સ્કન્ધશાખાવિપર્યયે
દોષશેષશ્ચ વાન્તસ્ય યઃ સ્યાત્તદનુબન્ધકૃત્

તસ્યોપશમનં કુર્યાલ્લઙ્ઘનૈર્લઘુભોજનૈઃ
સાત્મ્યકાલોપપન્નૈશ્ચ યોગૈઃ શમનપાચનૈઃ

દોષોત્ક્લેશે ન સહસા દ્રવમૌષધમાચરેત્
વમનીયાદૃતે તદ્ધિ ન સમ્યક્ પરિપચ્યતે

ચેષ્ટાહારવિશેષેણ કિઞ્ચિત્ પરિણતે તતઃ
પીતં તુ કુરુતે યસ્માચ્છમપાચનભેદનમ્

નાગરાતિવિષે મુસ્તા નાગરાતિવિષેઽભયા
ત્રાયમાણા પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી

ત્રયસ્ત્રિકાર્ષિકા હ્યેતે પાતવ્યા દોષદર્શનાત્
કિરાતતિક્તક્વાથો વા રોહિણ્યા વાઽથ કેવલઃ

સંસર્ગહૃતદોષસ્ય વિશુદ્ધામાશયસ્ય ચ
યતેનાગ્નિસમાધાને પ્રયતેત વિચક્ષણઃ

યથા ગોમયચૂર્ણાદ્યૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સન્ધુત્તિતોઽનલઃ
ક્રમેણાપ્યાયિતબલો દહત્યાર્દ્રમપીન્ધનમ્

તથા વિશુદ્ધદેહાનાં કાયાગ્નિઃ સમુદીરિતઃ
પાચયત્યન્નપાનાનિ સારવન્ત્યપિ દેહિનામ્

સમ્યક્પરિણતેષ્વેષુ ન સ્યુરામાન્વયા ગદાઃ
જાયતે ચ તદોત્સાહસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્વપુર્બલમ્

તતઃ ક્રમવિશેષેણ જાતપ્રાણસ્ય દેહિનઃ
પક્વાશયગતાન્ દોષાન્ સ્રંસનેન વિનિર્હરેત્

લવણામ્બુના સુખોષ્ણેન ક્ષીરેણેક્ષુરસેન વા
મધૂદકેન તિક્તૈર્વા વમનં સંપ્રકલ્પયેત્

ત્રિફલા ત્રાયમાણા ચ કટુકા રોહિણી ત્રિવૃત્
પઞ્ચૈષામર્ધપલિકાસ્ત્રિવૃતા ત્વર્ધભાગિકા

પીત્વા વિરેચનં હ્યેતદમ્લપિત્તાદ્વિમુચ્યતે
પટોલપત્રં ત્રિફલાત્વચશ્ચાર્ધપલોન્મિતાઃ

ત્રાયન્તીરોહિણીનિમ્બયષ્ટિકાઃ કર્ષસંમિતાઃ
પલદ્વયં મસૂરાણાં ચૈકધ્યં તદ્વિપાચયેત્

જલાઢકેઽષ્ટભાગં તુ પૂતશેષં પુનઃ પચેત્
સર્પિષઃ કુડવં દત્ત્વા પ્રસ્થાર્ધમવશેષિતમ્

તત્ પીત્વા નાતિશીતોષ્ણં સુખેનાશુ વિરિચ્યતે
ચિરપ્રસક્તમપ્યેતદમ્લપિત્તં વ્યપોહતિ

વાતપિત્તં જ્વરં કુષ્ઠં વૈસર્પં વાતશોણિતમ્
વિદ્રધિ રક્તગુલ્મં ચ વિસ્ફોટાંશ્ચાશુ નાશયેત્

પુરાણાઃ શાલયો મુદ્ગા મસૂરાઃ સહરેણવઃ
ગવ્યં સર્પિઃ પયો વાઽપિ જાઙ્ગલાશ્ચ મૃગદ્વિજાઃ

કલાયશાકં પૌતીકં વાસાપુષ્પં સવાસ્તુકમ્
યાનિ ચાન્યાનિ શાકાનિ તિક્તાનિ ચ લઘૂનિ ચ

ભોજનેનાઽતિશસ્યન્તે યચ્ચાન્યદવિદાહિ ચ
તત્સાત્મ્યાનાં પ્રયોગાણાં યથોક્તાનાં ચ શીલનમ્

લશુનસ્ય હરીતક્યાઃ પિપ્પલ્યાઃ સર્પિષસ્તથા
મદિરાયાશ્ચ જીર્ણાયાઃ કાલાગ્નિબલવૃદ્ધયે

વ્યાધેરસ્ય યથોક્તાનાં નિદાનાનાં ચ વર્જનમ્
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તવ્યાયામસેવિનઃ

શુક્તકોઽયમલોલસ્ય શામ્યત્યાત્મવતઃ સતઃ
યશ્ચ યસ્યાનુબન્ધઃ સ્યાદ્દોષસ્તસ્યોપશાન્તયે

પ્રયતેત ભિષઙ્ નિત્યં તચ્છાન્તૌ સ પ્રશામ્યતિ
આનૂપદેશે પ્રાયેણ સંભવત્યેષ દેહિનામ્

તસ્માજ્જાઙ્ગલજૈરેનમૌષધૈઃ સમુપક્રમેત્
અપ્રશામ્યતિ ચૈતસ્મિન્નપિ દેશાન્તરં વ્રજેત્

સ એવ દેશો યત્ર સ્યાદારોગ્યં તે ચ બાન્ધવાઃ
ગચ્છન્તિ યે ન ગચ્છન્તિ યે ચાસ્ય હિતકારિણઃ

નિત્યાલોલસ્ય દીનસ્ય પરિદૂનસ્ય દેહિનઃ
ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રહીયન્તે સ્વજનો વિજનીભવેત્

તસ્માત્ સતતમારોગ્યે પ્રયતેત વિચક્ષણઃ
અરોગો જીવિતફલં સુખં સમધિગચ્છતિ

જ્વરાતીસારપાણ્ડુત્વશૂલશોથારુચિભ્રમૈઃ
ઉપદ્રવૈરિમૈર્જુષ્ટઃ ક્ષીણધાતુર્ન સિદ્ધ્યતિ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષ્વમ્લપિત્તચિકિત્સાધ્યાયઃ ષોડશઃ

અથ શોથચિકિત્સાધ્યાયઃ સપ્તદશઃ
અથાતઃ શોથચિકિત્સિતં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

વાન્તસ્યાથ વિરિક્તસ્ય કર્શિતસ્ય જ્વરાદિભિઃ
મહોપવાસક્લિષ્ટસ્ય વિરુદ્ધાજીર્ણભોજિનઃ

સદ્યશ્ચાત્યર્થલવણક્ષારોષ્ણામ્લકટૂન્ રસાન્
શૂકરોરભ્રમાંસાદિ દધિમૃદ્ભક્ષણાદિ ચ

શીતપ્રવાતવ્યાયામવ્યવાયાંશ્ચાતિસેવતઃ
તથૈવ દુષ્પ્રજાતાયા નાર્યાઃ કૃચ્છ્રેણ વા પુનઃ

સૂતાયા નિઃસ્રુતાયાશ્ચ દ્વિષન્ત્યાઃ સ્વમુપક્રમમ્
એતદેવ નિદાનં ચ શીલયન્ત્યાસ્તતસ્તયોઃ

શોથઃ સંજાયતે શીઘ્રં દારુણઃ સ ચતુર્વિધઃ
વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ શ્લૈષ્મિકઃ સાન્નિપાતિકઃ

આગન્તુઃ ક્ષતનિષ્પિષ્ટચ્યુતમગ્નાદિસંભવઃ
દષ્ટાવમૂત્રિતાઘ્રાતસંસ્પર્શગરયોગજઃ

પ્રકોપહેતુઃ સર્વેષાં સામાન્યેનૈવ કીર્તિતઃ
પૂર્વં જ્વરનિદાને તુ પ્રોક્તઃ પ્રત્યેકશો મયા

યથાવદેષાં રૂપાણિ સંપ્રવક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્
અપરાહ્ણે ધ્રુવા વૃદ્ધિઃ શ્વયથોરનિલાત્મનઃ

પૂર્વાહ્ણે શ્લૈષ્મિકસ્ય સ્યાન્મધ્યાહ્ને પૈત્તિકસ્ય તુ
પૂર્વામધ્યાપરે યામે હ્રાસશ્ચૈષાં યથાક્રમમ્

શ્યાવવર્ણઃ સવર્ણો વા ક્ષિપ્રોત્થાનનિવર્તનઃ
પિપીલિકાકીર્ણ ઇવ તામ્યતે પરિતુદ્યતે

વિષમજ્વરજુષ્ટસ્ય ચિરાચ્ચૈવ વિદહ્યતે
ભિન્નરોમા ચલોઽઙ્ગુલ્યા નિમ્નો ભવતિ પીડિતઃ

સિરાસ્નાયુત્વગાયામૈરધઃકાયે ચ વર્ધતે
સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયી રૂક્ષઃ શ્વયથુર્વાતસંભવઃ

નીલલોહિતપીતાભઃ પીડ્યતે ધૂપ્યતે મુહુઃ
ક્ષિપ્રપાકી સવિડ્ભેદસ્તૃષ્ણાદાહજ્વરાન્વિતઃ

નાભ્યાં ચ બસ્તિમૂલે ચ વૃદ્ધિશ્ચાસ્ય વિશેષતઃ
નિત્યં ચ રોચતે શીતં શ્વયથુઃ પિત્તસંભવઃ

સ્થિરઃ શીતોઽતિબહલઃ શ્લક્ષ્ણઃ પાણ્ડુરવેદનઃ
સોત્ક્લેશારોચકસ્વાપકણ્ડૂકાઠિન્યગૌરવઃ

ચિરાદ્ વૃદ્ધિમવાપ્નોતિ ચિરાચ્ચ વિનિવર્તતે
ઉરોગણ્ડાક્ષિકૂટેષુ વૃદ્ધિશ્ચાસ્ય વિશેષતઃ

શીતજ્વરકરઃ શીતદ્વેષી શોફઃ કફાત્મકઃ
નીલપીતારુણાભાસઃ સિરાજાલોપસન્તતઃ

અનેકોપદ્રવસ્રાવઃ સર્વરૂપસમન્વિતઃ
સુતીવ્રવેદનોઽસાધ્યઃ શ્વયથુઃ સાન્નિપાતિકઃ

રક્તશ્યાવારુણોઽત્યુષ્ણસ્તોદભેદરુજાન્વિતઃ
આગન્તુઃ સવિષસ્તામ્રિઃ કૃષ્ણો વાશુ વિસર્પિતઃ

હૃલ્લાસારુચિતૃણ્મૂર્છાજ્વરારુચિકરો ભૃશમ્
ઇતિ ષડ્વિધમુદ્દિષ્ટં શ્વયથોર્લક્ષણં મયા

નૃણાં તુ પાદપ્રભવઃ સ્ત્રીણાં ચ મુખસંભવઃ
ઉભયોર્યશ્ચ ગુહ્યસ્થઃ સર્વગશ્ચ ન સિદ્ધ્યતિ

મારુતઃ સર્વશોફાનાં મૂલહેતુરુદાહૃતઃ
યથા ચ પિત્તં દાહસ્ય શૈત્યસ્ય ચ યથા કફઃ

ત્વગ્રક્તમાંસમેદાંસિ શોથોઽધિષ્ઠાય વર્ધતે
તદસ્યાશુ ક્રિયાં કુર્યાદ્દારુણસ્ય યત્થોત્તરમ્

કફપિત્તોત્તરે શોફે ક્ષામદેહસ્ય દેહિનઃ
વમનાદ્યાં ક્રિયાં કુર્યાત્તદ્યુક્તમનિલોત્તરે

શાલ્યન્નમુદ્ગમણ્ડેન શોથી ભુઞ્જીત માત્રયા
સબાલમૂલકવ્યોષપિપ્પલીકેન વાઽઽદિતઃ

લઘ્વામાશયકોષ્ઠસ્ય પઞ્ચગવ્યેન સર્પિષા
કલ્યાણકેન તિક્તેન દશમૂલાદિકેન વા

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વમનં વિદધ્યાચ્ચ વિરેચનમ્
તતો દશાહાન્ સોઽશ્નીયાત્ પયસા વાઽપ્યભોજનમ્

તતો યવાન્નં તક્રેણ શીલયેચ્ચ યથાબલમ્
પઞ્ચમુષ્ટિકયૂષેણ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા

દ્રધિમદ્યસુરાસ્નેહશાકપિષ્ટામ્લસેવનમ્
અસાત્મ્યાનિ નિદાનં ચ વર્જયેત્ પથ્યમાચરેત્

સગુડં શૃઙ્ગબેરં ચ ભક્ષયેત્ પ્રાતરુત્થિતઃ
હરીતકીં ગુડયુતાં ત્રિસમાં વાઽભ્યસેત્ સદા

પિપ્પલીવર્ધમાનં વા પિપ્પલ્યો મધુકેન વા
દેવર્દાવભયાશુણ્ઠીચૂર્ણકલ્કમથાપિ વા

પિબેત્ત્રયાણામેતેષાં ક્વાથં ચ સપુનર્નવમ્
મહૌષધં ચિત્રકં વા પિપ્પલ્યો દેવદારુ વા

તક્રેણ પયસા વાઽથ સેવમાનઃ સુખી ભવેત્
ચિત્રામૂલાગ્નિકશ્યામાત્રિવ્યોષૈર્વા શૃતં પયઃ

મહૌષધં દેવદારુકલ્કં વા પયસા પિબેત્
ગન્ધર્વહસ્તં ત્રિવ્યોષં શ્યામામૂલં ચ પઞ્ચમમ્

ક્ષીરસિદ્ધં પિબેદેતદ્યસ્ય સ્યાચ્છ્વયથુર્મહાન્
ગોમૂત્રં મહિષીમૂત્રમુષ્ટ્રમૂત્રમથો પિબેત્

યથાસ્વં ક્ષીરમિશ્રં વા શીલયેચ્છોફશાન્તયે
સર્પિઃ પુનર્નવાક્વાથે કલ્કૈરેભિર્વિપાચયેત્

વ્યોષમુસ્તા --- દિને દિને
સર્વેષામેવ શોથાનાં પ્રયોગોઽયં વિધીયતે

અયોરજસ્ત્રિકટુકં ત્રિવૃતા કટુરોહિણી
ત્રિફલાયા રસેનૈતત્ પીત્વા ચૂર્ણં સુખી ભવેત્

ત્રિફલા ત્રિવૃતા દન્તી વિડઙ્ગં ગજપિપ્પલી
ત્રિવ્યોષં રોહિણી દારુ ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણયેત્

અયોરજસ્તદ્ દ્વિગુણં ક્ષીરેણાભ્યસ્ય મુચ્યતે
ત્રિવ્યોષત્રિફલામુસ્તાવિડઙ્ગચિત્રકાઃ સમાઃ

નવૈતે સુધૃતા ભાગા નવાયોરજસસ્તથા
તચ્ચૂર્ણં મધુના લીઢ્વા ભુઞ્જીત યવષષ્ટિકમ્

શુષ્કમૂલકયૂષેણ મુસ્તાક્તપયસાઽપિ વા
ભલ્લાતકં ત્રિવૃદ્દન્તી ત્રિવ્યોષં ત્રિફલાઽગ્નિકઃ

તિલા ગુડા વિડઙ્ગં ચ મધુ સર્પિરયોરજઃ
નામ્ના કટુકબિન્દુર્હિ લેહઃ શોથપ્રમર્દનઃ

સામાન્યેનૈતદાખ્યાતં પૃથક્ત્વેન નિબોધ મે
તત્રાદિતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વાતિકસ્ય ભિષગ્જિતમ્

કુલત્થયવકોલાનામુભયોઃ પઞ્ચમૂલયોઃ
નિર્યૂહે સાધિતં તૈલં કલ્કૈરેતૈઃ સમાંશિકૈઃ

શતાવરીકૃષ્ણગન્ધાયષ્ટીમધુકજીવનૈઃ
સક્ષીરૈસ્તત્ પિબેત્ કાલે કુર્યાદભ્યઞ્જનં ચ તત્

શતાહ્વાં મધુકં દારુ સશ્વેતાં ચ ગવાદનીમ્
વત્સાદનીં ચ પિષ્ટ્વા તૈઃ સુખોષ્ણૈઃ શોથમાદિહેત્

વર્ચીવં બિલ્વમેરણ્ડં તર્કારીં સપુનર્નવામ્
નિષ્ક્વાથ્ય વારિણોષ્ણેન શ્વયથું પરિષેચયેત્

તિલાનાં સર્ષપાણાં ચ ગોધૂમસ્ય યવસ્ય ચ
ચૂર્ણાનાં તૈલમિશ્રાણામુપનાહં વિધાપયેત્

તથૈવૈરણ્ડબીજાનાં ભૃષ્ટાનાં વોપનાહનમ્
એરણ્ડો બિલ્વમૂલં ચ બૃહતી કણ્ટકારિકા

કરઞ્જશ્ચિરિબિલ્વશ્ચ શ્વદંષ્ટ્રા ચ સમાંશિકા
લેપોઽયં સર્પિષા યુક્તો વાતશ્વયથુનાશનઃ

એષ એવ યથાલાભં પરિષેકઃ સુખાવહઃ
શારિવા મૂલકં શુષ્કં શુકનાસા મહૌષધમ્

કુષ્ઠં મુસ્તા જલં લમ્બા પ્રલેપઃ શોફનાશનઃ
શ્વદંષ્ટ્રૈરણ્ડમૂલં ચ બિલ્વમૂલં મહૌષધમ્

પુરાણમૂલકં ચૈષાં ક્વાથે ક્ષીરં વિપાચયેત્
ક્ષીરાવશેષમાહૃત્ય કાલે સઘૃતશર્કરમ્

યથાગ્નિ પાચયેદેનં વાતશ્વયથુનાશનમ્
એરણ્ડતૈલં પયસા ગવાં મૂત્રેણ વા પિબેત્

તેનાસ્ય દોષશેષશ્ચ શ્વયથુશ્ચ નિવર્તતે
લઘૂન્યન્નાનિ ભુઞ્જીત સ્નિગ્ધોષ્ણસહિતાનિ ચ

અથ પિત્તસમુત્થસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્
અભયાઽઽમલકીદન્તીત્રિકર્મમધુચન્દનૈઃ

સંજીવનીયમઞ્જિષ્ઠૈર્મધૂકકુસુમૈઃ સમૈઃ
સક્ષીરૈઃ પાચિતં સર્પિઃ શોફસ્યાભ્યઞ્જનં પરમ્

પાનં ચૈતત્ પ્રદાતવ્યં શોફરોગનિવારણમ્
જીવકર્ષભકાવૈન્દ્રી મધુપર્ણી શતાવરી

મુદિતા વેતસં ચૈવ પ્રલેપઃ સરસાઞ્જનઃ
તાલીશોશીરમુદિતાચન્દનં સરસાઞ્જનમ્

મધુકં પદ્મકં ચેતિ લેપઃ શ્વયથુનાશનઃ
શતાવરીં હંસપદીં મધુપર્ણીં ચ ચિત્રકમ્

બન્દાં તાલીસપત્રં ચ પિષ્ટ્વા શ્વયથુમાદિહેત્
ક્ષીરદ્રુમાણાં ત્વઙ્મૂલક્વાથસ્તુ પરિષેચને

સદાહરાગપાકે ચ હિતઃ સક્ષીરશર્કરઃ
ત્રિવૃન્મધુકમૃદ્વીકાકાશ્મર્યાભિઃ શૃતં પયઃ

વિરેચનીયમન્યદ્વા યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્
નાત્યચ્છસ્નિગ્ધશીતાનિ સ્વાદૂનિ ચ લઘૂનિ ચ

પયો દ્રવાણિ ભુઞ્જીત યથોક્તાનિ ચ માત્રયા
શ્વયથોઃ કફજસ્યાપિ ચિકિત્સાં શૃણ્વતઃ પરમ્

હ્રીબેરાગરુદારૂણિ ચવ્યચિત્રકનાગરમ્
અભયા પિપ્પલીમૂલં રજન્યૌ હિઙ્ગુ માત્રયા

ક્વાથં ગોમૂત્રપિષ્ટં વા પિબેચ્છોફનિબર્હણમ્
ચિત્રકારગ્વધૌ મૂર્વાવિડઙ્ગામલકાભયાઃ

પિપ્પલીશારિવાપાઠાકષાયં મધુના પિબેત્
દેવદારુ ચ પાઠાં ચ શૃઙ્ગબેરં ચ ભાગશઃ

તથા પુષ્કરમૂલં ચ ગોમૂત્રક્વથિતં પિબેત્
પાઠા મુસ્તાઽભયા દારુ ચિત્રકો વિશ્વભેષજમ્

પિપ્પલ્યતિવિષા મૂર્વા તથા તાડકપત્રિકા
બાધાસુ તત્ પિબેત્ પૂતં કફશ્વયથુનાશનમ્

તગરાગરુમુસ્તાનિ સરલં દેવદારુ ચ
કુષ્ઠં ત્વચા ચ લેપોઽયં કફશ્વયથુવારણઃ

કાલાં ગોધાપદીં હિંસ્રાં સુષવીં તાલપત્રિકામ્
પિષ્ટ્વા શીતકમૂલં ચ શોથમસ્ય પ્રલેપયેત્

કુષ્ઠચ્છત્રાકવલ્કં ચ યાતુમૂલં ત્રિકણ્ટકમ્
ભદ્રદારું સુગન્ધાં ચ પિષ્ટ્વોષ્ણૈઃ શોફમાદિહેત્

મૂલકાનિ ચ શુષ્કાણિ ભદ્રમુસ્તં સશારિવમ્
ગોમૂત્રપિષ્ટો લેપોઽયં શ્વયથોવિનિવારણઃ

પલાશભસ્મ ચૈકાઙ્ગલેપો ગોમૂત્રસંયુતઃ
શ્લૈષ્મિકે શ્વયથાવેષ પરિષેકો વિધીયતે

પઞ્ચમૂલશૃતં તોયં ગોમૂત્રં વાઽપિ કેવલમ્
નિમ્બાઙ્કોઠોરુપૂગાનાં તર્કાર્યાઃ કુટજસ્ય ચ

નક્તમાલસ્ય વંશસ્ય પત્રક્વાથોઽવગાહનઃ
ત્રિફલા ચિત્રકવચે દ્વે હરિદ્રે કુઠેરકઃ

શ્યામાખુપર્ણીકટુકાકાકમાચીસુવર્ચલાઃ
વાર્તાકી નિચુલં નિમ્બો વિડઙ્ગં વિશ્વભેષજમ્

રાસ્ના પુનર્નવા મૂર્વા કુષ્ઠં વ્યાઘ્રનખં વૃષમ્
શિગ્રુમૂલમથાર્કં ચ યથાલાભં સમાહૃતૈઃ

ગોમૂત્રપિષ્ટૈર્લેપઃ સ્યાત્ ક્વથિતૈઃ પરિષેચનમ્
એતૈરેવ દ્રવૈઃ પક્વૈરભ્યઙ્ગઃ શોથનાશનઃ

પટોલમૂલં ત્રિફલા વિડઙ્ગં રજનીતિ ષટ્
કાર્ષિકાઃ સ્યુસ્તથૈકસ્માદ્દ્વિગુણં રોચનીફલમ્

નીલિકા ત્રિગુણા દેયા ત્રિવૃતા તુ ચતુર્ગુણા
ચૂર્ણમેતદ્ગવાં મૂત્રસંયુતં માત્રયા પિબેત્

કાલે વિરિક્તો ભુઞ્જીત જાઙ્ગલાનાં રસેન તુ
ત્રિફલા સરલં દારુ રજન્યો રોહિણી વચા

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં નાગરાતિવિષે ઘનમ્
ક્ષારદ્વયં વિડઙ્ગં ચ પાઠાઽગરુ સચિત્રકમ્

અયોરજશ્ચ ચૂર્ણાનિ ગોમૂત્રેણ વિપાચયેત્
દ્રાક્ષાવલયમાહૃત્ય ગુટિકા બદરોપમાઃ

કૃત્વાઽથૈકાં તતો દ્વે વા પિબેદુષ્ણેન વારિણા
મુચ્યતે કફજાચ્છોફાદેવં શ્વયથુપીડિતઃ

એષા હિ ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુરોગં કફાત્મકમ્
કફાર્શાંસિ ચ વૃદ્ધિં ચ પ્રમેહં ચ શમં નયેત્

પઞ્ચમૂલં વરુણકં સરલં દેવદારુ ચ
હસ્તિકર્ણપલાશશ્ચ ફલાનિ નિચુલસ્ય ચ

પલાશઃ કાકલા કાલા ગુડૂચી દેવપુષ્પકમ્
અહિંસ્રા શ્રેયસી હિંસ્રા કૃષ્ણગન્ધા પુનર્નવા

કાયસ્થા ચ વયઃસ્થા ચ ચોરકો જટિલા જટા
અલમ્બુષં સોરુપૂગં પ્રપુન્નાડં સનાગરમ્

શિગ્રર્ગોધાપદી ભાર્ગી તર્કારી શુષ્કમૂલકમ્
એતૈઃ સિદ્ધં યથાલાભં તૈલમભ્યઞ્જનૈસ્ત્રિભિઃ

નિહન્ત્યુદીર્ણશ્વયથું જન્તોર્વાતકફોત્તરમ્
ઉભે હરિદ્રે મઞ્જિષ્ઠા યષ્ટીમધુકચન્દનમ્

પિપ્પલ્યો બાલકં ચૈવ પીતદ્રુઃ પદ્મકં તથા
માંસ્યુશીરં સતગરમેલાઽગરુ કુટન્નટમ્

શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસં મૂર્વાકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગવઃ
એતૈસ્તૈલં વિપક્તવ્યમભ્યઙ્ગાચ્છોથનાશનમ્

ક્રિયૈષા દોષજસ્યોક્તાઽઽગન્તોર્વૈસર્પવત્ ક્રિયા
અગ્નિસાદો જ્વરસ્તૃષ્ણા કાર્શ્યારુચિતમોભ્રમાઃ

શ્વાસવ્રણાતિસારાશ્ચ સ્વૈશ્ચિકિત્સ્યા ઉપદ્રવાઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ શ્વયથુચિકિત્સાધ્યાયઃ સપ્તદશઃ

અથ શૂલચિકિત્સાધ્યાયોઽષ્ટાદશઃ
અથાતઃ શૂલચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ક્ષોભાત્ત્રાસાધ્યયનાતિપ્રસઙ્ગાત્
ક્ષુત્કાલે ચાત્યમ્ભસઃ પાનદોષાત્
વેગાનાં વા નિગ્રહાદ્યાનયાનાદામાદ્ભ્રંશસાદ્રૂક્ષધાન્યાશનાદ્વા

ક્રુદ્ધો વાયુઃ કર્તનાયામતોદૈઃ
કમ્પાધ્માનૈરાવિશન્ કુક્ષિદેશે ।
શૂલં પિત્તેનાન્વિતઃ શ્લેષ્મણા વા
દ્વાભ્યાં વાઽપિ પ્રેર્યમાણઃ કરોતિ

વાતાચ્છૂલં ક્ષુધિતસ્યોગ્રરૂપં
ઘોરૈર્વેગૈર્યન્નિરુચ્છ્વાસકર્તૃ । વિદ્યાદ્ભુક્તે જીર્યતિ સ્વેદદાહ તૃષ્ણાર્તસ્ય પ્રતતં પિત્તશૂલમ્

મન્દાબાધં સ્તિમિતં ભુક્તમાત્રે
કફોદ્રેકાત્ સ્તમ્ભહૃલ્લાસકર્તૃ ।
વિદ્યાચ્છૂલં સન્નિપાતાચ્ચતુર્થં
સર્વૈર્લિઙ્ગૈર્દુઃસહં તત્ત્વસાધ્યમ્

વાયુઃ પ્રોક્તો બલવાનુગ્રવેગઃ
સોઽયં ક્રુદ્ધો દેહમાશ્વેવ હન્તિ ।
તસ્માદાદાવર્દિતં વાતશૂલેનાઽભ્યક્તાઙ્ગં સ્વેદયેદાશુ વૈદ્યઃ

વાતઘ્નોષ્ણૈરવગાહોપનાહૈઃ
પિણ્ડસ્વેદૈરુષ્ણકૈઃ પાયસૈર્વા ।
એણાદીનાં જાઙ્ગલાનાં રસાંશ્ચ
લાવાદીનાં ચાન્વિતાન્ સૈન્ધવેન

સ્નિગ્ધોષ્ણામ્લાન્ શીલયેદ્વાતશૂલી
વાતઘ્નૈર્વા સાધિતં ક્ષીરમુષ્ણમ્

તૈલં શુક્તં મસ્તુ સૌવીરકં ચ
પિબેચ્છૂલી સહ સૌવર્ચલેન
શ્યામાં શુણ્ઠીં સૈન્ધવં તુમ્બુરૂણિ
હિઙ્ગુ ક્ષારં યાવશૂકં વિડં ચ

શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વા પ્રવરાહ્વં શટિ ચ
પેયં કોષ્ણં ચામ્ભસા વાતશૂલે
ક્ષીરં પીત્વા શીતલં પિત્તશૂલી
વમેત્ કામં શર્કરાવારિણા વા

શૂલાર્તં વા શઙ્ખકુન્દેન્દુગૌરૈર્મુક્તાહારૈઃ સંસ્પૃશેત્ પઙ્કજૈર્વા ।
રૌપ્યૈઃ કાંસ્યૈઃ સ્ફાટિકૈઃ કાઞ્ચનૈર્વા
તોયાસિક્તૈર્ભાજનૈશ્ચન્દ્રશીતૈઃ

યસ્મિઞ્છૂલં સંસ્પૃશેત્તં પ્રદેશં
ભૂયો ભૂયઃ કદલીનાં દલૈર્વા ।
મૃદ્વીં શય્યાં વિસિનીપત્રભક્તિન્યાસોપેતાં ચન્દનામ્બુપ્રસિક્તામ્

શીતે વેશ્મન્યહતાં સોપધાનાં
સેવેતાન્તઃપ્રસ્ફુરત્પદ્મપત્રામ્
હૃદ્યાઃ શીતા મધુરા ભેદનીયાઃ
પેયાઃ સિદ્ધાઃ શીતલા વા કષાયાઃ

ક્ષૌદ્રોન્મિશ્રાઃ સ્વાદવઃ પિત્તશૂલસ્યોચ્છેદાર્થં શર્કરાચૂર્ણયુક્તાઃ ।
સામે સોત્ક્લેશે ભોજને વા વિદગ્ધે
સંશુદ્ધ્યર્થં સૈન્ધવોષ્ણોદકેન

કુર્યાત્ કામં વમનં શ્લેષ્મશૂલે
વાન્તં ચૈનં લઙ્ઘિતં સુપ્રતાન્તમ્
ક્ષારોપેતં પાયયેત્ પાચનીયં
પિપ્પલ્યાદિક્વાથમુષ્ણં સહિઙ્ગુ

તત્સિદ્ધાં વા ભોજયેત્તં યવાગૂં
સંસૃષ્ટાન્નઃ ક્રમશો વા નિષેવેત્
ચૂર્ણં સર્પિર્વટકક્ષારબસ્તીન્
કલ્કક્વાથાન્ ભાગશઃ કલ્પશશ્ચ

શૂલાટોપાનાહગુલ્મામયઘ્નં
સિદ્ધં પ્રોક્તમૃષિભિર્ધ્યાનયોગાત્

હિઙ્ગુપાઠાત્રિકટુકક્ષારસૈન્ધવચિત્રકાન્
હપુષામભયાં ચવ્યમજાજીધાન્યપુષ્કરાન્

અમ્લવેતસવૃક્ષામ્લયવાનીદાડિમાનિ ચ
શટિં સૌવર્ચલં ચૈવ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્

એતદ્ધિ ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુદધિમસ્તુપ્તુરાસવૈઃ
પીતમાનાહહૃદ્બસ્તિશૂલગુલ્માર્તિનાશનમ્

પ્લીહાર્શોગ્રહણીદોષકાસશ્વાસાનુરોગ્રહમ્
માતુલુઙ્ગરસૈર્યુક્તં હન્તિ મૂત્રગ્રહં તથા

અમ્લવેતસવૃક્ષામ્લયવાનીક્ષારચિત્રકમ્
હિઙ્ગુચવ્યોષકશટીજીવન્તીત્રિકટૂનિ ચ

પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં બદરં શિરિવારિકામ્
નાગદન્તીં ચ બિલ્વં ચ તથા લવણપઞ્ચકમ્

સમભાગાનિ મતિમાન્ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્
રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય વટકાન્ કારયેત્તતઃ

ગુલ્મોદાવર્તશૂલેષુ પિબેદેતાન્મહાગુણાન્
સુખોષ્ણવારિમદ્યામ્લૈર્મૂત્રકૃચ્છ્રે તથૈવ ચ

હૃદ્રોગેષુ ગુદભ્રંશમેઢ્રબસ્તિરુજાસુ ચ
વિડદાડિમહિઙ્ગૂનિ સૈન્ધવં મરિચં તથા

માતુલુઙ્ગરસૈર્યુક્તં શૂલાટોપહરં પિબેત્
એતાનિ વ્યોષપૃથ્વીકાચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ

સાજાજિપિપ્પલીમૂલયુતૈર્વા પથ્યમુત્તમમ્
સૌવર્ચલવચાહિઙ્ગુત્ર્યૂષણં સહરીતકમ્

સુરેશયવસંયુક્તં હન્તિ શૂલબલં ક્ષણાત્
પલિકાન્ ઘૃતસંયુક્તાન્ સક્તુસૈન્ધવચિત્રકાન્

વચાં ચૈવૈકતઃ કૃત્વા કટાહે પ્રદહેદ્ભિષક્
પ્રદીપ્તમવતાર્યાથ તં ક્ષારં માત્રયા પિબેત્

તણ્ડુલોદકસંયુક્તં શૂલગુલ્મરુજાપહમ્
પઞ્ચમૂલયવક્વાથયુક્તમેરણ્ડજં પિબેત્

તૈલં વાય્વાત્મકે શૂલે દ્રાક્ષાક્વાથયુતં તથા
સશર્કરં પિત્તશૂલે પિત્તગુલ્મે પ્લિહેષુ ચ

દાડિમવ્યોષહપુષાપૃથ્વીકાક્ષારચિત્રકૈઃ
સાજાજિપિપ્પલીમૂલચવ્યદીપ્યકસૈન્ધવૈઃ

સમાંશૈર્વિપચેત્ સર્પિઃ સક્ષીરં મૃદુનાઽગ્નિના
કોલમૂલકયૂષેણ સંયુક્તં વાતગુલ્મનુત્

શૂલાનાહશ્વાસકાસવિષમજ્વરહૃદ્ગ્રહાન્
અરુચિગ્રહણીદોષશૂલપાણ્ડ્વામયાંસ્તથા

યોનિદોષાંશ્ચ હન્ત્યેતદમૃતપ્રતિમં ઘૃતમ્
બિલ્વકુષ્ઠયવક્ષારવચાચિત્રકસૈન્ધવૈઃ

એનીયકવિડવ્યોષતિન્તિડીકામ્લવેતસૈઃ
હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાતિદાડિમેન્દ્રયવૈસ્તથા

પુનર્નવાકારવીભ્યાં હંસપદ્યા ચ સાધિતમ્
ઘૃતં ચતુર્ગુણે દધ્નિ શુક્તકાતિકસંયુતમ્

દ્વિપઞ્ચમૂલકોલાનાં કુલત્થાનાં રસેન ચ
શૂલગુલ્માનિલોત્કમ્પગ્રન્થીનર્દિતહૃદ્ગ્રહાન્

વાતકુણ્ડલિકાવર્તમેતત્ સર્પિરપોહતિ
સૌવર્ચલયવક્ષારવચાત્ર્યૂષણચિત્રકૈઃ

હરીતકીવિડઙ્ગાભ્યાં પયસા ચૈવ સાધિતમ્
સંયુક્તં ભદ્રરોહિણ્યા દશાઙ્ગં શૂલનુદ્ ઘૃતમ્

પ્લીહગુલ્મક્રિમિશ્વાસકાસહિક્કાવિનાશનમ્
શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠપિપ્પલીફલસૈન્ધવૈઃ

સર્ષપદ્વયસંયુક્તાં ફલવતિ પ્રયોજયેત્
એષાઽઽધ્માનમુદાવર્તં શૂલં ચાશુ વ્યપોહતિ

ઉષ્ણોદકસ્નેહયુક્તં મૂત્રક્ષૌદ્રામ્લકાઞ્જિકૈઃ
સંયોજ્યૈકત્ર મતિમાનેભિશ્ચૂર્ણૈઃ સમાવપેત્

શતાહ્વાપિપ્પલીકુષ્ઠવચાનાં દેવદારુણઃ
પૂતીકસ્ય હરેણૂનાં બિલ્વાનાં મદનસ્ય ચ

શૂલાનાહવિબન્ધઘ્નમિમં બસ્તિં પ્રદાપયેત્
આસ્થાપનપ્રમાણેન સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ

સંરુદ્ધે વાયુના મૂત્રે પ્રતિસ્તબ્ધે તથોદરે
પુરીષે ચ વિમાર્ગસ્થે ચૂર્ણબસ્તિરયં હિતઃ

વારિદ્રોણે પલાન્યષ્ટૌ પચેદ્ગન્ધપલાશકાત્
તતઃ કષાયં તુ વચાપિપ્પલીફલસૈન્ધવૈઃ

સંયુક્તં ક્ષૌદ્રતૈલાભ્યાં શતાહ્વાકુડવેન ચ
દદ્યાન્નિરૂહમાનાહપાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલિનામ્

બલવર્ણાગ્નિજનનં શ્રોણિગુલ્મરુજાપહમ્
કુલત્થયવકોલાનિ પઞ્ચમૂલદ્વયં તથા

ક્વાથયેત્તં જલદ્રોણે તતસ્તં તૈલસંયુતમ્
કષાયં પિપ્પલીકુષ્ઠવચેન્દ્રયવસર્ષપૈઃ

હરેણુકાસૈન્ધવાભ્યાં તગરેણ ઘૃતેન વા
તન્નિરૂહમુદાવર્તકુષ્ઠગુલ્મોપશાન્તયે

દદ્યાચ્ચૈવેદમાશ્વેવ બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્
તૈલપક્વાશનં ધીરઃ કલ્કપેષ્યૈર્વિપાચિતમ્

પિપ્પલીબિલ્વમધુકશતાહ્વાફલચિત્રકૈઃ
દેવદારુવચાકુષ્ઠપુષ્કરાખ્યૈશ્ચ સંયુતમ્

સમાંશૈદ્વિગુણક્ષીરં તદુદાવર્તિનાં હિતમ્
શૂલાનાહગુદભ્રં શવર્ચોમૂત્રવિનિગ્રહાન્

કટ્યૂરુપૃષ્ઠશૂલાર્શોમૂઢવાતાંશ્ચ નાશયેત્
ગુદશૂલં તથોત્થાનં બહુશઃ સપ્રવાહિકમ્

કુષ્ઠં વિડઙ્ગાતિવિષાદારુદાર્વીહરેણુકાઃ
એલાઽજમોદા હ્રીબેરં નાગરં પુષ્કરં શટી

સ્થિરા સકટ્ફલા રાસ્ના પિપ્પલ્યશ્ચવ્યચિત્રકમ્
શ્યામા શતાહ્વા યષ્ટ્યાહ્વા સૈન્ધવં મદનં વચા

નિચુલં નીલિની દન્તી બિલ્વં ચાક્ષાર્ધસંશ્રિતૈઃ
ગન્ધર્વતૈલં તૈલં વા પચેત્તદનુવાસનમ્

ગુલ્માઢ્યવાતશૂલાર્શઃપ્લીહોદાવર્તવૃદ્ધિનુત્
સકુણ્ડલં મૂત્રકૃચ્છ્રમાનાહં ચ વ્યપોહતિ

શતાર્ધં દશમૂલસ્ય મદનાનાં તથાઽઽઢકમ્
પૂતીકદન્તીસુરભીશ્વદંષ્ટ્રાણાં ચ બુદ્ધિમાન્

પલાનિ વિંશતિં દદ્યાદેકૈકસ્ય તમેકતઃ
યવકોલકુલત્થાનાં પ્રસ્થયુક્તં જલોન્મને

ક્વાથયેત્ પાદશેષં તુ તસ્મિંસ્તૈલાઢકં પચેત્
ગોમૂત્રાર્ધાઢકં યવપિપ્પલીસૈન્ધવત્રિકમ્

--- યવશતાહ્વાનાં --- વલીનકૈઃ
કુષ્ઠવક્ત્રસ્ય ચાયુક્તમેતત્ સ્યાદનુવાસનમ્

ઊરુસ્તમ્ભકટીપૃષ્ઠગુદવંક્ષણશૂલિષુ
પ્લીહોદાવર્તગુલ્મેષુ ફલતૈલં પ્રયોજયેત્

ઇતિ શૂલચિકિત્સા તે વિસ્તરેણ પ્રકીર્તિતા
સિદ્ધૈઃ પ્રયોગૈર્વિવિધૈઃ પ્રાણિનાં હિતકામ્યયા

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ શૂલચિકિત્સાધ્યાયોઽષ્ટાદશઃ

અથાષ્ટજ્વરચિકિત્સિતોત્તરાધ્યાય એકોનવિંશતિતમઃ
અથાતોઽષ્ટજ્વરચિકિત્સિતોત્તરમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

એકદ્વિત્રિસમુત્થાનાં નિદાનં પ્રાગુદાહૃતમ્
ચિકિત્સાં સંપ્રવક્ષ્યામિ સન્નિપાતસ્ય હેતુવત્

અહિતા --- ।
----- ગુડસંયુતઃ
બિલ્વોઽગ્નિમન્થઃ શ્યોનાકઃ કાશ્મર્યઃ પાટલિસ્તથા
એષાં તુ મૂલં નિષ્ક્વાથ્ય પિબેત્ સક્ષારસૈન્ધવમ્
સમઙ્ગી મધુકં મુસ્તં ભદ્રદાર્વથ શર્કરા
વાતજ્વરે પ્રયોક્તવ્યં ગુડૂચ્યા સહ પાનકમ્
વિદારિગન્ધા હ્યેરણ્ડં બૃહત્યૌ પૃશ્નિપર્ણિકા
ભદ્રદારુસમાયુક્તો વાતજ્વરહરો મતઃ
વિદારિગન્ધા કલશી તથા ગન્ધર્વહસ્તકઃ
મધુકં ભદ્રદારુશ્ચ ક્વાથઃ શર્કરયા યુતઃ
વાતજ્વરહરો દેયો માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતઃ
એરણ્ડં વરુણં ચૈવ બૃહત્યૌ મધુકં તથા
વાતજ્વરહરઃ ક્વાથો રાસ્નાકલ્કસમાયુતઃ
દ્વિપઞ્ચમૂલનિષ્ક્વાથઃ કોષ્ણો વા યદિ વા હિમઃ
રાસ્નાકલ્કસમાયુક્તો વાતજ્વરહિતો મતઃ
રાસ્નાસરલદેવાહ્વયષ્ટીમધુકસંયુતઃ
પેયો વિદારિગન્ધાદ્યો નિષ્ક્વાથો વા સસૈન્ધવઃ
પઞ્ચમુષ્ટિકયૂષેણ યુક્તામ્લલવણેન ચ
ભુઞ્જીત ભોજનં કાલે જાઙ્ગલાનાં રસેન ચ
પિબેદન્તરપાનં ચ બિલ્વમૂલશૃતં જલમ્
દ્વે પઞ્ચમૂલે વર્ચીવમેકેષીકાં પુનર્નવામ્
સહસ્રવીર્યાં નાદેયીં શતવીર્યાં શતાવરીમ્
વિશ્વદેવાં શુકનસાં સહદેવાં સનાકુલીમ્
રાસ્નાજગન્ધે પૂતીકં દેવાહ્વં દેવતાડકમ્
બલે દ્વે હંસપાદીં ચ ક્વાથોત્થીમુપલઙ્કશામ્
કૃષ્ણાગરું વ્યાઘ્રનખં શતપુષ્પાં પલઙ્કષામ્
કાયસ્થાં ચ વયસ્થાં ચ ચોરકં જટિલાં જટામ્
અપેતરાક્ષસીં યક્ષાં ગુહાહ્વામુષ્ટ્રલોમિકામ્
હરેણુકાં હૈમવતીં કૈટર્યં સુવહાં વચામ્
વૃશ્ચિકાલીં ચ ભાર્ગીં ચ --- સ્યા શિગ્રું ચ કલ્કશઃ
સંહૃત્ય તૈલં વિપચેદ્વાતજ્વરનિબર્હણમ્
પુરાણસર્પિઃસંસ્કારો વિધેયો જાઙ્ગલો રસઃ
દશમૂલકુલત્થાનાં યવાનાં કુડવસ્ય ચ
કુલીરશૃઙ્ગ્યા રાસ્નાયાઃ શટીપુષ્કરમૂલયોઃ
ભાર્ગ્યા દુરાલભાયાશ્ચ નિર્યૂહઃ સાધુ સાધિતઃ
તેનાસ્ય વિગુણો વાયુર્જ્વરશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ
વાતશ્લેષ્મસમુત્થસ્ય વ્યાખ્યાસ્યામિ ચિકિત્સતમ્
બૃહત્યૌ પુષ્કરં દારુ પિપ્પલ્યો નાગરં શટી
ક્વાથમેષાં પિબેદુષ્ણમાદૌ દોષવિપાચનમ્
દ્વિપઞ્ચમૂલં ભાર્ગીં ચ કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્
નાગરં પિપ્પલીં દારુ પિબેદ્વા સૈન્ધવાન્વિતમ્
પટોલં ધાન્યકં મુસ્તા મૂર્વા પાઠા નિદિગ્ધિકા
કષાય એષાં પાતવ્યઃ ષડઙ્ગો મધુસંયુતઃ
ત્રિફલા જીવનીયાનિ પિપ્પલીમૂલશર્કરે
સિદ્ધો ગ્રહઘ્નસંયુક્તો વાતશ્લેષ્મજ્વરાપહઃ
નાગરં દશમૂલં ચ કટ્વઙ્ગં દારુકદ્વયમ્
પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલા ભાર્ગી કર્કટાખ્યા દુરાલભા
વાતશ્લેષ્મજ્વરે પેયં સુખોષ્ણં સૈન્ધવાન્વિતમ્
તિક્તકં કટુરોહિણ્યાઃ કલ્કમક્ષસમં ભિષક્
હિઙ્ગુસૈન્ધવસંસૃષ્ટં પિબેત્ ક્ષિપ્રં સુખામ્બુના
કફજેઽનિલજે ચૈવ જ્વરે પીતં સુખાવહમ્
મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકે
નાગરામરદારુભ્યાં શૃતમુષ્ણં પિબેજ્જલમ્
બાલમૂલકયૂષેણ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા
કટૂષ્ણદ્રવ્યયુક્તેન મન્દસ્નિગ્ધેન ભોજયેત્
લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ટાયષ્ટિકોશીરબાલકૈઃ
ચન્દનાગરુબાહ્લીકશ્રીવેષ્ટકકુટન્નટૈઃ
મૂર્વાશતાહ્વાસરલસાલનિર્યાસરોચકૈઃ
ક્ષીરદ્રોણેઽર્ધપલિકૈર્ભિષક્તૈલાઢકં પચેત્
તત્ સાધુ સિદ્ધમાહૃત્ય સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્
લાક્ષાદિકમિદં તૈલ ---
પિપલ્યોઽતિવિષા મુસ્તા સ્થિરાઢ્યા સદુરાલભા
સચન્દનયવોશીરસારિવાઃ સનિદિગ્ધિકાઃ
રોહિણ્યામલકં બિલ્વં ત્રાયમાણાતિસાધિતમ્
ઘૃતં હન્તિ શિરઃ શૂલં કાસં જીર્ણજ્વરં ક્ષયમ્
વમનં કફરોગાણાં પૈત્તિકાનાં વિરેચનમ્
શોધનં શમનં કાર્યં કૃશે શમનશોધનમ્
મણ્ડાદિરિષ્યતે સામે વવાગૂર્વાતજે તથા
વિષૌષધિપ્રજાતાનાં પિત્તઘ્નીં કારયેત્ ક્રિયામ્
સન્નિપાતજ્વરસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્
સ સર્વલક્ષણોઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યોઽલ્પલક્ષણઃ
બલહીનસ્ય નષ્ટાગ્નેઃ સર્વથા નૈવ સિધ્યતિ
કિમઙ્ગ બાલકાનાં તુ ક્ષીણધાતુબલૌજસામ્
તથાઽપિ યત્નમાતિષ્ઠેદાનૃશંસ્યાદ્ભિષગ્વરઃ
સન્નિપાતેષુ દોષેષુ યો દોષો બલવાન્ ભવેત્
તમેવાદૌ પ્રશમયેચ્છેષં દોષમતઃ પરમ્
અલ્પાન્તરબલેષ્વેષુ દોષેષુ મતિમાન્ ભિષક્
શ્લેષ્માણમાદૌ શમયેત્ સ હ્યેષામનુબન્ધકૃત્
ગુરુત્વાત્ કૃચ્છ્રપાકિત્વાદૂર્ધ્વકાયાશ્રયાત્તથા
તસ્માજ્જ્વરે યદુદ્દિષ્ટં વાતપિત્તકફાત્મકે
તસ્માત્તસ્યામવસ્થાયાં તત્તત્ કાર્યં ચિકિત્સિતમ્
પિપ્પલ્યાદિવચાદારુવયસ્થાસરલાન્વિતઃ
પેયઃ કફોત્તરે સામે સહિઙ્ગુક્ષારસૈન્ધવઃ
દોષાસ્તેનાશુ પચ્યન્તે વિબન્ધશ્ચોપશામ્યતિ
નાગરં કટ્ફલં ધાન્યં મુસ્તં પર્પટકં વચા
દેવદાર્વભયા ભાર્ગી ભૂતીકં દશમં ભવેત્
શૃતં સૈન્ધવહિઙ્ગુભ્યાં પેયં વાતકફોત્તરે
ઊર્ધ્વજત્ર્વઙ્ગરોગાણાં જ્વરિતાનાં પ્રશસ્યતે
શટીપૌષ્કરપિપ્પલ્યો બૃહતી કણ્ટકારિકા
શુણ્ઠી કર્કટકી ભાર્ગી દુરાલમ્ભા યવાનિકા
શૂલાનાહવિબન્ધઘ્નં શટ્યાદ્યં કફવાતનુત્
વિડઙ્ગાતિવિષે ભાર્ગી પૌષ્કરં ચિત્રકં શટી
શાર્ઙ્ગેષ્ટા પિપ્પલી શુણ્ઠી પિબેદ્વાતકફોત્તરે
દુરાલભાવચાદારુપિપ્પલીમૂલનાગરમ્
--- પુષ્કરં શટી ।
ક્વાથં સલવણં દેયં હિઙ્ગુક્ષારાન્વિતં પિબેત્
સન્નિપાતે વિબન્ધે ચ વાતશ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે
જીવકર્ષભકૌ શૃઙ્ગી મૂલં પુષ્કરજં શટી
સન્નિપાતેઽનિલકફે કાસે ચૈષાં પ્રશસ્યતે
બૃહત્યૌ પુષ્કરં દારુ પિપ્પલ્યો નાગરં શટી
ક્વાથમેષાં પિબેદુષ્ણમાદૌ દોષવિપાચનમ્
દુરાલભા વચા દારુ પિપ્પલી ભદ્રરોહિણી
મહૌષધં કર્કટકી બૃહતી કણ્ટકારિકા
ક્વાથઃ સલવણઃ પેયઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ
દેવદારુ વચા મુસ્તં કૈરાતં કટુરોહિણી
ગુડૂચી નાગરં ક્વાથઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ
ઉરોગ્રહે કણ્ઠરોગે મુખરોગે ચ શસ્યતે
ત્રિફલા રોહિણી નિમ્બં પટોલં કટુકત્રયમ્
પાઠા ગુડૂચી વેતાગ્રં સપ્તપર્ણઃ સવત્સકઃ
કિરાતતિક્તકં મુસ્તા વચા ચેત્યેકતઃ શૃતમ્
કફોત્તરં નિહન્ત્યેતત્ પાનાદગ્નિં ચ દીપયેત્
પટોલમુસ્તમધુકરોહિણીક્વથિતં જલમ્
યોગમેતં ત્રિફલયા યુક્તં ચ સુરદારુણા
પાયયેન્મધુનાઽઽલોડ્ય સન્નિપાતે કફોત્તરે
આરગ્વધવચાનિમ્બપટોલોશીરવત્સકમ્
શાર્ઙ્ગેષ્ટાઽતિવિષા મૂર્વા ત્રિફલા સદુરાલભા
ભદ્રમુસ્તા બલા પાઠા મધુકં ભદ્રરોહિણી
કષાય એષ શમયેજ્જ્વરમાશુ ત્રિદોષજમ્
જાડ્યં સશોફમાધ્માનં ગુરુત્વં ચાપકર્ષતિ
નાગરં દશમૂલં ચ કટ્વઙ્ગં દા ---
--- શિશું પ્રાશયેયુઃ કથઞ્ચન
નવસદ્યઃક્ષતાનાં તદ્ વ્રણાનાં રોહણં ભવેત્
ક્ષતજં પ્રાપ્ય હિ વિષં દર્શયત્યાત્મનો બલમ્
પ્રસાદયતિ તચ્ચાશુ સન્ધત્તે ચ મધુ વ્રણમ્
તસ્માત્ સ્વભાવતો નૄણાં સહોષ્ણેનાશિતં મધુ
વિરુદ્ધત્વાત્ત્રિભિર્દોષૈર્જીવિતાન્તાય કલ્પતે
તુલ્યત્વાદુષ્ણયોગાચ્ચ યથા ચ મધુસર્પિષી
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ મધુવિશેષણીયો નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અથ ક્ષીરગુણવિશેષીયાધ્યાયો દ્વાવિંશતિતમઃ
અથાતઃ ક્ષીરગુણવિશેષીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ગોર્મહિષ્યા અજાયાશ્ચ નાર્યા ઉષ્ટ્ર્યા અવેઃ સ્ત્રિયાઃ
તુરઙ્ગ્યા ઇતિ ચોક્તાનિ પૂર્વમેવ પયાંસિ તુ

ભૂયશ્ચ ગુણવૈશેષ્યાત્ ક્ષીરાણ્યષ્ટૌ નિબોધ મે
પ્રજાપતેઃ પુરેચ્છાતઃ પ્રજાનાં પ્રાણધારણમ્

પઞ્ચભૂતગુણં ચાપિ ભૂરુહાં જન્મ કથ્યતે
વનસ્પતીનાં વૃક્ષાણાં વાનસ્પત્યગણસ્ય ચ

વીરુધામોષધીનાં ચ ગુલ્માનામપિ જીવક
વિવિધાનાં તૃણાનાં ચ સસ્યાનાં ચૈવ દેહિનામ્

એવમાદિગણો યસ્તુ ભૂમેઃ સાર ઉદાહૃતઃ
સોમસ્ય વાયુતેજોપાં બુદ્ધિશ્ચેતિ પ્રજાપતેઃ
તદાહારગુણોત્પન્નં ગવાદીનામતઃ પરમ્
યથા સર્વૌષધીસારં ક્ષીરોદે મથિતે પુરા
સંભૂતમમૃતં દિવ્યમમરા યેન દેવતાઃ
તથા સર્વૌષધીસારં ગવાદીનાં તુ કુક્ષિષુ
ક્ષીરમુત્પદ્યતે તસ્માત્ કારણાદમૃતોપમમ્
જરાયુજાનાં ભૂતાનાં વિશેષેણ તુ જીવનમ્
ક્ષીરં સાત્મ્યં હિ બાલાનાં ક્ષીરં જીવનમુચ્યતે
ક્ષીરં પુષ્ટિકરં વૃદ્ધિકરં બલવિવર્ધનમ્
ક્ષીરમોજસ્કરં પુંસાં ક્ષીરં પ્રાણગુણાવહમ્
ગર્ભધાનકરં ક્ષીરં બન્ધ્યાનામપિ યોષિતામ્
ક્ષીણાનાં ચ કૃશાનાં ચ શોફિનાં રાજયક્ષ્મિણામ્
વ્યાયામશ્રમનિત્યાનાં સ્ત્રીનિત્યાનાં ચ દેહિનામ્
સંક્ષીણરેતસાં ચાપિ ગર્ભસ્રાવે ચ દારુણે
રક્તપિત્તામયેઽર્શસ્સુ મદક્ષીણે જ્વરે તથા
ગર્ભશોષે ચ વાતાનાં ક્ષીરં પરમમુચ્યતે
સામાન્યાદિહ દુગ્ધાનાં પુરા ચોક્તા ગુણાદયઃ
પૃથક્ત્વેન ચ વક્ષ્યામિ ગવાદીનાં વિશેષણમ્
તૃણગુલ્મૌષધીનાં ચ અગ્રાગ્રં પય એવ હિ
ખાદન્તિ મધુરપ્રાયં લવણં ચ વિશેષતઃ
તત્સારગુણવૈશેષ્યાદ્ગવાં ક્ષીરં પ્રશસ્યતે
મધુરો હિ રસઃ શ્રેષ્ઠો રસાનાં પરિકીર્તિતઃ
તન્નિત્યં વા ગવાં ક્ષીરં મધુરં બૃંહણં મતમ્
ઔષધાગ્રાતિભક્ષત્વાદ્વિરેચયતિ તત્ પયઃ
એતસ્માત્ કારણાદુક્તં ગવાં ક્ષીરં રસાયનમ્
એષ વૈશેષિકગુણો ગોક્ષીરસ્ય પ્રકીર્તિતઃ
ક્રિમિકીટપતઙ્ગૈશ્ચ સર્પૈરપિ તૃણાશ્રિતૈઃ
સહ નાનાતૃણં હીનં મહિષ્યો ભક્ષયન્તિ હિ
અવગાહન્તિ તોયાનિ ગર્ભાણિ ચ વિશેષતઃ
એતસ્માત્ કારણાત્તાસાં ક્ષીરં કષાયશીતલમ્
શીતત્વાદ્દુર્જરં સ્નિગ્ધં ગુરુદાહનિબર્હણમ્
ગવાં ક્ષીરાચ્ચાલ્પા ગુણં મહિષીણાં પયો મતમ્
અજાનામલ્પકાયત્વાત્ કટુતિક્તાનિબર્હણાત્
અલ્પત્વાચ્ચ બલિત્વાચ્ચ લઘુ દોષહરં પયઃ
અલ્પત્વાત્તદ્ઘનં ક્ષીરં ઘનત્વાદપિ બૃંહણમ્
શીતં સંગ્રાહિ મધુરં બલ્યં વાતાનુલોમનમ્
મહાશયતયા શ્યામમધુરપ્રાયસેવનાત્
બહુત્વાચ્ચ ઘનત્વાચ્ચ બલ્યં પુષ્ટિકરં પયઃ
ગુરુ વૃષ્યં ચ નિર્દિષ્ટં મધુરં ચ વિશેષતઃ
અલ્પાહારતયોષ્ટ્રીણાં પ્રિયં ચાઽઽલવણં ---
---
અતીતે પ્રથમે માસિ પ્રાવૃટ્પ્રોષ્ઠપદાગમે
દિવ્યં ખાત્ પતિતં તોયં નામ્ના હંસોદકં શિવમ્
આપૂતં સૂર્યતેજોભિરગસ્ત્યેનાઽવિષીકૃતમ્
--- તિ
સ્નિગ્ધં વૃષ્યં ચ બલ્યં ચ હેમન્તે ગુરુ વર્ષતિ
શિશિરે વર્ષતિ જલં કફવાતપ્રકોપનમ્
વસન્તે વર્ષતિ જલં કષાયસ્વાદુરૂક્ષણમ્
તત્ર ---
--- પતિતં ક્ષિતૌ ।
તત્ પાત્રોપેક્ષિતવતિ પાત્રદોષેણ તત્ત્વતઃ
નાનારસત્વં ભજતે તોયં સંપ્રાપ્ય ભૂતલમ્
સર્વામ્બુ સદ્યઃપતિતમપ્રશસ્તમનાર્તવમ્
ત --- ।
---રૂદકમ્
કફાનિલકરં પિત્તે હિતં શીતાતિકારકમ્
રક્તાપિત્તહરં રૂક્ષમવશ્યાયોદકં લઘુ
એતચ્ચતુર્વિધં પ્રોક્તં તત્ત્વેનામ્ભોઽન્તરિક્ષજમ્ ।
સહૃ ---
--- શ્લેષ્મપ્રકોપનાઃ ।
ક્ષારોદાઃ પ્રાક્સૃતા નદ્યઃ કફઘ્નાઃ પિત્તકોપનાઃ
લઘૂદકાઃ પ્રતીચીગા વાતલાઃ કફનાશનાઃ
ક્ષારં તાભ્યસ્તુ સામુદ્રં મધુરં ગુરુ પચ્યતે
--- ।
---- લવણં જલમ્
સાભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકિ શીતં પિત્તઘ્નમૌદ્ભિદમ્
સત્ત્વક્લેદમલાદ્દુષ્ટં પલ્વલામ્બુ ગુરુ સ્મૃતમ્
કષાયમધુરં સ્વાદુ વિમલં સારસં જલમ્
કૌપં પિ ---
---- ।
ઇત્યષ્ટધા જલં પ્રોક્તં ભૂમિજં વૃદ્ધજીવક
લઘુ પ્રકામં સસ્નેહં શીતં સર્વરસાન્વિતમ્
તૃષ્ણાપહં મનોહ્લાદિ શ્લેષ્મઘ્નં ક્રિમિનાશનમ્
રક્ષોઘ્નં જીવનં વૃષ્યં મૂર્ચ્છાઘ્નં ---
--- સૂક્ષ્મપ્રાણિસમાકુલમ્ ।
બહલં કલુષં ચૈવ તથા પિચ્છિલમાવિલમ્
ગ્રામક્ષેત્રરસૈર્દુષ્ટં વિષમૂલોપદૂષિતમ્
શકુન્તક્રિમિશૈવાલયુક્તમત્યુષ્ણચિક્કણમ્
---
--- ગુર્વિણીષુ ચ વર્જયેત્ ।
ધાત્રીણાં ચ વિશેષેણ સ્વસ્થાનાં રોગિણામપિ
પૂર્વોક્તગુણબાહુલ્યાત્ પાનીયં સેવ્યમિષ્યતે
વિપાકે મધુરં શૈત્યાદ્વારિ પિત્તઘ્નમુચ્યતે
--- ।
---- ણશીતમુષ્ણમથાપિ વા ।
ભક્તસ્ય પૂર્વં પીતં વા કૃશત્વં કુરુતે શિશોઃ
ભક્તસ્ય મધ્યે પીતં તન્મધ્યમત્વં નિયચ્છતિ
ભક્તસ્યોપરિ પીતં તુ પીનત્વં સંપ્રયચ્છતિ
--- નિષ્ક્વાથોષ્ણામ્બુ પાચનમ્
શ્રમે ભેદેષુ તૃષ્ણાસુ મૂર્ચ્છાસ્વતિપિપાસિતે
નિષ્ક્વાથલાઘવાદમ્બુ સલિલં તપ્તશીતલમ્
નિર્દિશેત્ સર્વદોષઘ્નં બાલાનાં --- ।
--- મુષ્ણોદકં શિશોઃ ।
રક્તપિત્તામયં ત્યક્ત્વા પ્રાયો વાતકફાત્મકે
રોગે શિશુર્વા ધાત્રી વા ગુર્વિણી વોષ્ણકં પિબેત્
ક્વચિદ્રોગવિશેષેણ તપ્તશીતં હિતં બહુ
અથાન્તરિક્ષં શરદિ પ્રશસ્તં
સંતપ્યમાનં ચ રવેર્મયૂખૈઃ ।
પિબેત્સરો વાઽથ નદીં તડાગં
હેમન્તકાલે શિશિરે ચ બાલઃ
વાપ્યૌદ્ભિદં પ્રાસ્રવણં હિ તોયં
ગ્રીષ્મે પ્રશસ્તં કુસુમાગમે ચ । વર્ષાસુ કૌપં સલિલં પ્રશસ્ત મારોગ્યહેતોરથ તપ્તશીતલમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ પાનીયગુણવિશેષીયાધ્યાયઃ

અથ માંસગુણવિશેષીયાધ્યાયશ્ચતુર્વિંશઃ
અથાતો માંસગુણવિશેષીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

માંસં વૃષ્યં ચ બલ્યં ચ માંસં પ્રાણવિવર્ધનમ્
માંસં પુષ્ટિકરં વૃદ્ધકૃશાનાં માંસવર્ધનમ્

ક્ષયિણાં ક્ષીણદેહાનાં માંસમેવ પરાયણમ્
ન માંસતુલ્યમન્યત્ત્વારોગ્યવીર્યવિવર્ધનમ્

નરાણાં ક્ષીણશુક્રાણાં માંસં રેતોભિવર્ધનમ્
બન્ધ્યાનામપિ નારીણાં કુમારાણાં તથૈવ ચ

ગર્ભાધાનકરં માંસમન્તે પુષ્ટિકરં તથા
ગર્ભિણીનાં ચ નારીણાં વાતપ્રશમનં પરમ્

સ્ત્રીણાં પ્રસવકાલે તુ માંસ --- મેવ ચ
ગર્ભકાલે ચ બાલાનાં સરસં પરમૌષધમ્

સ્ત્રીપ્રિયાણાં તથા પુંસાં નિત્યવ્યાયામસેવિનામ્
ક્ષીણાનાં યક્ષ્મિણાં ચૈવ જ્વરક્ષીણાશ્ચ યે નરાઃ

વાતાહતાસ્તુ યે સત્ત્વાસ્તેષાં માંસરસો હિતઃ
સુસંસ્કૃતો માંસરસો બિડજીરકહિઙ્ગુભિઃ

સ્નેહે સિદ્ધશ્ચ પયસા વિશેષાદ્વાતિકે સ્મૃતઃ
વાતપિત્તોત્તરે પુંભિઃ શર્કરામધુરીકૃતઃ

સ્નિગ્ધો માંસરસઃ પેયસ્તથા રક્તામયાર્દિતૈઃ
ક્ષીણસિદ્ધો માંસરસો મધુરો લવણોઽપિ વા

બાલાનાં ક્ષીણદેહાનાં ગર્ભકાલે ચ શસ્યતે
હિતં ચ બાલકામાનાં માંસસ્વરસસાધિતઃ

સુસિદ્ધં લવણે સિદ્ધં માંસં કટુકરોચનમ્
કાયાગ્નિદીપનં ચૈવ રસા --- પો હિતઃ

વેસવારઃ સમધુરો લાવણો વાઽપિ રોચનઃ
પિષ્ટચૂર્ણિતપક્વં વા પ્રકુ---વાપિવાન્નતત્

શૂલ્યમઙ્ગારતપ્તં ચ માંસં શ્લેષ્મામયે હિતમ્
સામ્લઃ સલવણશ્ચૈવ
હિતસ્તસ્માત્તુ જીવક

પિષ્ટં વા ખણ્ડશો વાઽપિ માંસં પુટકસાધિતમ્
સહિઙ્ગુસૈન્ધવબિડૈર્મરિચામ્લસજીરકૈઃ

સાઙ્કુરૈર્ધાન્યકૈશ્ચૈવ શૃઙ્ગબેરાર્દ્રકૈરપિ
પલાશે ભૂસ્તૃણોપેતં માંસં સિદ્ધં પ્રયોજયેત્

અથ માંસરસં સર્પિઃ
સિદ્ધં સક્ષીરમિષ્યતે ।
રસપાકવિશેષેણ તદ્બલ્યં
તદ્રસાયનમ્

અતઃ પરં તુ માંસાનાં રસપાકવિશેષણમ્
વક્ષ્યે ગુણવિશેષં ચ વૃદ્ધજીવક તચ્છૃણુ

કફપિત્તકરં માંસં ગવાં વાતે હિતં ગુરુ
વિદાહિ બૃંહણં ચૈવ ખઙ્ગમાંસં ચ તત્સમમ્

ન્યઙ્કૂનાં વિહિતં વાતે કફપિત્તહરં લઘુ
સક્ષારં દાન્તિનં માંસં બૃંહણં કટુતિક્તકમ્

વીર્યેણોષ્ણં ચ તદ્વિદ્યાત્ કફપિત્તં કરોતિ ચ
ગોકર્ણમાંસં તત્તુલ્યં ગવયસ્ય રુરોરપિ

રસે પાકે ચ મધુરં વાતપિત્તહરં ગુરુ
ઉષ્ણં ચૈવ ચ્છાગમાંસમાવિકં ચાપિ તદ્ગુણમ્

વૃષ્યં તુ માંસં વારાહં મધુરં ગુરુ પચ્યતે
તદ્ગુણં માહિષં વિદ્ધિ શૌકરં સ્યાત્તતો ગુરુ

ગર્દભસ્ય તથાઽશ્વસ્ય માંસં યત્ પૃષતસ્ય ચ
કફઘ્નં વાતલં રૂક્ષં કટુતિક્તાહ્વયં લઘુ

શ્વદંષ્ટ્રો વૃષદંષ્ટ્રશ્ચ ઋષ્યઃ શરભ એવ ચ
વાતઘ્ના ઉષ્ણવીર્યાશ્ચ રસતઃ કટુકાન્વયાઃ

ગોલાઙ્ગૂલા વાનરાશ્ચ તત્તુલ્યા મધુરોત્તરાઃ
વૃકર્ક્ષકોકજમ્બૂકાઃ સિંહા વ્યાઘ્રતરક્ષવઃ

સ્વાદ્યમાંસાસ્ત્વિમે વૃષ્યા ઉષ્ણાઃ પિત્તવિવર્ધનાઃ
કષાયતિક્તા રસતો વાતઘ્નાઃ કટુપાકિનઃ

નકુલો મૂષિકઃ શ્વાવિદ્બભ્રુઃ શલ્યક એવ ચ
કષાયમધુરાઃ શીતા વૃષ્યા ગોધાશ્ચ તદ્ગણાઃ

યે સ્યુઃ શશકુરઙ્ગાદ્યાઃ સૃમરશ્ચમરાશ્ચ યે
લઘવો---ષ્ણાઃ પિત્તલા નાતિબૃંહણાઃ

બાર્હિણં મધુરોષ્ણં તુ વિષઘ્નં ગુરુ બૃંહણમ્
તુલ્યં કૌક્કુટજં વન્યં તત્તુલ્યં ગ્રામ્યકૌક્કુટમ્

વિષ્કિરાઃ ક્રૌઞ્ચવર્તીકા મયૂરેણ સમાઃ સ્મૃતાઃ
તસ્માલ્લઘુસ્તુ વર્તીરો વર્તીકા લઘવો લઘુઃ

તિત્તિરિસ્તુ કટુઃ પાકે સોષ્ણસ્તુ કફવાતજિત્
કપિઞ્જલશ્ચકોરશ્ચ ઉપચક્રશ્ચ તત્સમાઃ

લોહપૃષ્ઠો રક્તપૃષ્ઠો રક્તાક્ષો જીવજીવકઃ
તથાઽન્યે હિમવજ્જાતા મધુરા વૃષ્યબૃંહણાઃ

ગુરવઃ શીતલાઃ પાકે કષાયા રસતસ્તથા
ખઞ્જરીટો વપુક્કારઃ ક્રકરો દીર્ઘપુંસકઃ

કોયષ્ટિકઃ કપોતશ્ચ રક્તપાદો વસન્તકઃ
ભૃઙ્ગરાજોઽથ હારીતઃ કોકિલઃ શુકસારિકાઃ

એતે ચાન્યે ચ પ્રચ્છદા શીતમારુતકોપકાઃ
કષાયમધુરાઃ સ્વાદે કફઘ્નાઃ કટુપાકિનઃ

ગૃધ્રઃ કાકઃ શ્યેનચાષૌ ભાસોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ
શશન્તા મૂષિકાઃ કોડાસ્તથાઽન્યે માંસભોજનાઃ

પ્રસહાસ્તે તુ મધુરા વાતઘ્ના કટુપાકિનઃ
બૃંહણાશ્ચોષ્ણવીર્યાશ્ચ સતતં શોષિણાં હિતાઃ

પ્લવા બકા બલાકાશ્ચ તીદાર્યઃ કુરરાસ્તથા
--- રક્તાક્ષા મલ્લિકાક્ષાઃ સવારટાઃ

નન્દીમુખા મેઘરાવાઃ શરાખ્યા જલકુક્કુટાઃ
સમુદ્રકાકાઃ કુહરા ગોટુભા ગણ્ડમાલકાઃ

કારણ્ડવાઃ સજોમૂતાસ્તથાઽન્યે જલચારિણઃ
પાકે ચ મધુરા વૃષ્યા ગુરવશ્ચ ---

---

હંસસ્તુ ગુરુરત્યર્થં વૃષ્યોઽથ કફપિત્તલઃ
શરારિઃ પાકહંસશ્ચ ચક્રવાકસ્તથૈવ ચ

જાલપાદાસ્તથાઽન્યે ચ હંસતુલ્યા ગુણૈઃ સ્મૃતાઃ
ક્રૌઞ્ચઃ કુલિઙ્ગો દ્રવિડઃ પદ્મપુષ્કરસાદકઃ

વાર્ધીણસઃ સારસશ્ચ સારઙ્ગો ધામૃણ્યલિકઃ
એતે ચાન્યે ચાબુચરાઃ પક્ષિણો ગુરવઃ સ્મૃતાઃ

રસે પાકે ચ મધુરા ઉષ્ણાઃ સલવણાન્વયાઃ
વૃષ્યા વાતહરાશ્ચૈવ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ

નલમીનો ઝષશ્ચૈવ પાઠીનશ્ચર્મપીવરઃ
ચેલીમઃ શકુલાર્ભશ્ચ શિલીન્ધ્રો ગર્ગરસ્તથા

પુષ્કરો ગોકરો મૂચો વારડઃ શૂલપાટલઃ
કૃષ્ણમત્સ્યઃ શ્વેતમત્સ્યો ગોમત્સ્યો રોહિતસ્તથા

શકલી મહાશકલી ચમ્પઃ કુન્દોઽથ મદ્ગુરઃ
ઇલ્યઃ શઙ્કુશ્ચિચરણો રાજીવઃ શફરી તથા

એતે ચાન્યે ચ બહવો વિવિધા મત્સ્યજાતયઃ
રસે પાકે ચ મધુરા વાતઘ્ના વૃષ્યબૃંહણાઃ

ઉષ્ણવીર્યાશ્ચ તે જ્ઞેયા ગુરવઃ કફપિત્તલાઃ
લઘ્વાશયાસ્તેઽન્યે તુ કિઞ્ચિત્તિક્તાન્વયાન્તરાઃ

રોહિતો નલમીનશ્ચ --- લઘવઃ સ્મૃતાઃ ।
કૂર્મો દુટિશ્ચ નક્રશ્ચ મકરોઽવકુશસ્તથા

તિમિઃ સહસ્રદશનસ્તથૈવ ચ તિમિઙ્ગિલઃ
ઇઞ્ચકઃ શુક્તિકઃ શઙ્ખોઽવલૂકો જલસૂકરઃ

શમ્બૂકશ્ચન્દ્રિકઃ શૃઙ્ગી કર્કટઃ શકુટીપયઃ
એતે ચાન્યે ચ જલજા મધુરા રસપાકયોઃ

ગુરવશ્ચોષ્ણવીર્યાશ્ચ ગુરવઃ કફપિત્તલાઃ
આનૂપે તૂત્તમશ્ચ્છાગઃ શ્રેષ્ઠો મત્સ્યેષુ રોહિતઃ

જલજે શુક્તિકૂર્મૌ ચ વારટોઽપ્યથ પક્ષિષુ
એણો મૃગેષુ પ્રવરઃ પ્રતુદેષુ શુકો વરઃ

વિષયેષુ --- ગ્ન્યો લાવઃ ખગેષુ તુ ।
તિત્તિરો વિષ્કિરેષ્વગ્ન્યઃ કાકોઽગ્ન્યઃ પ્રસહેષુ તુ

લઘૂક્તં રુધિરં માંસાદ્ ગુરુ મેદશ્ચ ચર્મ ચ
મજ્જાવસે ગુરુતરે તેભ્યો ગુરુ શિરઃ સ્મૃતમ્

લઘુઃ સ્કન્ધો હિ શિરસસ્તસ્માત્ પાર્શ્વં લઘુ સ્મૃતમ્
પાર્શ્વાત્ સક્થિ લઘુ પ્રોક્તં પાદમાંસં ગુરુ સ્મૃતમ્

વસા મેદશ્ચ મજ્જા ચ વાતપિત્તહિતાઃ સ્મૃતાઃ
રસે પાકે ચ મધુરાઃ સ્નેહાચ્છ્લેષ્મપ્રકોપનાઃ

રક્તં રક્તપ્રશમનં માંસં માંસમ્વિવર્ધનમ્
ગુરવઃ પ્રાણિનો બાલા યુવાનો વૃષ્યબૃંહણાઃ

વૃદ્ધાસ્તુ વાતલા રૂક્ષાઃ પુંભ્યસ્તુ લઘવઃ સ્ત્રિયઃ
મૃગાલ્લઘુતરઃ પક્ષી પક્ષિભ્યોઽમ્બુચરો ગુરુઃ

મહાશરીરાશ્ચાલ્પકાયા લઘવો જીવક સ્મૃતાઃ
વિજ્ઞેયાશ્ચાલ્પભુગ્ભ્યોઽપિ ગુરવો બહુભોજનાઃ

લઘવોઽલ્પભૂમિચરા અલસેભ્યો વિદૂરગાઃ
લઘુદેશચરા અલ્પા લઘવો લઘુભોજનાઃ

ગુરુદેશચરાઃ સ્થૂલા ગુરવો ગુરુભોજનાઃ
પાશબદ્ધં ગુરુ માંસં રૂક્ષં ક્ષુદ્વ્યાધિભિર્હતમ્

શ્વભિર્હતં પીતરક્તં નાતિબૃંહણમુચ્યતે
પિષૈર્હતમભક્ષ્યં સ્યાચ્છુષ્કં નાતિગુણાવહમ્

સદ્યોઽપરિક્લિષ્ટહતં માંસં ધાતું વિવર્ધયેત્
પૂતિમાંસં ગુર્વસારં તદવૃષ્યમબૃંહણમ્

એવં માંસવિશેષજ્ઞઃ કલ્પયેદ્ભોજને સદા
બાલાનાં ગુર્વિણીનાં વા બાલપુત્રાસુ વા ભિષક્

દુષ્પ્રજાતાસુ વા સ્ત્રીષુ બાલે વા કૃશિતે સદા
પ્રયુઞ્જન્ સિદ્ધિમાપ્નોતિ તત્ત્વવિદ્ વૃદ્ધજીવક

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ખિલેષુ માંસગુણવિશેષીયાધ્યાયશ્ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અથ દેશસાત્મ્યાધ્યાયઃ પઞ્ચવિંશઃ
અથાતો દેશસાત્મ્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

કશ્યપાખ્યમૃષિશ્રેષ્ઠં પૃષ્ટવાન્ --- રોચતઃ
દેશસાત્મ્યમજાનન્તઃ કથં કુર્યુશ્ચિકિત્સિતમ્

કસ્ય દેશસ્ય મધ્યે તુ કુરુક્ષેત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્ કાશિરાજો મહામુનિઃ

ઇદમુત્તરમક્લિષ્ટં વ્યાખ્યાતુમુપચક્રમે
કુરુક્ષેત્રં મધ્યદેશાદ્યોજનાનાં શતં પરમ્

સમસ્તાન્ ષડ્રસાન્ પ્રાયો ભુઞ્જતે મધ્યદેશજાઃ
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નવીરાસ્તે તુ ભુઞ્જન્તો વાઽસકૃત્તથા

પૂર્વદેશસ્તુ વિજ્ઞેયો મધુરઃ શીતલો ગુરુઃ
કુમારવર્તનીમાદૌ કટીવર્ષસ્તથૈવ ચ

મગધાસુ મહારાષ્ટ્રમૃષભદ્વીપમેવ ચ
પૌંડ્રવર્ધનકં ચાપિ મૃત્તિકાવર્ધમાનકમ્

કર્વટં ચ સમાતઙ્ગં તામલિપ્તં સચીરકમ્
પ્રિયઙ્ગુમથ કૌશલ્યં કલિઙ્ગપૃષ્ઠપૂરકમ્

એષુ પ્લીહવિનો મર્ત્યા ગલગણ્ડિકમેવ ચ
ગુડશાલ્યોદનપ્રાયા મત્સ્યભોજનસેવિનઃ

પ્રાયશો મધુરાહારા વાતશ્લેષ્માત્મકા નરાઃ
તેષાં કટુકતિક્તં ચ રૂક્ષમુષ્ણં ચ ભોજનમ્

યચ્ચાન્યદપિ શ્લેષ્મઘ્નં તેષાં તત્તત્ પ્રયોજયેત્
કઞ્ચીપદા નવધ્વાના કાવીરાસ્તુલ્યયોરપિ

વાનસી કુમુદારાજ્યં ચિરિપાલિસ્તથૈવ ચ
ચીરરાજ્યઞ્ચ ચોરાણાં પુલિન્દં દ્રવિડેષુ ચ

કરઘાટશનાનાં ચ વિવેહા મણ્ડપેષુ ચ
કાન્તારં ચ વરાહં ચ ઘટાસ્વાભીરમેવ ચ

દક્ષિણાં દિશમાશ્રિત્ય દેશા વિ ---
---
ખિલસ્થાનસ્યૈતાવાનેવ ભાગ ઉપલબ્ધઃ
કાશ્યપસંહિતા વૃદ્ધજીવકીયતન્ત્રં ચ
એતાવત્યેવોપલબ્ધભાગે
વિશ્રામ્યતિ