કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p2

કલ્પસ્થાનમ્
કલ્પસ્થાનમ્ ધૂપકલ્પાધ્યાયઃ
---કુષ્ઠં પૂતિકમમ્બરં વચા
સર્ષપા બસ્તલોમાનિ ધૂપઃ સ્યાદ્ધિઙ્ગુસંયુતઃ
ઘૃતં મેષવિષાણં ચ વાજિકુઞ્જરયોઃ ખુરૌ
કપિશલ્યકબભ્રૂણાં લોમાભિર્ધૂપ ઉત્તમઃ
ઘૃતં સર્જરસઃ કૃષ્ણો ભલ્લાતકશિલેયકે
દ્વે હરિદ્રે જતૂશીરસર્ષપાઃ પુષ્પમાર્જકમ્
વિડઙ્ગં તગરં પત્રં વચા હિઙ્ગુ સબાલકમ્
કૌમારો નામ ધૂપોઽયં યુક્તો વર્ધયતિ પ્રજાઃ
ઘૃતં સર્પસ્ય નિર્મોકો ગૃધ્રકૌશિકયોશ્ચ વિટ્
વચા હિઙ્ગુ ચ ધૂપઃ સ્યાદપસ્મારગ્રહાપહઃ
ઘૃતં ગુગ્ગુલુ બિલ્વં ચ દેવદારુ નમેરુ ચ
એષ માહેશ્વરો ધૂપો યવયુક્તો ગ્રહાપહઃ
આગ્નેયસ્તુ સ્મૃતો ધૂપો ગોબાલા ઘૃતસંયુતાઃ
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ સર્વરોગેષુ શસ્યતે
ઘૃતં હયખરોષ્ટ્રાણાં બાલાઃ કેશાશ્ચ માતૃકાઃ
નખાશ્ચતુષ્પદાં લાભાદ્ધૂપો ભદ્રઙ્કરઃ સ્મૃતઃ
પિશાચયક્ષગન્ધર્વભૂતસ્કન્દકફાર્દિતે
ધૂપમેતં પ્રયુઞ્જીત યમિચ્છેદગદં ક્ષણાત્
ઘૃતં સિદ્ધાર્થકો હિઙ્ગુ દેવનિર્માલ્યમક્ષતાઃ
સર્પત્વગ્ભિક્ષુસંઘાટી ધૂપો રક્ષોઘ્ન ઉચ્યતે
ઘૃતં સિદ્ધાર્થકાઃ ક્ષૌદ્રં મેષશૃઙ્ગમજાપયઃ
ખરસ્ય મૂત્રં બાલાંશ્ચ સોમં ચૈવાત્ર યોજયેત્
એષ ધૂપોત્તમો નામ્ના પરઃ પ્રેતનિવારણઃ
પરઃ પ્રેતાભિભૂતેષુ પૂતનાયાં ચ શસ્યતે
ઘૃતં સિદ્ધાર્થકાઃ શ્વેતાઃ કુષ્ઠં ભલ્લાતકં વચા
બસ્તલોમાનિ તગરં ભૂર્જાવર્તં સગુગ્ગુલુ
દશાઙ્ગો નામ ધૂપોઽયં પ્રયોજ્યઃ સર્વરોગિષુ
અપસ્મારે વિશેષેણ ગ્રહેષૂપગ્રહેષુ ચ
ઘૃતં સિદ્ધાર્થકાઃ શ્વેતાશ્ચોરકં સપલઙ્કષમ્
શૂકરી જટિલા ચેતિ ધૂપો મોહ ઇતિ સ્મૃતઃ
સ્મૃતં શ્રીવેષ્ટકા --- રલાક્ષાપદ્મકચન્દનમ્
સદેવદારુસુરસં શાલજં ચેતિ યોજયેત્
ધૂપોઽયં વારુણો નામ ગ્રીષ્મકાલે પ્રશસ્યતે
શકુન્યાં પૌણ્ડરીકે ચ રેવત્યાં ચ કફાધિકે
ઘૃતં મજ્જા વસા લાક્ષા ધૂપોઽયં ચતુરઙ્ગિકઃ
અલ્પદોષે કૃશે બાલે પ્રયોજ્યો ગ્રહવૈકૃતે
ઘૃતં વચા તરક્ષોશ્ચ વિષ્ઠા લોમાનિ ચર્મ ચ
પ્રસહાનાં પુરીષં ચ ધૂપો નન્દક ઉચ્યતે
ઘૃતં કણા વ્રીહિતુષાઃ કપિલોમત્વચં વચા
સર્ષપાઃ કુષ્ઠમેલા ચ કણધૂપો ગ્રહાપહઃ
ઘૃતં સર્પત્વચં બિલ્વં સરઃ સિદ્ધાર્થકા જતુ
શ્રીધૂપ ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ શ્રીકામેષુપયોજયેત્
શ્વવિણ્મૂત્રં મયૂરાણાં લોમાન્યથ વચા ઘૃતમ્
સર્ષપાશ્ચેતિ ધૂપોઽયં ગ્રહઘ્ન ઇતિ વિશ્રુતઃ
ઘૃતં કુઞ્જરદન્તં ચ તનુજાન્યજમેષયોઃ
ગોશૃઙ્ગમિતિ ધૂપોઽયં પુણ્યઃ પુણ્યજનાવહઃ
ઘૃતં સ્થૌણેયકં માંસી તગરં પરિપેલવમ્
હ્રીબેરં શતપુષ્પાં ચ હરિતાલં મનઃશિલામ્
મુસ્તં હરેણુકામેલાં ધૂપાર્થમુપકલ્પયેત્
શિશુકો નામ ધૂપોઽયં સર્વરોગગ્રહાપહઃ
ધૂપને ચાનુધૂપે ચ પ્રતિધૂપે ચ ભાર્ગવ
ઘૃતં સિદ્ધાર્થકા લાજાઃ કુશાઃ સહ ---
સર્વતુલ્યા ભવેદ્ બ્રાહ્મી ધૂપોઽયં બ્રાહ્મ ઉચ્યતે
બ્રાહ્મણક્ષત્રવૈશ્યેષુ પ્રયોજ્યો ભિષજા ભવેત્
સર્વરોગેષુ સતતં ક્ષિપ્રં રોગાન્નિરસ્યતિ
ઘૃતં શ્વદંષ્ટ્રા વસુકા હરિદ્રે પરિપેલવમ્
વચા ભાર્ગી ચ ધૂપોઽયં પ્રતિધૂપઃ સુખાવહઃ
ઘૃતં ચ પદ્મકોશીરં વાલકં કેસરં રસમ્
પ્રતિધૂપ ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વરોગેષુ શસ્યતે
ઘૃતં વાનરલોમાનિ કુક્કુટાણ્ડં વચા યવાઃ
સિદ્ધાર્થકાશ્ચ ધૂપોઽયં પ્રતિધૂપમહોદયઃ
ઘૃતં નિમ્બસ્ય પત્રાણિ મૂલં પુષ્પં ફલં ત્વચમ્
અરિષ્ટો નામ ધૂપોઽયમરિષ્ટં કુરુતે ક્ષણાત્
ઘૃતં નિમ્બસ્ય પત્રાણિ ખરમૂત્રં વચા જતુ
સર્ષપાશ્ચાત્ર ધૂપોઽયં પ્રતિધૂપશ્ચ શસ્યતે
ઘૃતં નિમ્બસ્ય પત્રાણિ જતુસર્જરસાક્ષતાઃ
ભાસોલૂકશકૃચ્ચેતિ ધૂપોઽપસ્મારનાશનઃ
ઘૃતં નિમ્બસ્ય પત્રાણિ સુરસાશ્વઘ્નયોસ્તથા
ગોમેષબસ્તબાલાશ્ચ ભૂપોઽય સર્વરોગહા
ઘૃતાક્ષતં જાતિપુષ્પં મધુ સિદ્ધાર્થકા વચા
ગણધૂપ ઇતિખ્યાતઃ સર્વભૂતરુજાપહઃ
ઘૃતં શલ્લકિધૂપશ્ચ પુષ્પં જાતિશિરીષયોઃ
નમેરુણા સમાયુક્તો ધૂપઃ સ્વસ્તિક ઉચ્યતે
ઘૃતં ગુગ્ગુલુસંયુક્તં દેવદારુ ઘૃતાન્વિતમ્
કાલાગુરુ ચ સર્પિશ્ચ સર્ષપાશ્ચાપિ સર્પિષા
તૃણમૃલસ્ય પત્રાણિ સારં પુષ્પફલં ત્વચમ્
પઞ્ચ ધૂપાઃ સમાખ્યાતાઃ સઘૃતા ગ્રહનાશનાઃ
ગુગ્ગુલ્વાદીનિ ચૈતાનિ દશાઙ્ગં ચ સમાપયેત્
ગૃહધૂપ ઇતિ ખ્યાતો ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે
સિદ્ધાર્થાશ્ચેતિ ધૂપાસ્તે ચત્વારિંશદુદાહૃતાઃ
ભિષક્સિદ્ધિકરા નૄણાં પુત્રદા રોગનાશનાઃ
એતૈર્બાલાન્ સમાપન્નાનરિષ્ટાગારમેવ ચ
બસ્ત્રશય્યાસનાદ્યં ચ બાલાનાં ધૂપયેદ્ભિષક્
પૂર્વમેવ ભિષગ્ધૂપં પુષ્યયોગેન સંહરેત્
ઉપોષિતઃ શુચિઃ સ્નાતો મૈત્રાગ્નેયોત્તરાસુ વા
વાચયિત્વા બલિં કૃત્વા શ્રુત્વા શબ્દાન્મનોઽનુગાન્
ચતસ્રઃ શુચયઃ કન્યાઃ કુટ્ટયેયુરતન્દ્રિતાઃ
--- તં ધૂપં નિદધ્યાદ્ભાજને નવે
ગોપયેચ્ચ સુપિહિતં કાલે ચૈનં પ્રયોજયેત્
તત્કાલમપિ ચાપન્નઃ સંભૃત્યાશુ પ્રયોજયેત્
નનુ તસ્મિન્ ધ્રુવા સિદ્ધિર્યથાપૂર્વોપકલ્પિતે
આઘ્રાતપરધૂપસ્તુ યદિ ન પ્રતિધૂપ્યતે
આશુ તં રોગમાપ્નોતિ તદર્થં ધૂપ્યતે પુનઃ
ધૂપશ્ચૈવાનુધૂપશ્ચ પ્રતિધૂપશ્ચ જીવક
ત્રિવિધો ધૂપ ઉદ્દિષ્ટઃ કર્મભેદાચ્ચિકિત્સકૈઃ
કૌમારભૃત્યાસ્ત્વપરે જઙ્ગમસ્થાવરાશ્રયાત્
દ્વિયોનિં બ્રુવતે ધૂપં કશ્યપસ્ય મતે સ્થિતાઃ
કુતો ધૂપાઃ સમુત્પન્નાઃ કિંદૈવત્યાઃ કિમાશ્રયાઃ
કૈર્નામભિર્મતાસ્તેષુ દહ્યમાનેષુ કિં જપેત્
એવં મહાજનગતશ્ચોચ્યતે ભિષજા ભિષક્
તસ્માન્નિર્ણયમેતેષાં પ્રશ્નાનાં શૃણુ તત્ત્વતઃ
જાતા જાતા ઋષિસુતા હ્રિયન્તે રાક્ષસૈર્યદા
તદા મહર્ષયઃ સર્વે વહ્નિં શરણમન્વિયુઃ
હોમજાપતપોયુક્તાસ્તતસ્તુષ્ટોઽગ્નિરબ્રવીત્
ઇમાન્ ધૂપાન્ પ્રયચ્છધ્વં પ્રયુઙ્ધ્વં ચ મદર્પિતાન્
રક્ષોભૂતપિશાચેભ્યો ન ભયં વો ભવિષ્યતિ
જાતેષુ વર્ધમાને ચ રોગે ધાત્ર્યાં ચ યુઙ્ક્ત હ
તતસ્તે મુનયસ્તુષ્ટાઃ કશ્યપં લોકવર્ધનમ્
ઋષિલોકહિતં જ્ઞાત્વા યુયુજુસ્તત્ર કર્મણિ
અગ્નેઃ સકાશાદ્ધપાન્ સ સંલબ્ધ્વા ચાધિકોઽભવત્
અધૃષ્યાઃ સવભૂતાનાં કુમારાસ્તે ચ રક્ષિતાઃ
એવં ધૂપાઃ સમુત્પન્નાઃ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા
નિર્દિષ્ટાશ્ચાગ્નિદૈવત્યા જઙ્ગમસ્થાવરાશ્રયાઃ
વિધૂરસ્યનુવાકેન સર્વમેવાભિમન્ત્ર્ય ચ
પ્રયુઞ્જીત શિશૌ રક્ષાં દહ્યમાને જપેત્ત્વિદમ્
અગ્નિસ્ત્વા ધૂપયતુ બ્રહ્મા ત્વા ધૂપયતુ શિવસ્ત્વા ધૂપયતુ વસવસ્ત્વા ધૂપયન્તુ રુદ્રસ્ત્વા ધૂપયતુ આદિત્યસ્ત્વા ધૂપયતુ મરુતસ્ત્વા ધૂપયન્તુ સાધ્યસ્ત્વા ધૂપયતુ દેવા ઋભવસ્ત્વા ધૂપયન્તુ વિશ્વે ત્વા દેવા ધૂપયન્તુ સર્વે ત્વા દેવા ધૂપયન્તુ છન્દાંસિ ત્વા ધૂપયન્તુ પૃથિવી ત્વા ધૂપયતુ અન્તરિક્ષં ત્વા ધૂપયતુ દ્યૌસ્ત્વા ધૂપયતુ દિશસ્ત્વા ધૂપયન્તુ દિશાં ત્વા પતયો ધૂપયન્તુ દેવીરાપસ્ત્વા ધૂપયન્તુ શિવસ્ત્વા પવમાનો ધૂપયતુ મિત્રસ્ત્વા સવિતા સૂર્યો ધૂપયતુ ચન્દ્રસ્ત્વા સોમો ધૂપયતુ નક્ષત્રાણિ ત્વા સુપ્રજાત્વાય ધૂપયન્તુ નક્ષત્રાણાં ત્વા દેવતાઃ સુમનસે ધૂપયન્તુ અહોરાત્રાણિ ત્વા શાન્તયે ધૂપયન્તુ ઋભવસ્ત્વા પુણ્યાય કર્મણે ધૂપયન્તુ સંવત્સરાસ્ત્વાઽઽયુષે બ્રહ્મવર્ચસે બલાય ધૂપયન્તુ પ્રજાપતિસ્ત્વા સુપ્રજાત્વાય ધૂપયતુ અશ્વિનૌ ત્વાઽઽરોગ્યાય દીર્ઘાયુષ્ટ્વાય સહસે શેવસે ધૂપયતામ્ માતરસ્ત્વા સ્નિહા ધૂપયન્તુ પિતરસ્ત્વા તનોરચ્છેદાય સ્વધાયૈ ધૂપયન્તુ કુમારસ્ત્વા કૌમારાય વસવે ધૂપયતુ શાખસ્ત્વા યૌવનાય ધૂપયતુ વિશાખસ્ત્વા મધ્યાય વયસે ધૂપયતુ નૈગમેષસ્ત્વા જરસે ધૂપયતુ સર્વે ત્વા દેવા દિવ્યાય ધામ્ને ધૂપયન્તુ સર્વે ત્વા ઋષયો બ્રહ્મવર્ચસાય ધૂપયન્તુ સર્વાસ્ત્વા નદ્યઃ સુપીતાય ધૂપયન્તુ સર્વે ત્વા પર્વતાઃ સ્થૈર્યાય ધૂપયન્તુ સર્વાસ્ત્વા ઓષધોઽન્નાદ્યાય ધૂપયન્તુ સર્વે ત્વા વનસ્પતયઃ સુવ્રતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યાય ધૂપયન્તુ સર્વે ત્વા પશવઃ શક્ત્યૈ શાન્ત્યૈ ધૂપયન્તુ સત્યેન ત્વા ધૂપયામ્યૃતેન ત્વા ધૂપયામ્યૃતસત્યાભ્યાં ત્વા ધૂપયામિ નમો
દેવેભ્ય ઇતિ જપેત્ । ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને ધૂપનકલ્પઃ
લશુનકલ્પાધ્યાયઃ

અથાતો લશુનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

હુતાગ્નિહોત્રમાસીનં ગઙ્ગાદ્વારે પ્રજાપતિમ્
પપ્રચ્છ સ્થવિરઃ કાલે પ્રજાનાં હિતકામ્યયા

ભગવઁલ્લશુનોત્પત્તિં પ્રયોગં ચોપયોજને
શ્રોતુમિચ્છામિકાલં ચ રોગાન્ યેષુ ન યેષુ ચ

વ્યાપદશ્ચાસ્ય કાઃ સન્તિ કિં ચ તાસાં ચિકિત્સિતમ્
અન્નપાનં ચ કિં તત્ર પરિહારઃ ફલં ચ કિમ્

ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ મુનિરાહ પ્રજાહિતમ્
શૃણુ સૌમ્ય યથોત્પન્નં લશુનં સપરાયણમ્

ન લેભે ગર્ભમિન્દ્રાણી યદા વર્ષશતાદપિ
તદૈનાં ખાદયામાસ શક્રોઽમૃતમિતિ શ્રુતિઃ

સવ્યેન પરિરભ્યૈનાં બાહુનાં ચારુણા સ્નિહા
વ્રીડન્તીં સાન્ત્વયન્ દેવીં પતિર્ભાર્યામપાયયત્

તસ્યાસ્તુ સૌકુમાર્યેણ હ્રિયા ચ પતિસન્નિધૌ
અમૃતસ્ય ચ સારત્વાદુદ્ગાર ઉદયદ્યદા

યદૃચ્છયા ચ ગામાગાદમેધ્યે નિપપાત ચ
તતોઽબ્રવીચ્છચીમિન્દ્રો બહુપુત્રા ભવિષ્યસિ

એતચ્ચાપ્યમૃતં ભૂમૌ ભવિષ્યતિ રસાયનમ્
સ્થાનદોષાત્તુ દુર્ગન્ધં ભવિષ્યત્યદ્વિજોપગમ્

લશુનં નામતસ્તચ્ચ ભવિષ્યત્યમૃતં ભુવિ
એવમેતત્ સમુત્પન્નં શૃણુ તસ્ય ક્રિયાવિધિમ્

રસોઽસ્ય બીજે કટુકો નાલે લવણતિક્તકૌ
પત્રાણ્યસ્ય કષાયાણિ વિપાકે મધુરં ચ તત્

સ્વાદુસ્તિક્તઃ કટુશ્ચાત્ર યથાપરપરોત્કટાઃ
સ્વાદુત્વાદ્ગુરુ સસ્નેહં બૃંહણં લશુનં પરમ્

રસસાધારણત્વાચ્ચ સાધારણરુજાપહમ્
આયુષ્યં દીપનં વૃષ્યં ધન્યમારોગ્યમગ્નિમમ્

સ્મૃતિમેધાબલવયોવર્ણચક્ષુઃપ્રસાદનમ્
મુખસૌગન્ધ્યજનનં સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્

શુક્રશોણિતગર્ભાણાં જનનં હ્રીનિષેધયોઃ
સૌકુમાર્યકરં કેશ્યં વયસઃ સ્થાપનં પરમ્

અમૃતોદ્ભૂતમમૃતં લશુનાનાં રસાયનમ્
દન્તમાંસનખશ્મશ્રુકેશવર્ણવયોબલમ્

ન જાતુ ભ્રશ્યતે જાતં નૃણાં લશુનખાદિનામ્
ન પતન્તિ સ્તનાઃ સ્ત્રીણાં નિત્યં લશુનસેવનાત્

ન રૂપં ભ્રશ્યતે ચાસાં ન પ્રજા ન બલાયુષી
સૌભાગ્યં વર્ધતે ચાસાં દૃઢં ભવતિ યૌવનમ્

પ્રમદાઽતિવિધાયાપિ લશુનૈઃ પ્રાપ્નુતે મૃજામ્
નચૈનાં સંપ્રબાધન્તે ગ્રામ્યધર્માદ્ભવા ગદાઃ

કટીશ્રોણ્યઙ્ગમૂલાનાં ન જાતુ વશગા ભવેત્
ન જાતુ બન્ધ્યા ભવતિ ન જાત્વપ્રિયદર્શના

દૃઢમેધાવિદીર્ઘાયુર્દર્શનીયપ્રજા ભવેત્
અશ્રાન્તો ગ્રામ્યધર્મેષુ શુક્રધાશ્ચ ભવેન્નરઃ

યાવતીભિશ્ચ સમિયાત્તાવત્યો ગર્ભમાપ્નુયુઃ
નીલોત્પલસુગન્ધિશ્ચ પદ્મવર્ણશ્ચ જાયતે

ગાત્રમાર્દવમાપ્નોતિ કણ્ઠમાધુર્યમેવ ચ
ગ્રહણીદોષશમનં પરં કાયાગ્નિદીપનમ્

ચ્યુતભગ્નાસ્થિરોગેષુ સર્વેષ્વનિલરોગિષુ
પુષ્પરેતોભ્રમે કાસે કુષ્ઠરોગેષુ સર્વશઃ

ક્રિમિગુલ્મકિલાસેષુ કણ્ડ્વાં વિસ્ફોટકેષુ ચ
વૈવર્ણ્યતિમિરશ્વાસનક્તમાન્ધ્યાલ્પભોજને

જીર્ણજ્વરે વિદાહે ચ તૃતીયકચતુર્થકે
સ્રોતસામુપઘાતેષુ ગાત્રજાડ્યોપશોષયોઃ

અશ્મરીમૂત્રકૃચ્છ્રેષુ કુણ્ડલેઽથ ભગન્દરે
પ્રદર પ્લીહશોષેષુ પાઙ્ગુલ્યે વાતશોણિતે

લશુનાન્યુપયુઞ્જીત મેધાગ્નિબલવૃદ્ધયે
મુચ્યતે વ્યાધિભિઃ ક્ષિપ્રં વપુશ્ચાધિકમાપ્નુતે

નાન્યત્તચ્છ્લૈષ્મિકે વ્યાધૌ પૈત્તિકે વા પ્રયોજયેત્
હ્રસિષ્ઠઃ સ્થવિરોઽનગ્નિઃ સૂતિકા ગર્ભિણી શિશુઃ

આમે જ્વરેઽતિસારે ચ કામલાયાં તથાઽર્શસિ
ઊરુસ્તમ્ભવિબન્ધેષુ ગલવક્ત્રરુજાસુ ચ

સદ્યોવાન્તે વિરિક્તે ચ કૃતનસ્યે વિશોષિતે
તૃષ્ણાચ્છર્દિપરીતેષુ હિક્કાશ્વાસાતિવૃદ્ધિષુ

અધૃતિષ્વસહાયેષુ દરિદ્રેષુ દુરાત્મસુ
દત્તબસ્તિનિરૂહેષુ લશુનં ન પ્રયોજયેત્

અક્ષીણાગ્નિબલાનાં તુ સર્વરોગેષુ શસ્યતે
પૌષે માઘેઽથવા માસે લશુનાન્યુપયોજયેત્

વયસ્થાનિ સુહૃદ્યાનિ નિસ્તુષાણ્યવિશોધિતમ્
કાયાગ્નિકાલસાત્મ્યેન માત્રા સ્યાન્નિયમોઽપિ ચ

ચતુષ્પલી ભવેન્માત્રા લશુનાનાં કનીયસી
ષટ્પલી મધ્યમા શ્રેષ્ઠા પલાષ્ટૌ ચ દશાથ વા

શતં ષષ્ટિઃ શતાર્ધં ચ માત્રાઃ સ્યુર્ગણિતેષ્વપિ
શુષ્કેષુ બદ્ધબીજેષુ પલવદ્ધરિતેષુ તુ

અથવા યાવદુત્સાહં ભક્ષયેદપિ મૂર્ચ્છિતઃ
પુણ્યેઽહનિ નરો ધીરો લશુનાનનુપચારયેત્

બહ્વગ્નિકે નિરુદ્વેગં નિવાતશરણઃ સુખી
માર્ગકૌશેયકાર્પાસકોવયાજિનકમ્બલૈઃ

વાસોભિનિર્મલૈર્યુક્તો ભૃશં ચાગરુધૂપિતૈઃ
ધૂપૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ યુક્તઃ સ્યાન્નિત્યં વિધૃતપાદુકઃ

લશુનાન્યાનયેદન્યસ્ત્વથાન્ય ઉપકલ્પયેત્
પત્રાણિ વર્જયેદેષાં બીજં નાલં ચ કલ્પયેત્

સૂક્ષ્મચ્છિન્નાનિ કૃત્વા ચ સર્પિષા પ્લાવયેદ્ભૃશમ્
હૈયઙ્ગવીનં તુ ઘૃતં તૈલં બાલોચિતં નવમ્

પ્લાવનં યાવદુત્સાહં તિષ્ઠેયુશ્ચાપ્લુતાન્યપિ
દ્વિત્રિપઞ્ચદશાષ્ટાહં પ્રશસ્તસ્નેહભાવિતમ્

આત્મચિન્તામનુસ્વાપં દન્તકાષ્ઠં વિવર્જ્ય ચ
જીર્ણાહારઃ સુખોત્થાયી બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિવાચ્ય ચ

આસિત્વા ભક્ષયેત્તાનિ સેવ્યમુષ્ણોદકં સદા
ઉપદંશેઽપિ દાતવ્યમાર્દ્રકં વિશ્વભેષજમ્

કેસરં માતુલુઙ્ગાનામથ વા જીવદાડિમમ્
મૂલકં વર્જયિત્વા ચ દદ્યાદ્ધરિતકાન્યપિ

અઙ્ગાનામપિ ભૃષ્ટાનાં ચૂર્ણં સ્યાદવચૂર્ણનમ્
ત્વક્પત્રશુણ્ઠીમરિચસૂક્ષ્મૈલાજાતિમિશ્રિતમ્

લવણાન્યપિ સર્વાણિ લાભતસ્તત્ર ચૂર્ણયેત્
સુજાતં મદ્યમપ્યસ્ય યુક્તિતઃ સમુદાનયેત્

લશુનાન્યન્તરા ખાદેત્ પિબેન્મદ્યં તથાઽન્તરા
સુખમગ્નિમુપાસીનો ભક્ષયેત્તૃપ્તયે શનૈઃ

ઉષ્ણોદકં વા મદ્યં વા શૃતં વાઽનુપિબેત્ પયઃ
હેત્વગ્નિરોગસાત્મ્યજ્ઞો દ્વિતીયં ન ચ ભક્ષયેત્

તતઃ કલાયચૂર્ણેન હસ્તમુષ્ણોદકેન ચ
પ્રક્ષાલ્ય મુખમોષ્ઠૌ ચ ગુરુપ્રાવરણોઽગ્નિમાન્

તામ્બૂલપત્રં સસ્વાકં સજાતીકટુકાફલમ્
લવઙ્ગપુષ્પકર્પૂરકક્કોલકફલાન્વિતમ્

નિષ્ઠીવન્ ધારયેદાસ્યે ન ચ નિદ્રાં દિવા ભજેત્
તેનાસ્ય વિલયં શ્લેષ્મા યાતિ મૂર્ચ્છા ચ શામ્યતિ

સૌગન્ધ્યં જાયતે ચાસ્ય દૌર્ગન્ધ્યં ચ વિનશ્યતિ
તૃષિતસ્તુ પિબેદુષ્ણં દીપનીયશૃતં જલમ્

અત્યન્તપૈત્તિકો વાઽપિ કદુષ્ણં પાતુમર્હતિ
શૃતં મુસ્તકશુણ્ઠીભ્યાં સશુણ્ઠીબાલકેન વા

શુણ્ઠ્યા વા કેવલં કોષ્ણં નિશિ પીત્વા સુખં સ્વપેત્
એતેન વિધિના ખાદેત્ પક્ષં માસમૃતું તથા

ત્રિમાસં હૈમનં વાઽપિ ચતુરો વા જિતેન્દ્રિયઃ
દ્રવ્યમાસાદ્ય રોગં ચ યથાકાલં પ્રયોજયેત્

રૂક્ષાણિ તુ ન ભક્ષ્યાણિ તાનિ પિત્તભયાદ્વધૈઃ
અન્નમપ્યલ્પશો દેયં શૃણુ યાદૃશકં હિતમ્

કપાલભૃષ્ટપક્વાઃ સ્યુર્યવગોધૂમમણ્ડકાઃ
રૂક્ષાઃ સુગન્ધયો હૃદ્યાઃ પૂપટા લવણૈર્યુતાઃ

શાલીનાં પોલિકાશ્ચોષ્ણા મુદ્ગકુલ્માષસંસ્કૃતિઃ
સક્તુપિણ્ડ્યઃ સુલવણાઃ કુસ્નેહાઃ પઞ્ચપટ્ટિતાઃ

લાવૈણતિત્તિરિશશકપિઞ્જલચકોરકાઃ
માંસાર્થં જાઙ્ગલાશ્ચાન્યે વિધેયા મૃગપક્ષિણઃ

અભ્યુષ્ણાઃ સંસ્કૃતાનમ્લલવણસ્નેહવેષણૈઃ
માંસં શસ્તં ફલામ્લં વા કોલામલકદાડિમૈઃ

વાસ્તુકો દાડિમે સિદ્ધશ્ચાઙ્ગેર્યામલકેન વા
બુર્બુર્વૃષસ્ય વા પુષ્પમથવા બાલમૂલકમ્

યઃ સ્નેહં બહુ ભુઞ્જીત રૂક્ષાન્નં તસ્ય શસ્યતે
અલ્પસ્નેહાશનો ભોજ્યં સુસ્નિગ્ધં તુ નિધાપયેત્

કુષ્ઠી શ્વાસી તમી કાસી પ્રમેહી વાતકુણ્ડલી
ધ્યાયી પ્લીહ્યર્શસો ગુલ્મી ભક્ષયેયુર્વિનાઽમ્ભસા

ભક્ષિતાન્તે તતો યૂષં વિદધ્યાત્ પાનભોજને
લશુનાનાં પલં પિષ્ટં દ્વિપલં દાડિમસ્ય ચ

દ્વિપલં દ્વિપલં દદ્યાન્માંસસ્ય ઘૃતતૈલયોઃ
સુવેષણં સુલવણં સોષ્ણં ક્ષુધિતમાશયેત્

શાલિષષ્ટિકગૌરાણાં ભક્તં તેનાલ્પશો ભજેત્
ત્ર્યહં સદધિતક્રં તુ યૂષમસ્યોપપાદયેત્

તતસ્ત્ર્યહે સશુક્તં તુ મુદ્ગમણ્ડાદ્યતઃ પરમ્
ન પર્યુષિતમશ્નીયાદ્યૂષં નિત્યં તુ સાધયેત્

વિરુદ્ધાનિ વિદાહીનિ વર્જયેચ્છાકગોરસાન્
અભિષ્યન્દીનિ ચાન્નાનિ માંસં ભક્ષ્યૈક્ષવાણિ ચ

અધ્વાનં મૈથુનં ચિન્તાં શોકવ્યાયામશોષણમ્
અહિતં વર્જયેત્ સર્વં નિવાતશયનાસનઃ

ત્યજઞ્છીતોપચારાંશ્ચ લશુનાન્યુપયોજયેત્
શીતોપચારાત્ સ્નેહાચ્ચ જલોદરમવાપ્નુયાત્

સ્નેહાદણ્ડોપચારાચ્ચ પાણ્ડુશોફરુજાભયમ્
સ્નેહાદ્ ગુર્વન્નપાનાચ્ચ ગ્રહણીદોષકામલે

કુમદ્યમત્સ્યગવ્યૈસ્તુ જ્વરકુષ્ઠક્ષયાહતિઃ
રૂક્ષેભ્યશ્ચોષ્ણકાલે ચ સર્વપિત્તરુજાભયમ્

શૂલાતિસારસાધ્માનહૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાઃ
હિક્કા વિસૂચિકા શ્વાસનિદ્રેઽન્યેઽત્રાપ્યુપદ્રવાઃ

ઉપદ્રવપ્રતીકારઃ કાર્યઃ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતૈઃ
છર્દ્યજીર્ણવિદાહેષુ ગૌરવે કફસંભવે

લઙ્ઘયિત્વા યથાયોગં પથ્યાશી પુનરાચરેત્
વિરેકં વમનં નસ્યં કુર્યાચ્ચ કવલગ્રહાન્

દેહવ્યાધિબલાપેક્ષી તીક્ષ્ણાંસ્ત્વસ્ય વિવર્જયેત્
શ્રદ્દધાનો ભવેદ્ધીમાન્ન ત્વરેતોદ્વિજેત વા

અથ પથ્યાશને વૃત્તે સપ્તાહાત્ સર્વભોજિનમ્
નિરુપદ્રવમાશ્વસ્તં બલિનં લશુનાદિનમ્

પાયયેત્ત્રિફલાયુક્તં સર્પિઃ સલવણં ત્ર્યહમ્
ન વિહન્યાદ્યથાઽહારઃ પક્વમન્નં ચ ભોજયેત્

કાયે દોષોઽસ્ય યો લીનઃ સ તેનાશુ પ્રશામ્યતિ
ન ચ સ્નેહકૃતો દોષઃ પશ્ચાત્તં સંપ્રબાધતે

પામા વિસ્ફોટકાઃ કણ્ડૂર્બાધિર્યં જાડ્યસુપ્તતે
એતે હ્યેતં પ્રબાધન્તે યદ્યસૌ ન વિરિચ્યતે

તસ્માન્મૃદુવિરેકઃ સ્યાત્ત્રિવૃત્ત્રિફલયા ઘૃતમ્
વિદધ્યાત્ સોષ્ણલવણમનુ ચોષ્ણોદકં પિબેત્

ગુરુદેવાગ્નિપૂજાશ્ચ ભક્ષયન્ વર્જયેદ્બુધઃ
સ્નાત્વા સુગન્ધિર્હૃદ્યાત્મા પૂજયેદ્ ગુરુદેવતાઃ

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ લશુને શેષકર્મ યત્
બીજાઢકં જલદ્રોણે જર્જરીકૃતમાવપેત્

જલાનિત્યેઽગ્નિ --- વા ગોપયેત્ ષષ્ટિકેષુ વા
અવ્યાધિરમરપ્રખ્યો જીવેદ્વર્ષશતં નરઃ

યાવદ્વર્ષસ્થિતં ખાદેત્તાવદ્વર્ષશતાન્યપિ
જહાતિ ચ ત્વચં જીર્ણાં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ

લશુનાનાં પલં નિત્યં પલે દ્વે વા ઘૃતસ્ય તુ
મધુનઃ કિઞ્ચિદેવ સ્યાત્તલ્લીઢ્વાઽનુ પિબેત્ પયઃ

સંવત્સરમજીર્ણાન્તે ભુઞ્જીત પયસૌદનમ્
સોઽપિ સર્વરુજાહીનઃ શતવર્ષાણિ જીવતિ

આમાનિ યો ન શક્નોતિ તસ્ય ભૃષ્ટાનિ સર્પિષિ
પત્રપૂપલિકાવચ્ચ સંસ્કૃતાન્યુપયોજયેત્

સિદ્ધાનિ સહ માંસૈર્વા યવાગ્વા દાધિકેન વા
નિમન્દકાશ્ચ શસ્યન્તે નાનાદ્રવ્યોપસંસ્કૃતાઃ

લશુનાનાં પલશતં જલદ્રોણેષુ પઞ્ચસુ
ક્વાથયેદ્દ્રોણશેષં તં પચેદ્ભૂયો ઘૃતાઢકે

આઢકં પયસો દદ્યાદ્ગર્ભં ચેમં સમાવપેત્
લશુનાનાં પલશતં બીજાનાં શ્લક્ષ્ણસંસ્કૃતમ્

દીપનં જીવનં વૃષ્યં યત્કિઞ્ચિત્ સર્વમાવપેત્
અક્ષવદ્દશમૂલં ચ તત્ સિદ્ધમવતારયેત્

એતત્ પાને ચ ભોજ્યે ચ હિતં સમધુશર્કરમ્
તેનૈવ વિધિના તૈલં બસ્તિકર્મણિ શસ્યતે

ક્લીબબન્ધ્યાતિવૃદ્ધાનામપિ વીર્યપ્રજાપ્રદમ્
વિરેકવમનદ્રવ્યૈઃ સંસ્કૃતે કુષ્ઠમ્રક્ષણમ્

શ્વિત્રનાડીક્રિમીણાં ચ પાનભોજનમ્રક્ષણે
પ્રયુક્તમારોગ્યકર ગન્ધસર્પિરનુત્તમમ્

અથ ગન્ધમહન્નામ ધનિનામુપદિશ્યતે
યં દૃષ્ટ્વા ભજ્યતે શીઘ્રં સાક્ષાદક્પિ સદાગતિઃ

રોગાનીકેન સહિતઃ સહિતશ્ચ મરુદ્ગણૈઃ
લશુનં ન્યાયતઃ ખાદેન્મુકુટં રચયેદપિ

કુર્યાલ્લશુનમાલાં ચ શિરસઃ કર્ણયોરપિ
બહિઃ પ્રાવરણસ્યાપિ કુર્યાલ્લશુનકમ્બલમ્

હસ્તયોઃ પાદયોઃ કણ્ઠે બધ્નીયાદ્ગુચ્છિતાન્યપિ
અધસ્તાદ્વાસસશ્ચાપિ વિદદ્ધ્યાચ્છયનાશને

દદ્યાલ્લશુનચીરાણિ ગૃહદ્વારેષુ સર્વશઃ
ભાર્યાણાં ભ્રાતૃપુત્રાણાં દાસીનામુપચારિણામ્

સર્વેષામાત્મવત્ કુર્યાત્ કૃતે ગન્ધવરે બુધઃ
અન્નપાનાનિ સર્વાણિ કુર્યાલ્લશુનવન્તિ ચ

વાદયન્તુ ચ વાદિત્રં ગાન્તુ ગીતાનિ ચેચ્છયા
નટા ભલ્લાશ્ચ મલ્લાશ્ચ દર્શયન્ત્વાત્મશિક્ષિતમ્

ગન્ધમાલ્યાન્નપાનાનિ યથાર્હમુપકલ્પયેત્
દૃષ્ટ્વા ગન્ધમહં વાતો દ્વારાદેવ નિવર્તતે

દેવદારુવને ભૈક્ષં ચરતા છન્નરૂપિણા
અવજ્ઞાતેન રુદ્રેણ મુનિભાર્યા નિરીક્ષિતાઃ

તતસ્તાસાં પ્રજા નાસીત્તતસ્તાઃ શરણં યયુઃ
ભદ્રકાલીમુમાં દેવઃ સ ચ તુષ્ટોઽબ્રવીદ્વચઃ

અયં ગન્ધમહો નામ તં કુરુધ્વમૃષિસ્ત્રિયઃ
સર્વરોગવિનાશાય બલરૂપપ્રજાકરમ્

ઉન્માદવિષશાપઘ્નં વાતાનીકવિશાતનમ્
અશ્મનીવ ધ્રુવા લેખા પ્રજાઽવશ્યં ભવિષ્યતિ

તતસ્તા બ્રહ્મવાદિન્યશ્ચક્રુર્ગન્ધમહં તદા
લેભિરે ચેપ્સિતાન્ કામાઞ્છાસ્ત્રં ચેદં પ્રચક્રિરે

અખ્યાતં ગુરુપુત્રાય રહસ્યં હ્યેતદુત્તમમ્
ભિષજા ન પ્રમાદેન વક્તવ્યં યત્રકુત્રચિત્

સમ્યક્ સુભૂષિતશ્ચાહં ત્વયેદં પ્રાપ્નુવન્મુને
યં પઠિત્વા ભિષગ્લોકે ન ક્રિયાસ્વવસીદતિ

ગિરિજં ક્ષેત્રજં ચૈવ દ્વિવિધં લશુનં સ્મૃતમ્
અમૃતેન સમં પૂર્વં તદલાભે પરં હિતમ્

દેવવૈદ્યદ્વિજપરૈરુપયોજ્યં ચ સિદ્ધયે
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઇતિ કલ્પેષુ લશુનકલ્પઃ
કટુતૈલકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતઃ કટુતૈલકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

કટુતૈલોપદેશં તુ વક્ષ્યામિ પ્લીહનાશનમ્
ન હ્યતઃ પરમં કિઞ્ચિદૌષધં પ્લીહશાન્તયે

પ્લીહોદરિણમાદૌ તુ બલિનં નિરુપદ્રવમ્
કલ્યાણકેન વા સ્નિગ્ધં સર્પિષા ષટ્પલેન વા

માત્રયા પાયયેત્તૈલં પથ્યચેષ્ટાશનસ્થિતિમ્
પઞ્ચપ્રયોગાસ્ત્વસ્યોક્તા માત્રાસાતતયભોજનૈઃ

પલાનિ દ્વાદશ જ્યેષ્ઠા મધ્યમા ષટ્પલા સ્મૃતા
માત્રા ચતુષ્પલી હ્રસ્વા યાવદ્વાઽગ્નિબલં ભવેત્

સ્નેહપીતોપચારં ચ વિદધ્યાદખિલં ભિષક્
પ્રજાગરનિવાતાગ્નિસ્વાતન્ત્ર્યામ્બરસેવિનામ્

પીતમાત્રે ક્રમં વિદ્યાદ્ વ્યથા તન્દ્રી ચ જીર્યતિ
ઉદ્ગારશુદ્ધિર્વૈશદ્યલાઘવાનિ જરાં ગતે

કૃશં ચાતિવિરિક્તં ચ મણ્ડાદિભિરુપક્રમેત્
બલી મન્દવિરિક્તશ્ચ ભુઞ્જીત મૃદુમોદનમ્

ઈષત્સ્નેહામ્લયૂષેણ સંસ્કૃતેન યથાબલમ્
રોહીતમોચયોર્વશ્યં કુર્યાત્ કામ્બલિકં સદા

ફલામ્લદીપનોપેતં કટુતૈલોપસંસ્કૃતમ્
તેનૈનં ભોજયેન્નિત્યં યાવત્પ્રાણો યથા ભવેત્

લબ્ધપ્રાણં તતશ્ચૈનં માત્રયા પાયયેત્ સદા
કટુતૈલં યથાશક્તિ સંસ્કૃતં નવમેવ વા

દ્રાક્ષાકાશ્મર્યમધુકબાલકોશીરચન્દનૈઃ
કટુતૈલં પચેત્ ક્ષીરે પ્લીહ્નિ દાહોત્તરે નૃણામ્

જીર્ણેઽપરાહ્ણે ચોદ્વર્ત્ય લઘુરુષ્ણોદકાપ્લુતઃ
અભયાં કટુતૈલેન ભૃષ્ટાં દધનિ સાધિતામ્

શાલ્યોદનેન ભુઞ્જીત તથા કામ્બલિકેન ચ
તચ્ચેદ્વિદાહં જનયેત્ પિબેત્ કલ્યાણકં તતઃ

મત્સ્યાઃ કટુકતૈલં ચ દધિ માષાન્ ઘૃતં પયઃ
ક્ષારેણ પારિજાતસ્ય તત્ પક્વમવચારયેત્

એતત્તૈલઘૃતં પ્રોક્તં પ્લીહગુલ્મનિવારણમ્
દીપનં સ્નેહનં બલ્યં ગ્રહણીપાર્શ્વરોગનુત્

કણિકારત્વચતુલાં ચતુર્દ્રોણે પચેદપામ્
પાદશેષે સમક્ષીરે કષાયે તત્ર પાચયેત્

પ્રસ્થં કટુકતૈલસ્ય દ્વૌ પ્રસ્થૌ દધિમાષયોઃ
દશમૂલોપસંસિદ્ધરોહીતરસમાવપેત્

ક્ષારજીવનવર્ગં ચ સૈન્ધવં દીપનં ચ યત્
એતત્ સિદ્ધં પ્રયોગેણ કર્ણિકારીયમુત્તમમ્

ઉદ્વર્તનં બ્રહ્મચર્યં કટુતૈલોપસેવનમ્
સુખાઃ શય્યાસનસ્વપ્નાશ્ચિન્તેર્ષ્યાભયવર્જનમ્

વામપાર્શ્વોપશયનં દધિમત્સ્યોપસેવનમ્
લઘ્વલ્વસ્નિગ્ધસેવા ચ શમયન્તિ પ્લિહોદરમ્

કર્ણિકારસ્ય વા કલ્કશ્ચૂર્ણિતઃ સ્વરસોઽપિ વા
કટુતૈલેન તક્રૈર્વા સેવિતઃ પ્લીહનાશનઃ

રાગસર્ષપતૈલં વા પૂર્વવત્ પ્લીહનાશનમ્
સેવિતં માત્રયા નિત્યં દધિમાષૌદકાશિનામ્

રાગસર્ષપમુષ્ટિં તુ પિષ્ટં કાઞ્જિકયોજિતમ્
પિબેત્ સલવણક્ષારં ભોજ્યં કામ્બલિકેન ચ

સપ્તાહાદતિવૃદ્ધોઽપિ પ્લીહા પ્રશમમૃચ્છતિ
દાહશ્ચેદતિબાધેત રસક્ષીરં ચ ભોજયેત્

ઇત્યાહ ભગવાન્ વૃદ્ધો જીવકો લોકપૂજિતઃ
બાલાનાં મહતાં ચૈવ પ્લીહોદરનિવર્તનમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને કટુતૈલકલ્પઃ
ષટ્કલ્પાધ્યાયઃ
અથાતઃ ષટ્કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મારીચમૃષિમાસીનં સૂર્યવૈશ્વાનરદ્યુતિમ્
વિનયેનોપસઙ્ગમ્ય પ્રાહ સ્થવિરજીવકઃ

ભગવન્નક્ષિરોગેણ પરિક્લિષ્ટસ્ય ચક્ષુષઃ
કદા સંશમનં દેયં કિઞ્ચ સંશમનં હિતમ્

કઃ પ્રયોગશ્ચ તત્રોક્તઃ કિઞ્ચ તત્ર હિતાહિતમ્
ઇતિ પૃષ્ટઃ સ કલ્યાણં ભગવાન્ પ્રશ્નમબ્રવીત્

અક્ષિરોગેણ બાલેષુ ક્લિષ્ટં વાઽઽશ્ચ્યોતનાદિભિઃ
રાગશ્વયથુશૂલાસ્રનિવૃત્તૌ ષડહાત્ પરમ્

અલ્પશો વા નિવૃત્તેષુ બાધમાનેષુ વાઽલ્પશઃ
રાગાદિષુ પ્રયુઞ્જીત કાલે સંશમનં હિતમ્

દૂષિકા ચોપલેપશ્ચ દૃષ્ટિવ્યાકુલતાઽરતિઃ
વર્ત્મશોથઃ શિરોરોગઃ સ્રાવશેષેઽક્ષિપક્ષ્મણિ

એતાનિ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ કુર્યાત્ સંશમનં વિધિમ્
સ્તનપં સહ ધાત્ર્યા ચ સ્થાપયેત્ પથ્યભોજને

ચક્ષુષ્યા પુષ્પકં માતા રોચનાઽથ રસાઞ્જનમ્
કતકસ્ય ફલં ષષ્ઠં તેષાં કલ્પાન્નિબોધ મે

જન્મતશ્ચતુરો માસાન્ પઞ્ચ ષડ્ વાઽક્ષિરોગિણામ્
વિઘૃષ્ય નારીસ્તન્યેન ચક્ષુષી પ્રતિપૂરયેત્

કાંસ્યે હિરણ્યશકલં સસ્તન્યક્ષૌદ્રનાભિકમ્
ઘૃષ્ટ્વાઽક્ષિણી પૂરયેદ્વા સર્વાનક્ષિગદાઞ્જયેત્

એતૈઃ કલ્યાણકૈર્યાગાવૃષિભિઃ સંપ્રકીર્તિતૌ
નાભ્યઞ્જનકૃતૌ મુખ્યૌ કશ્યપેન મહર્ષિણા

શરદ્ધેમન્તયોઃ પક્વાં ચક્ષુષ્યાં ગ્રાહયેદ્ભિષક્
નવે કમણ્ડલૌ ચૈનામનુગુપ્તાં નિધાપયેત્

તતઃ ફલાન્યુપત્રિશદ્યવાંશ્ચ દશ સાધયેત્
શરાવે પૂતિકાં બદ્ધ્વા ગોમયાલોડિતાં પ્લુતામ્

યવસિદ્ધૌ ભવેત્સિદ્ધા તતસ્તાં નિસ્તુષીકૃતામ્
સ્તન્યપિષ્ટાં પ્રયુઞ્જીત વિશેષશ્ચોપદેક્ષ્યતે

સરાગે રોચનોપેતા સસ્રાવે ચ સસૈન્ધવા
દૂષિકામલશોથેષુ પ્રયોજ્યા સરસક્રિયા

સપુષ્પકાં સગોમૂત્રાં સસૈન્ધવરસક્રિયામ્
પિલ્લિમાશોથજાડ્યેષુ ચક્ષુષ્યાં સંપ્રયોજયેત્

અમ્લે તામ્રં ચ કાસ્યં ચ વિઘૃષ્ય મરિચં તથા
ચક્ષુષ્યયા સમાયુક્તં શમયત્યક્ષિભૂનિમાન્

ચક્ષુષ્યાં રોચનાં સ્તન્યં પુષ્પકં ચ સમાનયેત્
સર્વાક્ષિરોગશમનો યોગોઽયં સંપ્રકીર્તિતઃ

એકાઽપિ સ્તન્યસંયુક્તા ચક્ષુષ્યા સંપ્રશસ્યતે
ચક્ષુષ્યાકલ્પ ઇત્યેષ પુષ્પકલ્પં નિબોધ મે

નિવાતે પુષ્પકં પૂતમપરાહ્ણે પ્રયોજયેત્
નિશિ વા શુષ્કચૂર્ણસ્ય પૂરયિત્વાઽક્ષિણી સ્વપેત્

રસાઞ્જનેન વા સાર્ધં પુષ્પકં મધુનાઽપિ વા
સ્તન્યેન વા સમાયુક્તં સર્વાનક્ષિગદાઞ્જયેત્

એત એવ ત્રયો યોગાઃ સ્તન્યક્ષૌદ્રરસાઞ્જનૈઃ
રોચનાયાઃ પ્રશસ્યન્તે સર્વાક્ષિગદશાન્તયે

રસાઞ્જનસ્ય ચાપ્યેતે ત્રયો યોગાઃ સહામ્ભસા
કતકસ્ય ફલસ્યાપિ યોગાશ્ચત્વાર એવ તે

અક્ષિરોગપ્રશમનાશ્ચક્ષુષશ્ચ પ્રસાદનાઃ
ઉક્તસૂત્રાનુસારેણ બાલાનાં હિતકામ્યયા

સ્વાદુર્વિકાસિની શીતા ત્રિદોષશમની શિવા
કષાયા સ્તમ્ભિની સ્નિગ્ધા ચક્ષુષ્યા ચક્ષુષે હિતા

રૂક્ષોષ્ણતિક્તલવણાઽનલઘ્ની પિચ્છિલા ઘના
મઙ્ગલ્યા પાપનાશની રોચના પક્ષ્મવર્ધની

તીક્ષ્ણમુષ્ણં મલહરં રક્તપિત્તકફાપહમ્
દૃષ્ટિપ્રસાદનં ચાશુ પુષ્પકં શીતમન્તતઃ

ત્રિદોષશમનં રૂક્ષં ષડ્રસં ચાનુસારિ ચ
શોધનં પક્ષ્મજનનં ચક્ષુષ્યં ચ રસાઞ્જનમ્

કષાયમધુરં શીતમાશુદૃષ્ટિપ્રસાદનમ્
વિકાસિ હ્લાદનં સ્નિગ્ધં ચક્ષુષ્યં કતકં વિદુઃ

ઇદં તૈલં તુ વક્ષ્યામિ નામ્નોક્તં પાઞ્ચભૌતિકમ્
પ્રોક્તં તીર્થકરૈઃ સર્વૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયવિવર્ધનમ્

જીવકર્ષભકૌ દ્રાક્ષા મધુકં પિપ્પલી બલા
પ્રપૌણ્ડરીકં બૃહતી મઞ્જિષ્ઠા ત્વક્પુનર્નવા

શર્કરાંઽશુમતી મેદા વિડઙ્ગં નીલમુત્પલમ્
શ્વદંષ્ટ્રા સૈન્ધવં રાસ્ના ભવેદપિ નિદિગ્ધિકા

સમભાગૈઃ પચેદેતૈસ્તૈલં વા યદિ વા ઘૃતમ્
ચતુર્ગુણેન પયસા સમ્યક્સિદ્ધં નિધાપયેત્

નસ્યમેતત્ પ્રયુઞ્જીત યથા સિદ્ધૌ નિદર્શનમ્
અક્ષિરોગૈશ્ચિરોત્પન્નૈર્નસ્યેનાનેન મુચ્યતે

તિમિર પટલં કાચં પિલ્લમાન્ધ્યાકુલાક્ષિતામ્
દૂષિકાં સ્રાવરાગૌ ચ શોથં શૂલં ચ નાશયેત્

ખાલિત્યં પલિતેન્દ્રાખ્યૌ શિરોરોગમથાર્દિતમ્
દન્તચાલં હનુવ્યાધિં પૂતિત્વં સ્રોતસામપિ

પ્રજાગરં પ્રલાપં ચ વાગ્ધ્વંસં મૂકતાં જડમ્
બાધિર્યં હનુસંદંશં સ્મૃતિલોપં ચ નાશયેત્

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસીદન્તિ સ્મૃતિર્મેધા વપુર્બલમ્
સ્નેહેનાનેન વર્ધન્તે મઙ્ગલ્યં પાઞ્ચભૌતિકમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને ષટ્કલ્પઃ
શતપુષ્પાશતાવરીકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતઃ શતપુષ્પાવરીકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

શતપુષ્પાશતાવર્યૌ રસવીર્યવિપાકતઃ
પ્રયોગતશ્ચ ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ સ્થવિરેણ પ્રજાપતિઃ
શતપુષ્પાશતાવર્યૌ પ્રોવાચ ગુણકર્મતઃ

મધુરા બૃંહણી બલ્યા પુષ્ટિવર્ણાગ્નિવર્ધની
ઋતુપ્રવર્તની ધન્યા યોનિશુક્રવિશોધની

ઉષ્ણા વાતપ્રશમની મઙ્ગલ્યા પાપનાશની
પુત્રપ્રદા વીર્યકરી શતપુષ્પા નિદર્શિતા

શીતા કષાયમધુરા સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસાયની
વાતપિત્તવિબન્ધઘ્ની વર્ણૌજોબલવર્ધની

સ્મૃતિમેધામતિકરી પથ્યા પુષ્પપ્રજાકરી
ભૂતકલ્મષશાપઘ્ની શતવીર્યા શતાવરી

તયોઃ પ્રયોગં બ્રુવતે કૃત્વા દોષવિશોધનમ્
પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ ધૃતિપથ્યાન્નસેવિનામ્

આર્તવં યા ન પશ્યન્તિ પશ્યન્તિ વિફલં ચ યાઃ
અતિપ્રભૂતમત્યલ્પમતિક્રાન્તમનાગતમ્

અકર્મણ્યમવિસ્રંસિ કિઞ્જાતમૃતયશ્ચ યાઃ
દુર્બલાઽદૃઢપુત્રાશ્ચ કૃશાશ્ચ વપુષાઽથ યાઃ

પ્રસ્કન્દના વિવર્ણાશ્ચ યાશ્ચ પ્રચુરમૂર્તયઃ
સ્પર્શં ચ યા ન વિન્દન્તિ યાશ્ચ સ્યુઃ શુષ્કયોનયઃ

શતપુષ્પાશતાવર્યૌ સ્યાતાં તત્રામૃતં યથા
પુમાનપ્યુપયુઞ્જાનો યથોક્તાનાપ્નુતે ગુણાન્

ચૂર્ણિતાયાઃ પલશતં નવે ભાણ્ડે નિધાપયેત્
તચ્ચૂર્ણં શતપુષ્પાયાઃ પ્રાતરુત્થાય જીર્ણવાન્

પલાર્ધાર્ધં પલાર્ધં વા પલં વા સર્પિષા લિહેત્
શક્ત્યા વા તસ્ય જીર્ણાન્તે ભુઞ્જીત પયસૌદનમ્

વિસ્રંસિતોપચારં ચ વિદધ્યાદત્ર પણ્ડિતઃ
ઉપયુક્તે પલશતે યથેષ્ટાંલ્લભતે સુતાન્

અપિ બન્ધ્યા ચ ષણ્ઢા ચ સૂયેતે શતપુષ્પયા
યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ બલવર્ણૌ લભેત ચ

તેજસા ચૌજસા બુદ્ધ્યા દીર્ઘાયુષ્કેણ મેધયા
યુજ્યતે પ્રજયા ધૃત્યા વલીપલિતવર્જિતઃ

અતો બિડાલપદકં લિહ્યાન્મધુઘૃતાપ્લુતમ્
મેધાવી શતપુષ્પાયા માસાચ્છ્રુતધરો ભવેત્

અગ્નિકામસ્તુ મધુના રૂપાર્થી ક્ષીરસર્પિષા
બલકામસ્તુ તૈલેન પ્લીહકી કટુતૈલયુક્

કામલાપાણ્ડુશોથેષુ મહિષીક્ષીરમૂત્રવત્
ગુલ્મી ચૈરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠી ખદિરવારિણા

શુષ્કવિણ્મત્સ્યવસયા પિબેન્માંસરસેન વા
જીર્ણમાંસરસેનાદ્યાન્મુદ્ગમણ્ડેન કુષ્ઠિકઃ

શતપુષ્પાપલશતં જલદ્રોણેષુ પઞ્ચસુ
પાદાવશેષં નિષ્ક્વાથ્ય પૂતં ભૂયો વિપાચયેત્

ધાત્રીચિકિત્સિતે વર્ગઃ સામાન્યો ય ઉદાહૃતઃ
તૈલાઢકં પચેત્તેન શનૈઃ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે

તત્ પક્વં નસ્યપાનાદ્યસ્નેહમ્રક્ષણબસ્તિષુ
પ્રશસ્તમૃષિણા નિત્યં યથોક્તગુણલબ્ધયે

ય એવં શતપુષ્પાયા વિધિર્દૃષ્ટોઽત્ર સર્વશઃ
સ એવોક્તઃ શતાવર્યા ઘૃતં પાકે તુ શસ્યતે

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને શતપુષ્પાશતાવરીકલ્પઃ
રેવતીકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતો રેવતીકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

પ્રજાપતિર્વૈ ખલુ હ સ્મૈક એવેદં સર્વમાસીત્ । સ કાલમેવાગ્રેઽસૃજત । તતો દેવાઁશ્ચાસુરાઁશ્ચ પિતૄઁશ્ચ મનુષ્યાઁશ્ચ સપ્ત ચ ગ્રામ્યાન્ પશૂનારણ્યાનોષધીંશ્ચ વનસ્પતીંશ્ચ । અથો સ પ્રજાપતિરૈક્ષત તતઃ ક્ષુદજાયત સા ક્ષુત્ પ્રજાપતિમેવાવિવેશ સોઽગ્લાસીત્ તસ્માત્ ક્ષુધિતો ગ્લાયતીતિ । સ ઓષધીઃ ક્ષુત્પ્રતીઘાતમપશ્યત્ । સ ઓષધીરાદત્ । સ ઓષધીરુષિત્વા ક્ષુધો વ્યત્યમુચ્યત । તસ્માત્ પ્રાણિનિ ઓષધીરશિત્વા
ક્ષુધો વ્યતિમુચ્યન્તે । કર્મસુ ચ યુજ્યન્તે

સ પ્રજાપતિરગ્રીયમેવ રસમાસાં યસ્માદગ્રહીત્ તસ્માત્ સ તૃપ્ત એવ સ્યાત્ । ઋજીષં પ્રાણિન ઓષધીનાં રસમશ્નન્તિ । તસ્માદહરહઃ ક્ષુધ્યન્તિ
પ્રજાઃ

પ્રજાપતિર્હ્યાસાં સારમઘસત્ સ પ્રજાપતિસ્તૃપ્તસ્તાં ક્ષુધં કાલે ન્યદધાત્
। તતઃ સ કાલઃ ક્ષુધિતો દેવાઁશ્ચાસુરાઁશ્ચ પ્રાભક્ષયત

તે દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ કાલેન ભક્ષ્યમાણાઃ પ્રજાપતિમેવ શરણમીયુઃ । સ એભ્યોઽમૃતમાચખ્યૌ તેઽમૃતં મમન્થુસ્તદભવદિતિ । કો ન્વિદમગ્રે ભક્ષયિષ્યતીતિ । તં દેવા એવાભક્ષયન્ત । તતો દેવા અજરાશ્ચામરાશ્ચાભવન્ । તે દેવા અમૃતેન ક્ષુધં કાલં ચાનુદન્ત । સ કાલઃ પ્રતિનુન્ન ઇમાનિ ભૂતાનિ તસ્માદાદત્તે તતો દેવાનસુરાઅભ્યષજન્ત તેઽન્યોઽન્યં યુયુધિરે । અથો દીર્ઘજિહ્વી નામાઽસુરકન્યા સા દેવસેનામક્ષિણોત્ । તે દેવાઃ સ્કન્દમબ્રુવન્--દીર્ઘજિહ્વી નો બલં ક્ષિણોતિ તાં શાધીતિ । સોઽબ્રવીત્--વરં વૃણુતેતિ તે દેવા ૐ મિત્યૂચુઃ । સોઽબ્રવીત્--વસુષ્વેકો રુદ્રેષ્વેક આદિત્યેષ્વેકોઽહં સ્યામિતિ । તે દેવા ૐ મિત્યૂચુઃ સ તથાઽભવત્ । સોમો ધરોઽગ્નિર્માતરિશ્વા પ્રભાસઃ પ્રત્યૂષશ્ચૈતે પુરા સપ્ત વસવ આસન્ તેષામષ્ટમો ધ્રુવો નામાભવત્ ધ્રુવો ભવત્યેષુ લોકેષુ ય એવં વેદ । અજ એકપાદહિર્બ્રધ્નો હરો વૈશ્વાનરો બહુરૂપસ્ત્ર્યમ્બકો વિશ્વરૂપઃ સ્થાણુઃ શિવો રુદ્ર ઇત્યેતે પુરા દશ રુદ્રા આસન્ તેષાં ગુહ એકાદશોઽભવચ્છઙ્કરો નામ સમ એષ લોકેષ્વસ્ય ભવતિ ય એવં વેદ । ઇન્દ્રો ભગઃ પૂષાઽર્યમા મિત્રાવરુણૌ ધાતા વિવસ્વાનંશો ભાસ્કરસ્ત્વષ્ટા વિષ્ણુરિતિ દ્વાદશ પુરા આદિત્યા આસન્ । તેષાં ત્રયોદશો ગુહોઽભવદહસ્પતિર્નામ તસ્યૈષ ત્રયોદશો માસોઽધિકસ્તસ્માત્તત્ર તપતિ મુચ્યતે સર્વેભ્યોઽર્તિભ્યો ય એવં વેદ । તસ્માત્સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ છન્દઃસુ સર્વાસુ દેવતાસુ સ્કન્દો રાજાઽધિપતિરિત્યુચ્યતે । તસ્મૈ નમો નમ
ઇત્યુક્ત્વા સર્વાનર્થાનારભેત સિધ્યન્તિ ય એવં વેદ

અથો સ દીર્ઘજિહ્વ્યૈ રેવતીમેવ પ્રાહિણોત્ । સા શાલાવૃકી ભૂત્વાસુરસેનામભ્યવર્તત । અથો દીર્ઘજિહ્વીમેવાગ્રેઽભક્ષયત્ । તાં હત્વા શકુનિર્ભૂત્વા સોલ્કા સવિદ્યુત્સાઽશ્મવર્ષા સર્વપ્રહરણવર્ષિણી બહુરૂપાઽસુરાનભ્યજયત્તેઽસુરા વધ્યમાના બહુરૂપયા ગર્ભાનીયુર્માનુષીણાં ચામાનુષીણાં ચ । અથો રેવતી તાનસુરાન્ ગર્ભેષ્વપશ્યત્ માનુષીણાં ચામાનુષીણાં ચ । તત એનાનવધીજ્જાતહારિણી ભૂત્વા । તસ્માજ્જાતહારિણી પુષ્પં હન્તિ વપુશ્ચ હન્તિ ગર્ભાંશ્ચ હન્તિ જાતાંશ્ચ હન્તિ જાયમાનાંશ્ચ જનિષ્યમાણાંશ્ચ હન્તિ યદ્ભવત્યાસુરમધાર્મિકાણામપત્યમધર્મોપહતં વિશેષેણ । સૈષા વૃદ્ધજીવક રેવતી બહુરૂપા જાતહારિણી પિલિપિચ્છિકેતિ ચોચ્યતે રૌદ્રીતિ ચોચ્યતે વારુણીતિ ચોચ્યતે । સૈષા સ્કન્દવરાજ્ઞયા સર્વજાતિષુ ભૂતા યાઽધાર્મિકાણિ મૂઢયત્યસતાં વિચ્છેદાય । વૃદ્ધજીવક તસ્યાસ્તુ નિદાનં ચાગમનં ચ પૂર્વરૂપં ચ નિવર્તનં ચ ભેષજં ચોપદેક્ષ્યામઃ । કસ્માત્ સંસર્જને હ્યેષામાસુરાણામસતાં સન્તોઽપિ વધ્યન્તે । સંસર્ગે હિ જાતહારિણી દિવ્યેન ચક્ષુષા
દૃશ્યતે । તસ્યાસ્તુ ધર્મએવ નિવૃત્તિકારણમુક્તમિતિ

અથ ખલુ યા સ્ત્રી ત્યક્તધર્મમઙ્ગલાચારશૌચદેવક્રિયા દેવગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસદ્દ્વેષિણી દુરાચારાઽહઙ્કૃતાઽનવસ્થિતા વૈરકલિમાંસહિંસાનિદ્રામૈથુનપ્રિયા ચણ્ડાઽરુન્તુદા દન્દશૂકા વાવદૂકા વિગતસાધ્વસાઽથોઽકસ્માત્પ્રહસનાઽથોઽકસ્માત્પ્રરોદનાઽથોઽકસ્માચ્છોચનાઽનૃત-વાદિની ઘસ્મરાઽથો આહુઃ સર્વાશિની સ્વમતકારિણી પથ્યવચનભોજનત્યાગિની ભૃશમશ્રદ્દધાના પરવિજાતોપહિંસિકા સ્વાર્થપરા પરાર્થવિલમ્બિની પ્રતીપા ભર્તરિ પુત્રેષુ ચ નિઃસ્નેહા તૈશ્ચ નિત્યશપથા સ્વશ્વશુરનનન્દાદેવરાનૃત્વિજમન્યાન્ વા તત્સ્થાનીયાન્મહતો વાઽવમન્યતે તથૈનાન્મન્યુના નિર્દહન્ત્યભિશપન્તિ વા સપત્નીં વા દુઃશીલા પાપચક્ષુરભિધ્યાયતિ મન્ત્રાસદૌષધકર્મભિર્વૈનામભિચરતિ મૂધ્નિ ચાભિહન્તિ બાલં ચ ચૈષાં સુખદુઃખજ્ઞા ભવતિ મિત્રદ્રોહિણી હ્યમઙ્ગલવાદિની શાન્તિહોમજપદાનબલિકર્મસ્વસ્ત્યયનાવષ્ઠીવનપરિચુમ્બનપરિષ્વજનપરિવર્જિતા સ્થાનેષ્વપિ ભવતિ તસ્યા એભિઃ કર્મભિરન્યૈશ્ચાશુભૈઃ પૂર્વકૈશ્ચેહ કૃતૈરતિપાનભોજનસ્વપ્નવ્યાયામસેવનૈશ્ચ છિદ્રેષ્વેતેષ્વધર્મદ્વારેષુ જાતહારિણી સજ્જતે । અથો પતિરસ્યા એવંશીલો ભવતિ । તયોરસાધ્યાં જાતહારિણીં વિદ્યાત્ । અથો દમ્પત્યો-- રેકતરોઽધાર્મિકો ભવતિ કૃચ્છ્રા ભવતિ । ઉભયોસ્તુ ધાર્મિકયોરાર્જવયોરનભિમાનિકયોરરોગયોશ્ચ પ્રજા વર્ધતે । યદા વા સ્ત્રી પ્રથમગર્ભિણી મ્રિયમાણાપત્યાભિરાલિભિર્વાઽન્યાભિરચૌક્ષાભિરશુભાભિરસતીભિરમાનુષપરિગૃહીતાભિર્જા-તહારિણીસક્તાભિર્વા સંયોગમુપૈતિ સહ ભુઙ્ક્તે સહ સ્નાતિ વસ્ત્રાલઙ્કારં વા દદાતિ તાસાં સ્નાનમૂત્રબલિભૂમીરાક્રામતિ વિશેષાદાર્તવોપહતાનિ ચૈતાનિ કેશલોમનખોદ્વર્તનકજીર્ણવસ્ત્રાવકર્તનાન્યાક્રામતિ ભોજનશેષં પાનશેષમૌષધશેષં ગન્ધશેષં પુષ્પશેષં જીર્ણોપાનહૌ વા દધાતિ તદા જાતહારિણી સજ્જતે । યદા વૈનાં પ્રથમગર્ભિણીં વા દર્શનીયાં વપુષ્મતીમરોગાં પીનશ્રોણિપયોધરોરુબાહુવદનામભિજાયમાનસૌભાગ્યાં સુકેશીં વિશાલરક્તાન્તલોચનામભિવર્ધમાનલોમરાજિં સ્નિગ્ધકરચરણખદૃષ્ટિત્વચમતિસુકુમારીમક્લેશસહામનાયાસપરમાં કાલયોગાદભિવર્ધમાનગર્ભામુપચીયમાનવપુષમાપ્યાયમાનપયસં સ્ત્રિયં ગર્ભિણીં દૃષ્ટ્વા દુરાત્માનોઽન્વીક્ષન્તે ન ચાસ્યાઃ શાન્તિકર્મ ક્રિયતે તદાઽસ્યા જાતહારિણી સજ્જતે । એતસ્માત્ કારણાત્ પુત્રીયા કામ્યેષ્ટિરહન્યહન્યુક્તા સા હ્યસ્યાઃ પાપં
શયમતિ તસ્માજ્જનન્યાઽપિ સહ ભોક્તું નાર્હતિ ગર્ભિણી

વિશેષાત્ પ્રથમે ગર્ભે પ્રમાદં ચાત્ર વર્જયેત્
બહુયાજ્યસ્ય વિપ્રસ્ય સંપ્રસક્તસ્ય યાજને

વિદુષોઽપિ સ્વદોષેણ સજ્જતે જાતહારિણી
આક્ષેપ્તા યશ્ચ વાદેષુ દામ્ભિકોઽહઙ્કૃતશ્ચ યઃ

સર્વે તે જાતહારિણ્યા ભક્ષ્યભૂતાઃ સયાજકાઃ
રાત્રૌ યદા ગતો માર્ગાત્ પતિઃ પાંસુલપાદકઃ

સ્પૃશેદૃતૌ વા ગર્ભે વા તદાઽઽવિશતિ રેવતી
ગૃહીતાં જાતહારિણ્યા સેવિત્વા યઃ સ્ત્રિયં પતિઃ

ભાર્યામુપૈતિ તત્કાલં સજ્જતે જાતહારિણી
ગૃહીતં જાતહારિણ્યા ગૃહં નિત્યં ચ વર્જયેત્

આદદાનં તતઃ કિઞ્ચિદ્ગૃહ્ણીતે જાતહારિણી
વધભેદાઙ્ગકરણૈર્ગવાં બન્ધનદોહનૈઃ

ગોપાલસ્ય પ્રજા હન્તિ ગોમાતા જાતહારિણી
મહિષ્યુષ્ટ્ર્યજપાલાનામેવમેવ પ્રજાક્ષયમ્

કરોત્યધર્મસંજાતા પ્રસક્તા જાતહારિણી
બ્રહ્મસ્વહારિણાં લોકે વિષમાણાં દુરાત્મનામ્

તસ્કરાણાં શઠાનાં ચ પ્રજા હન્ત્યુગ્રરેવતી
રસનાઃ પાપકાર્યાણાં દુષ્કુલા ભિન્નસેતવઃ

યે ભવન્ત્યનયપ્રાયા નિર્દયાઃ સર્વજાતિષુ
અરક્ષિણસ્તીક્ષ્ણદણ્ડા વૃદ્ધાનાં શાસનાતિગાઃ

અનપેક્ષિતવૃત્તાન્તા અધર્મસ્ય પ્રવર્તકાઃ
રાજ્ઞો યસ્ય ચ દૌર્બલ્યાત્ ક્ષયં યાન્તીહ ચ પ્રજાઃ

ગોબ્રાહ્મણં વિશેષેણ હન્તિ તં જાતહારિણી
એવમેવ દુરાત્માનો રાજમાત્રા નૃપાજ્ઞયા

પ્રજા યદા પ્રબાધન્તે હન્તિ તાઞ્જાતહારિણી
વણિક્ પણ્યોપઘાતી યો યશ્ચાપ્યસ્ય પ્રતીક્ષકઃ

અતિવાર્ધુષિકશ્ચૈવ હન્યન્તે બહુરૂપયા
કન્યાયા યશ્ચ ભૂમેશ્ચ હિરણ્યસ્યાશ્વવાસસામ્

કુર્વન્તિ યેઽનૃતાન્યેષાં ઘાતિની જાતહારિણી
સન્ધ્યયોરપ્સુ રજસિ શૂન્યદેવાલયેષુ ચ

મૈથુનં યાન્તિ યે મોહાદ્ધન્તિ તાઞ્જાતહારિણી
અધર્મદ્વારમાસાદ્ય યદા વિશતિ રેવતી

નારીં તદા ભવન્ત્યસ્યા રૂપાણીમાનિ જીવક
પ્રમ્લાયતસ્તનોસ્તસ્યા રૂપાણીમાનિ હીયતે

દૃષ્ટિર્વ્યાકુલતાં યાતિ યથાકાલં ન પુષ્યતિ
ભ્રષ્ટસત્ત્વા નિરુત્સાહા કુક્ષિશૂલનિપીડિતા

ભવત્યપ્રિયરૂપા ચ તૈસ્તૈ રોગૈરુપદ્રુતા
વિપરીતસમારમ્ભા વિપરીતનિષેવિણી

ઉચ્છિષ્ટા વિકૃતા ધૃષ્ટા સર્વાર્થેષુ પ્રવર્તતે
અર્થસિદ્ધિર્ન ભવતિ સંપચ્ચાસ્યાઃ પ્રલુપ્યતે

ગોજાવિમહિષીષ્વસ્યા ન જીવન્તિ ચ વત્સકાઃ
અયશઃ ગ્રાપ્નુતે ઘોરં વૈધવ્યં વા નિગચ્છતિ

કુલક્ષયં વા કુરુતે પ્રસક્તા જાતહારિણી
શાસ્ત્રતસ્ત્રિવિધામાહુર્મુનયો જાતહારિણીમ્

સાધ્યાં યાપ્યામસાધ્યાં ચ તાસાં લક્ષણમુચ્યતે
આષોડશવર્ષપ્રાપ્તા યા સ્ત્રી પુષ્પં ન પશ્યતિ

પ્રમ્લાનબાહુરકુચા તામાહુઃ શુષ્કરેવતીમ્
વિના પુષ્પં તુ યા નારી યથાકાલં પ્રણશ્યતિ

કૃશા હીનબલા ક્રુદ્ધા સાઽપિ ચોક્તા કટમ્ભરા
વૃથા પુષ્પં તુ યા નારી યથાકાલં પ્રપશ્યતિ

સ્થૂલલોમશગણ્ડા વા પુષ્પઘ્ની સાઽપિ રેવતી
કાલવર્ણપ્રમાણૈર્યા વિષમં પુષ્પમૃચ્છતિ

અનિમિત્તબલગ્લાનિર્વિકુટા નામ સા સ્મૃતા
અભીક્ષ્ણં સ્રવતે યસ્યા નાર્યા યોનિઃ કૃશાત્મનઃ

પરિસ્રુતેતિ સા જ્ઞેયા નારીણાં જાતહારિણી
યસ્યાસ્ત્વાલક્ષ્યમાલગ્નમણ્ડં પ્રપતતિ સ્ત્રિયાઃ

અણ્ડઘ્નીમિતિ હ્યાહુસ્તાં દારુણાં જાતહારિણીમ્
નાતિનિર્વૃત્તદેહાઙ્ગો યસ્યા ગર્ભો વિનશ્યતિ

દુર્ધરા નામ સા જ્ઞેયા સુઘોરા જાતહારિણી
સંપૂર્ણાઙ્ગં યદા ગર્ભં હરતે જાતહારિણી

કાલરાત્રીતિ સા પ્રોક્તા દુઃખાત્ સ્ત્રી તત્ર જીવતિ
યયા વિષજ્જતે ગર્ભઃ પ્રતીતો વાઽથ મુચ્યતે

સ્ત્રીવિનાશાય સા પ્રોક્તા મોહિની જાતહારિણી
યસ્યા ન સ્પન્દતે ગર્ભઃ સ્તમ્ભની નામ સા સ્મૃતા

ઉદરસ્થો યયા ક્રોશેત્ ક્રોશના નામ સા સ્મૃતા
દશૈતા જાતહારિણ્યો જીવમાનાસુ માતૃષુ

અસાધ્યાઃ પુષ્પઘાતિન્યઃ સાધ્યા ગર્ભોપઘાતિકાઃ
જાયતે તુ મૃતં નિત્યં યસ્યા નાર્યાઃ સવે સવે

નાકિનીમિતિ તાં વિદ્યાદ્દારુણાં જાતહારિણીમ્
જાતં જાતમપત્યં તુ યસ્યાઃ સદ્યો વિનશ્યતિ

પિશાચી નામ સા ઘોરા માંસાદી જાતહારિણી
દ્વિતીયે દિવસે યક્ષી તૃતીયેઽહનિ ચાસુરી

કલિર્નામ ચતુર્થેઽહ્નિ પઞ્ચમેઽહ્નિ ચ વારુણી
ષષ્ઠેઽહનિ સ્મૃતા ષષ્ટી સપ્તમેઽહનિ ભીરુકા

અષ્ટમે દિવસે યામ્યા માતઙ્ગી નવમેઽહનિ
દશમે ભદ્રકાલીતિ રૌદ્રી ત્વેકાદશેઽહનિ
દ્વાદશે વર્ધિકા પ્રોક્તા ત્રયોદશે ચ ચણ્ડિકા

કપાલમાલિની નામ ચતુર્દશે ચ રેવતી
તતઃ પક્ષાત્ પરે કાલે વિજ્ઞેયા પિલિપિચ્છિકા

એતાઃ ષોડશ નિર્દિષ્ટા નામભિઃ કર્મભિઃ પૃથક્
દારુણા જાતહારિણ્યો યાપ્યા ધર્મક્રિયાવતામ્

યસ્યાસ્તુ ગર્ભરૂપાણિ પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત વા મુને
મ્રિયન્તેઽનન્તરં વશ્યા અસાધ્યા જાતહારિણી

મ્રિયન્તે દારકા યસ્યાઃ કન્યા જીવન્ત્યયત્નતઃ
કુલક્ષયકરી નામ સાઽસાધ્યા જાતહારિણી

જાતં જાતમપત્યં તુ યસ્યાશ્ચ મ્રિયતે સ્ત્રિયાઃ
ઘોરા પુણ્યજની નામ સાઽસાધ્યા જાતહારિણી

નિષ્પન્નં મ્રિયતેઽપત્યં યસ્યાઃ પ્રાક્ ષોડશાબ્દતઃ
પૌરુષાદિની સા પ્રોક્તા અસાધ્યા જાતહારિણી

બિભર્ત્યન્યં યદા ગર્ભં તદા પૂર્વઃ પ્રમીયતે
સંદંશીતિ વદન્ત્યેનામસાધ્યાં જાતહારિણીમ્

ગર્ભેણૈકં ગ્રહેણૈકં મૃત્યુનૈકેન યુજ્યતે
એષા કર્કોટકીત્યુક્તા દારુણા જાતહારિણી

યમજં મ્રિયતે યસ્યા એકં વોભયમેવ વા
તામાહુરિન્દ્રવડવામસાધ્યાં જાતહારિણીમ્

એકનાભિપ્રભવયોરેકશ્ચેન્મ્રિયતે પુરા
મ્રિયતે તદ્વદપ્યેકસ્તામાહુર્બડવામુખીમ્

અથૈવંવાદિનમૃષિં કશ્યપં લોકપૂજિતમ્
પુનરેવ મહાપ્રશ્નમપૃચ્છદ્ વૃદ્ધજીવકઃ

એકનાભિકયોઃ કસ્માત્તુલ્યં મરણજીવિતમ્
રોગારોગ્યં સુખં દુઃખં ન તુ તૃપ્તિઃ સમાનજા

અથ ખલુ ભગવાન્ કશ્યપ ઉવાચ--
એકમેવ હિ તદ્બીજં ભિન્નં વાયુબલાદથ
સમાનકર્મકત્વાત્ પ્રાઙ્નાડ્યૈકત્વં ચ જન્મ ચ

તુલ્યં નિષેકાદ્ વૃદ્ધેશ્ચ જન્મનઃ સ્તનસેવનાત્
તસ્માતુલ્યં વયઃ પ્રોક્તં સુખં દુઃખં ભવાભવૌ

લક્ષણાકૃતિવર્ણાઙ્ગબલપ્રકૃતિતુલ્યતા
ન તુ તૃપ્તિવિસર્ગાણાં પૃથગ્ભાવાત્ સમાનતા ૬૧ ઇતિ
અથ ખલુ વૃદ્ધજીવક ત્રિવિધૈવ જાતહારિણી પ્રોચ્યતે લોકભેદતઃ -- દૈવી માનુષી તિરશ્ચીનેતિ । તસ્માત્ત્રયો લોકા ભગવત્યા રેવત્યા બહુરૂપયા વ્યાપ્તાઃ । ઇત્યતશ્ચ સર્વલોકભયઙ્કરી રેવતી પઠ્યતે । તાં દેવા અન્યન્ત તત એષાં પ્રજાઃ પ્રાવૃધ્યન્ત ન એષાં પ્રજા વિચ્છેદમગમત્ । નાસ્ય પ્રજા વિચ્છિદ્યતે ય એવં વેદ । તામથ રેવતીં સર્વલોકગુરુમભિવ્યાપિકાં સર્વર્ષીણાં કશ્યપ એવાગ્રે તપસોગ્રેણાઽવિન્દત । તસ્મૈ પ્રજાં બહુલામાશીરાયુષ્મતીમવિચ્છિન્નાં પ્રાદાત્ । તતઃ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકોઽભવત્ । રેવતીમેકશોઽભિજ્ઞશ્ચ રેવતીકલ્પં શિષ્યેભ્યઃ
પ્રાદાજ્જગદ્ધિતાર્થમ્

અતો વૃદ્ધજીવક નિરુક્તા દૈવી રેવતી માનુષીમત્ર વ્યાખ્યાસ્યામઃ--તત્ર યથોક્તૈરધર્મદ્વારૈર્યાં યાં સ્ત્રિયમત્ર પ્રવિશતિ તાં તાં સ્ત્રિયમનુવર્તયિષ્યામઃ

કસ્મિન્ વયસિ કાલે વા કસ્મિન્ કર્મણિ વા મુને
સ્ત્રિયમાવિશતે ક્રુદ્ધા ભગવઞ્જાતહારિણી

અથોવાચ ભગવાન્ કશ્યપઃ--
રજસ્વલાં ગર્ભિણીં વા પ્રસૂતાં વા કુટીગતામ્
સ્ત્રિયમાવિશતે ક્રુદ્ધા ત્રિષુ કાલેષુ રેવતી

ન ચાધર્મમૃતે નારીં વિશતે જાતહારિણી
માતુઃ પિતુઃ સુતાનાં ચ સાઽધર્મેણ પ્રવર્તતે

--- માતૄણાં ચ પ્રજાક્ષયમ્
આયુઃ ક્ષયં ચ બાલાનાં કરોત્યેષા સ્વકર્મજમ્

અથ ખલુ વૃદ્ધજીવક ઇમાઃ સ્ત્રિયશ્ચતુર્વિધા જાતહારિણ્યાવિશ્ય સ્ત્રિયમત્ર પ્રવિશતિ । વર્ણાં વર્ણાન્તરાં લિઙ્ગિનીં કારુકીમિતિ । તાઃ ખલ્વતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ । અથો વૃદ્ધજીવક બ્રાહ્મણીં સમાવિષ્ટાં ગૃહાનાગતાં સ્ત્રીં પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽભિવાદયતે સંવ્યવહરતે સંવદતિ સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશત્યુપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યા બ્રાહ્મણી જાતહારિણી ભવતિ । અથો આહુઃ -- સૈવૈનાં બ્રાહ્મણી ઋતુમતીમવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યા બ્રાહ્મણી જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક ક્ષત્રિયાં જાતહારિણીં સમાવિષ્ટાં ગૃહાનાગતાં સ્ત્રિયં પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽભિવાદયતે સંવ્યવહરતે સંવદતિ સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશત્યુપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યાઃ ક્ષત્રિયા જાતહારિણી ભવતિ । અથો આહુઃ--સૈવૈનાં ક્ષત્રિયા ઋતુમતીમવસિઞ્ચેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યાઃ ક્ષત્રિયા જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક વૈશ્યાં જાતહારિણ્યાઽઽવિષ્ટામથો મહાશૂદ્રીં સ્ત્રીં પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽભિવાદયતે સંવ્યવહરતે સંવદતિ સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશત્યુપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યા વૈશ્યા જાતહારિણી ભવતિ અથો શૂદ્રા અથો મહાશૂદ્રી વા । અથો આહુઃ-- સૈવૈનાં વૈશ્યાઽથો શૂદ્રાઽથો મહાશૂદ્રી સ્ત્રિયમૃતુમતીમવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યા વૈશ્યા વા શૂદ્રા વા મહાશૂદ્રા વા જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક સૂતમાગધવેનપુક્કસામ્બષ્ઠપ્રાચ્યકચણ્ડાલમુષ્ટિકમેતડૌમ્બડવાકદ્રુમિડસિંહલોડ્રખશ-શકયવનપહ્લવતુખારકમ્બોજાવન્ત્યનેમકાભીરકહૂણપારશવકુલિન્દકિરાતશવરશમ્બરજા જાતહારિણ્યો ભવન્તિ । અથો આહુઃ--તામેવૈનાં સ્તિકનિષાદપ્રભૃતીનાં વર્ણસંકરાણાં વા યા સ્ત્રિયો જાતહારિણ્યાઽઽવિષ્ટા ગૃહાણીયુસ્તાઃ સ્ત્રીઃ પ્રત્યુપતિષ્ઠતે અભિવાદયતે અભિનન્દયતે સંવ્યવહરતિ સંવદતિ સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશતિ ઉપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યાઃ એતા વર્ણસંકરજા જાતહારિણ્યો ભવન્તિ । અથો આહુઃ-- તામેવૈનાં સ્ત્રિયમૃતુમતીમવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યા વર્ણસઙ્કરા જાતહારિણી સ્ત્રી જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક લિઙ્ગિની પરિવ્રાજિકા શ્રમણકા કણ્ડની નિર્ગ્રન્થી ચીરવલ્કલધારિણી તાપસી ચરિકા જટિની માતૃમણ્ડલિકી દેવપરિવારિકા વેક્ષણિકા વા જાતહારિણ્યો વા જાતહારિણ્યાઽઽવિષ્ટા વા ગૃહાનુપેયાત્ તાં પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽભિવાદયતે વા સંવ્યવહરતે વા સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશત્યુપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યા લિઙ્ગિની જાતહારિણી ભવતિ । અથો આહુઃ--સૈવૈનાં લિઙ્ગિની સ્ત્રિયમૃતુમતીમવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યા લિઙ્ગિની જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક અયસ્કરી જાતહારિણ્યાઽઽવિષ્ટા કાર્ષ્ણાયસેનાર્હણે નાભ્યૈત્યથો તક્ષ્ણી દારવેણાથો કુલાલી માર્તિકેનાથો પદકરી ચાર્મણેનાથો માલાકારી મુક્તકુસુમેનાથો કુવિન્દી તાનુકેનાથો સૌચિકી સ્યૂતેનાથો રજકી સુરક્તેનાથો નેજિકા નિર્ણિક્તેનાથો ગોપી તક્રેણાથો કારુકુણીસ્વેનાર્હણેન જાતહારિણ્યાવિષ્ટા ગૃહાનુપેયાત્ તાં સ્ત્રી પ્રત્યુપતિષ્ઠતેઽભિવાદયતે સંવ્યવહરતે સંવદતિ સંસ્પૃશતિ સંભુઙ્ક્તેઽભિહન્ત્યાક્રોશત્યુપશેતે પદમૃતુનિર્માલ્યવાસોલઙ્કારમાક્રામતિ વા તસ્યાઃ કારુકુણીજાતહારિણી ભવતિ । અથો આહુઃ--સૈવૈનાં કારુકી સ્ત્રિયમૃતુમતીમવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યાઃ કારુકી જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ

અત ઊર્ધ્વં વૃદ્ધજીવક તિરશ્ચીં જાતહારિણીમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ--પઞ્ચવિધા હ્યેષા પ્રોચ્યતે । તદ્યથા--શકુની ચતુષ્પદી સર્પા મત્સી વનસ્પતીરિતિ । તા એતા પ્રાયેણ સતામેવ પ્રસજ્જન્તે । વૃદ્ધજીવક યે શકુનીં વર્દ્ધન્તીં ઘ્નન્તિ ઘાતયન્તિ વા તેષાં શકુનિરૂપા જાતહારિણી પ્રસજ્જતે મહાગ્રહઃ । સા કાકી ભાસી કુક્કુટી મયૂરી ચાષી સારિકા તૈલપાયિકા ઉલૂકી ભોલન્તિકા ગૃધ્રી શ્યેની ભારદ્વાજી તતોઽન્યતમા વા ભૂત્વા સ્વપ્નેઽપૂર્વાન્ દર્શયતિ ગર્ભિણીં સૂતિકાં બિભીષયતિ બાલં ચોત્ત્રાસયતિ મહાવેગા મહાપ્રાણા ઘોરરૂપા રૌદ્રાઽનાયતપક્ષા વજ્રતુણ્ડનખદશનદંષ્ટ્રા વૈદૂર્યજ્વલનસદૃશલોચના બહુવિચિત્રમહાપત્રા કણ્ઠે કનકમણિવિચિત્રગુણધારિણી વિવિધકુસુમગન્ધવસનમુસલોજ્જ્વલધારિણી વરમુકુટા નૂપુરકવિકમ્બૂકદાઙ્ગદકુણ્ડલવામઘણ્ટાપતાકાઽઽતપત્રોલ્કાવિદ્યુન્મેઘમાલાઽલઙ્કૃતા ભગવતઃ કુમારવરસ્ય ગ્રાની ચ સ્વસા ચ સ્વપ્ને ધર્ષયિત્વા રોગાગમમનન્તરમસ્ય કરોતિ । તતો મધ્યાહ્નેઽર્ધરાત્રે વા સંધ્યયોર્વા સુપ્તે વા બાલગૃહે નિલીયતે યથોક્તાનામેકતમા તતો બાલ ઉચ્ચૈઃ ક્રોશતિ રોદિતિ ત્રસતે વેપતે બિભેતિ જ્વર્યતે વિહ્વલતિ નિસ્તનતિ મુહ્યતિ વિસ્ખલતિ સૂચ્યતે શૂન્યતે વિસ્રંસ્યતે રોગૈરન્યૈશ્ચોપદ્રૂયતે । યા ત્વભીક્ષ્ણં શકુનીં સ્ત્રી સ્વપ્ને પશ્યતિ તતઃ સાઽસ્યાઃ શકુની જાતહારિણી સજ્જતે । તસ્યા એવ શકુન્યા નિભીતસ્યા એવ પુરીષેણ પક્ષોદકેન વૈનાં વૃદ્ધસ્ત્રી શકુનિના સ્ત્રીં તત્રાવસિઞ્ચેત્ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભગધેયેન પ્રજાવતીં સ્ત્રિયં કરોતિ । નાસ્યાઃ શકુની જાતહારિણી ભવતિ યા શકુનીં ન હિનસ્તિ યા એવં વેદ । અથો વૃદ્ધજીવક યે ગાં ઘ્નન્તિ ઘાતયન્તિ વા ગોમાંસં ચોપયુઞ્જન્તે તેષાં ગોમાતા જાતહારિણી પ્રસજ્જતે । એષા એનાં સ્વપ્નેઽભિદ્રવતિ ગોપાલો વા વત્સકપાલો વા અસાધ્યા તસ્યા ગોમાતા જાતહારિણી પ્રસજ્જતિ । અથો આહુર્ગોમધ્ય એનાં ગોમૂત્રપુરીષાભ્યામુપોષિતાં સ્નપયેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન ગૌઃ પ્રજાવતીં કરોતિ । નાસ્યા ગોમાતા જાતહારિણી ભવતિ યા ગાં ન હિનસ્તિ યા એવં વેદ । એવમેવ મહિષીણામજાનામવિકાનાં ગર્દભીનાં શ્વાશ્વતરીણામુષ્ટ્રીણાં સૂકરીણાં મૂષિકાણાં શુનીનાં ગલગોલિકાનાં ગોપાનાં વિષ્વમ્ભરાણાં મૃગાદીનાં ચૈવમેષ વિધિરુક્તઃ ॥ અથો વૃદ્ધજીવક સર્પીં ગૃહચારિણીમગૃહચારિણીં વા સ્ત્રી હન્તિ ઘાતયતિ વા તસ્યાઃ સર્પી જાતહારિણી પ્રસજ્જતેઽથો વિષમૃત્યુમસ્યાઃ પ્રજાયા આહુઃ । એનાં વલ્મીકે નાગકુલે વા સિઞ્ચેદથો આહુર્વલ્મીકશતમધ્ય ઇતિ । સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । સ્વેનૈવૈનાં ભાગધેયેન પ્રજાવતીં કરોતિ નાસ્યાઃ સર્પી જાતહારિણી ભવતિ । યા સર્પાન્ ન હિનસ્તિ નાસ્યાઃ પ્રજાયા વિષમૃત્યુર્ભવતિ યા એવં વેદ ॥ અથો વૃદ્ધજીવક યા મત્સ્યમકરતિમિઙ્ગિલનક્રશઙ્ખશમ્બૂકસુખનકાદીનિ ભૂતાન્યદુકચરાણિ હન્તિ તસ્યાસ્તેનાધર્મેણ રેવતી ક્રુદ્ધા પ્રજા હિનસ્તિ મત્સી વા મકરી શુક્તિઃ શઙ્ખી ભૂત્વા સ્વપ્ને પૂર્વં હર્ષયતિ તતો હિનસ્તિ ભૂયિષ્ઠં તસ્યા અપ્સુ પ્રજા વિનશ્યતિ જલત્રાસેન એકૈકરોગૈર્વા । અથો આહુઃ--રોહિણીસ્નાનેનૈવૈનાં પ્રયુદિયાત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ । યા મત્સ્યાન્ ન હિનસ્તિ નાસ્યા મત્સી જાતહારિણી ભવતિ યા એવં વેદ ॥ અથો વૃદ્ધજીવક યે વનસ્પતીન્ હિંસન્તિ પરિગૃહીતાનપરિગૃહીતાન્ વા તેષાં વનસ્પતિદેવતા અભિક્રુદ્ધ્યન્તિ । અગ્નિર્વૈશ્વાનરો નામ સોમઃ પિતૃમાન્નામ સ્વધિતિ શિવો નામ આપો વરુણો નામ ભૂમિર્નિઋર્તિર્નામ ગૌર્વિયન્નામ ગૌઃ શ્લોકો નામ દેવ પવનો નામ આદિત્યઃ પૂષા નામ દિશઃ કાષ્ઠા નામ ઇન્દ્રો વરુણો નામ વાયુઃ પ્રાણો નામ તા વૈ દ્વાદશ વનસ્પતીનાં દેવતાઃ । એતા એવ વનસ્પતીન્ ઘ્નન્તં ઘ્નન્તિ । અથો આહુર્વનસ્પતિમધ્યે વિવૃત્તેષુ તા એવ દેવતાઃ સ્થાલીપાકૈર્યજેત । અગ્નિમાજ્યેન સોમં શ્યામાકેન શિવં પાયસેન આપો દધ્ના ભૂમિં સપ્તાન્નકેન ગ્રામધૂપૈઃ ગાં વાઽગ્નિં પવમાનં પિશિતેન પૂષાણમન્નાદ્યૈઃ દિશો મદ્યૈઃ ઇન્દ્રં હવિષ્યભોજનેનેતિ । અથો અસ્યા વનસ્પતિદેવતાઃ પ્રજામેવ પ્રયચ્છન્તિ યા વનસ્પતીન્ ન હિનસ્તિ । નાસ્યા વનસ્પતિદેવતા
જાતહારિણ્યો ભવન્તિ યા એવં વેદેતિ

તત્ર શ્લોકાઃ--
અધર્મસ્યાતિસંવૃદ્ધ્યા રેવતી લભતેઽન્તરમ્
લબ્ધ્વાઽન્તરમતિક્રુદ્ધા નાનારૂપૈર્યથોદિતૈઃ

અન્યૈશ્ચ દારુણતરૈસ્તતો હન્તિ પ્રજા ઇમાઃ
યૌગપદ્યેન ભાર્યા વા મ્રિયન્તે વા પૃથક્ પૃથક્

ગ્રસ્તસ્ય જાતહારિણ્યા શિશો રૂપાણિ મે શૃણુ
સદ્યો રૂપં તુ તત્રૈકં યદુચ્ચૈસ્ત્રસ્તવાશિતમ્

સ્તન્યદૂષણમેવાગ્રે જ્વરસ્તન્દ્રી પ્રમીલકઃ
શિરોભિતાપો વૈવર્ણ્યં ભૃશં વા પાણ્ડુપીતતા

તૃષ્ણાઽતિસારો વૈસ્વર્યં તાલુશોષઃ પ્રહર્ષણમ્
મુખપાકો મુખસ્ફોટો વૈસર્પઃ પાણ્ડુકામલે

જાગર્તિ રોદિતિ ભૃશં પીડ્યતે ચ મુહુર્મુહુઃ
શ્વસતે કાસતે ક્ષૌતિ શીતીભવતિ ચ ક્ષણાત્

નિશ્ચેષ્ટો મૃતકલ્પશ્ચ મુહુઃ સ્થિત્વા પ્રચેષ્ટતે
ન પુષ્યતિ યથાકાલં સ્તનં ન પ્રતિનન્દતિ

અપૂર્વં ચ જનં દૃષ્ટ્વા ભૃશમુદ્વિજતે શિશુઃ
બિડાલેનકુલાખૂનાં શબ્દેનાશુ પ્રરોદિતિ

મૃદુનાઽપિ ચ રોગેણ પીડામાપ્નોતિ દારુણામ્
અભીક્ષ્ણં ત્રસતે સુપ્તો ન શર્મ લભતે સુખાત્

રૂપાણ્યેતાનિ સંલક્ષ્ય ભેષજં ન પૃણોતિ યઃ
સોઽપત્યૈઃ કુરુતે કાર્યં સ્વપ્નલબ્ધૈર્ધનૈરિવ

અત ઊર્ધ્વં વરણબન્ધમુપક્રમિષ્યામઃ । બન્ધો હિ ગર્ભિણ્યાઃ ક્ષયતિ પ્રાગષ્ટમાન્માસાત્ અત ઊર્ધ્વં પ્રતિષેધસ્તસ્યાન્યત્ર । વૃદ્ધજીવક શ્રદ્દધાનાનાં ધર્મક્રિયાવતાં ત્રિરાત્રોપોષિતાનાં ભિષક્ છુચિરુપોષિતઃ પ્રજાવરણં બધ્નીયાત્ બદ્ધે ચૈનાં દક્ષિણાભિરિષ્ટા ભિરર્ચેત્ સા હ્યસ્યાઃ પ્રજાઃ પ્રયચ્છતિ । તત્ર સંભારા રોહિણીસ્નાન સ્નાતા । સ્નપનમપ્યેકે રાત્રૌ ચેત્ કુર્યાદ્ ગૃહેષુ દિવા ચેદરણ્યેઽનુગુપ્તમુભયં દિગ્બન્ધં કૃત્વાઽઽત્મર ક્ષામત્ર વિધાયારભેત્ તત્કર્મ । અથ શુચૌ દેશે ગોચર્મમાત્રં ગોમયેનાદ્ભિશ્ચ સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ભિષગહતવાસાઃ સ્નાતોઽલઙ્કૃતઃ પ્રાઙ્મુખ ઉપસ્પૃશ્યોદ્ધૃતહસ્તસ્તૂષ્ણીમુપસ્પૃશેદશબ્દવતીભિરફેનાભિરનુષ્ણાભિરદ્ભિર્બ્રાહ્મેણ તીર્થેન ત્રિઃ પ્રાશ્નીયાત્ દ્વિરોષ્ઠૌ પરિમૃજેત્ તત્ત્રિરિત્યેકે । અક્ષિણી કર્ણૌ નાસિકેઽપ્યપાનં ચોપસ્પૃશેત્ । દુવ્યમહતિ સૂર્યે સ્થણ્ડિલમભ્યુક્ષ્ય હિરણ્યપાણિર્દર્ભપિઞ્જૂલીનાં ગર્ભવતીં ગૃહીત્વા તયા લક્ષણમુલ્લિખ્ય દર્ભપિઞ્જુલીમભ્યુક્ષ્ય બહિર્નિરસ્યતિ તત્રાગ્નિં પ્રણયતિ । યથાપૂર્વોક્તં પરિસમૂહ્ય પરિસંમૃક્ષ્ય પ્રદક્ષિણં બર્હિષા પરિસ્તીર્યાગ્નેઃ પુરસ્તાત્ કાઞ્ચનીં રાજતીમુશીરમયીં દર્ભમયીં વા પ્રતિકૃતિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કુમારં ષષ્ઠીં વિશાખં ચ દક્ષિણતો બ્રહ્માણમુત્તરત ઉદપાત્રં દ્વાભ્યાં દર્ભાભ્યામચ્છિન્નાગ્રાભ્યાં સમાભ્યાં વિષ્ટરબદ્ધાભ્યામાજ્યમુત્પૂય આજ્યમસિ દેવભોજનમસિ તેજોઽસિ ચક્ષુરસિ શ્રોત્રમસીન્દ્રિયમસ્યાયુરસિ સત્યમસિ હવિરસીતિ । અથ જુહોતિ દર્ભશ્રુવેણ આઘારૌ હુત્વા ગર્ભિણીં સ્ત્રિયં સ્નાતામુષિતાં શુક્લવસનોપસંવીતામલઙ્કૃતાં દક્ષિણત ઉદઙ્મુખીં સુખે પીઠેઽથોપવેશ્ય દ્વૌ દર્ભૌ હસ્તે દત્ત્વા સા તૂષ્ણીમાસીત । અથ ભિષગનુજ્ઞાતો નિત્યં હોમં હુત્વાઽઽજ્યભાગૌ હુત્વા માતઙ્ગ્યા વિદ્યયા જુહુયાત્ । માતઙ્ગી નામ વિદ્યા પુણ્યા દુઃસ્વપ્નકલિરક્ષોઘ્ની પાપકલ્મષાભિશાપમહાપાતકનાશની પાતકી બ્રહ્મર્ષિરાજર્ષિસિદ્ધચારણપૂજિતાઽર્ચિતા મતઙ્ગેન મહર્ષિણા કશ્યપપુત્રેણ કનીયસા મહતા તપસોગ્રેણ પિતામહાદેવાસાદિતા સર્વભયનાશની સર્વલોકવશીકરણી સ્વસ્તિકરણી શાન્તિકરી પ્રજાકરી બન્ધની વિમલા અમોઘકલ્યાણી ય ઇમાં વિદ્યાં શુચિરાવર્તયતિ સન્ધ્યયોઃ પૂતો ભવતિ નાસ્ય સર્વભૂતેભ્યો ભયં ભવતિ ય એનાં શુચિરહન્યહનિ જપતિ બહુપુત્રો બહુધન આયુષ્માનનમીવા સિદ્ધાર્થશ્ચ ભવતિ ય ઇમાં વિદ્યાં શ્રાદ્ધે આવાહયત્યક્ષયમસ્ય પિતરશ્ચ શ્રાદ્ધ અવતાર્યન્તે । ય ઇમાં ગોમધ્યે જપેદ્ બહ્વ્યોઽસ્ય ભવન્તિ ગાવઃ । ય ઇમાં સ્ત્રિયમૃતુસ્નાતાં શ્રાવયતે ગર્ભિણી ભવતિ । ય ઇમાં ગર્ભિણીં શ્રાવયતિ પુત્રવતી ભવતિ । ય ઇમાં કૃચ્છ્રપ્રસવાં શ્રાવયત્યાશુ મુચ્યતે । ય ઇમાં મ્રિયમાણપુત્રાં શ્રાવયતિ જીવત્પુત્રા ભવતિ । યત્ર ચૈવ વેશ્મનિ સર્પાન્ રક્ષાંસિ ચ ગુહ્યકાન્ વા વિદ્યાત્ તત્ર સર્ષપાનષ્ટશતાભિમન્ત્રિતાનવકિરેત્ સર્વે નશ્યન્તિ । યો વા દ્વિષ્યાત્ તસ્ય વા દ્વારેઽવકિરેદ્યઃ પૂર્વમાક્રામતિ સ આર્તિમાપ્નોતિ । દુર્ગેષુ જપતસ્તસ્કરમૃગવ્યાલભયં ન ભવતિ । રૂપે રૂપેઽશ્વમેધફલમવાપ્નોતિ । સર્વતીર્થેષુ સ્નાતો ભવતિ । સર્વોપવાસાઃ કૃતાભવન્તિ । સર્વાણિ દાનાનિ દત્તાનિ ભવન્તિ । અર્થવિદ્યા નચૈતામૂહેત્ । નમો માતઙ્ગસ્ય ઋષિવર્યસ્ય સિદ્ધકસ્ય નમ આસ્તીકસ્ય તેભ્યો નમસ્કૃત્વા ઇમાં વિદ્યાં પ્રયોજયામિ સા મે વિદ્યા સમૃદ્ધ્યતાં સત્થવ હિલિ મિલિ મહામિલિ કુરુટ્ટા અટ્ટે મમટે તુમ્વિપસે કરટે ગન્ધારિ કેયૂરિ ભુજઙ્ગમિ ઓજહારિ સર્ષપચ્છેદનિ અલગણિલગણિ પંસુમસિ કકિકાકણ્ડિ હિલિ હિલિ બિડિ બિડિ અટ્ટે મટ્ટે અજિહટ્ટે કુક્કુકુક્કુમતિ સ્વાહા । ઇત્યેતયા મતઙ્ગવિદ્યયા શમીમયીનાં સમિધાનમષ્ટશતં પાલાશીનામશ્વત્થમયીનામષ્ટશતં શ્વેતાનાં પુષ્પાણામષ્ટશતં સર્ષપાણામગ્નિવર્ણાનામષ્ટશતં ઘૃતં તૈલં વસામિત્યુપકલ્પ્ય સમધ્વાજ્યમૈકધ્યમાલોડ્ય યુગપત્તિસ્રઃ સમિધો હુત્વા મન્ત્રાન્તે ચાજ્યં જુહોતિ એવમષ્ટશતં હુત્વા પ્રતિસરં લક્ષ્મણા પુત્રઞ્જીવફલસમુદ્રફેનપ્રતિગ્રથિતાલમ્બાગ્રહઘ્નીવાસુશુક્તિજીવોર્ણાનાં રુદ્રમાતઙ્ગ્યા વિદ્યયાઽભિમન્ત્ર્ય કણ્ઠે વિસર્જયેત્ । અથૈષા વિદ્યા રુદ્રમાતઙ્ગી ભવતિ । નૈનામૂહેત્ । નમો ભગવતો રુદ્રસ્ય માતઙ્ગિ કપિલે જટિલે રુદ્રશામે રક્ષ રક્ષેમં રિરક્ષુમાજ્ઞાપયેતિ સ્વાહા । ઇત્યેતયા રુદ્રમાતઙ્ગ્યા પ્રતિસરં બધ્નીયાત્ । બદ્ધે પ્રતિસરે પ્રજાવરણં બદ્ધં ભવતિ । નાસ્યાઃ સર્વભૂતેભ્યો ભયં ભવતિ આશા સમૃદ્ધ્યતે જીવત્પુત્રા સુભગા ચાવિધવા ચ ભવતિ । તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં હુત્વા યથા પૂર્વોક્તં શાન્તિં જપિત્વા મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા દેવતામભ્યર્ચ્ય વિસર્જ્ય બલિં કૃત્વાઽગ્નિમભ્યુક્ષ્ય તૂષ્ણીં બ્રાહ્મણાન્ સાધૂન્ પુત્રવત આયુષ્મતશ્ચાન્નવાસોદક્ષિણાભિરભ્યર્ચ્ય તત ઉપવસેત્ । તત્સર્વમાહવનમુપસંગૃહ્ય ચતુષ્પથે વોદકે વા ક્ષીરવૃક્ષે વા નિદધાતિ । એવમેતેન વિધિના પ્રજાવરણં બદ્ધં ભવતિ નાસ્યાઃ પ્રજા ન ભવતીત્યાહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
અત ઊર્ધ્વં સપ્તરાત્ર પ્રાજાપત્યં ચરું પયસિ શૃતં પ્રજાપતયે જુહુયાત્ પૂર્વોક્તં
ગોઘૃતમિત્યેકે । પ્રજાકામપશુકામાઽયુષ્કામાનામિતિ વા

ઇતિ પ્રધાનાર્થમુદાહૃતં પરં
નૄણાં હિતાર્થં ભિષજાં યશસ્કરમ્ ।
અલઙ્ઘનીયં હિ રહસ્યમુત્તમં
શુચિઃ પ્રયુઞ્જીત ન તુ પ્રકાશયેત્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને રેવતીકલ્પો નામાધ્યાયઃ
ભોજનકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતો ભોજનકલ્પં વક્ષ્યામઃ

યથોવાચ ભગવાન્ કશ્યપઃ

મારીચમાસીનમૃષિં પુરાણં
હુતાગ્નિહોત્રં જ્વલનાર્કતુલ્યમ્ ।
તપોદમાચારનિધિં મહાન્તં
પપ્રચ્છ શિષ્યઃ સ્થવિરોઽનુકૂલમ્

કિં લક્ષણં ભોઃ ક્ષુધિતસ્ય જન્તોઃ
પિપાસિતસ્યાથ તથોભયસ્ય ।
ભૃશે ચ મન્દે ચ કથં નુ વિદ્યાત્
તૃષાક્ષુધે તત્ર ચ કિં હિતં સ્યાત્

ભોજ્યાનુપૂર્વી ચ કથં હિતા સ્યાદ્
ભક્તં ક્વ દેશે પરિપચ્યતે ચ
કિં લક્ષણં ભુક્તવતો મહાત્મન્
મન્દાશિતાત્યાશિતયોશ્ચ કાનિ

ગુણાશ્ચ દોષાશ્ચ હિ તત્ર કે સ્યુરત્યુષ્ણશીતાશનયોશ્ચ કે ચ ।
વિપર્યયે કે ચ ભવન્તિ દોષાઃ
ક્ષુત્તૃષ્ણયોર્ભોજનપાનયોગાત્

મણ્ડશ્ચ કેષાં ભવતિ પ્રશસ્તઃ
કેષાં પ્રશસ્તો ભગવન્ન મણ્ડઃ ।
મણ્ડસ્ય સમ્યક્ ચ નિષેવિતસ્ય
ગુણાશ્ચ દોષાશ્ચ વિપર્યયે કે

કેષાં યવાગૂરહિતા હિતા વા
કૃતાકૃતૌ ચાપ્યથ મુદ્ગમણ્ડૌ ।
યૂષશ્ચ કસ્મૈ વિરસઃ પ્રદિષ્ટઃ
સમૂલકો વાઽથ સદાડિમો વા

સજાઙ્ગલો વા રસકૌદનો વા
સંભોજનસ્નાનમથો હિતં ક્વ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ બભૂવ જોષં
પ્રજાપતિર્વાક્યમથો બભાષે

નાસર્વવિન્નો ખલુ માંસચક્ષુઃ
પ્રશ્નાનિમાન્ વક્તુભિહોત્સહેત ।
ઉત્સાહવર્ણસ્વરદૃષ્ટિહાનિ
વિષાદકાર્શ્યશ્રમવાગ્વિકારાઃ

ભૃશં ચ પીડા હૃદયસ્ય જન્તો
ર્ગ્લાનિર્મુખસ્યાતિબુભુક્ષિતસ્ય ।
તાલ્વોષ્ઠજિહ્વાગલગણ્ડશોષઃ
શ્રોત્રાક્ષિદૌર્બલ્યવિષાદમોહાઃ

સ્મૃત્યગ્નિમેધાસુખવાક્યહાનિ
ર્જિહ્વાવિવૃદ્ધિશ્ચ પિપાસિતસ્ય ।
એતાનિ રૂપાણ્યુભયાનિ વિદ્યાત્
પિપાસિતે ચૈવ બુભુક્ષિતે ચ

વિશોષણં તત્ર શિરોરુજાર્તિ
ર્મૂત્રગ્રહો ભુક્તવતશ્ચ ભેદઃ ।
તત્રાન્નપાનાનિ યથોપજોષં
સાત્મ્યાનિ ભોજ્યાનિ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ

તૃષ્ણાબુભુક્ષાભૃશપીડિતે તુ
સકૃત્ કૃતં પૂરણમપ્રશસ્તમ્ ।
ઓજો હિ દગ્ધં જ્વલનાનિલાભ્યાં
પુનઃ પુનઃ શોષયતે ચ પીતમ્

લોહં યથા તપ્તમપોનિષિક્તં
તત્રાન્નપાનસ્ય ગતિઃ કથં સ્યાત્ ।
સકૃત્પ્રપીતસ્ય વદન્તિ ચૈકે
તૃપ્તિં પ્રશસ્તાં ભિષજોઽનુચિન્ત્ય

સકૃત્પ્રપીતસ્ય હિ નશ્યતે ક્ષુદ્
યથા પૃથિવ્યાઃ સકૃદાપ્લુતાયાઃ ।
આદાય પિત્તં પવનો હ્યુદીર્ણ
ઓજોદહાં સંજનયેદ્ધિ તૃષ્ણામ્

શિરોગતઃ સ્થાનનિરુદ્ધવેગો
હૃત્ક્લોમ સંતાપયતે તતસ્તૃટ્ ।
શૂલારતાધ્માનગુદપ્રકોપ
જ્વરાઙ્ગદાહશ્રમમોહતૃષ્ણાઃ

શય્યાસનસ્ત્રીવિષયેષ્વભક્તિ
ર્ભવન્તિ રૂપાણ્યપતર્પિતસ્ય ।
આદાતુમિચ્છત્યપિ યસ્તુ ભૂયો
મધ્યસ્થતા ચેદ્ભવતીપ્સિતેષુ

તદ્દેશકાલૌ ભજતે ચ યુક્ત્યા
મન્દાશિતં તં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ।
અત્યાશિતાનાં વમનં પ્રશસ્તં
મન્દાશિતાનામશનં તુ યુક્ત્યા

કાલં ચ દેશં ચ વયો બલં ચ
સમીક્ષ્ય ચોપદ્રવભેષજં ચ ।
દૃષ્ટિપ્રસાદો વચનપ્રસિદ્ધિઃ
સ્વરસ્ય ગામ્ભીર્યમદૈન્યમૂર્જાઃ

ઇષ્ટેન્દ્રિયાર્થેષુ મનઃપ્રહર્ષઃ
સ્નિગ્ધં મુખં ભુક્તવતશ્ચ વિદ્યાત્ ।
કાન્તિર્બલસ્મૃતિમેધાવયાંસિ
પ્રમોદસત્ત્વસ્થિતિરઙ્ગવૃદ્ધિઃ

દૃઢેન્દ્રિયત્વં સ્થિરતાઽઽયુષશ્ચ
સમ્યગ્ગુણા ભુક્તવતો નરસ્ય ।
ભોજ્યસ્ય કાલં મુનયો બુભુક્ષાં
વદન્તિ તૃષ્ણામપિ પાનકાલમ્

ભોજ્યાનુપૂર્વી તુ યથા હિતા સ્યાત્
તાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધ વત્સ ।
તૃષ્ણાક્ષુધૌ ચેદ્યુગપદ્ભવેતાં
તયોર્ભિષક્ તાં પ્રથમં ચિકિત્સેત્

પૂર્વં પિપાસાં શમયેદ્વિપશ્ચિત્
ત્રિભાગસાત્મ્યોચિતપાનયોગૈઃ ।
તતોઽશનૈઃ કુક્ષિતૃતીયભાગં
સંપૂરયેદ્ભાગમથાવશિષ્યાત્

એવં હિ ભુઞ્જાનમથો પિબન્તં
જિતેન્દ્રિયં સાહસવર્જિનં ચ ।
આરોગ્યમાયુર્બલમગ્નિદીપ્તિઃ
પ્રજા ચ મુખ્યા ભજતે સુખં ચ

બુભુક્ષિતો યસ્તુ પિબેત્ પુરસ્તા
દશ્નાતિ ચાન્નાતિ પિપાસિતઃ સન્ ।
તસ્યાશુ રોગાઃ પ્રભવન્તિ ઘોરા
વિપર્યયાદાનભવા અપાયાઃ

જ્વરાઙ્ગદાહશ્રમકાર્શ્યકુષ્ઠ
ચ્છર્દિભ્રમાનાહવિસૂચિકાસ્તૃટ્ ।
યક્ષ્માતિસારૌ ગલતાલુશોષો
દેહેન્દ્રિયાર્થેન્દ્રિયવર્ણહાનિઃ

પ્રતાન્તભોક્તુર્વિષમાશિનશ્ચ
તોયાતિપસ્યાતિમહાશનસ્ય ।
વિરોધ્યજીર્ણાધિવિભોજનસ્ય
વહ્નિઃ પ્રશામ્યત્યપિ ચાન્નકાલે

તસ્માચ્ચ પૂર્વં ન જલં પિબેયુઃ
સ્નેહોપરિષ્ટાન્ન ન ચાતિભુક્ત્વા ।
પીતં હિ સદ્યઃ શમયત્યુદર્યં
તતો જ્વરાદ્યાઃ પ્રભવન્તિ રોગાઃ

સ્નેહં સમાક્રમ્ય વિચિત્રભોજ્યૈ
ર્જલં પિબેન્મધ્ય ઇવાશનસ્ય
ભુક્ત્વાઽપિ પિત્તપ્રકૃતિઃ પિબેચ્ચ
માત્રાં ચ સર્વત્ર હિતં ચ સાત્મ્યમ્

જિહ્વૌષ્ઠતાલ્વન્ત્રગલોદરૌજો
વિદહ્યતે ભુક્તફલં ન વેત્તિ ।
આનાહદુર્નામજલોદરાસૃગ્
વૈસર્પતૃષ્ણાક્ષિશિરોરુજશ્ચ

અત્યુષ્ણપાનાન્નનિષેવણેન
રેતોઽસૃગણ્ડોપચયશ્ચ દુષ્યેત્ ।
અગ્નિઃ ક્ષયં યાતિ રસં ન વેત્તિ
શ્લેષ્મા ચ પિત્તં ચ નિચીયતેઽસ્ય

શીતાન્નપાનાતિનિષેવણાત્તુ
કફાનિલારોચકશૂલવાતાઃ ।
હિક્કાશિરોનેત્રગલગ્રહાદ્યા
આલસ્યવિણ્મૂત્રગુરુત્વવૃદ્ધિઃ

સ્નિગ્ધં ચ પૂર્વં મધુરં ચ ભોજ્યં
મધ્યે દ્રવં શીતમથો વિચિત્રમ્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાણિ લઘૂનિ પશ્ચાદ્
ભોજ્યાનુપૂર્વી ખલુ સાત્મ્યતશ્ચ

યઃ પૈત્તિકઃ ક્ષીણકફો નિરોગો
મૂર્ચ્છાશ્રમાત્યધ્વનિપીડિતશ્ચ ।
અત્યુષ્ણપાનાન્નનિષેવણાચ્ચ
દૃષ્ટિર્હતા મદ્યનિષેવણાચ્ચ

શુષ્કં કફં ષ્ઠીવતિ યશ્ચ કૃચ્છ્રાત્
ષ્ઠીવંશ્ચ યઃ ક્લિશ્યતિ નિર્વિકારઃ ।
ક્લેશાત્ પ્રસૂતે તૃષિતા ચ યા સ્ત્રી
ક્ષીણેન્દ્રિયો યશ્ચ મદાત્યયાર્તઃ

મન્દાશિનો યોષિતિ જાગરૂકાઃ
સંશોધનૈર્યે મૃદિતાશ્ચ મર્ત્યાઃ ।
દગ્ધાશ્ચ વૈસર્પવિદાહિનશ્ચ
કાસેન કોપેન મદેન ચાર્તાઃ

ઉદ્ભ્રામિતઃ પૂગફલેન યશ્ચ
જગ્ધેન વા યો મદનેન મૂઢઃ ।
કિંપાકભલ્લાતવિષોપસૃષ્ટાઃ
ક્ષૌદ્રાશિનો યે ગરપીડિતાશ્ચ

મદ્યં પયસ્તક્રમથો દધીનિ
યેઽશ્નન્તિ વારાહમથાપિ મત્સ્યાન્ ।
તામ્બૂલપૂગોન્મથિતાશ્ચ યે સ્યુઃ
કાલોચિતા યસ્ય ભવેચ્ચ તૃષ્ણા

એતે તથાઽન્યેઽપિ ચ તદ્વિધા યે
તેષાં જલં શીતમુશન્તિ પથ્યમ્ ।
વિષ્ટમ્ભતૃષ્ણાગ્નિનિપીડિતા યે
તથા લભન્તે બલસત્ત્વપુષ્ટીઃ

કૌરુક્ષેત્રાઃ કુરવો નૈમિષેયાઃ
પાઞ્ચાલમાણીચરકૌસલેયાઃ ।
હારીતપાદાશ્ચરશૌરસેના
મત્સ્યા દશાર્ણાઃ શિશિરાદ્રિજાશ્ચ

સારસ્વતાઃ સિન્ધુસૌવીરકાખ્યા
યે ચાન્તરે સ્યુર્મનુજાઃ કુરૂણામ્ ।
ઉદગ્વિપાટ્સિન્ધુવસાતિજાશ્ચ
કાશ્મીરચીનાપરચીનખશ્યાઃ

બાહ્લીકદાશેરકશાતસારાઃ
સરામણા યે ચ પરેણ તેષામ્ ।
એષામવક્ષાર્યશનાદિરુક્તા
સાત્મ્યેચિતત્વાદ્ભિષજા વિધેયા

સા હ્યસ્ય તૃષ્ણાં શમયત્યુદીર્ણાં
બલં ચ પુષ્ટિં ચ રુચિં ચ ધત્તે ।
વાતાનુલોમ્યં પ્રકૃતિસ્થતાં ચ
વિણ્મૂત્રદેહેન્દ્રિયજાં કરોતિ

સંતર્પયત્યાશુ ચ તેન સૌભ્યો
હિતા મતા સાત્મ્યગુણેન ચૈવ ।
પાત્રેષુ હૃદ્યેષુ સુપુષ્પવત્સુ
ભુઞ્જીત દેશે ચ મનોઽનુકૂલે

તક્રં શુક્તં દધિ મસ્તુર્ગુડં ચ
દ્રાક્ષા મુખ્યાઃ સુકૃતાઃ શક્તવશ્ચ ।
શીતં હિતં દાડિમવારિ ચાર્યં
સ્યાત્સૈન્ધવં ભૂસ્તૃણપલ્લવાશ્ચ

તાનિ ત્રિવૃદ્વાસકકારવૃન્તાદ્
રસઃ કુઠેરાદિસમાતુલુઙ્ગાત્ ।
સ્યાદાર્દ્રકયુતાઃ શક્તવશ્ચ
સર્પિર્વરિષ્ઠં લઘવઃ ષાડવાશ્ચ

ભક્ષ્યાશ્ચ મુખ્યા લઘવઃ સપક્વાઃ
સૂપા રાગાઃ પાનકં મદ્યયોગાઃ ।
અતો ગણાદ્યુક્તિમવેક્ષ્ય કુર્યાત્
સાત્મ્યાદવક્ષારિમથો વિધિજ્ઞાઃ

કાશીન્સપુણ્ડ્રાઙ્ગકવઙ્ગકાચાન્
સસાગરાનાનૂપકતૌસલેયાન્ ।
પૂર્વં સમુદ્રં ચ સમાશ્રિતા યે
કિરાતદેશ્યાનપિ પૂર્વશૈલાન્

શાકૈઃ સમત્સ્યામિષશાલિતૈલૈ
ર્દ્રવ્યૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ સમુપક્રમેત ।
કફો હિ તેષાં નિચિતઃ સ્વભાવા
દ્વિલીયમાનઃ કૃશતાં કરોતિ

કલિઙ્ગકાન્ પટ્ટનવાસિનશ્ચ
સદક્ષિણાન્ વાઽપિ ચ નાર્મદેયાન્ ।
ઉચ્ચાવચદ્રવ્યગુણાન્વિતાભિઃ
પેયાભિરેતાન્ સમુપક્રમેત

તૈલાનિ કઙ્ગ્વાઢકીયાવકાશ્ચ
મૂલાનિ કન્દાશ્ચણકાઃ કલાયાઃ ।
એતાનિ સાત્મ્યાનિ ભવન્તિ તેષાં
પેયાસ્તથોષ્ણાઃ પરિસિદ્ધિકાશ્ચ

પેયા હિ સિદ્ધા સહ દાડિમેન
તક્રેણ ચુક્રેણ જલેન ચોષ્ણા ।
સસૈન્ધવા ચાશુ વિહન્તિ તૃષ્ણાં
કાલોપપન્ના મરિચાર્દ્રકાભ્યામ્

પિત્તાત્મનઃ સર્પિષિ સંસ્કૃતા વા
ક્ષીરોદકે શર્કરયાઽન્વિતા વા ।
જ્વરાતિસારશ્રમમોહકાસાન્
હિક્કાં ચ તૃષ્ણાં ચ હિનસ્તિ પેયા

યદ્યસ્ય સાત્મ્યં ચ હિતં ચ ભોજ્યં
શરીરદેશપ્રકૃતૌ સ્થિતં ચ ।
તત્તસ્ય વૈદ્યો વિદધીત નિત્યં
કાલે ચ હૃદ્યં લઘુ માત્રયા ચ

સ્તનસ્ય વામસ્ય ભવત્યધસ્તા
દામાશયસ્તત્ર વિપચ્યતેઽન્નમ્ ।
ધાતૂરસઃ પ્રીણયતે વિસર્પન્
કિટ્ટાન્મલાનાં પ્રભવોઽખિલાનામ્

દીપ્તાગ્નયો વર્ણબલા થનશ્ચ
વ્યાયામનિત્યા બહુભાષિણશ્ચ ।
સ્ત્રીષુ પ્રસક્તાઃ ક્ષયિનો વિનિદ્રા
રોગૈર્વિમુક્તાઃ કૃશદુર્બલાશ્ચ

વિશુષ્કવિણ્મૂત્રકફાધ્વખિન્ના
નિપીડ્યમાના વિષમજ્વરૈશ્ચ ।
એતે નરા માંસરસં પિબેયુઃ
પ્રાગ્ભોજનાદ્વાતવિકારિણશ્ચ

પ્રક્લિન્નકાયા ગલવક્ત્રરોગૈ
રાર્તાઃ ક્ષતાઃ પિત્તકફાદિતાશ્ચ ।
જ્વરાતિસારગ્રહશોકનિદ્રા
પ્રમેહપાણ્ડ્વામયકામલાર્તાઃ

વિષાન્વિતાશ્ચાપિ મદાન્વિતા વા
યે ચોપસૃષ્ટા વિવિધૈર્ગરૈર્વા ।
છર્દ્યૂરુવિષ્કમ્ભવિકારિણશ્ચ
નૈતે નરા માંસરસં પિબેયુઃ

તક્રં તુ તેષાં ભવતિ પ્રશસ્તં
સસૈન્ધવં શર્કરયાઽન્વિતં વા ।
સૌવર્ચલેનાથ વિડેન યુક્તં
મધ્યેઽપિ ચાન્તેઽપિ સનાવનીતમ્

તક્રં હિ સદ્યો મથિતં સુગન્ધિ
રુચિં બલં પુષ્ટિમથો દધાતિ ।
અમ્લોષ્ણવૈશદ્યલઘુ સ્વરો વા
નિષેવ્યમાણં જ્વલયત્યુદર્યમ્

વાન્તે વિરિક્તે જ્વરિતે વિશુષ્કે
મહોપવાસશ્રમપીડિતે ચ ।
તૃષ્ણાતિસારોરુગદોપતપ્તે
વૈસર્પપિત્તામયઘર્મિતે ચ

સંસૃષ્ટરોગેષુ મહાશનેષુ
વિદહ્યમાનેષુ જલોદરેષુ ।
સદ્યઃપ્રસૂતાસ્વપિ ચાઙ્ગનાસુ
મણ્ડં વિદધ્યાદપિ કામલાસુ

આમાતિસારજ્વરયોર્વિબન્ધે
કફોદ્ભવે શ્વાસગલામયેષુ ।
હિક્કોપજિહ્વાગલશુણ્ડિકાસુ
કાસેઽક્ષિરોગે શિરસો ગુરુત્વે

છર્દિશ્રમોન્માદવિસૂચિકાસુ
યોન્યામયે પ્લીહ્નિ ચ પીનસે ચ ।
ગુલ્મેષુ હૃદ્રોગહલીમકેષુ
વાતપ્રકોપેષ્વથ કેવલેષુ

ધાત્ર્યાઃ પ્રવૃદ્ધે પયસિ પ્રદુષ્ટે
બાલસ્ય નિદ્રાકફવાતવૃદ્ધૌ ।
મૂત્રાભિવૃદ્ધૌ હૃદયદ્રવે ચ
નિષ્ઠીવિકાલસ્યવિષાદકેષુ

છર્દેષુ સર્વેષુ તથા ગ્રહેષુ
પૃષ્ઠગ્રહે યક્ષ્મણિ હૃદ્ગદે ચ ।
ચિન્તાશ્રમોન્માદમદોપતાપે
મણ્ડં ભિષઙ્નોપદિશેદ્વિપશ્ચિત્

મણ્ડો હિ પીતઃ કફિના ગદે વા
કફાત્મકે વર્ધયતે કફસ્તાન્ ।
સોઽસ્યાગ્નિમુત્સાદ્ય ગદાન્ પુનસ્તાન્
પ્રકોપયન્ કષ્ટતરાન્ કરોતિ

તસ્માત્તુ તેષાં કાફનાં નરાણાં
ન મણ્ડમાહુર્ભિષજઃ પ્રશસ્તમ્ ।
સ્યાન્મુદ્ગમણ્ડોદક એવ તેષાં
સસૈન્ધવવ્યોષયુતઃ સુખાય

કષાયતિક્તઃ કટુપાકિભાવાત્
કફં નિહન્ત્યાશુ હિ મુદ્ગમણ્ડઃ ।
તસ્માત્ કૃશં રોગવિમુક્તદેહં
દીપ્તાનલં વા સવિલમ્બિરોગમ્

વ્યાયામિનં વા બલિનં સરોગં
યશ્ચોચિતો ગોરસમાંસમત્સ્યૈઃ ।
સંયોજયેત્તં વિરસેન યૂષ્ણા
સાસ્રેણ વા ગોરસસાધિતેન

ત્રિઃપ્રસ્રુતો દીપનતોયસિદ્ધઃ
સ્યાત્તણ્ડુલૈઃ સંપરિભૃષ્ટકૈર્વા ।
મુદ્ગૈર્યવૈશ્ચાપિ તથૈવ લાજૈ
રુષ્ણઃ સુગન્ધિર્વિશદેન પીતઃ

મણ્ડઃ ક્ષણેનાસ્ય બલં દધાતિ
વ્યાધિસ્તથા માર્દવમભ્યુપૈતિ ।
સર્વેન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિં ભજન્તે
ભોજ્યાનુપૂર્વી ચ તથા કૃતા સ્યાત્

મણ્ડં યથોક્તં પિબતો ગુણાસ્તે
વિપર્યયે ચાપિ વિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
ય એવ મણ્ડસ્ય ભવન્તિ યોગ્યા ---

લઘ્વી યવાગૂર્ન વિદહ્યતે ચ
દોષાનુલોમ્યં વિદધાતિ ચોષ્ણા ।
પિત્તં ચ માધુર્યગુણેન હન્તિ
ભોજ્યાનુપૂર્વીં ક્રમશશ્ચ યુઙ્ક્તે

સદાડિમા વાતકફાર્દિતસ્ય
સશર્કરા પિત્તકફાન્વિતસ્ય ।
રસેન વા જાઙ્ગલકેન સિદ્ધા
સગોરસા વા સહ દાડિમૈર્વા

હિતાં નૃણાં મારુતપીડિતાનાં
ગુલ્મે તથા પ્લીહ્નિ ચ પીનસે ચ ।
સભોજનસ્નાનવિહારયાન
વ્યાયામસંભાષણગીતપથ્યામ્

તત્સ્વસ્થવૃત્તૌ ચ હિતાં વદન્તિ
રોગે નિવૃત્તે જ્વલને ચ મન્દે ।
રોગે નિવૃત્તે જ્વલને ચ દીપ્તે
રોગૈર્વિમુક્તાઃ કૃશદુર્બલાશ્ચ

ક્ષીણેન્દ્રિયા વર્ણબલાગ્નિહીના
યાતાર્દિતાઃ પિત્તનિપીડિતાશ્ચ ।
જ્વરતિસારોદરપાયુરોગ
ચિન્તેષ્યપાનાધ્વગરોગતપ્તાઃ

કાસેન શસ્ત્રેણ વિષેણ ચૈવ
નિપીડિતાઃ શોકહતાશ્ચ નિત્યમ્ ।
વ્યાયામગેયાધ્યયનશ્રમાર્તા
ભૂમાગ્નિવાતાતપજાગરાર્તાઃ

વિદહ્યમાનાક્ષિગલાસ્યનાસા
વિષીદમાનાઃ સ્મૃતિબુદ્ધિહીનાઃ ।
આનાહિનઃ શુષ્કપુરીષમૂત્રા
ભગન્દરાર્શોગ્રહકુણ્ડલાર્તાઃ

નિષ્પિષ્ટભગ્નચ્યુતપીતાઙ્ગે
શુદ્ધવ્રણે માંસવેવર્જિતે ચ
જીર્ણજ્વરાન્યેદ્યુતૃતીયકેષુ
નિત્યજ્વરે ચાપિ ચતુર્થકે ચ

રક્ષઃપિશાચોરગભૂતયક્ષ
ક્ષુદ્વજ્રતૃષ્ણાગ્નિહિમાહતાશ્ચ ।
સ્ત્રીબાલપુત્રાલ્પવિશુષ્કદુગ્ધા
ગર્ભશ્ચ યસ્યા ન વિવર્ધતે ચ

નાપ્યાયતે યઃ સ્તનપશ્ચ બાલો
જાગર્તિ નિત્યં ભૃશરોદનશ્ચ ।
ચક્ષુર્હતિર્યસ્ય ચ તીક્ષ્ણનસ્યૈ
ર્વિશોષણૈર્વા પ્રતિકર્મણા વા

એતે શૃતં ક્ષીરમથાભ્યસેયુ
રલં શૃતં યસ્તુ વિરેચનીયઃ ।
ક્ષીરં હિ સદ્યો બલમાદધાતિ
દૃઢીકરોત્યાશુ તથેન્દ્રિયાણિ

મેધાયુરારોગ્યસુખાનિ ધત્તે
રસાયનં ચાપિ વદન્તિ મુખ્યમ્ ।
પુષ્ટિર્દૃઢત્વં લભતે ચ ગર્ભો
બન્ધ્યા ચ ષણ્ઢશ્ચ જરંશ્ચ સૂતે

પાયું પયઃ શોધયતેઽનુલોમં
કરોતિ વાતં લઘુતાં નરાણામ્ ।
તસ્માચ્ચ સર્વેષુ રસાયનેષુ
રોગસ્ય ચાન્તે પ્રવદન્તિ દુગ્ધમ્

ક્ષીરં સાત્મ્યં ક્ષીરમાહુઃ પવિત્રં
ક્ષીરં મઙ્ગલ્યં ક્ષીરમાયુષ્યમુક્તમ્ ।
ક્ષીરં વર્ણ્યં ક્ષીરમાહુશ્ચ કેશ્યં
ક્ષીરં સન્ધાનં ક્ષીરમાહુર્વયસ્યમ્

ક્ષીરં સર્વેષાં દેહિનાં ચાનુશેતે
ક્ષીરં પિબન્તં ચ ન રોગ એતિ ।
ક્ષીરાત્ પરં નાન્યદિહાસ્તિ વૃષ્યં
ક્ષીરાત્ પરં નાસ્તિ ચ જીવનીયમ્

શૈત્યાત્ પયો વર્ધયતેઽનિલં પ્રાક્
પિત્તાત્મનસ્તેન ભિનત્તિ વર્ચઃ ।
ઈષચ્ચ શૂલં કુરુતે ગુરુત્વાત્
સ્નેહાદ્વિપાકે શગયત્યુભે દ્વે

માધુર્યતો વર્ધયતે શરીરં
પ્રસાદયત્યાશુ તથેન્દ્રિયાણિ ।
સ્થૈર્યં પયઃ સાન્દ્રતયા કરોતિ
પૈચ્છિલ્યતઃ શોધયતેઽન્તરાણિ

વિષ્ટભ્યતે ચાપિ કષાયભાવાદ્
વાતાત્મનસ્તેન કરોતિ શૂલમ્ ।
સ્નેહાચ્ચ માધુર્યગુણાચ્ચ શૂલં
પયો નિયચ્છત્યનુજીર્યમાણમ્

સ્નેહાદ્ગુરુત્વાત્ સકષાયશૈત્યાદ્
વિસ્રંસ્ય સદ્યો બલમાદધાતિ ।
સસ્નેહશૈત્યાન્મધુરાન્વયત્વાત્
કફાત્મનાં વર્ધયતે કફં ચ

એતદ્ધિતં સાત્મ્યકષાયભાવાત્
પાકસ્ય તુષ્ટિં કુરુતે ન દોષમ્ ।
ગૌરં ચ વર્ણં કુરુતે સિતત્વાત્
સ્નેહં ચ સસ્નેહતયા કરોતિ

શૈત્યાત્ કષાયાદ્ઘનસાન્દ્રભાવાત્
સંપર્કતશ્ચાભિષવાચ્ચ ભાણ્ડે ।
ક્રમેણ ચોષ્મોપચયાન્નિરુદ્ધં
પયો દધિત્વાય શનૈરુપૈતિ

પયો હિ વાતાતપપીડિતં દ્રા
ક્કૂર્ચીભવત્યેષ હિ તત્ર હેતુઃ ।
ઔષ્ણ્યાદ્ઘનત્વાદથ વર્ધમાનઃ
સંક્લેદનાચ્ચાભિષવાચ્ચ દધ્નઃ

નિર્વર્તયત્યમ્લરસં પયોઽગ્નિ
ર્મસ્તું તથા ચાપ્યતિવર્તમાનઃ ।
ઊર્ધ્વં સરશ્ચોત્પ્લવતે સ્વભાવાત્
કિટ્ટં તતોઽધશ્ચ નિષીદતેઽસ્ય

દિવ્યેન ચ જ્ઞાનબલેન દૃષ્ટં
મુખૈઃ પુરા મન્થનમસ્ય યુક્ત્યા ।
તતો ઘૃતોદશ્વિદુપોપલભ્ય
ગાવઃ પ્રતિષ્ઠાઃ સચરાચરસ્ય

તસ્માચ્ચિરવ્યાધિનિપીડિતાનાં
મૂર્ચ્છાગતાનાં પતતાં નરાણામ્ ।
પરાયણં ક્ષીરમુશન્તિ વૈદ્યા
નિદ્રાસુખાયુર્બલકૃત્ પયો હિ

મૂઢસ્તુ યઃ સ્યાન્મદનસ્ય બીજૈ
ર્ભલ્લાતકૈઃ પૂગફલાદિભિશ્ચ ।
પયો હિ તસ્યોપદિશેદ્વિપશ્ચિદ્
ગુડોદકં વા શિશિરં પિબેત્ સઃ

ક્ષીરેણ ચૈનં સગુડેન નિત્યં
સંભોજયેત્ સર્પિષિ સંસ્કૃતેન ।
ધાન્વીરકાર્તેઽપિ તથૈવ કાર્યં
ક્ષીરં હિ તસ્યૌષધમુક્તમગ્ન્યમ્

આનૂપજો જાઙ્ગલજો વરિષ્ઠઃ
સુભૂમિજાતો ગુરુબદ્ધચક્ષુઃ ।
સામુદ્રષણ્ઢે ક્ષુકવંશકાના
મિક્ષુઃ પ્રશસ્તસ્તુ પરઃ પરો યઃ

સ્વાદુઃ શીતઃ પુષ્ટિકૃદ્દીપનીયઃ
સ્નિગ્ધો વૃષ્યો વર્ણચક્ષુઃપ્રસાદી ।
શ્લેષ્માણમુત્ક્લેદયતે ચ જગ્ધો
રસસ્તુ પીતઃ કુરુતે વિદાહમ્

ભુક્ત્વા પિબેદિક્ષુરસં કફાત્મા
પ્રાગ્ભોજનાત્ પૈત્તિકવાતિકૌ તુ ।
સંસૃષ્ટદોષસ્ય હિતોઽન્નમધ્યે
તથાહિ સર્વે સુખમાપ્નુવન્તિ

ઇતિ પ્રકૃત્યેક્ષુરસપ્રકારા
રોગાંસ્તુ વક્ષ્યામિ હિતાર્થમેષામ્ ।
જ્વરાતિસારામગલામયેષુ
વિસૂચિકાકુષ્ઠવિલાસકાસે

પાણ્ડ્વામયે શૂલજલોદરેષુ
છર્દ્યાં કફોદ્રેકવિરિક્તવાન્તે ।
નસ્તઃ ક્રિયાવસ્તિનિરૂહિતેષુ
સ્વરોપઘાતક્ષયપીનસેષુ

પ્રમેહશોથોરુગદેષુ નાદ્યાદ્
રોગેષ્વભિષ્યન્દસમુત્થિતેષુ ।
ગ્રહેષુ સર્વેષુ પયોઽતિવૃદ્ધૌ
બાલેઽતિનિદ્રે કફરોગિતે ચ

ઇક્ષુઃ પ્રયોગો ન હિતો હિતસ્તુ
યેષામિમાંસ્તાનપિ મે નિબોધ ।
જીર્ણજ્વરારોચકરક્તપિત્ત
કાસક્ષતક્ષીણકફક્ષયેષુ

તૃષ્ણાગ્નિવૈસર્પમદાત્યયેષુ
મૂત્રામયે કર્ણશિરોક્ષિવાતે ।
ત્વઙ્માંસવર્ણદ્યુતિબુદ્ધિરેતો
નિદ્રાબલૌજોરુધિરક્ષયેષુ

યેષામથોક્તં ચ પયઃ પ્રશસ્તં
તેષાં હિતશ્ચેક્ષુરસઃ શિશૂનામ્ ।
કફપ્રસેકારુચિતૃપ્તિમોહ
શૂલપ્રતિશ્યાયગલામયાર્તાન્

પ્રમેહહૃલ્લાસજડાગ્નિનાશાન્
રસોઽતિપીતઃ કુરુતે જ્વરં ચ ।
ઇત્યેષ ધન્યં પ્રવરશ્ચ કલ્પો
ભોજ્યં પ્રતિ પ્રશ્ન ઉદાહૃતસ્તે

નૃણાં હિતાર્થં ભિષજાં ચ વૃદ્ધ
સુખસ્ય મૂલં પ્રવદન્તિ ધર્મ્યમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને ભોજનકલ્પઃ
વિશેષકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતો વિશેષકલ્પં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

હુતાગ્નિહોત્રમાસીનં કશ્યપં લોકપૂજિતમ્
વૃદ્ધો વિશેષમન્વિચ્છન્ પપ્રચ્છ વિનયે સ્થિતઃ

સૂત્રસ્થાને ભગવતા નિર્દિષ્ટો દ્વિવિધો જ્વરઃ
હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનૈઃ પ્રતિપન્નોઽસ્મિ તં તથા

સંશયસ્ત્વસ્તિ ભગવન્ સન્નિપાતજ્વરં પ્રતિ
તત્ર મે સંશયં છિન્ધિ વિશેષજ્ઞ વિશેષણૈઃ

કિમેકઃ સન્નિપાતોઽયં કિં વા કિં બહવો મુને
એકશ્ચેત્ કિં સમૈર્દોષૈરનેકત્વં કથં પુનઃ

વાતપિત્તકફાનાં તુ ત્રયાણાં સંપ્રકુપ્યતામ્
ક એષાં પ્રથમં દોષઃ પ્રકુપ્યતિ મહામુને

યુગપદ્વા પ્રકુપ્યન્તિ દોષાઃ કિં વાઽનુપૂર્વશઃ
પ્રકુપ્યતાં વા વિષમમેકૈકશ્યેન વા પુનઃ

વિશેષાઃ કે મહાભાગ દોષવ્યાસસમાસતઃ
સન્નિપાતાઃ કિયન્તો વા કાનિ નામાનિ વા પૃથક્

ઉપદ્રવાશ્ચ કે તેષાં પરિહારવિધિશ્ચ કઃ
ઉપક્રમશ્ચ કસ્તેષાં સાધ્યાસાધ્યવરાશ્ચ કે

ઇતિ પૃષ્ટઃ સ શિષ્યેણ સ્થવિરેણ પ્રજાપતિઃ
સન્નિપાતવિશેષાર્થમદ્ભુતં વાક્યમબ્રવીત્

શૃણુ ભાર્ગવ તત્ત્વાર્થં સન્નિપાતવિશેષણમ્
જાનતે ભિષજો નૈનં બહવોઽકૃતબુદ્ધયઃ

શીતોપચારાત્ સૂતાનાં મૈથુનાદ્વિષમાશનાત્
પ્રજાગરાદ્દિવાસ્વપ્નાચ્ચિન્તેર્ષ્યાલૌલ્યકર્શનાત્

તથા દુઃખપ્રજાતાનાં વ્યભિચારાત્ પૃથગ્વિધાત્
શિશોર્દુષ્ટપયઃપાનાત્તથા સંકીર્ણભોજનાત્

વિરુદ્ધકર્મપાનાન્નસેવિનાં સતતં નૃણામ્
અભોજનાદધ્યશનાદ્વિષમાજીર્ણભોજનાત્

સહસા ચાન્નપાનસ્ય પરિવર્તાદૃતોસ્તથા
વિષોપહતવાય્વમ્બુસેવનાદ્ગરદૂષણાત્

પર્વતોપત્યકાનાં ચ પ્રતિકૂલે વિશેષતઃ
અવપ્રયોગાત્ સ્નેહાનાં પઞ્ચાનાં ચૈવ કર્મણામ્

યથોક્તાનાં ચ હેતૂનાં મિશ્રીભાવાદ્યથોચ્છ્રિતાઃ
ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ ક્ષીણે ચાયુષિ ભાર્ગવ

તતો જ્વરાદયો રોગાઃ પીડયન્તિ ભૃશં નરમ્
સર્વદોષવિરોધાચ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યો મહાગદઃ

યથાઽગ્નિવજ્રપવનૈર્ન સ્યાદભિહતો દ્રુમઃ
વાતપિત્તકફૈસ્તદ્વત્ ક્રુદ્ધૈર્દેહી ન જીવતિ

વિષાગ્નિશસ્ત્રૈર્યુગપન્ન જીવન્તિ યથા હતાઃ
સન્નિપાતાર્દિતાસ્તદ્વન્ન જીવન્ત્યતપસ્વિનઃ

દ્વયં તદુપરિષ્ટાચ્ચ યથા પ્રજ્વલિતં ગૃહત્
ન શક્યતે પરિત્રાતું સન્નિપાતસ્તથા નૃષુ

દિગ્ધબાણાસ્ત્રયો વ્યાધાઃ પરિવાર્ય યથા મૃગમ્
ઘ્નન્ત્યનૌષધયસ્તદ્વત્ત્રયો દોષાઃ શરીરિણમ્

સંગતા નિયતં યસ્માત્ પાતયન્તિ કલેવરમ્
અન્યચ્ચાશુ સંનિપતત્યતો વા સન્નિપાતતા

અકસ્માદિન્દ્રિયોત્પત્તિરકસ્માન્મૂત્રદર્શનમ્
અકસ્માચ્છીલવિકૃતિઃ સન્નિપાતાગ્રલક્ષણમ્

નિર્દિષ્ટાસ્તસ્ય ભેદાસ્તુ ભિષક્શ્રેષ્ટૈસ્ત્રયોદશ
હીનમધ્યાધિકસમદ્વ્યુદ્બલૈકોદ્બલોદ્ભવાઃ

વાતપિત્તાધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ
તસ્ય જ્વરોઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્તાલુશોષપ્રમીલિકાઃ

અરુચિસ્તન્દ્રિવિડ્ભેદશ્વાસકાસશ્રમભ્રમાઃ
પિત્તશ્લેષ્માધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ

અન્તર્દાહો બહિઃ શીતં તસ્ય તૃષ્ણા ચ વર્ધતે
તુદ્યતે દક્ષિણં પાર્શ્વમુરઃશીર્ષગલગ્રહઃ

નિષ્ઠીવતિ કફં સાસૃક્કૃચ્છ્રાત્ કણ્ઠશ્ચ દૂયતે
વિડ્ભેદશ્વાસહિક્કાશ્ચ વર્ધન્તે સપ્રમીલકાઃ

વિધુફલ્ગૂ ચ તૌ નામ્ના સન્નિપાતાવુદાહૃતૌ
શ્લેષ્માનિલાધિકો યસ્ય સન્નિપાતઃ પ્રકુપ્યતિ

---સન્નિપાતઃ સુદારુણઃ
વાતપિત્તાધિક સન્નિપાત--વિભુ ।
પિત્તશ્લેષ્માધિક સન્નિપાત -- ફલ્ગુ ।
કફવાતાધિક સન્નિપાત -- મકરી ।
વાતાધિક સન્નિપાત -- વિસ્ફારક ।
પિત્તાધિક સન્નિપાત -- શીઘ્રકારી ।
શ્લેષ્માધિક સન્નિપાત -- ઉલ્વણ ।
હીનાભિવૃદ્ધમધ્યૈસ્તુ સન્નિપાતો યદા ભવેત્
તસ્ય રોગાસ્ત એવોક્તા યથાદોષબલાશ્રયાત્
સર્વસ્રોતોભવં ત્વસ્ય રક્તપિત્તં પ્રકુપ્યતિ
વિસ્ફોટૈરગ્નિદગ્ધાભૈશ્ચીયતે ચ સમન્તતઃ
હૃદયોદરમન્ત્રં ચ યકૃત્પ્લીહાઽથ ફુપ્ફુસમ્
પચ્યતેઽન્તઃ શરીરસ્થમૂર્ધ્વાધઃ પૂયમેતિ ચ
શીર્ણદન્તશ્ચ મૃત્યુશ્ચ તસ્યાપ્યેતદ્વિશેષણમ્
મધ્યાભિવૃદ્ધહીનૈસ્તુ સન્નિપાતો યદા ભવેત્
તસ્ય રોગાસ્ત એવોક્તા યથાદોષબલાશ્રયાત્
સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સ્તબ્ધદૃષ્ટિશ્ચ સ તુ શેતે હતો યથા
વિરિચ્યતેઽતિમાત્રં ચ પુરીષં બહ્વનશ્નતઃ
સર્વેષાં સ્રોતસાં પાક એતદત્ર વિશેષણમ્
વૃદ્ધભિહીનમધ્યૈસ્તુ સન્નિપાતો યદા ભવેત્
તસ્ય રોગાસ્ત એવોક્તા યથાદોષબલાશ્રયાત્
જૃમ્ભાપ્રજાગરાયામવિપ્રલાપશિરોરુજઃ
મન્યાસ્તમ્ભેન મૃત્યુશ્ચ તસ્યાપ્યેતદ્વિશેષણમ્
એષાં ત્રયાણાં નામાનિ યામ્યક્રકચપાકલાઃ
સમૈર્દોષૈઃ પ્રકુપિતં સન્નિપાતં નિબોધ મે
ત્રયાણામત્ર દોષાણાં સર્વરૂપાણિ લક્ષયેત્
ત્રિદણ્ડવત્ સમબલાન્યથો આહુસ્ત્રિપાદવત્
યાનિ જ્વરચિકિત્સાયાં રૂપાણ્યુક્તાનિ તાનિ ચ
કૂટપાકલ ઇત્યેષ સન્નિપાતઃ સુદારુણઃ
વ્યાધિભ્યો દારુણેભ્યશ્ચ વજ્રશસ્ત્રાગ્નિતો યદા
સદ્યો હન્તા મહાવ્યાધિર્જાયતે કૂટપાકલઃ
કૂટપાકલવિગ્રસ્તો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ
ન સ્પન્દતે ન બ્રવીતિ નાભિષ્ટૌતિ ન નિન્દતિ
કેવલોચ્છ્વાસપરમઃ સ્તબ્ધાઙ્ગઃ સ્તબ્ધલોચનઃ
ત્રિરાત્રં પરમં તસ્ય જન્તોર્ભવતિ જીવિતમ્
તદવસ્થં તુ તં દૃષ્ટ્વા મૂઢો વ્યાભાષતે જનઃ
ધર્ષિતો રક્ષસા નૂનમવેલાયાં ચરન્નિશિ
અન્વયં બ્રુવતે ચૈકે યક્ષિણ્યા બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ
પિશાચૈર્ગુહ્યકૈશ્ચૈવ તથાઽન્યે વિષયોજિતમ્
આક્રુષ્ટમભિશપ્તં ચ તથાઽન્યે મસ્તકાહતમ્
કુલદેવાર્ચાવિહતં ધર્ષિતં ગૃહદૈવતૈઃ
નક્ષત્રપીડામપરે ગરકર્માણિ ચાપરે
વદન્તિ સન્નિપાતં તુ ભિષજઃ કૂટપાકલમ્
સદ્યઃ સ્વસ્થસ્ય યુગપદ્યદા કુપ્યન્તિ તે ત્રયઃ
તદા નિર્વર્તતે દેહે પિડકા વિષસંજ્ઞિતા
વિરુદ્ધભોજનાત્ કાલાત્ પરિણામાચ્ચ કર્મણામ્
પ્રકુપ્યત્યનિલઃ શીઘ્રં સોઽસ્યાગ્નિમુપહન્ત્યનુ
તસ્યોપહતકાયાગ્નેઃ પૂર્વવત્ પિબતોઽશ્નતઃ
કફીભવતિ ભૂયિષ્ઠં યદાદત્તે ચતુર્વિધમ્
તં કફં વાયુરાદાય સ્રોતાંસ્યસ્ય વિધાવતિ
તસ્ય સ્રોતાંસિ સર્વાણિ સૂક્ષ્માણિ ચ મહાન્તિ ચ
પૂરયિત્વા પિધાયાસ્તે સંરુદ્ધઃ પવનસ્તતઃ
પિત્તં પ્રકોપયત્યસ્ય તત્ પિત્તં મારુતેરિતમ્
સર્વતઃ શ્લેષ્મણા રુદ્ધમન્યોન્યમિથુનાશ્રયાત્
જ્વરં હૃલ્લાસમરુચિં પર્વભેદં વિસૂચિકામ્
રોગાન્ નાનાવિધાંશ્ચાન્યાન્ કુર્વન્મૃદ્નાતિ દેહિનમ્
પ્રકૃતેર્વા વિપર્યાસાત્ પ્રકૃત્યા વા પ્રકુપ્યતિ
યથા યથોદ્બલત્વં વા પ્રાપ્નુવન્તિ ગદાધિપાઃ
તથૈકદ્વ્યુદ્બલાનાહુર્હીનમધ્યાધિકાનપિ
કૂટસ્થે તુ સમૈર્દોષૈર્જાયતે કૂટપાકલઃ
એવમેતે વિનિર્દેશ્યાઃ સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ
વિપન્નસ્તુ રસો યોઽસ્ય ધાવન્ યાત્યનિલેરિતઃ
વિષાદં ગૌરવં મૂર્ચ્છાં કુર્યાચ્ચાસ્યાઙ્ગવેદનામ્
સ્વલક્ષણેષુ દોષાણાં ભિષક્ પ્રાજ્ઞો ન વિભ્રમેત્
ઉદીરિતા હિ સંસૃષ્ટા દુર્બલા એકદોષજાઃ
સન્નિપાતેષુ દાહાર્તં યઃ સિઞ્ચેચ્છીતવારિણા
આતુરઃ સ કથં જીવેદ્ભિષગ્વા સ કથં ભવેત્
સન્નિપાતેષુ કમ્પન્તં વિલપન્તં ચ યો ઘૃતમ્
પાયયેદ્ભોજયેદ્વાઽપિ તૌ ચ સ્યાતામુભૌ કથમ્
સન્નિપાતેષુ તૃષ્યન્તં પાર્શ્વરુક્તાલુશોષિણમ્
યઃ પાયયેજ્જલં શીતં સ મૃત્યુર્નરવિગ્રહઃ
સમુદ્રતરણં હ્યેતદ્વદન્તિ ભિષજોઽશ્મના
મૃત્યુના સહ યોદ્ધવ્યં સન્નિપાતં ચિકિત્સતા
સન્નિપાતાર્ણવે મગ્નં યોઽભ્યુદ્ધરતિ દેહિનમ્
કસ્તેન ન કૃતો ધર્મઃ કાં ચ પૂજાં સ નાર્હતિ
સન્નિપાતે સમુત્પન્ને કિમાદાવભ્યુપક્રમેત્
એતત્ પ્રશ્નમતશ્ચોર્ધ્વં ચિકિત્સોપક્રમં શૃણુ
સંમોહમત્ર ભૂયિષ્ઠં ભિષજો યાન્ત્યનિશ્ચિતાઃ
અગ્રે મૂલે ચ ભૈષજ્યં કુર્વન્તો ઘ્નન્તિ માનવાન્
યં દોષમુદ્બલં પશ્યેત્ સન્નિપાતે સ્વલક્ષણૈઃ
તસ્યાગ્રે નિગ્રહં કુર્યાદિત્યન્યભિષજો વિદુઃ
વૃદ્ધજીવક નૈવં તુ વયં કુર્મશ્ચિકિત્સિતમ્
અસમ્યગ્દર્શિનસ્તે તુ ય એવં ભિષજો વિદુઃ
શ્લેષ્મનિગ્રહમેવાદૌ કુર્યાદ્વ્યાધૌ ત્રિદોષજે
નિરસ્તે શ્લેષ્મણિ હ્યસ્ય સ્રોતઃસૂદ્ઘાટિતેષુ ચ
લાઘવં જાયતે સદ્યસ્તૃષ્ણા ચૈવોપશામ્યતિ
શિરોહૃદયકર્ણસ્ય પાર્શ્વરુક્ ચોપશામ્યતિ
જિહ્વાગુરુજડત્વં ચ દૃષ્ટિશ્ચૈવ પ્રસીદતિ
તસ્માત્ પુનઃ પુનઃ કુર્યાચ્છ્લેષ્મકર્ષણમૌષધૈઃ
ઉદીર્ણદોષં પ્રથમે દિવસે વામયેન્નરમ્
વિશોષિતં ન વમયેદમેધ્યં હિ વમેત્તથા
સર્વેષુ સન્નિપાતેષુ ન ક્ષૌદ્રમવચારયેત્
શીતોપચારિ હિ ક્ષૌદ્રં શીતં ચાત્ર વિરુધ્યતે
ઉષ્ણોપચારી સતતં સન્નિપાતી પ્રશસ્યતે
વર્જયેચ્ચ દિવાસ્વપ્નં ધૃતિ સત્ત્વં ચ સંશ્રયેત્
લઙ્ઘનં સ્વેદનં નસ્યં મર્દનં કવલગ્રહઃ
એતાન્યાદૌ પ્રયુઞ્જીત સન્નિપાતેષુ યુક્તિવિત્
ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા દશરાત્રમથાપિ વા
લઙ્ઘનં સન્નિપાતે તુ કુર્યાદ્વાઽઽરોગ્યદર્શનાત્
પ્રકાઙ્ક્ષા લાઘવં ગ્લાનિઃ સ્વચ્છતા સંપ્રસન્નતા
ઉપદ્રવનિવૃત્તિશ્ચ સમ્યગ્લઙ્ઘિતલક્ષણમ્
અગ્લાનિગૌરવાશ્રદ્ધાવિકૃતિશ્ચાવિશોષિતે
સંમોહક્ષામશૈથિલ્યવાતરુક્ ચાતિલઙ્ઘિતે
સ્વેદાધ્યાયે યથા પ્રોક્તાઃ સ્વેદાઃ સર્વાઙ્ગિકાસ્તથા
તચ્ચાસ્ય સ્વેદયેત્ પ્રાયો યત્ર યત્રાસ્ય વેદના
કફો હિ વાયુના ક્ષિપ્તો વિષ્ટબ્ધઃ પાર્શ્વયોર્હૃદિ
ખરીકૃતશ્ચ પિત્તેન શલ્યવદ્બાધતે નરમ્
તસ્યાશુષ્કસ્ય લીનસ્ય વિલગ્નસ્ય કૃશાત્મનઃ
દુઃખનિર્હરણં કર્તું તીક્ષ્ણાદન્યન્ન ભેષજાત્
તસ્ય તીક્ષ્ણાનિ નસ્યાનિ તીક્ષ્ણાશ્ચ કવલગ્રહાઃ
સ્વેદં દિવાજાગરણં વિદદ્ધ્યાત્ પાર્શ્વશૂલિનઃ
માતુલુઙ્ગાર્દ્રકરસં કોષ્ણં ત્રિલવણાન્વિતમ્
અન્યદ્વા સિદ્ધિવિહિતં તીક્ષ્ણં નસ્યં વિધાપયેત્
તેન પ્રભિદ્યતે શ્લેષ્મા પ્રસ્વિન્નશ્ચ પ્રસિચ્યતે
શિરોહૃદયમન્યાસ્યં દૃષ્ટિશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ
પ્રમીલકસ્તાલુશોષઃ શ્વાસઃ કાસશ્ચ શામ્યતિ
પુનઃ પુનશ્ચ નિદ્રાયાં કટુ નસ્યાઞ્જનં હિતમ્
તીક્ષ્ણૈર્દ્રવ્યૈઃ સલવણૈર્માતુલુઙ્ગરસદ્રવૈઃ
દ્રવામ્લયુક્તૈરથવા કોષ્ણાઃ સ્યુઃ કવલગ્રહાઃ
આર્દ્રકસ્વરસોપેતં સૈન્ધવં સકટુત્રિકમ્
આકર્ષં ધારયેદાસ્યે નિષ્ઠીવેચ્ચ પુનઃ પુનઃ
તેનાસ્ય હૃદયશ્લેષ્મા મન્યાપાર્શ્વશિરોગલાત્
લીનો વ્યાકૃષ્યતે શુષ્કે લાઘવં ચાસ્ય જાયતે
પર્વભેદો જ્વરો નિદ્રાશ્વાસકાસગલામયાઃ
મુખાક્ષિગૌરવં જાડ્યમુત્ક્લેશશ્ચોપશામ્યતિ
સકૃદ્દ્વિત્રિચતુઃ કુર્યાદ્ દૃષ્ટ્વા દોષબલાબલમ્
એતદ્ધિ પરમં પ્રાહુર્ભેષજં સન્નિપાતિનઃ
શ્લેષ્મણા કૃષ્યમાણસ્ય સતતં સન્નિપાતિનઃ
તૃષ્ણા ભવતિ શુષ્કાસ્યહૃત્કણ્ઠગલતાલુનઃ
તસ્ય તૃષ્ણાપ્રશમનં પાનીયમુપદેક્ષ્યતે
દીપનં કફવાતઘ્નં ત્રિદોષઘ્નમથાપિ વા
તેનાસ્ય પચ્યતે શ્લેષ્મા પક્વઃ સ્થાનં વિમુઞ્ચતિ
કફે વિમુક્તે ચ તતો યાતિ વાતોઽનુલોમતામ્
કફાનિલાનુલોમ્યેન પિત્તમલ્પબલીકૃતમ્
સુચિકિત્સ્યં ભવત્યસ્ય તસ્ય હ્યનુબલઃ કફઃ
અથૈનં લઙ્ઘિતં જ્ઞાત્વા સ્વલ્પાબાધં પ્રકાઙ્ક્ષિતમ્
દીપનીયોદકે સિદ્ધાં પેયામસ્યોપહારયેત્
શાલીનાં ષષ્ટિકાનાં વા પુરાણાનાં તુ તણ્ડુલૈઃ
ભૃષ્ટૈસ્ત્રિઃ પ્રસ્રુતા રૂક્ષા સુખોષ્ણા લવણૈર્યુતા
શસ્યતે નાતિબહલા નચૈનં બહુ ભોજયેત્
સ ચેજ્જીર્યત્યવિઘ્નેન તં વિદ્યાજ્જીવિતં નરમ્
મુદ્ગમણ્ડસ્તુ તત્રૈવ તોયે શ્લેષ્માધિકે હિતઃ
સહાર્દ્રકઃ સમરિચઃ સસૌવર્ચલસૈન્ધવઃ
મૃદ્વીકાં ભક્ષયિત્વાઽગ્રે શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતામ્
પિત્તાધિકે ચ સસિતાં પેયામેવાવચારયેત્
ન તુ સ્નેહાન્નપાનં વા ગુરૂણ્યન્યાનિ વા ભિષક્
ભોજયેત્ સંનિપાતેષુ તદ્ધ્યસ્ય વિષભોજનમ્

પેયામરોચકાર્તાય ભિષગ્દદ્યાત્ સદાડિમામ્
નાત્યુષ્ણાં નાતિલવણાં ફલામ્લાં યૂષમેવ વા
પ્રદોષે ભોજયેચ્ચૈનં ભુક્તમાત્રે યથા સ્વપેત્
ગુપ્તે નિવાતેઽગ્નિમતિ સુખપ્રાવરણાસ્તૃતે
સપ્તાહં ભોજયેચ્ચૈનમન્નવૃદ્ધ્યાઽલ્પમલ્પશઃ
તતો વિરસિકાં દદ્યાત્તક્રદાડિમસાધિતામ્
યથાદોષં કષાયાંશ્ચ સન્નિપાતજ્વરાપહાન્
સમ્યક્પરિણતે ચાન્ને વિદદ્ધ્યાજ્જાઙ્ગલં રસમ્
રૂક્ષોષ્ણવ્યોષલવણં તેન વા ત્ર્યહમાશયેત્
તતો બદરમાત્રસ્તુ સ રસસ્ત્ર્યહમિય્યતે
દશમૂલાદિનિર્યૂહે લાવાદ્યાદાનસંસ્કૃતઃ
વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહો રસઃ સ્યાદનિલોત્તરે
સર્પિષા મુદ્ગનિર્યૂહઃ પ્રત્યાદાનેન સંસ્કૃતઃ
મન્દસ્નેહામ્લલવણઃ કાર્યઃ પિત્તોત્તરે ગદે
તથા કુલત્થનિર્યૂહે શશાદ્યાદાનસંસ્કૃતઃ
સબાલમૂલકવ્યોષઃ કિઞ્ચિત્સ્નેહઃ કફોત્તરે
જાતપ્રાણં તુ દૃષ્ટ્વૈનમીષદ્રોગાવલમ્બિતમ્
વિસ્રંસનેન મૃદુનાઽઽભોજ્ય સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્
દોષશેષં તુ તદ્ધ્યસ્ય વિરિક્તસ્યોપશામ્યતિ
ઇતિ ક્રમઃ સમુદ્દિષ્ટઃ કષાયાનપિ મે શૃણુ
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરમ્
દીપનીયઃ સ્મૃતો વર્ગઃ કફાનિલગદાપહઃ
રોચનો દીપનો હૃદ્યો લઘુઃ સાંગ્રાહિકઃ પરઃ
શટીપૌષ્કરપિપ્પલ્યો બૃહતી કણ્ટકારિકા
શુણ્ઠી કર્કટકી ભાર્ગી દુરાલમ્ભા યવાનિકા
શૂલાનાહવિબન્ધઘ્નં શટ્યાદ્યં કફવાતનુત્
મુસ્તપર્પટકોશીરદેવદારુમહૌષધમ્
ત્રિફલા સદુરાલમ્ભા નીલી કમ્પિલ્લકસ્ત્રિવૃત્
કિરાતતિક્તકં પાઠા વચા કટુકરોહિણી
મધુકં પિપ્પલીમૂલં મુસ્તાદ્યો ગણ ઉચ્યતે
સંશોધનઃ સંશમનસ્ત્રિદોષઘ્નોઽગ્નિદીપનઃ
અષ્ટાદશાઙ્ગમુદકમેતદ્વા સ્યાત્ સપાર્વતમ્
પિત્તોત્તરે સન્નિપાતે પ્રશસ્તં તીર્થકર્તૃભિઃ
દીપનં પઞ્ચમૂલં વા શટ્યાદ્યં વા પ્રકલ્પિતમ્
સપઞ્ચદશમૂલં વા શૃતં પેયં લઘૂદકમ્
સુખોષ્ણં વા ભૃશોષ્ણં વા દૃષ્ટ્વા દોષબલાબલમ્
પાર્વત્યાઃ પઞ્ચમૂલ્યા વા શૃતં તોયં સદીપનમ્
સમુસ્તકં પર્પટકમથવા સદુરાલભમ્
પેયં પિત્તોત્તરે વ્યાધૌ કોષ્ણં સર્વં ચ શસ્યતે
પિપ્પલ્યાદિર્વચાદારુવયસ્થાસરન્વિતઃ
પેયઃ કફોત્તરે સામે સહિઙ્ગુક્ષારસૈન્ધવઃ
દોષાસ્તેનાશુ પચ્યન્તે વિબન્ધશ્ચોપશામ્યતિ
અભયા કટ્ફલં ભાર્ગી ભૂતીકં દેવદારુ ચ
વચા પર્પટકં મુસ્તં ધાન્યકં વિશ્વભેષજમ્
સહિઙ્ગમાક્ષિકઃ પેયો વ્યાધૌ વાતકફોત્તરે
દુરાલભા વચા દારુ પિપ્પલી ભદ્રરોહિણી
મહૌષધં કર્કટકી બૃહતી કણ્ટકારિકા
ક્વાથઃ સલવણઃ પેયઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ
ત્રિફલા રોહિણી નિમ્બં પટોલં કટુકત્રયમ્
પાઠા ગુડૂચી વેત્રાગ્રં સપ્તપર્ણં સવત્સકમ્
કિરાતતિક્તકં મુસ્તા વચા ચેત્યેકતઃ શૃતમ્
કફોત્તરં નિહન્ત્યેતત્ પાનાદગ્નિં ચ દીપયેત્
આરગ્વધવચાનિમ્બપટોલોશીરવત્સકમ્
શાર્ઙ્ગેષ્ટાઽતિવિષા મૂર્વા ત્રિફલા સદુરાલભા
ભદ્રમુસ્તા બલા પાઠા મધુકં ભદ્રરોહિણી
કષાય એષ શમયેજ્જ્વરમાશુ ત્રિદોષજમ્
જાડ્યં સશોફમાધ્માનં ગુરુત્વં ચાપકર્ષતિ
મન્યાસ્તમ્ભમુરોઘાતમુરઃપાર્શ્વશિરોરુજઃ
ઉપનાહૈઃ સલવણૈરભ્યુષ્ણૈરુપનાહયેત્
ચિરકાલોપવાસસ્ય નસ્યોષ્ણકવલગ્રહૈઃ
હૃદયં ક્ષણ્યતે જન્તોઃ પાર્શ્વકણ્ઠૌષ્ઠતાલુ ચ
ક્ષતોરસ્કો ઘનં શ્લેષ્મ સરક્તં ષ્ઠીવતે તતઃ
ષ્ટ્યૂતે ચાયમ્યતે મૂર્ચ્છંસ્તેન જન્તુર્વિગચ્છતિ
દહ્યતે જઠરં ચાસ્ય કિઞ્ચિચ્ચ પરિકૂજતિ
નિદ્રાયતે ચ પીત્વાઽઽશુ જીર્ણે જાગર્તિ ચોદકે
લઙ્ઘનોષ્ણોપચારાદ્વા વ્યાધૌ પિત્તોત્તરે નૃણામ્
તીક્ષ્ણૌષધપ્રયોગાચ્ચ પિત્તમસ્ય પ્રકુપ્યતિ
પિત્તોત્તરં સન્નિપાતમેભિર્જ્ઞાત્વા તુ કારણૈઃ
મુસ્તાદિક્વથિતં તોયં શીતં સમધુશર્કરમ્
પાયયેદાતુરં કાલે તેન શર્મ લભેત સઃ
વિસ્રસ્યતેઽલ્પમપિ ચેત્તેનૈવાશુ સુખી ભવેત્
ત્રિફલા પિપ્પલી શ્યામા કેસરં શર્કરા ત્રિવૃત્
સક્ષૌદ્રો મોદકો હ્યેષ પિત્તોત્તરમપોહતિ
યવકોલકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલદ્વયસ્ય ચ
ત્રિફલાયાશ્ચ નિષ્ક્વાથે સર્પિર્ધીરો વિપાચયેત્
સંહૃત્ય કલ્કાનેતાંશ્ચ સુપિષ્ટાન્ ભાગકલ્પિતાન્
મુસ્તા પાઠા વચા શુણ્ઠી રોહિણી ચવ્યચિત્રકૌ
શૃઙ્ગી દુરાલભા શિગ્રુઃ કૈરાતો રજનીદ્વયમ્
તેજોવતી સોમવલ્કઃ સપ્તપર્ણઃ સકેવુકઃ
વયસ્થા પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલી ગજપિપ્પલી
છિન્નરુહા ચાતિવિષા પત્રં નિમ્બપટોલયોઃ
કણ્ડોપપુષ્પી ગોજિહ્વા નક્તમાલફલાનિ ચ
તુમ્બુરું પૌષ્કરં મૂલં મૂલં ચ મદનાર્કયોઃ
ક્ષારાઃ સપઞ્ચલવણા હિઙ્ગુમાત્રાસમન્વિતમ્
સિદ્ધમેતૈર્યથાન્યાયં સર્પિઃ કટુકસંજ્ઞિતમ્
પાયયેન્માત્રયા કાલે સન્નિપાતજ્વરાર્દિતમ્
લીનદોષાવશેષં ચ વિષમજ્વરપીડિતમ્
હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં વાતગુલ્મં પ્લિહોદરમ્
શ્વાસં કાસં ચ શમયેદ્બલમગ્નેશ્ચ દીપયેત્
સન્નિપાતેષુ ભૂયિષ્ઠં નિવૃત્તોપદ્રવેષ્વપિ
શ્લેષ્મા ચ પાર્શ્વશૂલં ચ નિવર્તેત સમશ્નતઃ
તસ્યાગ્નિં ચિરકારિત્વાદ્ભિષક્ સંદીપયેત્ પુનઃ
ન ચાતિવિશ્વસેદ્વૈદ્યો જિતો વ્યાધિર્મયેતિ હ
કૃશે વિરુદ્ધસેવિત્વાચ્ચિરાદ્દોષઃ પ્રકુપ્યતિ
વ્યાવૃત્તશ્ચ પુનર્હન્તિ સન્નિપાતો યથા વિષમ્
સન્નિપાતાત્ સમુત્તીર્ણો યદિ જીવતિ માનવઃ
ક્ષીણૌજોબલમાંસાત્મા શીર્ણશ્મશ્રશિરોરુહઃ
સ્વરસ્મૃતિપરિભ્રષ્ટઃ ક્ષીણશુક્રો હતેન્દ્રિયઃ
અવ્યક્તવાગ્વિવર્ણશ્ચ મન્દાગ્નિશ્ચ ભવત્યસૌ
સન્નિપાતેન મુક્તસ્તુ ચિરાદાપ્યાયતે નરઃ
દૃષ્ટ્વા સંભોજનીયશ્ચ પુનર્જન્મ હિ તસ્ય તત્
તદવસ્થો વ્યભિચરેદ્યદિ રોગાનવાપ્નુતે
જ્વરશોષારુચિપ્લીહયક્ષ્મપાણ્ડૂન્ન જીવતિ
સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વોપદ્રવસંયુતઃ
ત્રિરાત્રોપેક્ષિતશ્ચાપિ સન્નિપાતો ન સિદ્ધ્યતિ
સન્નિપાતે નિવૃત્તે તુ યો વ્યાધિરવલમ્બતે
સોપદ્રવાઁસ્તાઁશ્ચિકિત્સેદ્યથાસ્વૈઃ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતૈઃ
એકાહારબ્રહ્મચર્યલઘુપાનાન્નસેવનમ્
અકર્મણ્યમનાયાસઃ સુખશય્યાસનસ્થિતિઃ
દિવાજાગરણં સદ્ભિઃ સુહૃદ્ભિશ્ચ સહાસનમ્
અભ્યઙ્ગાચ્છાદને ચિત્રં કદાચિત્ સ્નેહમેવ તુ
જાઙ્ગલાઁશ્ચ રસાનુષ્ણાન્ કુલત્થરસસાધિતાન્
વાસ્તુકં તણ્ડુલીયં ચ સંસ્કૃતં બાલમૂલકમ્
સેવેત વિધિવચ્ચૈવ દ્વૌ માસૌ જીવિતાર્થિકઃ
ત્રીન્માસાઁશ્ચતુરો વાઽપિ જિહ્મત્વાદસ્ય યક્ષ્મણઃ
સશૃતેન સમશ્નીયાત્ પયસાઽઽજ્યેન પૈત્તિકઃ
શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તેન ગવાં ક્ષીરેણ વા પુનઃ
કર્પૂરચૂર્ણં તૃષ્ણાયાં વદને ધારયેત્ સદા
તૈલાનિ ગન્ધપુષ્પાણિ નિત્યં મુખ્યાનિ ધારયેત્
ઔદકાનૂપમાંસાનિ માષપિષ્ટતિલોત્કૃતમ્
મન્દજાતાનિ મદ્યાનિ ગુરૂણ્યભિનવાનિ વા
પાયસં કૃસરં ચુક્રં શષ્કુલ્યો યવકં દધિ
વર્જયેત્તાનિ સર્વાણિ શ્રદ્ધાભોજનમેવ ચ
અશ્વવ્યાયામસંક્લેશં શીતામ્બુ મદિરાસવમ્
અવશ્યાયં પુરોવાતમભ્યુષ્ણં ચ વિવર્જયેત્
યાનિ તસ્ય પ્રશસ્યન્તે શ્રદ્ધાભોજ્યાનિ જીવક
પથ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ યથાસ્વં તાનિ મે શૃણુ
ગુડસર્પિષિ પિપ્પલ્યઃ સંસ્કૃતા દધિસાધિતાઃ
તથા મુખ્યં ગુડકૃતં ભક્ષ્યા મુદ્ગમયાશ્ચ યે
યવગોધૂમસંસ્કારા દાધિકં શુષ્કમૂલકમ્
મુદ્ગામલકયૂષશ્ચ તિક્તસૂપશ્ચ સર્પિષા
એવં શ્રદ્ધાવિનયનં ભિષક્કુર્યાદરોચકે
અપ્રમાદેન ધર્માર્થી ચિકિત્સેન્મતિમાન્ ભિષક્
સૂતિકોપક્રમાધ્યાયે યચ્ચ વક્ષ્યે ખિલે મુને
તદિહાપિ પ્રયોક્તવ્યં સન્નિપાતચિકિત્સિતમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ કલ્પસ્થાને વિશેષકલ્પઃ
સંહિતાકલ્પાધ્યાયઃ
અથાતઃ સંહિતાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સંહિતાધ્યયને યુક્તઃ શુચિઃ સાધુર્જિતેન્દ્રિયઃ
વૈદ્યો વૈદ્યકુલે જાતો ગ્રન્થે ચાર્થે ચ નિષ્ઠિતઃ

સ પૃષ્ટોઽન્યેન વૈદ્યેન પ્રબ્રૂયાત્ સંહિતાવિધિમ્
કતિ સ્થાનમિદં તન્ત્રં કસ્માત્તન્ત્રમિતિ સ્મૃતમ્

સ્થાનાનાં કાનિ નામાનિ કર્માધ્યાયાનિ યાનિ ચ
સ્થાનનામાનુપૂર્વીં ચ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વાચ્યાનિ તતોઽતસ્તન્ત્રમુચ્યતે
અધ્યાયાનાં શતં વિંશં યોઽધીતે સ તુ પારગઃ

સૂત્રસ્થાનનિદાનાનિ વિમાનાન્યાત્મનિશ્ચયઃ
ઇન્દ્રિયાણિ ચિકિત્સા ચ સિદ્ધિઃ કલ્પાશ્ચ સંહિતા

સૂત્રસ્થાનં ચિકિત્સા ચ ત્રિંશદધ્યાયકે ઉભે
નિદાનાનિ વિમાનાશ્ચ શારીરાણ્યષ્ટકાનિ તુ

સિદ્ધયો દ્વાદશાધ્યાયાઃ કલ્પાશ્ચૈવેન્દ્રિયાણિ ચ
ખિલાન્યશીતિરધ્યાયાસ્તન્ત્રં સખિલમુચ્યતે

ધારણં હ્યસ્ય તન્ત્રસ્ય વેદાનાં ધારણં યથા
પુણ્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં દુઃસ્વપ્નકલિનાશનમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ધર્મ્યમાયતનં મહત્
સુખપ્રદં નૃણાં શશ્વદ્ધનમાનયશસ્કરમ્

નાધાર્મિકો ન ચાપુત્રો નાવિદ્વાન્ન ચ ગર્હિતઃ
નાપૂજિતો નાવિદિતો લોકે ભવતિ પારગઃ

સતતં ચાપ્યધીયાનઃ સમ્યગધ્યાપયન્ ભિષક્
ઇહ લોકે યશઃ પ્રાપ્ય શક્રલોકે મહીયતે

દક્ષયજ્ઞે વધત્રાસાદ્દેવર્ષીણાં પલાયતામ્
રોગાઃ સર્વે સમુત્પન્નાઃ સંતાપાદ્દેહચેતસોઃ

જ્વરો ગુરુત્વાદ્ ગુલ્મસ્તુ ધાવતાં પ્લવનાત્ પ્લિહા
ભ્રમો વિષાદાદ્વિડ્ભેદો ધાવતાં વેગધારણાત્

તૃષ્ણા ચ રક્તપિત્તં ચ શ્રમાદુષ્ણે ચ ધાવતામ્
હિક્કાશ્વાસૌ કફાધિક્યાદ્ધાવતાં પિબતાં જલમ્

પ્રાગુત્પત્તિસ્તથાઽન્યેષાં રોગાણાં પરિકીર્તિતા
કૃતત્રેતાન્તરત્વેન પ્રાદુર્ભૂતા યથા નૃણામ્

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વિદ્યાબલયશોહરાઃ
તતો હિતાર્થં લોકાનાં કશ્યપેન મહર્ષિણા

પિતામહનિયોગાચ્ચ દૃષ્ટ્વા ચ જ્ઞાનચક્ષુષા
તપસા નિર્મિતં તન્ત્રમૃષયઃ પ્રતિપેદિરે

જીવકો નિર્ગતતમા ઋચીકતનયઃ શુચિઃ
જગૃહેઽગ્રે મહાતન્ત્રં સંચિક્ષેપ પુનઃ સ તત્

નાભ્યનન્દન્ત તત્ સર્વે મુનયો બાલભાષિતમ્
તતઃ સમક્ષં સર્વેષામૃષીણાં જીવકઃ શુચિઃ

ગઙ્ગાહ્રદે કનખલે નિમગ્નઃ પઞ્ચવાર્ષિકઃ
વલીપલિતવિગ્રસ્ત ઉન્મમજ્જ મુહૂર્તકાત્

તતસ્તદદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા મુનયો વિસ્મયં ગતાઃ
વૃદ્ધજીવક ઇત્યેવ નામ ચક્રુઃ શિશોરપિ

પ્રત્યગૃહ્ણન્ત તન્ત્રં ચ ભિષક્ચ્છ્રેષ્ઠં ચ ચક્રિરે
તતઃ કલિયુગે નષ્ટં તન્ત્રમેતદ્યદૃચ્છયા

અનાયાસેન યક્ષેણ ધારિતં લોકભૂતયે
વૃદ્ધજીવકવંશ્યેન તતો વાત્સ્યેન ધીમતા

અનાયાસં પ્રસાદ્યાથ લબ્ધં તન્ત્રમિદં મહત્
ઋગ્યજુઃસામવેદાઁસ્ત્રીનધીત્યાઙ્ગાનિ સર્વશઃ

શિવકશ્યપયક્ષાંશ્ચ પ્રસાદ્ય તપસા ધિયા
સંસ્કૃતં તત્ પુનસ્તન્ત્રં વૃદ્ધજીવકનિર્મિતમ્

ધર્મકીર્તિસુખાર્થાય પ્રજાનામભિવૃદ્ધયે
સ્થાનેષ્વષ્ટસુ શાખાયાં યદ્યન્નોક્તં પ્રયોજનમ્

તત્તદ્ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ ખિલેષુ નિખિલેન તે
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ વૃદ્ધજીવકીયે તન્ત્રે કૌમારભૃત્યે વાત્સ્યપ્રતિસંસ્કૃતે
કલ્પેષુ સંહિતાકલ્પો નામ દ્વાદશઃ
સમાપ્તં ચ કલ્પસ્થાનમ્
સમાપ્તા ચેયં સહિતા
અતઃ પરં ખિલસ્થાનં ભવતિ