Kashyapa Samhita · Chapter p2

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

hutāgnihotramāsīnaṃ gaṅgādvāre prajāpatim
papraccha sthaviraḥ kāle prajānāṃ hitakāmyayā

bhagavam̐llaśunotpattiṃ prayogaṃ copayojane
śrotumicchāmikālaṃ ca rogān yeṣu na yeṣu ca

vyāpadaścāsya kāḥ santi kiṃ ca tāsāṃ cikitsitam
annapānaṃ ca kiṃ tatra parihāraḥ phalaṃ ca kim

iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa munirāha prajāhitam
śṛṇu saumya yathotpannaṃ laśunaṃ saparāyaṇam

na lebhe garbhamindrāṇī yadā varṣaśatādapi
tadaināṃ khādayāmāsa śakro'mṛtamiti śrutiḥ

savyena parirabhyaināṃ bāhunāṃ cāruṇā snihā
vrīḍantīṃ sāntvayan devīṃ patirbhāryāmapāyayat

tasyāstu saukumāryeṇa hriyā ca patisannidhau
amṛtasya ca sāratvādudgāra udayadyadā

yadṛcchayā ca gāmāgādamedhye nipapāta ca
tato'bravīcchacīmindro bahuputrā bhaviṣyasi

etaccāpyamṛtaṃ bhūmau bhaviṣyati rasāyanam
sthānadoṣāttu durgandhaṃ bhaviṣyatyadvijopagam

laśunaṃ nāmatastacca bhaviṣyatyamṛtaṃ bhuvi
evametat samutpannaṃ śṛṇu tasya kriyāvidhim

raso'sya bīje kaṭuko nāle lavaṇatiktakau
patrāṇyasya kaṣāyāṇi vipāke madhuraṃ ca tat

svādustiktaḥ kaṭuścātra yathāparaparotkaṭāḥ
svādutvādguru sasnehaṃ bṛṃhaṇaṃ laśunaṃ param

rasasādhāraṇatvācca sādhāraṇarujāpaham
āyuṣyaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ dhanyamārogyamagnimam

smṛtimedhābalavayovarṇacakṣuḥprasādanam
mukhasaugandhyajananaṃ srotasāṃ ca viśodhanam

śukraśoṇitagarbhāṇāṃ jananaṃ hrīniṣedhayoḥ
saukumāryakaraṃ keśyaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param

amṛtodbhūtamamṛtaṃ laśunānāṃ rasāyanam
dantamāṃsanakhaśmaśrukeśavarṇavayobalam

na jātu bhraśyate jātaṃ nṛṇāṃ laśunakhādinām
na patanti stanāḥ strīṇāṃ nityaṃ laśunasevanāt

na rūpaṃ bhraśyate cāsāṃ na prajā na balāyuṣī
saubhāgyaṃ vardhate cāsāṃ dṛḍhaṃ bhavati yauvanam

pramadā'tividhāyāpi laśunaiḥ prāpnute mṛjām
nacaināṃ saṃprabādhante grāmyadharmādbhavā gadāḥ

kaṭīśroṇyaṅgamūlānāṃ na jātu vaśagā bhavet
na jātu bandhyā bhavati na jātvapriyadarśanā

dṛḍhamedhāvidīrghāyurdarśanīyaprajā bhavet
aśrānto grāmyadharmeṣu śukradhāśca bhavennaraḥ

yāvatībhiśca samiyāttāvatyo garbhamāpnuyuḥ
nīlotpalasugandhiśca padmavarṇaśca jāyate

gātramārdavamāpnoti kaṇṭhamādhuryameva ca
grahaṇīdoṣaśamanaṃ paraṃ kāyāgnidīpanam

cyutabhagnāsthirogeṣu sarveṣvanilarogiṣu
puṣparetobhrame kāse kuṣṭharogeṣu sarvaśaḥ

krimigulmakilāseṣu kaṇḍvāṃ visphoṭakeṣu ca
vaivarṇyatimiraśvāsanaktamāndhyālpabhojane

jīrṇajvare vidāhe ca tṛtīyakacaturthake
srotasāmupaghāteṣu gātrajāḍyopaśoṣayoḥ

aśmarīmūtrakṛcchreṣu kuṇḍale'tha bhagandare
pradara plīhaśoṣeṣu pāṅgulye vātaśoṇite

laśunānyupayuñjīta medhāgnibalavṛddhaye
mucyate vyādhibhiḥ kṣipraṃ vapuścādhikamāpnute

nānyattacchlaiṣmike vyādhau paittike vā prayojayet
hrasiṣṭhaḥ sthaviro'nagniḥ sūtikā garbhiṇī śiśuḥ

āme jvare'tisāre ca kāmalāyāṃ tathā'rśasi
ūrustambhavibandheṣu galavaktrarujāsu ca

sadyovānte virikte ca kṛtanasye viśoṣite
tṛṣṇācchardiparīteṣu hikkāśvāsātivṛddhiṣu

adhṛtiṣvasahāyeṣu daridreṣu durātmasu
dattabastinirūheṣu laśunaṃ na prayojayet

akṣīṇāgnibalānāṃ tu sarvarogeṣu śasyate
pauṣe māghe'thavā māse laśunānyupayojayet

vayasthāni suhṛdyāni nistuṣāṇyaviśodhitam
kāyāgnikālasātmyena mātrā syānniyamo'pi ca

catuṣpalī bhavenmātrā laśunānāṃ kanīyasī
ṣaṭpalī madhyamā śreṣṭhā palāṣṭau ca daśātha vā

śataṃ ṣaṣṭiḥ śatārdhaṃ ca mātrāḥ syurgaṇiteṣvapi
śuṣkeṣu baddhabījeṣu palavaddhariteṣu tu

athavā yāvadutsāhaṃ bhakṣayedapi mūrcchitaḥ
puṇye'hani naro dhīro laśunānanupacārayet

bahvagnike nirudvegaṃ nivātaśaraṇaḥ sukhī
mārgakauśeyakārpāsakovayājinakambalaiḥ

p2.41

vāsobhinirmalairyukto bhṛśaṃ cāgarudhūpitaiḥ
dhūpaiścūrṇaiśca yuktaḥ syānnityaṃ vidhṛtapādukaḥ

p2.42

laśunānyānayedanyastvathānya upakalpayet
patrāṇi varjayedeṣāṃ bījaṃ nālaṃ ca kalpayet

p2.43

sūkṣmacchinnāni kṛtvā ca sarpiṣā plāvayedbhṛśam
haiyaṅgavīnaṃ tu ghṛtaṃ tailaṃ bālocitaṃ navam

p2.44

plāvanaṃ yāvadutsāhaṃ tiṣṭheyuścāplutānyapi
dvitripañcadaśāṣṭāhaṃ praśastasnehabhāvitam

p2.45

ātmacintāmanusvāpaṃ dantakāṣṭhaṃ vivarjya ca
jīrṇāhāraḥ sukhotthāyī brāhmaṇān svastivācya ca

p2.46

āsitvā bhakṣayettāni sevyamuṣṇodakaṃ sadā
upadaṃśe'pi dātavyamārdrakaṃ viśvabheṣajam

p2.47

kesaraṃ mātuluṅgānāmatha vā jīvadāḍimam
mūlakaṃ varjayitvā ca dadyāddharitakānyapi

p2.48

aṅgānāmapi bhṛṣṭānāṃ cūrṇaṃ syādavacūrṇanam
tvakpatraśuṇṭhīmaricasūkṣmailājātimiśritam

p2.49

lavaṇānyapi sarvāṇi lābhatastatra cūrṇayet
sujātaṃ madyamapyasya yuktitaḥ samudānayet

p2.50

laśunānyantarā khādet pibenmadyaṃ tathā'ntarā
sukhamagnimupāsīno bhakṣayettṛptaye śanaiḥ

p2.51

uṣṇodakaṃ vā madyaṃ vā śṛtaṃ vā'nupibet payaḥ
hetvagnirogasātmyajño dvitīyaṃ na ca bhakṣayet

p2.52

tataḥ kalāyacūrṇena hastamuṣṇodakena ca
prakṣālya mukhamoṣṭhau ca guruprāvaraṇo'gnimān

p2.53

tāmbūlapatraṃ sasvākaṃ sajātīkaṭukāphalam
lavaṅgapuṣpakarpūrakakkolakaphalānvitam

p2.54

niṣṭhīvan dhārayedāsye na ca nidrāṃ divā bhajet
tenāsya vilayaṃ śleṣmā yāti mūrcchā ca śāmyati

p2.55

saugandhyaṃ jāyate cāsya daurgandhyaṃ ca vinaśyati
tṛṣitastu pibeduṣṇaṃ dīpanīyaśṛtaṃ jalam

p2.56

atyantapaittiko vā'pi kaduṣṇaṃ pātumarhati
śṛtaṃ mustakaśuṇṭhībhyāṃ saśuṇṭhībālakena vā

p2.57

śuṇṭhyā vā kevalaṃ koṣṇaṃ niśi pītvā sukhaṃ svapet
etena vidhinā khādet pakṣaṃ māsamṛtuṃ tathā

p2.58

trimāsaṃ haimanaṃ vā'pi caturo vā jitendriyaḥ
dravyamāsādya rogaṃ ca yathākālaṃ prayojayet

p2.59

rūkṣāṇi tu na bhakṣyāṇi tāni pittabhayādvadhaiḥ
annamapyalpaśo deyaṃ śṛṇu yādṛśakaṃ hitam

p2.60

kapālabhṛṣṭapakvāḥ syuryavagodhūmamaṇḍakāḥ
rūkṣāḥ sugandhayo hṛdyāḥ pūpaṭā lavaṇairyutāḥ

p2.61

śālīnāṃ polikāścoṣṇā mudgakulmāṣasaṃskṛtiḥ
saktupiṇḍyaḥ sulavaṇāḥ kusnehāḥ pañcapaṭṭitāḥ

p2.62

lāvaiṇatittiriśaśakapiñjalacakorakāḥ
māṃsārthaṃ jāṅgalāścānye vidheyā mṛgapakṣiṇaḥ

p2.63

abhyuṣṇāḥ saṃskṛtānamlalavaṇasnehaveṣaṇaiḥ
māṃsaṃ śastaṃ phalāmlaṃ vā kolāmalakadāḍimaiḥ

p2.64

vāstuko dāḍime siddhaścāṅgeryāmalakena vā
burburvṛṣasya vā puṣpamathavā bālamūlakam

p2.65

yaḥ snehaṃ bahu bhuñjīta rūkṣānnaṃ tasya śasyate
alpasnehāśano bhojyaṃ susnigdhaṃ tu nidhāpayet

p2.66

kuṣṭhī śvāsī tamī kāsī pramehī vātakuṇḍalī
dhyāyī plīhyarśaso gulmī bhakṣayeyurvinā'mbhasā

p2.67

bhakṣitānte tato yūṣaṃ vidadhyāt pānabhojane
laśunānāṃ palaṃ piṣṭaṃ dvipalaṃ dāḍimasya ca

p2.68

dvipalaṃ dvipalaṃ dadyānmāṃsasya ghṛtatailayoḥ
suveṣaṇaṃ sulavaṇaṃ soṣṇaṃ kṣudhitamāśayet

p2.69

śāliṣaṣṭikagaurāṇāṃ bhaktaṃ tenālpaśo bhajet
tryahaṃ sadadhitakraṃ tu yūṣamasyopapādayet

p2.70

tatastryahe saśuktaṃ tu mudgamaṇḍādyataḥ param
na paryuṣitamaśnīyādyūṣaṃ nityaṃ tu sādhayet

p2.71

viruddhāni vidāhīni varjayecchākagorasān
abhiṣyandīni cānnāni māṃsaṃ bhakṣyaikṣavāṇi ca

p2.72

adhvānaṃ maithunaṃ cintāṃ śokavyāyāmaśoṣaṇam
ahitaṃ varjayet sarvaṃ nivātaśayanāsanaḥ

p2.73

tyajañchītopacārāṃśca laśunānyupayojayet
śītopacārāt snehācca jalodaramavāpnuyāt

p2.74

snehādaṇḍopacārācca pāṇḍuśopharujābhayam
snehād gurvannapānācca grahaṇīdoṣakāmale

p2.75

kumadyamatsyagavyaistu jvarakuṣṭhakṣayāhatiḥ
rūkṣebhyaścoṣṇakāle ca sarvapittarujābhayam

p2.76

śūlātisārasādhmānahṛllāsacchardyarocakāḥ
hikkā visūcikā śvāsanidre'nye'trāpyupadravāḥ

p2.77

upadravapratīkāraḥ kāryaḥ svaiḥ svaiścikitsitaiḥ
chardyajīrṇavidāheṣu gaurave kaphasaṃbhave

p2.78

laṅghayitvā yathāyogaṃ pathyāśī punarācaret
virekaṃ vamanaṃ nasyaṃ kuryācca kavalagrahān

p2.79

dehavyādhibalāpekṣī tīkṣṇāṃstvasya vivarjayet
śraddadhāno bhaveddhīmānna tvaretodvijeta vā

p2.80

atha pathyāśane vṛtte saptāhāt sarvabhojinam
nirupadravamāśvastaṃ balinaṃ laśunādinam

p2.81

pāyayettriphalāyuktaṃ sarpiḥ salavaṇaṃ tryaham
na vihanyādyathā'hāraḥ pakvamannaṃ ca bhojayet

p2.82

kāye doṣo'sya yo līnaḥ sa tenāśu praśāmyati
na ca snehakṛto doṣaḥ paścāttaṃ saṃprabādhate

p2.83

pāmā visphoṭakāḥ kaṇḍūrbādhiryaṃ jāḍyasuptate
ete hyetaṃ prabādhante yadyasau na viricyate

p2.84

tasmānmṛduvirekaḥ syāttrivṛttriphalayā ghṛtam
vidadhyāt soṣṇalavaṇamanu coṣṇodakaṃ pibet

p2.85

gurudevāgnipūjāśca bhakṣayan varjayedbudhaḥ
snātvā sugandhirhṛdyātmā pūjayed gurudevatāḥ

p2.86

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi laśune śeṣakarma yat
bījāḍhakaṃ jaladroṇe jarjarīkṛtamāvapet

p2.87

jalānitye'gni --- vā gopayet ṣaṣṭikeṣu vā
avyādhiramaraprakhyo jīvedvarṣaśataṃ naraḥ

p2.88

yāvadvarṣasthitaṃ khādettāvadvarṣaśatānyapi
jahāti ca tvacaṃ jīrṇāṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

p2.89

laśunānāṃ palaṃ nityaṃ pale dve vā ghṛtasya tu
madhunaḥ kiñcideva syāttallīḍhvā'nu pibet payaḥ

p2.90

saṃvatsaramajīrṇānte bhuñjīta payasaudanam
so'pi sarvarujāhīnaḥ śatavarṣāṇi jīvati

p2.91

āmāni yo na śaknoti tasya bhṛṣṭāni sarpiṣi
patrapūpalikāvacca saṃskṛtānyupayojayet

p2.92

siddhāni saha māṃsairvā yavāgvā dādhikena vā
nimandakāśca śasyante nānādravyopasaṃskṛtāḥ

p2.93

laśunānāṃ palaśataṃ jaladroṇeṣu pañcasu
kvāthayeddroṇaśeṣaṃ taṃ pacedbhūyo ghṛtāḍhake

p2.94

āḍhakaṃ payaso dadyādgarbhaṃ cemaṃ samāvapet
laśunānāṃ palaśataṃ bījānāṃ ślakṣṇasaṃskṛtam

p2.95

dīpanaṃ jīvanaṃ vṛṣyaṃ yatkiñcit sarvamāvapet
akṣavaddaśamūlaṃ ca tat siddhamavatārayet

p2.96

etat pāne ca bhojye ca hitaṃ samadhuśarkaram
tenaiva vidhinā tailaṃ bastikarmaṇi śasyate

p2.97

klībabandhyātivṛddhānāmapi vīryaprajāpradam
virekavamanadravyaiḥ saṃskṛte kuṣṭhamrakṣaṇam

p2.98

śvitranāḍīkrimīṇāṃ ca pānabhojanamrakṣaṇe
prayuktamārogyakara gandhasarpiranuttamam

p2.99

atha gandhamahannāma dhanināmupadiśyate
yaṃ dṛṣṭvā bhajyate śīghraṃ sākṣādakpi sadāgatiḥ

p2.100

rogānīkena sahitaḥ sahitaśca marudgaṇaiḥ
laśunaṃ nyāyataḥ khādenmukuṭaṃ racayedapi

p2.101

kuryāllaśunamālāṃ ca śirasaḥ karṇayorapi
bahiḥ prāvaraṇasyāpi kuryāllaśunakambalam

p2.102

hastayoḥ pādayoḥ kaṇṭhe badhnīyādgucchitānyapi
adhastādvāsasaścāpi vidaddhyācchayanāśane

p2.103

dadyāllaśunacīrāṇi gṛhadvāreṣu sarvaśaḥ
bhāryāṇāṃ bhrātṛputrāṇāṃ dāsīnāmupacāriṇām

p2.104

sarveṣāmātmavat kuryāt kṛte gandhavare budhaḥ
annapānāni sarvāṇi kuryāllaśunavanti ca

p2.105

vādayantu ca vāditraṃ gāntu gītāni cecchayā
naṭā bhallāśca mallāśca darśayantvātmaśikṣitam

p2.106

gandhamālyānnapānāni yathārhamupakalpayet
dṛṣṭvā gandhamahaṃ vāto dvārādeva nivartate

p2.107

devadāruvane bhaikṣaṃ caratā channarūpiṇā
avajñātena rudreṇa munibhāryā nirīkṣitāḥ

p2.108

tatastāsāṃ prajā nāsīttatastāḥ śaraṇaṃ yayuḥ
bhadrakālīmumāṃ devaḥ sa ca tuṣṭo'bravīdvacaḥ

p2.109

ayaṃ gandhamaho nāma taṃ kurudhvamṛṣistriyaḥ
sarvarogavināśāya balarūpaprajākaram

p2.110

unmādaviṣaśāpaghnaṃ vātānīkaviśātanam
aśmanīva dhruvā lekhā prajā'vaśyaṃ bhaviṣyati

p2.111

tatastā brahmavādinyaścakrurgandhamahaṃ tadā
lebhire cepsitān kāmāñchāstraṃ cedaṃ pracakrire

p2.112

akhyātaṃ guruputrāya rahasyaṃ hyetaduttamam
bhiṣajā na pramādena vaktavyaṃ yatrakutracit

p2.113

samyak subhūṣitaścāhaṃ tvayedaṃ prāpnuvanmune
yaṃ paṭhitvā bhiṣagloke na kriyāsvavasīdati

p2.114

girijaṃ kṣetrajaṃ caiva dvividhaṃ laśunaṃ smṛtam
amṛtena samaṃ pūrvaṃ tadalābhe paraṃ hitam

p2.115

devavaidyadvijaparairupayojyaṃ ca siddhaye
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

iti kalpeṣu laśunakalpaḥ
kaṭutailakalpādhyāyaḥ
athātaḥ kaṭutailakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

kaṭutailopadeśaṃ tu vakṣyāmi plīhanāśanam
na hyataḥ paramaṃ kiñcidauṣadhaṃ plīhaśāntaye

plīhodariṇamādau tu balinaṃ nirupadravam
kalyāṇakena vā snigdhaṃ sarpiṣā ṣaṭpalena vā

mātrayā pāyayettailaṃ pathyaceṣṭāśanasthitim
pañcaprayogāstvasyoktā mātrāsātatayabhojanaiḥ

palāni dvādaśa jyeṣṭhā madhyamā ṣaṭpalā smṛtā
mātrā catuṣpalī hrasvā yāvadvā'gnibalaṃ bhavet

snehapītopacāraṃ ca vidadhyādakhilaṃ bhiṣak
prajāgaranivātāgnisvātantryāmbarasevinām

pītamātre kramaṃ vidyād vyathā tandrī ca jīryati
udgāraśuddhirvaiśadyalāghavāni jarāṃ gate

kṛśaṃ cātiviriktaṃ ca maṇḍādibhirupakramet
balī mandaviriktaśca bhuñjīta mṛdumodanam

īṣatsnehāmlayūṣeṇa saṃskṛtena yathābalam
rohītamocayorvaśyaṃ kuryāt kāmbalikaṃ sadā

phalāmladīpanopetaṃ kaṭutailopasaṃskṛtam
tenainaṃ bhojayennityaṃ yāvatprāṇo yathā bhavet

labdhaprāṇaṃ tataścainaṃ mātrayā pāyayet sadā
kaṭutailaṃ yathāśakti saṃskṛtaṃ navameva vā

drākṣākāśmaryamadhukabālakośīracandanaiḥ
kaṭutailaṃ pacet kṣīre plīhni dāhottare nṛṇām

jīrṇe'parāhṇe codvartya laghuruṣṇodakāplutaḥ
abhayāṃ kaṭutailena bhṛṣṭāṃ dadhani sādhitām

śālyodanena bhuñjīta tathā kāmbalikena ca
taccedvidāhaṃ janayet pibet kalyāṇakaṃ tataḥ

matsyāḥ kaṭukatailaṃ ca dadhi māṣān ghṛtaṃ payaḥ
kṣāreṇa pārijātasya tat pakvamavacārayet

etattailaghṛtaṃ proktaṃ plīhagulmanivāraṇam
dīpanaṃ snehanaṃ balyaṃ grahaṇīpārśvaroganut

kaṇikāratvacatulāṃ caturdroṇe pacedapām
pādaśeṣe samakṣīre kaṣāye tatra pācayet

prasthaṃ kaṭukatailasya dvau prasthau dadhimāṣayoḥ
daśamūlopasaṃsiddharohītarasamāvapet

kṣārajīvanavargaṃ ca saindhavaṃ dīpanaṃ ca yat
etat siddhaṃ prayogeṇa karṇikārīyamuttamam

udvartanaṃ brahmacaryaṃ kaṭutailopasevanam
sukhāḥ śayyāsanasvapnāścinterṣyābhayavarjanam

vāmapārśvopaśayanaṃ dadhimatsyopasevanam
laghvalvasnigdhasevā ca śamayanti plihodaram

karṇikārasya vā kalkaścūrṇitaḥ svaraso'pi vā
kaṭutailena takrairvā sevitaḥ plīhanāśanaḥ

rāgasarṣapatailaṃ vā pūrvavat plīhanāśanam
sevitaṃ mātrayā nityaṃ dadhimāṣaudakāśinām

rāgasarṣapamuṣṭiṃ tu piṣṭaṃ kāñjikayojitam
pibet salavaṇakṣāraṃ bhojyaṃ kāmbalikena ca

saptāhādativṛddho'pi plīhā praśamamṛcchati
dāhaścedatibādheta rasakṣīraṃ ca bhojayet

ityāha bhagavān vṛddho jīvako lokapūjitaḥ
bālānāṃ mahatāṃ caiva plīhodaranivartanam

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne kaṭutailakalpaḥ
ṣaṭkalpādhyāyaḥ
athātaḥ ṣaṭkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

mārīcamṛṣimāsīnaṃ sūryavaiśvānaradyutim
vinayenopasaṅgamya prāha sthavirajīvakaḥ

bhagavannakṣirogeṇa parikliṣṭasya cakṣuṣaḥ
kadā saṃśamanaṃ deyaṃ kiñca saṃśamanaṃ hitam

kaḥ prayogaśca tatroktaḥ kiñca tatra hitāhitam
iti pṛṣṭaḥ sa kalyāṇaṃ bhagavān praśnamabravīt

akṣirogeṇa bāleṣu kliṣṭaṃ vā''ścyotanādibhiḥ
rāgaśvayathuśūlāsranivṛttau ṣaḍahāt param

alpaśo vā nivṛtteṣu bādhamāneṣu vā'lpaśaḥ
rāgādiṣu prayuñjīta kāle saṃśamanaṃ hitam

dūṣikā copalepaśca dṛṣṭivyākulatā'ratiḥ
vartmaśothaḥ śirorogaḥ srāvaśeṣe'kṣipakṣmaṇi

etāni dṛṣṭvā rūpāṇi kuryāt saṃśamanaṃ vidhim
stanapaṃ saha dhātryā ca sthāpayet pathyabhojane

cakṣuṣyā puṣpakaṃ mātā rocanā'tha rasāñjanam
katakasya phalaṃ ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ kalpānnibodha me

janmataścaturo māsān pañca ṣaḍ vā'kṣirogiṇām
vighṛṣya nārīstanyena cakṣuṣī pratipūrayet

kāṃsye hiraṇyaśakalaṃ sastanyakṣaudranābhikam
ghṛṣṭvā'kṣiṇī pūrayedvā sarvānakṣigadāñjayet

etaiḥ kalyāṇakairyāgāvṛṣibhiḥ saṃprakīrtitau
nābhyañjanakṛtau mukhyau kaśyapena maharṣiṇā

śaraddhemantayoḥ pakvāṃ cakṣuṣyāṃ grāhayedbhiṣak
nave kamaṇḍalau caināmanuguptāṃ nidhāpayet

tataḥ phalānyupatriśadyavāṃśca daśa sādhayet
śarāve pūtikāṃ baddhvā gomayāloḍitāṃ plutām

yavasiddhau bhavetsiddhā tatastāṃ nistuṣīkṛtām
stanyapiṣṭāṃ prayuñjīta viśeṣaścopadekṣyate

sarāge rocanopetā sasrāve ca sasaindhavā
dūṣikāmalaśotheṣu prayojyā sarasakriyā

sapuṣpakāṃ sagomūtrāṃ sasaindhavarasakriyām
pillimāśothajāḍyeṣu cakṣuṣyāṃ saṃprayojayet

amle tāmraṃ ca kāsyaṃ ca vighṛṣya maricaṃ tathā
cakṣuṣyayā samāyuktaṃ śamayatyakṣibhūnimān

cakṣuṣyāṃ rocanāṃ stanyaṃ puṣpakaṃ ca samānayet
sarvākṣirogaśamano yogo'yaṃ saṃprakīrtitaḥ

ekā'pi stanyasaṃyuktā cakṣuṣyā saṃpraśasyate
cakṣuṣyākalpa ityeṣa puṣpakalpaṃ nibodha me

nivāte puṣpakaṃ pūtamaparāhṇe prayojayet
niśi vā śuṣkacūrṇasya pūrayitvā'kṣiṇī svapet

rasāñjanena vā sārdhaṃ puṣpakaṃ madhunā'pi vā
stanyena vā samāyuktaṃ sarvānakṣigadāñjayet

eta eva trayo yogāḥ stanyakṣaudrarasāñjanaiḥ
rocanāyāḥ praśasyante sarvākṣigadaśāntaye

rasāñjanasya cāpyete trayo yogāḥ sahāmbhasā
katakasya phalasyāpi yogāścatvāra eva te

akṣirogapraśamanāścakṣuṣaśca prasādanāḥ
uktasūtrānusāreṇa bālānāṃ hitakāmyayā

svādurvikāsinī śītā tridoṣaśamanī śivā
kaṣāyā stambhinī snigdhā cakṣuṣyā cakṣuṣe hitā

rūkṣoṣṇatiktalavaṇā'nalaghnī picchilā ghanā
maṅgalyā pāpanāśanī rocanā pakṣmavardhanī

tīkṣṇamuṣṇaṃ malaharaṃ raktapittakaphāpaham
dṛṣṭiprasādanaṃ cāśu puṣpakaṃ śītamantataḥ

tridoṣaśamanaṃ rūkṣaṃ ṣaḍrasaṃ cānusāri ca
śodhanaṃ pakṣmajananaṃ cakṣuṣyaṃ ca rasāñjanam

kaṣāyamadhuraṃ śītamāśudṛṣṭiprasādanam
vikāsi hlādanaṃ snigdhaṃ cakṣuṣyaṃ katakaṃ viduḥ

idaṃ tailaṃ tu vakṣyāmi nāmnoktaṃ pāñcabhautikam
proktaṃ tīrthakaraiḥ sarvaiḥ pañcendriyavivardhanam

jīvakarṣabhakau drākṣā madhukaṃ pippalī balā
prapauṇḍarīkaṃ bṛhatī mañjiṣṭhā tvakpunarnavā

śarkarāṃ'śumatī medā viḍaṅgaṃ nīlamutpalam
śvadaṃṣṭrā saindhavaṃ rāsnā bhavedapi nidigdhikā

samabhāgaiḥ pacedetaistailaṃ vā yadi vā ghṛtam
caturguṇena payasā samyaksiddhaṃ nidhāpayet

nasyametat prayuñjīta yathā siddhau nidarśanam
akṣirogaiścirotpannairnasyenānena mucyate

timira paṭalaṃ kācaṃ pillamāndhyākulākṣitām
dūṣikāṃ srāvarāgau ca śothaṃ śūlaṃ ca nāśayet

khālityaṃ palitendrākhyau śirorogamathārditam
dantacālaṃ hanuvyādhiṃ pūtitvaṃ srotasāmapi

prajāgaraṃ pralāpaṃ ca vāgdhvaṃsaṃ mūkatāṃ jaḍam
bādhiryaṃ hanusaṃdaṃśaṃ smṛtilopaṃ ca nāśayet

indriyāṇi prasīdanti smṛtirmedhā vapurbalam
snehenānena vardhante maṅgalyaṃ pāñcabhautikam

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne ṣaṭkalpaḥ
śatapuṣpāśatāvarīkalpādhyāyaḥ
athātaḥ śatapuṣpāvarīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

śatapuṣpāśatāvaryau rasavīryavipākataḥ
prayogataśca bhagavañchrotumicchāmi tattvataḥ

iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa sthavireṇa prajāpatiḥ
śatapuṣpāśatāvaryau provāca guṇakarmataḥ

madhurā bṛṃhaṇī balyā puṣṭivarṇāgnivardhanī
ṛtupravartanī dhanyā yoniśukraviśodhanī

uṣṇā vātapraśamanī maṅgalyā pāpanāśanī
putrapradā vīryakarī śatapuṣpā nidarśitā

śītā kaṣāyamadhurā snigdhā vṛṣyā rasāyanī
vātapittavibandhaghnī varṇaujobalavardhanī

smṛtimedhāmatikarī pathyā puṣpaprajākarī
bhūtakalmaṣaśāpaghnī śatavīryā śatāvarī

tayoḥ prayogaṃ bruvate kṛtvā doṣaviśodhanam
prāvṛṭśaradvasanteṣu dhṛtipathyānnasevinām

ārtavaṃ yā na paśyanti paśyanti viphalaṃ ca yāḥ
atiprabhūtamatyalpamatikrāntamanāgatam

akarmaṇyamavisraṃsi kiñjātamṛtayaśca yāḥ
durbalā'dṛḍhaputrāśca kṛśāśca vapuṣā'tha yāḥ

praskandanā vivarṇāśca yāśca pracuramūrtayaḥ
sparśaṃ ca yā na vindanti yāśca syuḥ śuṣkayonayaḥ

śatapuṣpāśatāvaryau syātāṃ tatrāmṛtaṃ yathā
pumānapyupayuñjāno yathoktānāpnute guṇān

cūrṇitāyāḥ palaśataṃ nave bhāṇḍe nidhāpayet
taccūrṇaṃ śatapuṣpāyāḥ prātarutthāya jīrṇavān

palārdhārdhaṃ palārdhaṃ vā palaṃ vā sarpiṣā lihet
śaktyā vā tasya jīrṇānte bhuñjīta payasaudanam

visraṃsitopacāraṃ ca vidadhyādatra paṇḍitaḥ
upayukte palaśate yatheṣṭāṃllabhate sutān

api bandhyā ca ṣaṇḍhā ca sūyete śatapuṣpayā
yuvā bhavati vṛddho'pi balavarṇau labheta ca

tejasā caujasā buddhyā dīrghāyuṣkeṇa medhayā
yujyate prajayā dhṛtyā valīpalitavarjitaḥ

ato biḍālapadakaṃ lihyānmadhughṛtāplutam
medhāvī śatapuṣpāyā māsācchrutadharo bhavet

agnikāmastu madhunā rūpārthī kṣīrasarpiṣā
balakāmastu tailena plīhakī kaṭutailayuk

kāmalāpāṇḍuśotheṣu mahiṣīkṣīramūtravat
gulmī cairaṇḍatailena kuṣṭhī khadiravāriṇā

śuṣkaviṇmatsyavasayā pibenmāṃsarasena vā
jīrṇamāṃsarasenādyānmudgamaṇḍena kuṣṭhikaḥ

śatapuṣpāpalaśataṃ jaladroṇeṣu pañcasu
pādāvaśeṣaṃ niṣkvāthya pūtaṃ bhūyo vipācayet

dhātrīcikitsite vargaḥ sāmānyo ya udāhṛtaḥ
tailāḍhakaṃ pacettena śanaiḥ kṣīre caturguṇe

tat pakvaṃ nasyapānādyasnehamrakṣaṇabastiṣu
praśastamṛṣiṇā nityaṃ yathoktaguṇalabdhaye

ya evaṃ śatapuṣpāyā vidhirdṛṣṭo'tra sarvaśaḥ
sa evoktaḥ śatāvaryā ghṛtaṃ pāke tu śasyate

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne śatapuṣpāśatāvarīkalpaḥ
revatīkalpādhyāyaḥ
athāto revatīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

prajāpatirvai khalu ha smaika evedaṃ sarvamāsīt / sa kālamevāgre'sṛjata / tato devām̐ścāsurām̐śca pitṝm̐śca manuṣyām̐śca sapta ca grāmyān paśūnāraṇyānoṣadhīṃśca vanaspatīṃśca / atho sa prajāpatiraikṣata tataḥ kṣudajāyata sā kṣut prajāpatimevāviveśa so'glāsīt tasmāt kṣudhito glāyatīti / sa oṣadhīḥ kṣutpratīghātamapaśyat / sa oṣadhīrādat / sa oṣadhīruṣitvā kṣudho vyatyamucyata / tasmāt prāṇini oṣadhīraśitvā
kṣudho vyatimucyante / karmasu ca yujyante

sa prajāpatiragrīyameva rasamāsāṃ yasmādagrahīt tasmāt sa tṛpta eva syāt / ṛjīṣaṃ prāṇina oṣadhīnāṃ rasamaśnanti / tasmādaharahaḥ kṣudhyanti
prajāḥ

prajāpatirhyāsāṃ sāramaghasat sa prajāpatistṛptastāṃ kṣudhaṃ kāle nyadadhāt
/ tataḥ sa kālaḥ kṣudhito devām̐ścāsurām̐śca prābhakṣayata

te devāścāsurāśca kālena bhakṣyamāṇāḥ prajāpatimeva śaraṇamīyuḥ / sa ebhyo'mṛtamācakhyau te'mṛtaṃ mamanthustadabhavaditi / ko nvidamagre bhakṣayiṣyatīti / taṃ devā evābhakṣayanta / tato devā ajarāścāmarāścābhavan / te devā amṛtena kṣudhaṃ kālaṃ cānudanta / sa kālaḥ pratinunna imāni bhūtāni tasmādādatte tato devānasurāabhyaṣajanta te'nyo'nyaṃ yuyudhire / atho dīrghajihvī nāmā'surakanyā sā devasenāmakṣiṇot / te devāḥ skandamabruvan--dīrghajihvī no balaṃ kṣiṇoti tāṃ śādhīti / so'bravīt--varaṃ vṛṇuteti te devā ॐ mityūcuḥ / so'bravīt--vasuṣveko rudreṣveka ādityeṣveko'haṃ syāmiti / te devā ॐ mityūcuḥ sa tathā'bhavat / somo dharo'gnirmātariśvā prabhāsaḥ pratyūṣaścaite purā sapta vasava āsan teṣāmaṣṭamo dhruvo nāmābhavat dhruvo bhavatyeṣu lokeṣu ya evaṃ veda / aja ekapādahirbradhno haro vaiśvānaro bahurūpastryambako viśvarūpaḥ sthāṇuḥ śivo rudra ityete purā daśa rudrā āsan teṣāṃ guha ekādaśo'bhavacchaṅkaro nāma sama eṣa lokeṣvasya bhavati ya evaṃ veda / indro bhagaḥ pūṣā'ryamā mitrāvaruṇau dhātā vivasvānaṃśo bhāskarastvaṣṭā viṣṇuriti dvādaśa purā ādityā āsan / teṣāṃ trayodaśo guho'bhavadahaspatirnāma tasyaiṣa trayodaśo māso'dhikastasmāttatra tapati mucyate sarvebhyo'rtibhyo ya evaṃ veda / tasmātsarveṣu lokeṣu sarveṣu chandaḥsu sarvāsu devatāsu skando rājā'dhipatirityucyate / tasmai namo nama
ityuktvā sarvānarthānārabheta sidhyanti ya evaṃ veda

atho sa dīrghajihvyai revatīmeva prāhiṇot / sā śālāvṛkī bhūtvāsurasenāmabhyavartata / atho dīrghajihvīmevāgre'bhakṣayat / tāṃ hatvā śakunirbhūtvā solkā savidyutsā'śmavarṣā sarvapraharaṇavarṣiṇī bahurūpā'surānabhyajayatte'surā vadhyamānā bahurūpayā garbhānīyurmānuṣīṇāṃ cāmānuṣīṇāṃ ca / atho revatī tānasurān garbheṣvapaśyat mānuṣīṇāṃ cāmānuṣīṇāṃ ca / tata enānavadhījjātahāriṇī bhūtvā / tasmājjātahāriṇī puṣpaṃ hanti vapuśca hanti garbhāṃśca hanti jātāṃśca hanti jāyamānāṃśca janiṣyamāṇāṃśca hanti yadbhavatyāsuramadhārmikāṇāmapatyamadharmopahataṃ viśeṣeṇa / saiṣā vṛddhajīvaka revatī bahurūpā jātahāriṇī pilipicchiketi cocyate raudrīti cocyate vāruṇīti cocyate / saiṣā skandavarājñayā sarvajātiṣu bhūtā yā'dhārmikāṇi mūḍhayatyasatāṃ vicchedāya / vṛddhajīvaka tasyāstu nidānaṃ cāgamanaṃ ca pūrvarūpaṃ ca nivartanaṃ ca bheṣajaṃ copadekṣyāmaḥ / kasmāt saṃsarjane hyeṣāmāsurāṇāmasatāṃ santo'pi vadhyante / saṃsarge hi jātahāriṇī divyena cakṣuṣā
dṛśyate / tasyāstu dharmaeva nivṛttikāraṇamuktamiti

atha khalu yā strī tyaktadharmamaṅgalācāraśaucadevakriyā devagobrāhmaṇaguruvṛddhasaddveṣiṇī durācārā'haṅkṛtā'navasthitā vairakalimāṃsahiṃsānidrāmaithunapriyā caṇḍā'runtudā dandaśūkā vāvadūkā vigatasādhvasā'tho'kasmātprahasanā'tho'kasmātprarodanā'tho'kasmācchocanā'nṛta-vādinī ghasmarā'tho āhuḥ sarvāśinī svamatakāriṇī pathyavacanabhojanatyāginī bhṛśamaśraddadhānā paravijātopahiṃsikā svārthaparā parārthavilambinī pratīpā bhartari putreṣu ca niḥsnehā taiśca nityaśapathā svaśvaśurananandādevarānṛtvijamanyān vā tatsthānīyānmahato vā'vamanyate tathainānmanyunā nirdahantyabhiśapanti vā sapatnīṃ vā duḥśīlā pāpacakṣurabhidhyāyati mantrāsadauṣadhakarmabhirvaināmabhicarati mūdhni cābhihanti bālaṃ ca caiṣāṃ sukhaduḥkhajñā bhavati mitradrohiṇī hyamaṅgalavādinī śāntihomajapadānabalikarmasvastyayanāvaṣṭhīvanaparicumbanapariṣvajanaparivarjitā sthāneṣvapi bhavati tasyā ebhiḥ karmabhiranyaiścāśubhaiḥ pūrvakaiśceha kṛtairatipānabhojanasvapnavyāyāmasevanaiśca chidreṣveteṣvadharmadvāreṣu jātahāriṇī sajjate / atho patirasyā evaṃśīlo bhavati / tayorasādhyāṃ jātahāriṇīṃ vidyāt / atho dampatyo-- rekataro'dhārmiko bhavati kṛcchrā bhavati / ubhayostu dhārmikayorārjavayoranabhimānikayorarogayośca prajā vardhate / yadā vā strī prathamagarbhiṇī mriyamāṇāpatyābhirālibhirvā'nyābhiracaukṣābhiraśubhābhirasatībhiramānuṣaparigṛhītābhirjā-tahāriṇīsaktābhirvā saṃyogamupaiti saha bhuṅkte saha snāti vastrālaṅkāraṃ vā dadāti tāsāṃ snānamūtrabalibhūmīrākrāmati viśeṣādārtavopahatāni caitāni keśalomanakhodvartanakajīrṇavastrāvakartanānyākrāmati bhojanaśeṣaṃ pānaśeṣamauṣadhaśeṣaṃ gandhaśeṣaṃ puṣpaśeṣaṃ jīrṇopānahau vā dadhāti tadā jātahāriṇī sajjate / yadā vaināṃ prathamagarbhiṇīṃ vā darśanīyāṃ vapuṣmatīmarogāṃ pīnaśroṇipayodharorubāhuvadanāmabhijāyamānasaubhāgyāṃ sukeśīṃ viśālaraktāntalocanāmabhivardhamānalomarājiṃ snigdhakaracaraṇakhadṛṣṭitvacamatisukumārīmakleśasahāmanāyāsaparamāṃ kālayogādabhivardhamānagarbhāmupacīyamānavapuṣamāpyāyamānapayasaṃ striyaṃ garbhiṇīṃ dṛṣṭvā durātmāno'nvīkṣante na cāsyāḥ śāntikarma kriyate tadā'syā jātahāriṇī sajjate / etasmāt kāraṇāt putrīyā kāmyeṣṭirahanyahanyuktā sā hyasyāḥ pāpaṃ
śayamati tasmājjananyā'pi saha bhoktuṃ nārhati garbhiṇī

viśeṣāt prathame garbhe pramādaṃ cātra varjayet
bahuyājyasya viprasya saṃprasaktasya yājane

viduṣo'pi svadoṣeṇa sajjate jātahāriṇī
ākṣeptā yaśca vādeṣu dāmbhiko'haṅkṛtaśca yaḥ

sarve te jātahāriṇyā bhakṣyabhūtāḥ sayājakāḥ
rātrau yadā gato mārgāt patiḥ pāṃsulapādakaḥ

spṛśedṛtau vā garbhe vā tadā''viśati revatī
gṛhītāṃ jātahāriṇyā sevitvā yaḥ striyaṃ patiḥ

bhāryāmupaiti tatkālaṃ sajjate jātahāriṇī
gṛhītaṃ jātahāriṇyā gṛhaṃ nityaṃ ca varjayet

ādadānaṃ tataḥ kiñcidgṛhṇīte jātahāriṇī
vadhabhedāṅgakaraṇairgavāṃ bandhanadohanaiḥ

gopālasya prajā hanti gomātā jātahāriṇī
mahiṣyuṣṭryajapālānāmevameva prajākṣayam

karotyadharmasaṃjātā prasaktā jātahāriṇī
brahmasvahāriṇāṃ loke viṣamāṇāṃ durātmanām

taskarāṇāṃ śaṭhānāṃ ca prajā hantyugrarevatī
rasanāḥ pāpakāryāṇāṃ duṣkulā bhinnasetavaḥ

ye bhavantyanayaprāyā nirdayāḥ sarvajātiṣu
arakṣiṇastīkṣṇadaṇḍā vṛddhānāṃ śāsanātigāḥ

anapekṣitavṛttāntā adharmasya pravartakāḥ
rājño yasya ca daurbalyāt kṣayaṃ yāntīha ca prajāḥ

gobrāhmaṇaṃ viśeṣeṇa hanti taṃ jātahāriṇī
evameva durātmāno rājamātrā nṛpājñayā

prajā yadā prabādhante hanti tāñjātahāriṇī
vaṇik paṇyopaghātī yo yaścāpyasya pratīkṣakaḥ

ativārdhuṣikaścaiva hanyante bahurūpayā
kanyāyā yaśca bhūmeśca hiraṇyasyāśvavāsasām

kurvanti ye'nṛtānyeṣāṃ ghātinī jātahāriṇī
sandhyayorapsu rajasi śūnyadevālayeṣu ca

maithunaṃ yānti ye mohāddhanti tāñjātahāriṇī
adharmadvāramāsādya yadā viśati revatī

nārīṃ tadā bhavantyasyā rūpāṇīmāni jīvaka
pramlāyatastanostasyā rūpāṇīmāni hīyate

dṛṣṭirvyākulatāṃ yāti yathākālaṃ na puṣyati
bhraṣṭasattvā nirutsāhā kukṣiśūlanipīḍitā

bhavatyapriyarūpā ca taistai rogairupadrutā
viparītasamārambhā viparītaniṣeviṇī

ucchiṣṭā vikṛtā dhṛṣṭā sarvārtheṣu pravartate
arthasiddhirna bhavati saṃpaccāsyāḥ pralupyate

gojāvimahiṣīṣvasyā na jīvanti ca vatsakāḥ
ayaśaḥ grāpnute ghoraṃ vaidhavyaṃ vā nigacchati

kulakṣayaṃ vā kurute prasaktā jātahāriṇī
śāstratastrividhāmāhurmunayo jātahāriṇīm

sādhyāṃ yāpyāmasādhyāṃ ca tāsāṃ lakṣaṇamucyate
āṣoḍaśavarṣaprāptā yā strī puṣpaṃ na paśyati

pramlānabāhurakucā tāmāhuḥ śuṣkarevatīm
vinā puṣpaṃ tu yā nārī yathākālaṃ praṇaśyati

kṛśā hīnabalā kruddhā sā'pi coktā kaṭambharā
vṛthā puṣpaṃ tu yā nārī yathākālaṃ prapaśyati

sthūlalomaśagaṇḍā vā puṣpaghnī sā'pi revatī
kālavarṇapramāṇairyā viṣamaṃ puṣpamṛcchati

animittabalaglānirvikuṭā nāma sā smṛtā
abhīkṣṇaṃ sravate yasyā nāryā yoniḥ kṛśātmanaḥ

parisruteti sā jñeyā nārīṇāṃ jātahāriṇī
yasyāstvālakṣyamālagnamaṇḍaṃ prapatati striyāḥ

aṇḍaghnīmiti hyāhustāṃ dāruṇāṃ jātahāriṇīm
nātinirvṛttadehāṅgo yasyā garbho vinaśyati

durdharā nāma sā jñeyā sughorā jātahāriṇī
saṃpūrṇāṅgaṃ yadā garbhaṃ harate jātahāriṇī

kālarātrīti sā proktā duḥkhāt strī tatra jīvati
yayā viṣajjate garbhaḥ pratīto vā'tha mucyate

strīvināśāya sā proktā mohinī jātahāriṇī
yasyā na spandate garbhaḥ stambhanī nāma sā smṛtā

p2.41

udarastho yayā krośet krośanā nāma sā smṛtā
daśaitā jātahāriṇyo jīvamānāsu mātṛṣu

p2.42

asādhyāḥ puṣpaghātinyaḥ sādhyā garbhopaghātikāḥ
jāyate tu mṛtaṃ nityaṃ yasyā nāryāḥ save save

p2.43

nākinīmiti tāṃ vidyāddāruṇāṃ jātahāriṇīm
jātaṃ jātamapatyaṃ tu yasyāḥ sadyo vinaśyati

p2.44

piśācī nāma sā ghorā māṃsādī jātahāriṇī
dvitīye divase yakṣī tṛtīye'hani cāsurī

p2.45

kalirnāma caturthe'hni pañcame'hni ca vāruṇī
ṣaṣṭhe'hani smṛtā ṣaṣṭī saptame'hani bhīrukā

p2.46

aṣṭame divase yāmyā mātaṅgī navame'hani
daśame bhadrakālīti raudrī tvekādaśe'hani
dvādaśe vardhikā proktā trayodaśe ca caṇḍikā

p2.47

kapālamālinī nāma caturdaśe ca revatī
tataḥ pakṣāt pare kāle vijñeyā pilipicchikā

p2.48

etāḥ ṣoḍaśa nirdiṣṭā nāmabhiḥ karmabhiḥ pṛthak
dāruṇā jātahāriṇyo yāpyā dharmakriyāvatām

p2.49

yasyāstu garbharūpāṇi pañca ṣaṭ sapta vā mune
mriyante'nantaraṃ vaśyā asādhyā jātahāriṇī

p2.50

mriyante dārakā yasyāḥ kanyā jīvantyayatnataḥ
kulakṣayakarī nāma sā'sādhyā jātahāriṇī

p2.51

jātaṃ jātamapatyaṃ tu yasyāśca mriyate striyāḥ
ghorā puṇyajanī nāma sā'sādhyā jātahāriṇī

p2.52

niṣpannaṃ mriyate'patyaṃ yasyāḥ prāk ṣoḍaśābdataḥ
pauruṣādinī sā proktā asādhyā jātahāriṇī

p2.53

bibhartyanyaṃ yadā garbhaṃ tadā pūrvaḥ pramīyate
saṃdaṃśīti vadantyenāmasādhyāṃ jātahāriṇīm

p2.54

garbheṇaikaṃ graheṇaikaṃ mṛtyunaikena yujyate
eṣā karkoṭakītyuktā dāruṇā jātahāriṇī

p2.55

yamajaṃ mriyate yasyā ekaṃ vobhayameva vā
tāmāhurindravaḍavāmasādhyāṃ jātahāriṇīm

p2.56

ekanābhiprabhavayorekaścenmriyate purā
mriyate tadvadapyekastāmāhurbaḍavāmukhīm

p2.57

athaivaṃvādinamṛṣiṃ kaśyapaṃ lokapūjitam
punareva mahāpraśnamapṛcchad vṛddhajīvakaḥ

p2.58

ekanābhikayoḥ kasmāttulyaṃ maraṇajīvitam
rogārogyaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ na tu tṛptiḥ samānajā

p2.59

atha khalu bhagavān kaśyapa uvāca--
ekameva hi tadbījaṃ bhinnaṃ vāyubalādatha
samānakarmakatvāt prāṅnāḍyaikatvaṃ ca janma ca

p2.60

tulyaṃ niṣekād vṛddheśca janmanaḥ stanasevanāt
tasmātulyaṃ vayaḥ proktaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ bhavābhavau

p2.62

lakṣaṇākṛtivarṇāṅgabalaprakṛtitulyatā
na tu tṛptivisargāṇāṃ pṛthagbhāvāt samānatā ६१ iti
atha khalu vṛddhajīvaka trividhaiva jātahāriṇī procyate lokabhedataḥ -- daivī mānuṣī tiraścīneti / tasmāttrayo lokā bhagavatyā revatyā bahurūpayā vyāptāḥ / ityataśca sarvalokabhayaṅkarī revatī paṭhyate / tāṃ devā anyanta tata eṣāṃ prajāḥ prāvṛdhyanta na eṣāṃ prajā vicchedamagamat / nāsya prajā vicchidyate ya evaṃ veda / tāmatha revatīṃ sarvalokagurumabhivyāpikāṃ sarvarṣīṇāṃ kaśyapa evāgre tapasogreṇā'vindata / tasmai prajāṃ bahulāmāśīrāyuṣmatīmavicchinnāṃ prādāt / tataḥ sarvebhyo'bhyadhiko'bhavat / revatīmekaśo'bhijñaśca revatīkalpaṃ śiṣyebhyaḥ
prādājjagaddhitārtham

p2.63

ato vṛddhajīvaka niruktā daivī revatī mānuṣīmatra vyākhyāsyāmaḥ--tatra yathoktairadharmadvārairyāṃ yāṃ striyamatra praviśati tāṃ tāṃ striyamanuvartayiṣyāmaḥ

p2.64

kasmin vayasi kāle vā kasmin karmaṇi vā mune
striyamāviśate kruddhā bhagavañjātahāriṇī

p2.65

athovāca bhagavān kaśyapaḥ--
rajasvalāṃ garbhiṇīṃ vā prasūtāṃ vā kuṭīgatām
striyamāviśate kruddhā triṣu kāleṣu revatī

p2.66

na cādharmamṛte nārīṃ viśate jātahāriṇī
mātuḥ pituḥ sutānāṃ ca sā'dharmeṇa pravartate

p2.67

--- mātṝṇāṃ ca prajākṣayam
āyuḥ kṣayaṃ ca bālānāṃ karotyeṣā svakarmajam

p2.68

atha khalu vṛddhajīvaka imāḥ striyaścaturvidhā jātahāriṇyāviśya striyamatra praviśati / varṇāṃ varṇāntarāṃ liṅginīṃ kārukīmiti / tāḥ khalvato vyākhyāsyāmaḥ / atho vṛddhajīvaka brāhmaṇīṃ samāviṣṭāṃ gṛhānāgatāṃ strīṃ pratyupatiṣṭhate'bhivādayate saṃvyavaharate saṃvadati saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośatyupaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyā brāhmaṇī jātahāriṇī bhavati / atho āhuḥ -- saivaināṃ brāhmaṇī ṛtumatīmavasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyā brāhmaṇī jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka kṣatriyāṃ jātahāriṇīṃ samāviṣṭāṃ gṛhānāgatāṃ striyaṃ pratyupatiṣṭhate'bhivādayate saṃvyavaharate saṃvadati saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośatyupaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyāḥ kṣatriyā jātahāriṇī bhavati / atho āhuḥ--saivaināṃ kṣatriyā ṛtumatīmavasiñcet saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyāḥ kṣatriyā jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka vaiśyāṃ jātahāriṇyā''viṣṭāmatho mahāśūdrīṃ strīṃ pratyupatiṣṭhate'bhivādayate saṃvyavaharate saṃvadati saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośatyupaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyā vaiśyā jātahāriṇī bhavati atho śūdrā atho mahāśūdrī vā / atho āhuḥ-- saivaināṃ vaiśyā'tho śūdrā'tho mahāśūdrī striyamṛtumatīmavasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyā vaiśyā vā śūdrā vā mahāśūdrā vā jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka sūtamāgadhavenapukkasāmbaṣṭhaprācyakacaṇḍālamuṣṭikametaḍaumbaḍavākadrumiḍasiṃhaloḍrakhaśa-śakayavanapahlavatukhārakambojāvantyanemakābhīrakahūṇapāraśavakulindakirātaśavaraśambarajā jātahāriṇyo bhavanti / atho āhuḥ--tāmevaināṃ stikaniṣādaprabhṛtīnāṃ varṇasaṃkarāṇāṃ vā yā striyo jātahāriṇyā''viṣṭā gṛhāṇīyustāḥ strīḥ pratyupatiṣṭhate abhivādayate abhinandayate saṃvyavaharati saṃvadati saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośati upaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyāḥ etā varṇasaṃkarajā jātahāriṇyo bhavanti / atho āhuḥ-- tāmevaināṃ striyamṛtumatīmavasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyā varṇasaṅkarā jātahāriṇī strī jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka liṅginī parivrājikā śramaṇakā kaṇḍanī nirgranthī cīravalkaladhāriṇī tāpasī carikā jaṭinī mātṛmaṇḍalikī devaparivārikā vekṣaṇikā vā jātahāriṇyo vā jātahāriṇyā''viṣṭā vā gṛhānupeyāt tāṃ pratyupatiṣṭhate'bhivādayate vā saṃvyavaharate vā saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośatyupaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyā liṅginī jātahāriṇī bhavati / atho āhuḥ--saivaināṃ liṅginī striyamṛtumatīmavasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyā liṅginī jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka ayaskarī jātahāriṇyā''viṣṭā kārṣṇāyasenārhaṇe nābhyaityatho takṣṇī dāraveṇātho kulālī mārtikenātho padakarī cārmaṇenātho mālākārī muktakusumenātho kuvindī tānukenātho saucikī syūtenātho rajakī suraktenātho nejikā nirṇiktenātho gopī takreṇātho kārukuṇīsvenārhaṇena jātahāriṇyāviṣṭā gṛhānupeyāt tāṃ strī pratyupatiṣṭhate'bhivādayate saṃvyavaharate saṃvadati saṃspṛśati saṃbhuṅkte'bhihantyākrośatyupaśete padamṛtunirmālyavāsolaṅkāramākrāmati vā tasyāḥ kārukuṇījātahāriṇī bhavati / atho āhuḥ--saivaināṃ kārukī striyamṛtumatīmavasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti / nāsyāḥ kārukī jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda

p2.69

ata ūrdhvaṃ vṛddhajīvaka tiraścīṃ jātahāriṇīmanuvyākhyāsyāmaḥ--pañcavidhā hyeṣā procyate / tadyathā--śakunī catuṣpadī sarpā matsī vanaspatīriti / tā etā prāyeṇa satāmeva prasajjante / vṛddhajīvaka ye śakunīṃ varddhantīṃ ghnanti ghātayanti vā teṣāṃ śakunirūpā jātahāriṇī prasajjate mahāgrahaḥ / sā kākī bhāsī kukkuṭī mayūrī cāṣī sārikā tailapāyikā ulūkī bholantikā gṛdhrī śyenī bhāradvājī tato'nyatamā vā bhūtvā svapne'pūrvān darśayati garbhiṇīṃ sūtikāṃ bibhīṣayati bālaṃ cottrāsayati mahāvegā mahāprāṇā ghorarūpā raudrā'nāyatapakṣā vajratuṇḍanakhadaśanadaṃṣṭrā vaidūryajvalanasadṛśalocanā bahuvicitramahāpatrā kaṇṭhe kanakamaṇivicitraguṇadhāriṇī vividhakusumagandhavasanamusalojjvaladhāriṇī varamukuṭā nūpurakavikambūkadāṅgadakuṇḍalavāmaghaṇṭāpatākā''tapatrolkāvidyunmeghamālā'laṅkṛtā bhagavataḥ kumāravarasya grānī ca svasā ca svapne dharṣayitvā rogāgamamanantaramasya karoti / tato madhyāhne'rdharātre vā saṃdhyayorvā supte vā bālagṛhe nilīyate yathoktānāmekatamā tato bāla uccaiḥ krośati roditi trasate vepate bibheti jvaryate vihvalati nistanati muhyati viskhalati sūcyate śūnyate visraṃsyate rogairanyaiścopadrūyate / yā tvabhīkṣṇaṃ śakunīṃ strī svapne paśyati tataḥ sā'syāḥ śakunī jātahāriṇī sajjate / tasyā eva śakunyā nibhītasyā eva purīṣeṇa pakṣodakena vaināṃ vṛddhastrī śakuninā strīṃ tatrāvasiñcet / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhagadheyena prajāvatīṃ striyaṃ karoti / nāsyāḥ śakunī jātahāriṇī bhavati yā śakunīṃ na hinasti yā evaṃ veda / atho vṛddhajīvaka ye gāṃ ghnanti ghātayanti vā gomāṃsaṃ copayuñjante teṣāṃ gomātā jātahāriṇī prasajjate / eṣā enāṃ svapne'bhidravati gopālo vā vatsakapālo vā asādhyā tasyā gomātā jātahāriṇī prasajjati / atho āhurgomadhya enāṃ gomūtrapurīṣābhyāmupoṣitāṃ snapayet saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena gauḥ prajāvatīṃ karoti / nāsyā gomātā jātahāriṇī bhavati yā gāṃ na hinasti yā evaṃ veda / evameva mahiṣīṇāmajānāmavikānāṃ gardabhīnāṃ śvāśvatarīṇāmuṣṭrīṇāṃ sūkarīṇāṃ mūṣikāṇāṃ śunīnāṃ galagolikānāṃ gopānāṃ viṣvambharāṇāṃ mṛgādīnāṃ caivameṣa vidhiruktaḥ // atho vṛddhajīvaka sarpīṃ gṛhacāriṇīmagṛhacāriṇīṃ vā strī hanti ghātayati vā tasyāḥ sarpī jātahāriṇī prasajjate'tho viṣamṛtyumasyāḥ prajāyā āhuḥ / enāṃ valmīke nāgakule vā siñcedatho āhurvalmīkaśatamadhya iti / saiva tatra prāyaścittiḥ / svenaivaināṃ bhāgadheyena prajāvatīṃ karoti nāsyāḥ sarpī jātahāriṇī bhavati / yā sarpān na hinasti nāsyāḥ prajāyā viṣamṛtyurbhavati yā evaṃ veda // atho vṛddhajīvaka yā matsyamakaratimiṅgilanakraśaṅkhaśambūkasukhanakādīni bhūtānyadukacarāṇi hanti tasyāstenādharmeṇa revatī kruddhā prajā hinasti matsī vā makarī śuktiḥ śaṅkhī bhūtvā svapne pūrvaṃ harṣayati tato hinasti bhūyiṣṭhaṃ tasyā apsu prajā vinaśyati jalatrāsena ekaikarogairvā / atho āhuḥ--rohiṇīsnānenaivaināṃ prayudiyāt saiva tatra prāyaścittiḥ / yā matsyān na hinasti nāsyā matsī jātahāriṇī bhavati yā evaṃ veda // atho vṛddhajīvaka ye vanaspatīn hiṃsanti parigṛhītānaparigṛhītān vā teṣāṃ vanaspatidevatā abhikruddhyanti / agnirvaiśvānaro nāma somaḥ pitṛmānnāma svadhiti śivo nāma āpo varuṇo nāma bhūmirniṛrtirnāma gaurviyannāma gauḥ śloko nāma deva pavano nāma ādityaḥ pūṣā nāma diśaḥ kāṣṭhā nāma indro varuṇo nāma vāyuḥ prāṇo nāma tā vai dvādaśa vanaspatīnāṃ devatāḥ / etā eva vanaspatīn ghnantaṃ ghnanti / atho āhurvanaspatimadhye vivṛtteṣu tā eva devatāḥ sthālīpākairyajeta / agnimājyena somaṃ śyāmākena śivaṃ pāyasena āpo dadhnā bhūmiṃ saptānnakena grāmadhūpaiḥ gāṃ vā'gniṃ pavamānaṃ piśitena pūṣāṇamannādyaiḥ diśo madyaiḥ indraṃ haviṣyabhojaneneti / atho asyā vanaspatidevatāḥ prajāmeva prayacchanti yā vanaspatīn na hinasti / nāsyā vanaspatidevatā
jātahāriṇyo bhavanti yā evaṃ vedeti

p2.70

tatra ślokāḥ--
adharmasyātisaṃvṛddhyā revatī labhate'ntaram
labdhvā'ntaramatikruddhā nānārūpairyathoditaiḥ

p2.71

anyaiśca dāruṇataraistato hanti prajā imāḥ
yaugapadyena bhāryā vā mriyante vā pṛthak pṛthak

p2.72

grastasya jātahāriṇyā śiśo rūpāṇi me śṛṇu
sadyo rūpaṃ tu tatraikaṃ yaduccaistrastavāśitam

p2.73

stanyadūṣaṇamevāgre jvarastandrī pramīlakaḥ
śirobhitāpo vaivarṇyaṃ bhṛśaṃ vā pāṇḍupītatā

p2.74

tṛṣṇā'tisāro vaisvaryaṃ tāluśoṣaḥ praharṣaṇam
mukhapāko mukhasphoṭo vaisarpaḥ pāṇḍukāmale

p2.75

jāgarti roditi bhṛśaṃ pīḍyate ca muhurmuhuḥ
śvasate kāsate kṣauti śītībhavati ca kṣaṇāt

p2.76

niśceṣṭo mṛtakalpaśca muhuḥ sthitvā praceṣṭate
na puṣyati yathākālaṃ stanaṃ na pratinandati

p2.77

apūrvaṃ ca janaṃ dṛṣṭvā bhṛśamudvijate śiśuḥ
biḍālenakulākhūnāṃ śabdenāśu praroditi

p2.78

mṛdunā'pi ca rogeṇa pīḍāmāpnoti dāruṇām
abhīkṣṇaṃ trasate supto na śarma labhate sukhāt

p2.79

rūpāṇyetāni saṃlakṣya bheṣajaṃ na pṛṇoti yaḥ
so'patyaiḥ kurute kāryaṃ svapnalabdhairdhanairiva

p2.80

ata ūrdhvaṃ varaṇabandhamupakramiṣyāmaḥ / bandho hi garbhiṇyāḥ kṣayati prāgaṣṭamānmāsāt ata ūrdhvaṃ pratiṣedhastasyānyatra / vṛddhajīvaka śraddadhānānāṃ dharmakriyāvatāṃ trirātropoṣitānāṃ bhiṣak chucirupoṣitaḥ prajāvaraṇaṃ badhnīyāt baddhe caināṃ dakṣiṇābhiriṣṭā bhirarcet sā hyasyāḥ prajāḥ prayacchati / tatra saṃbhārā rohiṇīsnāna snātā / snapanamapyeke rātrau cet kuryād gṛheṣu divā cedaraṇye'nuguptamubhayaṃ digbandhaṃ kṛtvā''tmara kṣāmatra vidhāyārabhet tatkarma / atha śucau deśe gocarmamātraṃ gomayenādbhiśca sthaṇḍilamupalipya bhiṣagahatavāsāḥ snāto'laṅkṛtaḥ prāṅmukha upaspṛśyoddhṛtahastastūṣṇīmupaspṛśedaśabdavatībhiraphenābhiranuṣṇābhiradbhirbrāhmeṇa tīrthena triḥ prāśnīyāt dviroṣṭhau parimṛjet tattrirityeke / akṣiṇī karṇau nāsike'pyapānaṃ copaspṛśet / duvyamahati sūrye sthaṇḍilamabhyukṣya hiraṇyapāṇirdarbhapiñjūlīnāṃ garbhavatīṃ gṛhītvā tayā lakṣaṇamullikhya darbhapiñjulīmabhyukṣya bahirnirasyati tatrāgniṃ praṇayati / yathāpūrvoktaṃ parisamūhya parisaṃmṛkṣya pradakṣiṇaṃ barhiṣā paristīryāgneḥ purastāt kāñcanīṃ rājatīmuśīramayīṃ darbhamayīṃ vā pratikṛtiṃ pratiṣṭhāpya kumāraṃ ṣaṣṭhīṃ viśākhaṃ ca dakṣiṇato brahmāṇamuttarata udapātraṃ dvābhyāṃ darbhābhyāmacchinnāgrābhyāṃ samābhyāṃ viṣṭarabaddhābhyāmājyamutpūya ājyamasi devabhojanamasi tejo'si cakṣurasi śrotramasīndriyamasyāyurasi satyamasi havirasīti / atha juhoti darbhaśruveṇa āghārau hutvā garbhiṇīṃ striyaṃ snātāmuṣitāṃ śuklavasanopasaṃvītāmalaṅkṛtāṃ dakṣiṇata udaṅmukhīṃ sukhe pīṭhe'thopaveśya dvau darbhau haste dattvā sā tūṣṇīmāsīta / atha bhiṣaganujñāto nityaṃ homaṃ hutvā''jyabhāgau hutvā mātaṅgyā vidyayā juhuyāt / mātaṅgī nāma vidyā puṇyā duḥsvapnakalirakṣoghnī pāpakalmaṣābhiśāpamahāpātakanāśanī pātakī brahmarṣirājarṣisiddhacāraṇapūjitā'rcitā mataṅgena maharṣiṇā kaśyapaputreṇa kanīyasā mahatā tapasogreṇa pitāmahādevāsāditā sarvabhayanāśanī sarvalokavaśīkaraṇī svastikaraṇī śāntikarī prajākarī bandhanī vimalā amoghakalyāṇī ya imāṃ vidyāṃ śucirāvartayati sandhyayoḥ pūto bhavati nāsya sarvabhūtebhyo bhayaṃ bhavati ya enāṃ śucirahanyahani japati bahuputro bahudhana āyuṣmānanamīvā siddhārthaśca bhavati ya imāṃ vidyāṃ śrāddhe āvāhayatyakṣayamasya pitaraśca śrāddha avatāryante / ya imāṃ gomadhye japed bahvyo'sya bhavanti gāvaḥ / ya imāṃ striyamṛtusnātāṃ śrāvayate garbhiṇī bhavati / ya imāṃ garbhiṇīṃ śrāvayati putravatī bhavati / ya imāṃ kṛcchraprasavāṃ śrāvayatyāśu mucyate / ya imāṃ mriyamāṇaputrāṃ śrāvayati jīvatputrā bhavati / yatra caiva veśmani sarpān rakṣāṃsi ca guhyakān vā vidyāt tatra sarṣapānaṣṭaśatābhimantritānavakiret sarve naśyanti / yo vā dviṣyāt tasya vā dvāre'vakiredyaḥ pūrvamākrāmati sa ārtimāpnoti / durgeṣu japatastaskaramṛgavyālabhayaṃ na bhavati / rūpe rūpe'śvamedhaphalamavāpnoti / sarvatīrtheṣu snāto bhavati / sarvopavāsāḥ kṛtābhavanti / sarvāṇi dānāni dattāni bhavanti / arthavidyā nacaitāmūhet / namo mātaṅgasya ṛṣivaryasya siddhakasya nama āstīkasya tebhyo namaskṛtvā imāṃ vidyāṃ prayojayāmi sā me vidyā samṛddhyatāṃ satthava hili mili mahāmili kuruṭṭā aṭṭe mamaṭe tumvipase karaṭe gandhāri keyūri bhujaṅgami ojahāri sarṣapacchedani alagaṇilagaṇi paṃsumasi kakikākaṇḍi hili hili biḍi biḍi aṭṭe maṭṭe ajihaṭṭe kukkukukkumati svāhā / ityetayā mataṅgavidyayā śamīmayīnāṃ samidhānamaṣṭaśataṃ pālāśīnāmaśvatthamayīnāmaṣṭaśataṃ śvetānāṃ puṣpāṇāmaṣṭaśataṃ sarṣapāṇāmagnivarṇānāmaṣṭaśataṃ ghṛtaṃ tailaṃ vasāmityupakalpya samadhvājyamaikadhyamāloḍya yugapattisraḥ samidho hutvā mantrānte cājyaṃ juhoti evamaṣṭaśataṃ hutvā pratisaraṃ lakṣmaṇā putrañjīvaphalasamudraphenapratigrathitālambāgrahaghnīvāsuśuktijīvorṇānāṃ rudramātaṅgyā vidyayā'bhimantrya kaṇṭhe visarjayet / athaiṣā vidyā rudramātaṅgī bhavati / naināmūhet / namo bhagavato rudrasya mātaṅgi kapile jaṭile rudraśāme rakṣa rakṣemaṃ rirakṣumājñāpayeti svāhā / ityetayā rudramātaṅgyā pratisaraṃ badhnīyāt / baddhe pratisare prajāvaraṇaṃ baddhaṃ bhavati / nāsyāḥ sarvabhūtebhyo bhayaṃ bhavati āśā samṛddhyate jīvatputrā subhagā cāvidhavā ca bhavati / tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hutvā yathā pūrvoktaṃ śāntiṃ japitvā mahāvyāhṛtibhirhutvā devatāmabhyarcya visarjya baliṃ kṛtvā'gnimabhyukṣya tūṣṇīṃ brāhmaṇān sādhūn putravata āyuṣmataścānnavāsodakṣiṇābhirabhyarcya tata upavaset / tatsarvamāhavanamupasaṃgṛhya catuṣpathe vodake vā kṣīravṛkṣe vā nidadhāti / evametena vidhinā prajāvaraṇaṃ baddhaṃ bhavati nāsyāḥ prajā na bhavatītyāha bhagavān kaśyapaḥ
ata ūrdhvaṃ saptarātra prājāpatyaṃ caruṃ payasi śṛtaṃ prajāpataye juhuyāt pūrvoktaṃ
goghṛtamityeke / prajākāmapaśukāmā'yuṣkāmānāmiti vā

p2.81

iti pradhānārthamudāhṛtaṃ paraṃ
nṝṇāṃ hitārthaṃ bhiṣajāṃ yaśaskaram /
alaṅghanīyaṃ hi rahasyamuttamaṃ
śuciḥ prayuñjīta na tu prakāśayet

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne revatīkalpo nāmādhyāyaḥ
bhojanakalpādhyāyaḥ
athāto bhojanakalpaṃ vakṣyāmaḥ

yathovāca bhagavān kaśyapaḥ

mārīcamāsīnamṛṣiṃ purāṇaṃ
hutāgnihotraṃ jvalanārkatulyam /
tapodamācāranidhiṃ mahāntaṃ
papraccha śiṣyaḥ sthaviro'nukūlam

kiṃ lakṣaṇaṃ bhoḥ kṣudhitasya jantoḥ
pipāsitasyātha tathobhayasya /
bhṛśe ca mande ca kathaṃ nu vidyāt
tṛṣākṣudhe tatra ca kiṃ hitaṃ syāt

bhojyānupūrvī ca kathaṃ hitā syād
bhaktaṃ kva deśe paripacyate ca
kiṃ lakṣaṇaṃ bhuktavato mahātman
mandāśitātyāśitayośca kāni

guṇāśca doṣāśca hi tatra ke syuratyuṣṇaśītāśanayośca ke ca /
viparyaye ke ca bhavanti doṣāḥ
kṣuttṛṣṇayorbhojanapānayogāt

maṇḍaśca keṣāṃ bhavati praśastaḥ
keṣāṃ praśasto bhagavanna maṇḍaḥ /
maṇḍasya samyak ca niṣevitasya
guṇāśca doṣāśca viparyaye ke

keṣāṃ yavāgūrahitā hitā vā
kṛtākṛtau cāpyatha mudgamaṇḍau /
yūṣaśca kasmai virasaḥ pradiṣṭaḥ
samūlako vā'tha sadāḍimo vā

sajāṅgalo vā rasakaudano vā
saṃbhojanasnānamatho hitaṃ kva /
ityevamuktvā sa babhūva joṣaṃ
prajāpatirvākyamatho babhāṣe

nāsarvavinno khalu māṃsacakṣuḥ
praśnānimān vaktubhihotsaheta /
utsāhavarṇasvaradṛṣṭihāni
viṣādakārśyaśramavāgvikārāḥ

bhṛśaṃ ca pīḍā hṛdayasya janto
rglānirmukhasyātibubhukṣitasya /
tālvoṣṭhajihvāgalagaṇḍaśoṣaḥ
śrotrākṣidaurbalyaviṣādamohāḥ

smṛtyagnimedhāsukhavākyahāni
rjihvāvivṛddhiśca pipāsitasya /
etāni rūpāṇyubhayāni vidyāt
pipāsite caiva bubhukṣite ca

viśoṣaṇaṃ tatra śirorujārti
rmūtragraho bhuktavataśca bhedaḥ /
tatrānnapānāni yathopajoṣaṃ
sātmyāni bhojyāni vadanti tajjñāḥ

tṛṣṇābubhukṣābhṛśapīḍite tu
sakṛt kṛtaṃ pūraṇamapraśastam /
ojo hi dagdhaṃ jvalanānilābhyāṃ
punaḥ punaḥ śoṣayate ca pītam

lohaṃ yathā taptamaponiṣiktaṃ
tatrānnapānasya gatiḥ kathaṃ syāt /
sakṛtprapītasya vadanti caike
tṛptiṃ praśastāṃ bhiṣajo'nucintya

sakṛtprapītasya hi naśyate kṣud
yathā pṛthivyāḥ sakṛdāplutāyāḥ /
ādāya pittaṃ pavano hyudīrṇa
ojodahāṃ saṃjanayeddhi tṛṣṇām

śirogataḥ sthānaniruddhavego
hṛtkloma saṃtāpayate tatastṛṭ /
śūlāratādhmānagudaprakopa
jvarāṅgadāhaśramamohatṛṣṇāḥ

śayyāsanastrīviṣayeṣvabhakti
rbhavanti rūpāṇyapatarpitasya /
ādātumicchatyapi yastu bhūyo
madhyasthatā cedbhavatīpsiteṣu

taddeśakālau bhajate ca yuktyā
mandāśitaṃ taṃ pravadanti tajjñāḥ /
atyāśitānāṃ vamanaṃ praśastaṃ
mandāśitānāmaśanaṃ tu yuktyā

kālaṃ ca deśaṃ ca vayo balaṃ ca
samīkṣya copadravabheṣajaṃ ca /
dṛṣṭiprasādo vacanaprasiddhiḥ
svarasya gāmbhīryamadainyamūrjāḥ

iṣṭendriyārtheṣu manaḥpraharṣaḥ
snigdhaṃ mukhaṃ bhuktavataśca vidyāt /
kāntirbalasmṛtimedhāvayāṃsi
pramodasattvasthitiraṅgavṛddhiḥ

dṛḍhendriyatvaṃ sthiratā''yuṣaśca
samyagguṇā bhuktavato narasya /
bhojyasya kālaṃ munayo bubhukṣāṃ
vadanti tṛṣṇāmapi pānakālam

bhojyānupūrvī tu yathā hitā syāt
tāṃ tu pravakṣyāmi nibodha vatsa /
tṛṣṇākṣudhau cedyugapadbhavetāṃ
tayorbhiṣak tāṃ prathamaṃ cikitset

pūrvaṃ pipāsāṃ śamayedvipaścit
tribhāgasātmyocitapānayogaiḥ /
tato'śanaiḥ kukṣitṛtīyabhāgaṃ
saṃpūrayedbhāgamathāvaśiṣyāt

evaṃ hi bhuñjānamatho pibantaṃ
jitendriyaṃ sāhasavarjinaṃ ca /
ārogyamāyurbalamagnidīptiḥ
prajā ca mukhyā bhajate sukhaṃ ca

bubhukṣito yastu pibet purastā
daśnāti cānnāti pipāsitaḥ san /
tasyāśu rogāḥ prabhavanti ghorā
viparyayādānabhavā apāyāḥ

jvarāṅgadāhaśramakārśyakuṣṭha
cchardibhramānāhavisūcikāstṛṭ /
yakṣmātisārau galatāluśoṣo
dehendriyārthendriyavarṇahāniḥ

pratāntabhokturviṣamāśinaśca
toyātipasyātimahāśanasya /
virodhyajīrṇādhivibhojanasya
vahniḥ praśāmyatyapi cānnakāle

tasmācca pūrvaṃ na jalaṃ pibeyuḥ
snehopariṣṭānna na cātibhuktvā /
pītaṃ hi sadyaḥ śamayatyudaryaṃ
tato jvarādyāḥ prabhavanti rogāḥ

snehaṃ samākramya vicitrabhojyai
rjalaṃ pibenmadhya ivāśanasya
bhuktvā'pi pittaprakṛtiḥ pibecca
mātrāṃ ca sarvatra hitaṃ ca sātmyam

jihvauṣṭhatālvantragalodaraujo
vidahyate bhuktaphalaṃ na vetti /
ānāhadurnāmajalodarāsṛg
vaisarpatṛṣṇākṣiśirorujaśca

atyuṣṇapānānnaniṣevaṇena
reto'sṛgaṇḍopacayaśca duṣyet /
agniḥ kṣayaṃ yāti rasaṃ na vetti
śleṣmā ca pittaṃ ca nicīyate'sya

śītānnapānātiniṣevaṇāttu
kaphānilārocakaśūlavātāḥ /
hikkāśironetragalagrahādyā
ālasyaviṇmūtragurutvavṛddhiḥ

snigdhaṃ ca pūrvaṃ madhuraṃ ca bhojyaṃ
madhye dravaṃ śītamatho vicitram /
tīkṣṇoṣṇarūkṣāṇi laghūni paścād
bhojyānupūrvī khalu sātmyataśca

yaḥ paittikaḥ kṣīṇakapho nirogo
mūrcchāśramātyadhvanipīḍitaśca /
atyuṣṇapānānnaniṣevaṇācca
dṛṣṭirhatā madyaniṣevaṇācca

śuṣkaṃ kaphaṃ ṣṭhīvati yaśca kṛcchrāt
ṣṭhīvaṃśca yaḥ kliśyati nirvikāraḥ /
kleśāt prasūte tṛṣitā ca yā strī
kṣīṇendriyo yaśca madātyayārtaḥ

mandāśino yoṣiti jāgarūkāḥ
saṃśodhanairye mṛditāśca martyāḥ /
dagdhāśca vaisarpavidāhinaśca
kāsena kopena madena cārtāḥ

udbhrāmitaḥ pūgaphalena yaśca
jagdhena vā yo madanena mūḍhaḥ /
kiṃpākabhallātaviṣopasṛṣṭāḥ
kṣaudrāśino ye garapīḍitāśca

madyaṃ payastakramatho dadhīni
ye'śnanti vārāhamathāpi matsyān /
tāmbūlapūgonmathitāśca ye syuḥ
kālocitā yasya bhavecca tṛṣṇā

ete tathā'nye'pi ca tadvidhā ye
teṣāṃ jalaṃ śītamuśanti pathyam /
viṣṭambhatṛṣṇāgninipīḍitā ye
tathā labhante balasattvapuṣṭīḥ

p2.41

kaurukṣetrāḥ kuravo naimiṣeyāḥ
pāñcālamāṇīcarakausaleyāḥ /
hārītapādāścaraśaurasenā
matsyā daśārṇāḥ śiśirādrijāśca

p2.42

sārasvatāḥ sindhusauvīrakākhyā
ye cāntare syurmanujāḥ kurūṇām /
udagvipāṭsindhuvasātijāśca
kāśmīracīnāparacīnakhaśyāḥ

p2.43

bāhlīkadāśerakaśātasārāḥ
sarāmaṇā ye ca pareṇa teṣām /
eṣāmavakṣāryaśanādiruktā
sātmyecitatvādbhiṣajā vidheyā

p2.44

sā hyasya tṛṣṇāṃ śamayatyudīrṇāṃ
balaṃ ca puṣṭiṃ ca ruciṃ ca dhatte /
vātānulomyaṃ prakṛtisthatāṃ ca
viṇmūtradehendriyajāṃ karoti

p2.45

saṃtarpayatyāśu ca tena saubhyo
hitā matā sātmyaguṇena caiva /
pātreṣu hṛdyeṣu supuṣpavatsu
bhuñjīta deśe ca mano'nukūle

p2.46

takraṃ śuktaṃ dadhi masturguḍaṃ ca
drākṣā mukhyāḥ sukṛtāḥ śaktavaśca /
śītaṃ hitaṃ dāḍimavāri cāryaṃ
syātsaindhavaṃ bhūstṛṇapallavāśca

p2.47

tāni trivṛdvāsakakāravṛntād
rasaḥ kuṭherādisamātuluṅgāt /
syādārdrakayutāḥ śaktavaśca
sarpirvariṣṭhaṃ laghavaḥ ṣāḍavāśca

p2.48

bhakṣyāśca mukhyā laghavaḥ sapakvāḥ
sūpā rāgāḥ pānakaṃ madyayogāḥ /
ato gaṇādyuktimavekṣya kuryāt
sātmyādavakṣārimatho vidhijñāḥ

p2.49

kāśīnsapuṇḍrāṅgakavaṅgakācān
sasāgarānānūpakatausaleyān /
pūrvaṃ samudraṃ ca samāśritā ye
kirātadeśyānapi pūrvaśailān

p2.50

śākaiḥ samatsyāmiṣaśālitailai
rdravyaiśca tīkṣṇaiḥ samupakrameta /
kapho hi teṣāṃ nicitaḥ svabhāvā
dvilīyamānaḥ kṛśatāṃ karoti

p2.51

kaliṅgakān paṭṭanavāsinaśca
sadakṣiṇān vā'pi ca nārmadeyān /
uccāvacadravyaguṇānvitābhiḥ
peyābhiretān samupakrameta

p2.52

tailāni kaṅgvāḍhakīyāvakāśca
mūlāni kandāścaṇakāḥ kalāyāḥ /
etāni sātmyāni bhavanti teṣāṃ
peyāstathoṣṇāḥ parisiddhikāśca

p2.53

peyā hi siddhā saha dāḍimena
takreṇa cukreṇa jalena coṣṇā /
sasaindhavā cāśu vihanti tṛṣṇāṃ
kālopapannā maricārdrakābhyām

p2.54

pittātmanaḥ sarpiṣi saṃskṛtā vā
kṣīrodake śarkarayā'nvitā vā /
jvarātisāraśramamohakāsān
hikkāṃ ca tṛṣṇāṃ ca hinasti peyā

p2.55

yadyasya sātmyaṃ ca hitaṃ ca bhojyaṃ
śarīradeśaprakṛtau sthitaṃ ca /
tattasya vaidyo vidadhīta nityaṃ
kāle ca hṛdyaṃ laghu mātrayā ca

p2.56

stanasya vāmasya bhavatyadhastā
dāmāśayastatra vipacyate'nnam /
dhātūrasaḥ prīṇayate visarpan
kiṭṭānmalānāṃ prabhavo'khilānām

p2.57

dīptāgnayo varṇabalā thanaśca
vyāyāmanityā bahubhāṣiṇaśca /
strīṣu prasaktāḥ kṣayino vinidrā
rogairvimuktāḥ kṛśadurbalāśca

p2.58

viśuṣkaviṇmūtrakaphādhvakhinnā
nipīḍyamānā viṣamajvaraiśca /
ete narā māṃsarasaṃ pibeyuḥ
prāgbhojanādvātavikāriṇaśca

p2.59

praklinnakāyā galavaktrarogai
rārtāḥ kṣatāḥ pittakaphāditāśca /
jvarātisāragrahaśokanidrā
pramehapāṇḍvāmayakāmalārtāḥ

p2.60

viṣānvitāścāpi madānvitā vā
ye copasṛṣṭā vividhairgarairvā /
chardyūruviṣkambhavikāriṇaśca
naite narā māṃsarasaṃ pibeyuḥ

p2.61

takraṃ tu teṣāṃ bhavati praśastaṃ
sasaindhavaṃ śarkarayā'nvitaṃ vā /
sauvarcalenātha viḍena yuktaṃ
madhye'pi cānte'pi sanāvanītam

p2.62

takraṃ hi sadyo mathitaṃ sugandhi
ruciṃ balaṃ puṣṭimatho dadhāti /
amloṣṇavaiśadyalaghu svaro vā
niṣevyamāṇaṃ jvalayatyudaryam

p2.63

vānte virikte jvarite viśuṣke
mahopavāsaśramapīḍite ca /
tṛṣṇātisārorugadopatapte
vaisarpapittāmayagharmite ca

p2.64

saṃsṛṣṭarogeṣu mahāśaneṣu
vidahyamāneṣu jalodareṣu /
sadyaḥprasūtāsvapi cāṅganāsu
maṇḍaṃ vidadhyādapi kāmalāsu

p2.65

āmātisārajvarayorvibandhe
kaphodbhave śvāsagalāmayeṣu /
hikkopajihvāgalaśuṇḍikāsu
kāse'kṣiroge śiraso gurutve

p2.66

chardiśramonmādavisūcikāsu
yonyāmaye plīhni ca pīnase ca /
gulmeṣu hṛdrogahalīmakeṣu
vātaprakopeṣvatha kevaleṣu

p2.67

dhātryāḥ pravṛddhe payasi praduṣṭe
bālasya nidrākaphavātavṛddhau /
mūtrābhivṛddhau hṛdayadrave ca
niṣṭhīvikālasyaviṣādakeṣu

p2.68

chardeṣu sarveṣu tathā graheṣu
pṛṣṭhagrahe yakṣmaṇi hṛdgade ca /
cintāśramonmādamadopatāpe
maṇḍaṃ bhiṣaṅnopadiśedvipaścit

p2.69

maṇḍo hi pītaḥ kaphinā gade vā
kaphātmake vardhayate kaphastān /
so'syāgnimutsādya gadān punastān
prakopayan kaṣṭatarān karoti

p2.70

tasmāttu teṣāṃ kāphanāṃ narāṇāṃ
na maṇḍamāhurbhiṣajaḥ praśastam /
syānmudgamaṇḍodaka eva teṣāṃ
sasaindhavavyoṣayutaḥ sukhāya

p2.71

kaṣāyatiktaḥ kaṭupākibhāvāt
kaphaṃ nihantyāśu hi mudgamaṇḍaḥ /
tasmāt kṛśaṃ rogavimuktadehaṃ
dīptānalaṃ vā savilambirogam

p2.72

vyāyāminaṃ vā balinaṃ sarogaṃ
yaścocito gorasamāṃsamatsyaiḥ /
saṃyojayettaṃ virasena yūṣṇā
sāsreṇa vā gorasasādhitena

p2.73

triḥprasruto dīpanatoyasiddhaḥ
syāttaṇḍulaiḥ saṃparibhṛṣṭakairvā /
mudgairyavaiścāpi tathaiva lājai
ruṣṇaḥ sugandhirviśadena pītaḥ

p2.74

maṇḍaḥ kṣaṇenāsya balaṃ dadhāti
vyādhistathā mārdavamabhyupaiti /
sarvendriyāṇi prakṛtiṃ bhajante
bhojyānupūrvī ca tathā kṛtā syāt

p2.75

maṇḍaṃ yathoktaṃ pibato guṇāste
viparyaye cāpi viparyayaḥ syāt /
ya eva maṇḍasya bhavanti yogyā ---

p2.76

laghvī yavāgūrna vidahyate ca
doṣānulomyaṃ vidadhāti coṣṇā /
pittaṃ ca mādhuryaguṇena hanti
bhojyānupūrvīṃ kramaśaśca yuṅkte

p2.77

sadāḍimā vātakaphārditasya
saśarkarā pittakaphānvitasya /
rasena vā jāṅgalakena siddhā
sagorasā vā saha dāḍimairvā

p2.78

hitāṃ nṛṇāṃ mārutapīḍitānāṃ
gulme tathā plīhni ca pīnase ca /
sabhojanasnānavihārayāna
vyāyāmasaṃbhāṣaṇagītapathyām

p2.79

tatsvasthavṛttau ca hitāṃ vadanti
roge nivṛtte jvalane ca mande /
roge nivṛtte jvalane ca dīpte
rogairvimuktāḥ kṛśadurbalāśca

p2.80

kṣīṇendriyā varṇabalāgnihīnā
yātārditāḥ pittanipīḍitāśca /
jvaratisārodarapāyuroga
cinteṣyapānādhvagarogataptāḥ

p2.81

kāsena śastreṇa viṣeṇa caiva
nipīḍitāḥ śokahatāśca nityam /
vyāyāmageyādhyayanaśramārtā
bhūmāgnivātātapajāgarārtāḥ

p2.82

vidahyamānākṣigalāsyanāsā
viṣīdamānāḥ smṛtibuddhihīnāḥ /
ānāhinaḥ śuṣkapurīṣamūtrā
bhagandarārśograhakuṇḍalārtāḥ

p2.83

niṣpiṣṭabhagnacyutapītāṅge
śuddhavraṇe māṃsavevarjite ca
jīrṇajvarānyedyutṛtīyakeṣu
nityajvare cāpi caturthake ca

p2.84

rakṣaḥpiśācoragabhūtayakṣa
kṣudvajratṛṣṇāgnihimāhatāśca /
strībālaputrālpaviśuṣkadugdhā
garbhaśca yasyā na vivardhate ca

p2.85

nāpyāyate yaḥ stanapaśca bālo
jāgarti nityaṃ bhṛśarodanaśca /
cakṣurhatiryasya ca tīkṣṇanasyai
rviśoṣaṇairvā pratikarmaṇā vā

p2.86

ete śṛtaṃ kṣīramathābhyaseyu
ralaṃ śṛtaṃ yastu virecanīyaḥ /
kṣīraṃ hi sadyo balamādadhāti
dṛḍhīkarotyāśu tathendriyāṇi

p2.87

medhāyurārogyasukhāni dhatte
rasāyanaṃ cāpi vadanti mukhyam /
puṣṭirdṛḍhatvaṃ labhate ca garbho
bandhyā ca ṣaṇḍhaśca jaraṃśca sūte

p2.88

pāyuṃ payaḥ śodhayate'nulomaṃ
karoti vātaṃ laghutāṃ narāṇām /
tasmācca sarveṣu rasāyaneṣu
rogasya cānte pravadanti dugdham

p2.89

kṣīraṃ sātmyaṃ kṣīramāhuḥ pavitraṃ
kṣīraṃ maṅgalyaṃ kṣīramāyuṣyamuktam /
kṣīraṃ varṇyaṃ kṣīramāhuśca keśyaṃ
kṣīraṃ sandhānaṃ kṣīramāhurvayasyam

p2.90

kṣīraṃ sarveṣāṃ dehināṃ cānuśete
kṣīraṃ pibantaṃ ca na roga eti /
kṣīrāt paraṃ nānyadihāsti vṛṣyaṃ
kṣīrāt paraṃ nāsti ca jīvanīyam

p2.91

śaityāt payo vardhayate'nilaṃ prāk
pittātmanastena bhinatti varcaḥ /
īṣacca śūlaṃ kurute gurutvāt
snehādvipāke śagayatyubhe dve

p2.92

mādhuryato vardhayate śarīraṃ
prasādayatyāśu tathendriyāṇi /
sthairyaṃ payaḥ sāndratayā karoti
paicchilyataḥ śodhayate'ntarāṇi

p2.93

viṣṭabhyate cāpi kaṣāyabhāvād
vātātmanastena karoti śūlam /
snehācca mādhuryaguṇācca śūlaṃ
payo niyacchatyanujīryamāṇam

p2.94

snehādgurutvāt sakaṣāyaśaityād
visraṃsya sadyo balamādadhāti /
sasnehaśaityānmadhurānvayatvāt
kaphātmanāṃ vardhayate kaphaṃ ca

p2.95

etaddhitaṃ sātmyakaṣāyabhāvāt
pākasya tuṣṭiṃ kurute na doṣam /
gauraṃ ca varṇaṃ kurute sitatvāt
snehaṃ ca sasnehatayā karoti

p2.96

śaityāt kaṣāyādghanasāndrabhāvāt
saṃparkataścābhiṣavācca bhāṇḍe /
krameṇa coṣmopacayānniruddhaṃ
payo dadhitvāya śanairupaiti

p2.97

payo hi vātātapapīḍitaṃ drā
kkūrcībhavatyeṣa hi tatra hetuḥ /
auṣṇyādghanatvādatha vardhamānaḥ
saṃkledanāccābhiṣavācca dadhnaḥ

p2.98

nirvartayatyamlarasaṃ payo'gni
rmastuṃ tathā cāpyativartamānaḥ /
ūrdhvaṃ saraścotplavate svabhāvāt
kiṭṭaṃ tato'dhaśca niṣīdate'sya

p2.99

divyena ca jñānabalena dṛṣṭaṃ
mukhaiḥ purā manthanamasya yuktyā /
tato ghṛtodaśvidupopalabhya
gāvaḥ pratiṣṭhāḥ sacarācarasya

p2.100

tasmācciravyādhinipīḍitānāṃ
mūrcchāgatānāṃ patatāṃ narāṇām /
parāyaṇaṃ kṣīramuśanti vaidyā
nidrāsukhāyurbalakṛt payo hi

p2.101

mūḍhastu yaḥ syānmadanasya bījai
rbhallātakaiḥ pūgaphalādibhiśca /
payo hi tasyopadiśedvipaścid
guḍodakaṃ vā śiśiraṃ pibet saḥ

p2.102

kṣīreṇa cainaṃ saguḍena nityaṃ
saṃbhojayet sarpiṣi saṃskṛtena /
dhānvīrakārte'pi tathaiva kāryaṃ
kṣīraṃ hi tasyauṣadhamuktamagnyam

p2.103

ānūpajo jāṅgalajo variṣṭhaḥ
subhūmijāto gurubaddhacakṣuḥ /
sāmudraṣaṇḍhe kṣukavaṃśakānā
mikṣuḥ praśastastu paraḥ paro yaḥ

p2.104

svāduḥ śītaḥ puṣṭikṛddīpanīyaḥ
snigdho vṛṣyo varṇacakṣuḥprasādī /
śleṣmāṇamutkledayate ca jagdho
rasastu pītaḥ kurute vidāham

p2.105

bhuktvā pibedikṣurasaṃ kaphātmā
prāgbhojanāt paittikavātikau tu /
saṃsṛṣṭadoṣasya hito'nnamadhye
tathāhi sarve sukhamāpnuvanti

p2.106

iti prakṛtyekṣurasaprakārā
rogāṃstu vakṣyāmi hitārthameṣām /
jvarātisārāmagalāmayeṣu
visūcikākuṣṭhavilāsakāse

p2.107

pāṇḍvāmaye śūlajalodareṣu
chardyāṃ kaphodrekaviriktavānte /
nastaḥ kriyāvastinirūhiteṣu
svaropaghātakṣayapīnaseṣu

p2.108

pramehaśothorugadeṣu nādyād
rogeṣvabhiṣyandasamutthiteṣu /
graheṣu sarveṣu payo'tivṛddhau
bāle'tinidre kapharogite ca

p2.109

ikṣuḥ prayogo na hito hitastu
yeṣāmimāṃstānapi me nibodha /
jīrṇajvarārocakaraktapitta
kāsakṣatakṣīṇakaphakṣayeṣu

p2.110

tṛṣṇāgnivaisarpamadātyayeṣu
mūtrāmaye karṇaśirokṣivāte /
tvaṅmāṃsavarṇadyutibuddhireto
nidrābalaujorudhirakṣayeṣu

p2.111

yeṣāmathoktaṃ ca payaḥ praśastaṃ
teṣāṃ hitaścekṣurasaḥ śiśūnām /
kaphaprasekārucitṛptimoha
śūlapratiśyāyagalāmayārtān

p2.112

pramehahṛllāsajaḍāgnināśān
raso'tipītaḥ kurute jvaraṃ ca /
ityeṣa dhanyaṃ pravaraśca kalpo
bhojyaṃ prati praśna udāhṛtaste

p2.113

nṛṇāṃ hitārthaṃ bhiṣajāṃ ca vṛddha
sukhasya mūlaṃ pravadanti dharmyam

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne bhojanakalpaḥ
viśeṣakalpādhyāyaḥ
athāto viśeṣakalpaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

hutāgnihotramāsīnaṃ kaśyapaṃ lokapūjitam
vṛddho viśeṣamanvicchan papraccha vinaye sthitaḥ

sūtrasthāne bhagavatā nirdiṣṭo dvividho jvaraḥ
hetuliṅgauṣadhajñānaiḥ pratipanno'smi taṃ tathā

saṃśayastvasti bhagavan sannipātajvaraṃ prati
tatra me saṃśayaṃ chindhi viśeṣajña viśeṣaṇaiḥ

kimekaḥ sannipāto'yaṃ kiṃ vā kiṃ bahavo mune
ekaścet kiṃ samairdoṣairanekatvaṃ kathaṃ punaḥ

vātapittakaphānāṃ tu trayāṇāṃ saṃprakupyatām
ka eṣāṃ prathamaṃ doṣaḥ prakupyati mahāmune

yugapadvā prakupyanti doṣāḥ kiṃ vā'nupūrvaśaḥ
prakupyatāṃ vā viṣamamekaikaśyena vā punaḥ

viśeṣāḥ ke mahābhāga doṣavyāsasamāsataḥ
sannipātāḥ kiyanto vā kāni nāmāni vā pṛthak

upadravāśca ke teṣāṃ parihāravidhiśca kaḥ
upakramaśca kasteṣāṃ sādhyāsādhyavarāśca ke

iti pṛṣṭaḥ sa śiṣyeṇa sthavireṇa prajāpatiḥ
sannipātaviśeṣārthamadbhutaṃ vākyamabravīt

śṛṇu bhārgava tattvārthaṃ sannipātaviśeṣaṇam
jānate bhiṣajo nainaṃ bahavo'kṛtabuddhayaḥ

śītopacārāt sūtānāṃ maithunādviṣamāśanāt
prajāgarāddivāsvapnāccinterṣyālaulyakarśanāt

tathā duḥkhaprajātānāṃ vyabhicārāt pṛthagvidhāt
śiśorduṣṭapayaḥpānāttathā saṃkīrṇabhojanāt

viruddhakarmapānānnasevināṃ satataṃ nṛṇām
abhojanādadhyaśanādviṣamājīrṇabhojanāt

sahasā cānnapānasya parivartādṛtostathā
viṣopahatavāyvambusevanādgaradūṣaṇāt

parvatopatyakānāṃ ca pratikūle viśeṣataḥ
avaprayogāt snehānāṃ pañcānāṃ caiva karmaṇām

yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathocchritāḥ
trayo doṣāḥ prakupyanti kṣīṇe cāyuṣi bhārgava

tato jvarādayo rogāḥ pīḍayanti bhṛśaṃ naram
sarvadoṣavirodhācca duścikitsyo mahāgadaḥ

yathā'gnivajrapavanairna syādabhihato drumaḥ
vātapittakaphaistadvat kruddhairdehī na jīvati

viṣāgniśastrairyugapanna jīvanti yathā hatāḥ
sannipātārditāstadvanna jīvantyatapasvinaḥ

dvayaṃ tadupariṣṭācca yathā prajvalitaṃ gṛhat
na śakyate paritrātuṃ sannipātastathā nṛṣu

digdhabāṇāstrayo vyādhāḥ parivārya yathā mṛgam
ghnantyanauṣadhayastadvattrayo doṣāḥ śarīriṇam

saṃgatā niyataṃ yasmāt pātayanti kalevaram
anyaccāśu saṃnipatatyato vā sannipātatā

akasmādindriyotpattirakasmānmūtradarśanam
akasmācchīlavikṛtiḥ sannipātāgralakṣaṇam

nirdiṣṭāstasya bhedāstu bhiṣakśreṣṭaistrayodaśa
hīnamadhyādhikasamadvyudbalaikodbalodbhavāḥ

vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
tasya jvaro'ṅgamardastṛṭtāluśoṣapramīlikāḥ

arucistandriviḍbhedaśvāsakāsaśramabhramāḥ
pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati

antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā ca vardhate
tudyate dakṣiṇaṃ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahaḥ

niṣṭhīvati kaphaṃ sāsṛkkṛcchrāt kaṇṭhaśca dūyate
viḍbhedaśvāsahikkāśca vardhante sapramīlakāḥ

vidhuphalgū ca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau
śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati

---sannipātaḥ sudāruṇaḥ
vātapittādhika sannipāta--vibhu /
pittaśleṣmādhika sannipāta -- phalgu /
kaphavātādhika sannipāta -- makarī /
vātādhika sannipāta -- visphāraka /
pittādhika sannipāta -- śīghrakārī /
śleṣmādhika sannipāta -- ulvaṇa /
hīnābhivṛddhamadhyaistu sannipāto yadā bhavet
tasya rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāt
sarvasrotobhavaṃ tvasya raktapittaṃ prakupyati
visphoṭairagnidagdhābhaiścīyate ca samantataḥ
hṛdayodaramantraṃ ca yakṛtplīhā'tha phupphusam
pacyate'ntaḥ śarīrasthamūrdhvādhaḥ pūyameti ca
śīrṇadantaśca mṛtyuśca tasyāpyetadviśeṣaṇam
madhyābhivṛddhahīnaistu sannipāto yadā bhavet
tasya rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāt
stabdhāṅgaḥ stabdhadṛṣṭiśca sa tu śete hato yathā
viricyate'timātraṃ ca purīṣaṃ bahvanaśnataḥ
sarveṣāṃ srotasāṃ pāka etadatra viśeṣaṇam
vṛddhabhihīnamadhyaistu sannipāto yadā bhavet
tasya rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāt
jṛmbhāprajāgarāyāmavipralāpaśirorujaḥ
manyāstambhena mṛtyuśca tasyāpyetadviśeṣaṇam
eṣāṃ trayāṇāṃ nāmāni yāmyakrakacapākalāḥ
samairdoṣaiḥ prakupitaṃ sannipātaṃ nibodha me
trayāṇāmatra doṣāṇāṃ sarvarūpāṇi lakṣayet
tridaṇḍavat samabalānyatho āhustripādavat
yāni jvaracikitsāyāṃ rūpāṇyuktāni tāni ca
kūṭapākala ityeṣa sannipātaḥ sudāruṇaḥ
vyādhibhyo dāruṇebhyaśca vajraśastrāgnito yadā
sadyo hantā mahāvyādhirjāyate kūṭapākalaḥ
kūṭapākalavigrasto na śṛṇoti na paśyati
na spandate na bravīti nābhiṣṭauti na nindati
kevalocchvāsaparamaḥ stabdhāṅgaḥ stabdhalocanaḥ
trirātraṃ paramaṃ tasya jantorbhavati jīvitam
tadavasthaṃ tu taṃ dṛṣṭvā mūḍho vyābhāṣate janaḥ
dharṣito rakṣasā nūnamavelāyāṃ caranniśi
anvayaṃ bruvate caike yakṣiṇyā brahmarākṣasaiḥ
piśācairguhyakaiścaiva tathā'nye viṣayojitam
ākruṣṭamabhiśaptaṃ ca tathā'nye mastakāhatam
kuladevārcāvihataṃ dharṣitaṃ gṛhadaivataiḥ
nakṣatrapīḍāmapare garakarmāṇi cāpare
vadanti sannipātaṃ tu bhiṣajaḥ kūṭapākalam
sadyaḥ svasthasya yugapadyadā kupyanti te trayaḥ
tadā nirvartate dehe piḍakā viṣasaṃjñitā
viruddhabhojanāt kālāt pariṇāmācca karmaṇām
prakupyatyanilaḥ śīghraṃ so'syāgnimupahantyanu
tasyopahatakāyāgneḥ pūrvavat pibato'śnataḥ
kaphībhavati bhūyiṣṭhaṃ yadādatte caturvidham
taṃ kaphaṃ vāyurādāya srotāṃsyasya vidhāvati
tasya srotāṃsi sarvāṇi sūkṣmāṇi ca mahānti ca
pūrayitvā pidhāyāste saṃruddhaḥ pavanastataḥ
pittaṃ prakopayatyasya tat pittaṃ māruteritam
sarvataḥ śleṣmaṇā ruddhamanyonyamithunāśrayāt
jvaraṃ hṛllāsamaruciṃ parvabhedaṃ visūcikām
rogān nānāvidhāṃścānyān kurvanmṛdnāti dehinam
prakṛtervā viparyāsāt prakṛtyā vā prakupyati
yathā yathodbalatvaṃ vā prāpnuvanti gadādhipāḥ
tathaikadvyudbalānāhurhīnamadhyādhikānapi
kūṭasthe tu samairdoṣairjāyate kūṭapākalaḥ
evamete vinirdeśyāḥ sannipātāstrayodaśa
vipannastu raso yo'sya dhāvan yātyanileritaḥ
viṣādaṃ gauravaṃ mūrcchāṃ kuryāccāsyāṅgavedanām
svalakṣaṇeṣu doṣāṇāṃ bhiṣak prājño na vibhramet
udīritā hi saṃsṛṣṭā durbalā ekadoṣajāḥ
sannipāteṣu dāhārtaṃ yaḥ siñcecchītavāriṇā
āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet
sannipāteṣu kampantaṃ vilapantaṃ ca yo ghṛtam
pāyayedbhojayedvā'pi tau ca syātāmubhau katham
sannipāteṣu tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam
yaḥ pāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ
samudrataraṇaṃ hyetadvadanti bhiṣajo'śmanā
mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā
sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati dehinam
kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ ca pūjāṃ sa nārhati
sannipāte samutpanne kimādāvabhyupakramet
etat praśnamataścordhvaṃ cikitsopakramaṃ śṛṇu
saṃmohamatra bhūyiṣṭhaṃ bhiṣajo yāntyaniścitāḥ
agre mūle ca bhaiṣajyaṃ kurvanto ghnanti mānavān
yaṃ doṣamudbalaṃ paśyet sannipāte svalakṣaṇaiḥ
tasyāgre nigrahaṃ kuryādityanyabhiṣajo viduḥ
vṛddhajīvaka naivaṃ tu vayaṃ kurmaścikitsitam
asamyagdarśinaste tu ya evaṃ bhiṣajo viduḥ
śleṣmanigrahamevādau kuryādvyādhau tridoṣaje
niraste śleṣmaṇi hyasya srotaḥsūdghāṭiteṣu ca
lāghavaṃ jāyate sadyastṛṣṇā caivopaśāmyati
śirohṛdayakarṇasya pārśvaruk copaśāmyati
jihvāgurujaḍatvaṃ ca dṛṣṭiścaiva prasīdati
tasmāt punaḥ punaḥ kuryācchleṣmakarṣaṇamauṣadhaiḥ
udīrṇadoṣaṃ prathame divase vāmayennaram
viśoṣitaṃ na vamayedamedhyaṃ hi vamettathā
sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet
śītopacāri hi kṣaudraṃ śītaṃ cātra virudhyate
uṣṇopacārī satataṃ sannipātī praśasyate
varjayecca divāsvapnaṃ dhṛti sattvaṃ ca saṃśrayet
laṅghanaṃ svedanaṃ nasyaṃ mardanaṃ kavalagrahaḥ
etānyādau prayuñjīta sannipāteṣu yuktivit
trirātraṃ pañcarātraṃ vā daśarātramathāpi vā
laṅghanaṃ sannipāte tu kuryādvā''rogyadarśanāt
prakāṅkṣā lāghavaṃ glāniḥ svacchatā saṃprasannatā
upadravanivṛttiśca samyaglaṅghitalakṣaṇam
aglānigauravāśraddhāvikṛtiścāviśoṣite
saṃmohakṣāmaśaithilyavātaruk cātilaṅghite
svedādhyāye yathā proktāḥ svedāḥ sarvāṅgikāstathā
taccāsya svedayet prāyo yatra yatrāsya vedanā
kapho hi vāyunā kṣipto viṣṭabdhaḥ pārśvayorhṛdi
kharīkṛtaśca pittena śalyavadbādhate naram
tasyāśuṣkasya līnasya vilagnasya kṛśātmanaḥ
duḥkhanirharaṇaṃ kartuṃ tīkṣṇādanyanna bheṣajāt
tasya tīkṣṇāni nasyāni tīkṣṇāśca kavalagrahāḥ
svedaṃ divājāgaraṇaṃ vidaddhyāt pārśvaśūlinaḥ
mātuluṅgārdrakarasaṃ koṣṇaṃ trilavaṇānvitam
anyadvā siddhivihitaṃ tīkṣṇaṃ nasyaṃ vidhāpayet
tena prabhidyate śleṣmā prasvinnaśca prasicyate
śirohṛdayamanyāsyaṃ dṛṣṭiścāsya prasīdati
pramīlakastāluśoṣaḥ śvāsaḥ kāsaśca śāmyati
punaḥ punaśca nidrāyāṃ kaṭu nasyāñjanaṃ hitam
tīkṣṇairdravyaiḥ salavaṇairmātuluṅgarasadravaiḥ
dravāmlayuktairathavā koṣṇāḥ syuḥ kavalagrahāḥ
ārdrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ sakaṭutrikam
ākarṣaṃ dhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ
tenāsya hṛdayaśleṣmā manyāpārśvaśirogalāt
līno vyākṛṣyate śuṣke lāghavaṃ cāsya jāyate
parvabhedo jvaro nidrāśvāsakāsagalāmayāḥ
mukhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati
sakṛddvitricatuḥ kuryād dṛṣṭvā doṣabalābalam
etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinaḥ
śleṣmaṇā kṛṣyamāṇasya satataṃ sannipātinaḥ
tṛṣṇā bhavati śuṣkāsyahṛtkaṇṭhagalatālunaḥ
tasya tṛṣṇāpraśamanaṃ pānīyamupadekṣyate
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ tridoṣaghnamathāpi vā
tenāsya pacyate śleṣmā pakvaḥ sthānaṃ vimuñcati
kaphe vimukte ca tato yāti vāto'nulomatām
kaphānilānulomyena pittamalpabalīkṛtam
sucikitsyaṃ bhavatyasya tasya hyanubalaḥ kaphaḥ
athainaṃ laṅghitaṃ jñātvā svalpābādhaṃ prakāṅkṣitam
dīpanīyodake siddhāṃ peyāmasyopahārayet
śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ vā purāṇānāṃ tu taṇḍulaiḥ
bhṛṣṭaistriḥ prasrutā rūkṣā sukhoṣṇā lavaṇairyutā
śasyate nātibahalā nacainaṃ bahu bhojayet
sa cejjīryatyavighnena taṃ vidyājjīvitaṃ naram
mudgamaṇḍastu tatraiva toye śleṣmādhike hitaḥ
sahārdrakaḥ samaricaḥ sasauvarcalasaindhavaḥ
mṛdvīkāṃ bhakṣayitvā'gre śarkarākṣaudrasaṃyutām
pittādhike ca sasitāṃ peyāmevāvacārayet
na tu snehānnapānaṃ vā gurūṇyanyāni vā bhiṣak
bhojayet saṃnipāteṣu taddhyasya viṣabhojanam

peyāmarocakārtāya bhiṣagdadyāt sadāḍimām
nātyuṣṇāṃ nātilavaṇāṃ phalāmlāṃ yūṣameva vā
pradoṣe bhojayeccainaṃ bhuktamātre yathā svapet
gupte nivāte'gnimati sukhaprāvaraṇāstṛte
saptāhaṃ bhojayeccainamannavṛddhyā'lpamalpaśaḥ
tato virasikāṃ dadyāttakradāḍimasādhitām
yathādoṣaṃ kaṣāyāṃśca sannipātajvarāpahān
samyakpariṇate cānne vidaddhyājjāṅgalaṃ rasam
rūkṣoṣṇavyoṣalavaṇaṃ tena vā tryahamāśayet
tato badaramātrastu sa rasastryahamiyyate
daśamūlādiniryūhe lāvādyādānasaṃskṛtaḥ
vyaktāmlalavaṇasneho rasaḥ syādanilottare
sarpiṣā mudganiryūhaḥ pratyādānena saṃskṛtaḥ
mandasnehāmlalavaṇaḥ kāryaḥ pittottare gade
tathā kulatthaniryūhe śaśādyādānasaṃskṛtaḥ
sabālamūlakavyoṣaḥ kiñcitsnehaḥ kaphottare
jātaprāṇaṃ tu dṛṣṭvainamīṣadrogāvalambitam
visraṃsanena mṛdunā''bhojya snigdhaṃ virecayet
doṣaśeṣaṃ tu taddhyasya viriktasyopaśāmyati
iti kramaḥ samuddiṣṭaḥ kaṣāyānapi me śṛṇu
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaram
dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ
rocano dīpano hṛdyo laghuḥ sāṃgrāhikaḥ paraḥ
śaṭīpauṣkarapippalyo bṛhatī kaṇṭakārikā
śuṇṭhī karkaṭakī bhārgī durālambhā yavānikā
śūlānāhavibandhaghnaṃ śaṭyādyaṃ kaphavātanut
mustaparpaṭakośīradevadārumahauṣadham
triphalā sadurālambhā nīlī kampillakastrivṛt
kirātatiktakaṃ pāṭhā vacā kaṭukarohiṇī
madhukaṃ pippalīmūlaṃ mustādyo gaṇa ucyate
saṃśodhanaḥ saṃśamanastridoṣaghno'gnidīpanaḥ
aṣṭādaśāṅgamudakametadvā syāt sapārvatam
pittottare sannipāte praśastaṃ tīrthakartṛbhiḥ
dīpanaṃ pañcamūlaṃ vā śaṭyādyaṃ vā prakalpitam
sapañcadaśamūlaṃ vā śṛtaṃ peyaṃ laghūdakam
sukhoṣṇaṃ vā bhṛśoṣṇaṃ vā dṛṣṭvā doṣabalābalam
pārvatyāḥ pañcamūlyā vā śṛtaṃ toyaṃ sadīpanam
samustakaṃ parpaṭakamathavā sadurālabham
peyaṃ pittottare vyādhau koṣṇaṃ sarvaṃ ca śasyate
pippalyādirvacādāruvayasthāsaranvitaḥ
peyaḥ kaphottare sāme sahiṅgukṣārasaindhavaḥ
doṣāstenāśu pacyante vibandhaścopaśāmyati
abhayā kaṭphalaṃ bhārgī bhūtīkaṃ devadāru ca
vacā parpaṭakaṃ mustaṃ dhānyakaṃ viśvabheṣajam
sahiṅgamākṣikaḥ peyo vyādhau vātakaphottare
durālabhā vacā dāru pippalī bhadrarohiṇī
mahauṣadhaṃ karkaṭakī bṛhatī kaṇṭakārikā
kvāthaḥ salavaṇaḥ peyaḥ sannipātajvarāpahaḥ
triphalā rohiṇī nimbaṃ paṭolaṃ kaṭukatrayam
pāṭhā guḍūcī vetrāgraṃ saptaparṇaṃ savatsakam
kirātatiktakaṃ mustā vacā cetyekataḥ śṛtam
kaphottaraṃ nihantyetat pānādagniṃ ca dīpayet
āragvadhavacānimbapaṭolośīravatsakam
śārṅgeṣṭā'tiviṣā mūrvā triphalā sadurālabhā
bhadramustā balā pāṭhā madhukaṃ bhadrarohiṇī
kaṣāya eṣa śamayejjvaramāśu tridoṣajam
jāḍyaṃ saśophamādhmānaṃ gurutvaṃ cāpakarṣati
manyāstambhamuroghātamuraḥpārśvaśirorujaḥ
upanāhaiḥ salavaṇairabhyuṣṇairupanāhayet
cirakālopavāsasya nasyoṣṇakavalagrahaiḥ
hṛdayaṃ kṣaṇyate jantoḥ pārśvakaṇṭhauṣṭhatālu ca
kṣatorasko ghanaṃ śleṣma saraktaṃ ṣṭhīvate tataḥ
ṣṭyūte cāyamyate mūrcchaṃstena janturvigacchati
dahyate jaṭharaṃ cāsya kiñcicca parikūjati
nidrāyate ca pītvā''śu jīrṇe jāgarti codake
laṅghanoṣṇopacārādvā vyādhau pittottare nṛṇām
tīkṣṇauṣadhaprayogācca pittamasya prakupyati
pittottaraṃ sannipātamebhirjñātvā tu kāraṇaiḥ
mustādikvathitaṃ toyaṃ śītaṃ samadhuśarkaram
pāyayedāturaṃ kāle tena śarma labheta saḥ
visrasyate'lpamapi cettenaivāśu sukhī bhavet
triphalā pippalī śyāmā kesaraṃ śarkarā trivṛt
sakṣaudro modako hyeṣa pittottaramapohati
yavakolakulatthānāṃ pañcamūladvayasya ca
triphalāyāśca niṣkvāthe sarpirdhīro vipācayet
saṃhṛtya kalkānetāṃśca supiṣṭān bhāgakalpitān
mustā pāṭhā vacā śuṇṭhī rohiṇī cavyacitrakau
śṛṅgī durālabhā śigruḥ kairāto rajanīdvayam
tejovatī somavalkaḥ saptaparṇaḥ sakevukaḥ
vayasthā pippalīmūlaṃ pippalī gajapippalī
chinnaruhā cātiviṣā patraṃ nimbapaṭolayoḥ
kaṇḍopapuṣpī gojihvā naktamālaphalāni ca
tumburuṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ mūlaṃ ca madanārkayoḥ
kṣārāḥ sapañcalavaṇā hiṅgumātrāsamanvitam
siddhametairyathānyāyaṃ sarpiḥ kaṭukasaṃjñitam
pāyayenmātrayā kāle sannipātajvarārditam
līnadoṣāvaśeṣaṃ ca viṣamajvarapīḍitam
hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ vātagulmaṃ plihodaram
śvāsaṃ kāsaṃ ca śamayedbalamagneśca dīpayet
sannipāteṣu bhūyiṣṭhaṃ nivṛttopadraveṣvapi
śleṣmā ca pārśvaśūlaṃ ca nivarteta samaśnataḥ
tasyāgniṃ cirakāritvādbhiṣak saṃdīpayet punaḥ
na cātiviśvasedvaidyo jito vyādhirmayeti ha
kṛśe viruddhasevitvāccirāddoṣaḥ prakupyati
vyāvṛttaśca punarhanti sannipāto yathā viṣam
sannipātāt samuttīrṇo yadi jīvati mānavaḥ
kṣīṇaujobalamāṃsātmā śīrṇaśmaśraśiroruhaḥ
svarasmṛtiparibhraṣṭaḥ kṣīṇaśukro hatendriyaḥ
avyaktavāgvivarṇaśca mandāgniśca bhavatyasau
sannipātena muktastu cirādāpyāyate naraḥ
dṛṣṭvā saṃbhojanīyaśca punarjanma hi tasya tat
tadavastho vyabhicaredyadi rogānavāpnute
jvaraśoṣāruciplīhayakṣmapāṇḍūnna jīvati
sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvopadravasaṃyutaḥ
trirātropekṣitaścāpi sannipāto na siddhyati
sannipāte nivṛtte tu yo vyādhiravalambate
sopadravām̐stām̐ścikitsedyathāsvaiḥ svaiścikitsitaiḥ
ekāhārabrahmacaryalaghupānānnasevanam
akarmaṇyamanāyāsaḥ sukhaśayyāsanasthitiḥ
divājāgaraṇaṃ sadbhiḥ suhṛdbhiśca sahāsanam
abhyaṅgācchādane citraṃ kadācit snehameva tu
jāṅgalām̐śca rasānuṣṇān kulattharasasādhitān
vāstukaṃ taṇḍulīyaṃ ca saṃskṛtaṃ bālamūlakam
seveta vidhivaccaiva dvau māsau jīvitārthikaḥ
trīnmāsām̐ścaturo vā'pi jihmatvādasya yakṣmaṇaḥ
saśṛtena samaśnīyāt payasā''jyena paittikaḥ
śarkarākṣaudrayuktena gavāṃ kṣīreṇa vā punaḥ
karpūracūrṇaṃ tṛṣṇāyāṃ vadane dhārayet sadā
tailāni gandhapuṣpāṇi nityaṃ mukhyāni dhārayet
audakānūpamāṃsāni māṣapiṣṭatilotkṛtam
mandajātāni madyāni gurūṇyabhinavāni vā
pāyasaṃ kṛsaraṃ cukraṃ śaṣkulyo yavakaṃ dadhi
varjayettāni sarvāṇi śraddhābhojanameva ca
aśvavyāyāmasaṃkleśaṃ śītāmbu madirāsavam
avaśyāyaṃ purovātamabhyuṣṇaṃ ca vivarjayet
yāni tasya praśasyante śraddhābhojyāni jīvaka
pathyāni cānnapānāni yathāsvaṃ tāni me śṛṇu
guḍasarpiṣi pippalyaḥ saṃskṛtā dadhisādhitāḥ
tathā mukhyaṃ guḍakṛtaṃ bhakṣyā mudgamayāśca ye
yavagodhūmasaṃskārā dādhikaṃ śuṣkamūlakam
mudgāmalakayūṣaśca tiktasūpaśca sarpiṣā
evaṃ śraddhāvinayanaṃ bhiṣakkuryādarocake
apramādena dharmārthī cikitsenmatimān bhiṣak
sūtikopakramādhyāye yacca vakṣye khile mune
tadihāpi prayoktavyaṃ sannipātacikitsitam
iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ
iti kalpasthāne viśeṣakalpaḥ
saṃhitākalpādhyāyaḥ
athātaḥ saṃhitākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

iti ha smāha bhagavān kaśyapaḥ

saṃhitādhyayane yuktaḥ śuciḥ sādhurjitendriyaḥ
vaidyo vaidyakule jāto granthe cārthe ca niṣṭhitaḥ

sa pṛṣṭo'nyena vaidyena prabrūyāt saṃhitāvidhim
kati sthānamidaṃ tantraṃ kasmāttantramiti smṛtam

sthānānāṃ kāni nāmāni karmādhyāyāni yāni ca
sthānanāmānupūrvīṃ ca śrotumicchāmi tattvataḥ

aṣṭau sthānāni vācyāni tato'tastantramucyate
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśaṃ yo'dhīte sa tu pāragaḥ

sūtrasthānanidānāni vimānānyātmaniścayaḥ
indriyāṇi cikitsā ca siddhiḥ kalpāśca saṃhitā

sūtrasthānaṃ cikitsā ca triṃśadadhyāyake ubhe
nidānāni vimānāśca śārīrāṇyaṣṭakāni tu

siddhayo dvādaśādhyāyāḥ kalpāścaivendriyāṇi ca
khilānyaśītiradhyāyāstantraṃ sakhilamucyate

dhāraṇaṃ hyasya tantrasya vedānāṃ dhāraṇaṃ yathā
puṇyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ duḥsvapnakalināśanam

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dharmyamāyatanaṃ mahat
sukhapradaṃ nṛṇāṃ śaśvaddhanamānayaśaskaram

nādhārmiko na cāputro nāvidvānna ca garhitaḥ
nāpūjito nāvidito loke bhavati pāragaḥ

satataṃ cāpyadhīyānaḥ samyagadhyāpayan bhiṣak
iha loke yaśaḥ prāpya śakraloke mahīyate

dakṣayajñe vadhatrāsāddevarṣīṇāṃ palāyatām
rogāḥ sarve samutpannāḥ saṃtāpāddehacetasoḥ

jvaro gurutvād gulmastu dhāvatāṃ plavanāt plihā
bhramo viṣādādviḍbhedo dhāvatāṃ vegadhāraṇāt

tṛṣṇā ca raktapittaṃ ca śramāduṣṇe ca dhāvatām
hikkāśvāsau kaphādhikyāddhāvatāṃ pibatāṃ jalam

prāgutpattistathā'nyeṣāṃ rogāṇāṃ parikīrtitā
kṛtatretāntaratvena prādurbhūtā yathā nṛṇām

dharmārthakāmamokṣeṣu vidyābalayaśoharāḥ
tato hitārthaṃ lokānāṃ kaśyapena maharṣiṇā

pitāmahaniyogācca dṛṣṭvā ca jñānacakṣuṣā
tapasā nirmitaṃ tantramṛṣayaḥ pratipedire

jīvako nirgatatamā ṛcīkatanayaḥ śuciḥ
jagṛhe'gre mahātantraṃ saṃcikṣepa punaḥ sa tat

nābhyanandanta tat sarve munayo bālabhāṣitam
tataḥ samakṣaṃ sarveṣāmṛṣīṇāṃ jīvakaḥ śuciḥ

gaṅgāhrade kanakhale nimagnaḥ pañcavārṣikaḥ
valīpalitavigrasta unmamajja muhūrtakāt

tatastadadbhutaṃ dṛṣṭvā munayo vismayaṃ gatāḥ
vṛddhajīvaka ityeva nāma cakruḥ śiśorapi

pratyagṛhṇanta tantraṃ ca bhiṣakcchreṣṭhaṃ ca cakrire
tataḥ kaliyuge naṣṭaṃ tantrametadyadṛcchayā

anāyāsena yakṣeṇa dhāritaṃ lokabhūtaye
vṛddhajīvakavaṃśyena tato vātsyena dhīmatā

anāyāsaṃ prasādyātha labdhaṃ tantramidaṃ mahat
ṛgyajuḥsāmavedām̐strīnadhītyāṅgāni sarvaśaḥ

śivakaśyapayakṣāṃśca prasādya tapasā dhiyā
saṃskṛtaṃ tat punastantraṃ vṛddhajīvakanirmitam