Kāmasūtra · Chapter 5.4

darśiteṅgitākāraṃ tu pravirala-darśanām((142)) a:pūrvāṃ ca dūtyopasarpayet.

saināṃ śīlato 'nupraviśyākhyāna-kapaṭaiḥ subhagaṃ-karaṇa-yogair loka-vṛttāntaiḥ kavi-kathābhiḥ pāradārika-kathābhiś ca tasyāś ca rūpa-vijñāna-dākṣiṇya-śīlānupraśaṃsābhiś ca tāṃ rañjayet.

katham evaṃ-vidhāyās tavāyam itthaṃ-bhūtaḥ patir iti cānuśayaṃ grāhayet.

na tava subhage dāsyam api kartuṃ yukta iti brūyāt.

manda-vegatām īrṣyālutāṃ śaṭhatām a:kṛta-jñatāṃ cāsaṃbhoga-śīlatāṃ kadaryatāṃ capalatām anyāni ca yāni tasmin guptāny asyā abhyāśe sati sad-bhāve 'tiśayena bhāṣeta.

yena ca doṣeṇodvignāṃ lakṣayet tenaivānupraviśet.

yadāsau mṛgī tadā naiva śaśatā-doṣaḥ.

etenaiva baḍava-hastinī-viṣayaś coktaḥ.

nāyikāyā eva tu viśvāsyatām upalabhya dūtītvenopasarpayet prathama-sāhasāyāṃ sūkṣma-bhāvāyāṃ ceti goṇikāputraḥ.

sā nāyakasya caritam anulomatāṃ kāmitāni ca kathayet.

prasṛta-sadbhāvāyāṃ ca yuktyā kārya-śarīram itthaṃ vadet.

śṛṇu vicitram idaṃ subhage tvāṃ kila dṛṣtvāmutrāsāv itthaṃ gotra-putro nāyakaś cittonmādam anubhavati. prakṛtyā su:kumāraḥ kadā cid anyatrāparikliṣṭa-pūrvas tapasvī. tato 'dhunā śakyam anena maraṇam apy anubhavitum iti varṇayet.

tatra siddhā dvitīye 'hani vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādam upalakṣya punar api kathāṃ pravartayet.

śṛṇvatyāṃ cāhalyāvimāraka-śākuntalādīny anyāny api laukikāni ca kathayet tad-yuktāni.

vṛṣatāṃ catuḥṣaṣṭi-vijñatāṃ saubhāgyaṃ ca nāyakasya. ślāghanīyatāṃ cāsya pracchannaṃ saṃprayogaṃ bhūtam a:bhūta-pūrvaṃ vā varṇayet.

ākāraṃ cāsya lakṣayet.

sa:vihasitaṃ dṛṣṭvā saṃbhāṣate.

āsane copanimantrayate.

kvāsitaṃ kva śayitaṃ kva bhuktaṃ kva ceṣṭitaṃ kiṃ vā kṛtam iti pṛcchati.

vivikte darśayaty ātmānam.

ākhyānakāni niyuṅkte..5.4.22 cintayantī niḥśvāsīti vijṛmbhate ca.

prīti-dāyaṃ ca dadāti.

iṣṭeṣūtsaveṣu ca smarati.

punar-darśanānubandhaṃ visṛjati.

sādhu-vādinī satī kim idam a:śobhanam abhidhatsa iti kathām anubadhnāti.

nāyakasya śāṭhya-cāpalya-saṃbaddhān doṣān dadāti.

pūrva-pravṛttaṃ ca tat-saṃdarśanaṃ kathābhiyogaṃ ca svayam a:kathayantī tayocyamānam ākāṅkṣati.

nāyaka-manoratheṣu ca kathyamāneṣu sa:paribhavaṃ nāma hasati. na ca nirvadatīti.

dūty enāṃ darśitākārāṃ nāyakābhijñānair upabṛṃhayet.

a:saṃstutāṃ tu guṇa-kathanair anurāga-kathābhiś cāvarjayet.

nāsaṃstutādṛṣṭākārayor dūtyam astīty auddālakiḥ.

a:saṃstutayor api saṃsṛṣṭākārayor astīti bābhravīyāḥ.

saṃstutayor apy a:saṃsṛṣṭākārayor astīti goṇikāputraḥ.

a:saṃstutayor a:dṛṣṭākārayor api dūtī-pratyayād iti vātsyāyanaḥ.

tāsāṃ mano-harāṇy upāyanāni tāmbūlam anulepanaṃ srajam aṅgulīyakaṃ vāso vā tena prahitaṃ darśayet.

teṣu nāyakasya yathārthaṃ nakha-daśana-padāni tāni tāni ca cihnāni syuḥ.

vāsasi ca kuṅkumāṅkam añjaliṃ nidadyāt.

patra-cchedyāni nānābhiprāyākṛtīni darśayet. lekha-pattra-garbhāṇi karṇa-pattrāṇy āpīḍāṃś ca.

teṣu sva-manorathākhyāpanam. pratiprābhṛta-dāne((143)) caināṃ niyojayet.

evaṃ kṛta-paraspara-parigrahayoś ca dūtī-pratyayaḥ samāgamaḥ.

sa tu devatābhigamane yātrāyām udyāna-krīḍāyāṃ jalāvataraṇe vivāhe yajña-vyasanotsaveṣv agny-utpāte caura-vibhrame janapadasya cakrārohaṇe prekṣa-vyāpāreṣu teṣu teṣu ca kāryeṣv iti bābhravīyāḥ.

sakhī-bhikṣukī-kṣapaṇikā-tāpasī-bhavaneṣu sukhopāya iti goṇikāputraḥ.

tasyā eva tu gehe vidita-niṣkrama-praveśe cintitātyaya-pratīkāre praveśanam upapannaṃ niṣkramaṇam a:vijñāta-kālaṃ ca tan nityaṃ sukhopāyaṃ ceti vātsyāyanaḥ.

nisṛṣṭārthā[1] parimitārthā[2] patra-hārī[3] svayaṃdūtī[4] mūḍha-dūtī[5] bhāryā-dūtī[6] mūka-dūtī[7] vāta-dūtī[8] ceti dūtī-viśeṣāḥ.

nāyakasya nāyikāyāś ca yathāmanīṣitam artham upalabhya sva-buddhyā kārya-saṃpādinī nisṛṣṭārthā[1].

sā prāyeṇa saṃstuta-saṃbhāṣaṇayoḥ.

nāyikayā prayuktā a:saṃstuta-saṃbhāṣaṇayor api.

kautukāc cānurūpau yuktāv imau parasparasyety a:saṃstutayor api.

kāryaikadeśam abhiyogaikadeśaṃ copalabhya śeṣaṃ saṃpādayatīti parimitārthā[2].

sā dṛṣṭa-parasparākārayoḥ pravirala-darśanayoḥ.

saṃdeśa-mātraṃ prāpayatīti patra-hārī[3].

sā pragāḍha-sadbhāvayoḥ saṃsṛṣṭayoś ca deśa-kāla-saṃbodhanārtham.

dautyena prahitānyayā svayam eva nāyakam abhigacched ajānatī nāma tena sahopabhogaṃ svāpne vā kathayet. gotra-skhalitaṃ bhāryāṃ cāsya nindet. td-vyapadeśena svayam īrṣyāṃ darśayet. nakha-daśana-cihnitaṃ vā kiṃ cid dadyāt. bhavate 'ham ādau dātuṃ saṃkalpiteti cābhidadhīta. mama bhāryāyā kā ramaṇīyeti vivikte paryanuyuñjīta sā svayaṃ-dūtī[4].

tasya vivikte darśanaṃ pratigrahaś ca.

pratigraha-cchalenānyām abhisaṃdhāyāsyāḥ saṃdeśāśravaṇa-dvāreṇa nāyakaṃ sādhayet tāṃ copahanyāt sāpi svayaṃ-dūtī[4].

etayā nāyako 'py anya-dūtaś ca vyākhyātaḥ.

nāyaka-bhāryāṃ mugdhāṃ viśvāsyāyantraṇayānupraviśya nāyakasya ceṣṭitāni pṛcchet. yogāñ śikṣayet. sākāraṃ maṇḍayet. kopam enāṃ grāhayet. evaṃ ca pratipadyasveti śrāvayet. svayaṃ cāsyāṃ nakha-daśanapadāni nirvartayet. tena dvāreṇa nāyākam ākārayet sā mūḍha-dūtī[5].

tasyās tayaiva pratyuttarāṇi yojayet.

sva-bhāryāṃ vā mūḍhaṃ prayojya tayā saha viśvāsena yojayitvā tayaivākārayet. ātmanaś ca vaicakṣaṇyaṃ prakāśayet. sā bhāryā-dutī[6] tasyās tayaivākāra-grahaṇam.

bālāṃ vā paricārikām a:doṣa-jñām a:duṣṭenopāyena prahiṇuyāt. tatra sraji karṇapattre vā gūḍha-lekha-nidhānaṃ nakha-daśana-padam vā sā mūka-dūtī[7]. tasyās tayaiva pratyuttara-prārthanam.

pūrva-prastutārtha-liṅga-saṃbaddham anya-janā:grahaṇīyaṃ laukikārthaṃ vyarthaṃ vā vacanam udāsīnā yā śrāvayet sā vāta-dūtī[8]. tasyā api tayaiva pratyuttara-prārthanam
iti tāsāṃ viśeṣāḥ..5.4.63 bhavanti cātra ślokāḥ

vidhavekṣaṇikā dāsī bhikṣukī śilpa-kārikā. praviśaty āsu viśvāsaṃ dūtī-kāryaṃ ca vindati..

saṃkṣepeṇa dūtī-karmāṇy āha
vidveṣaṃ grāhayet patyau ramaṇīyāni varṇayet. citrān surata-saṃbhogān anyāsām api darśayet..

nāyakasyānurāgaṃ ca punaś ca rati-kauśalam. prārthanāṃ cādhika-strībhir avaṣṭambhaṃ ca varṇayet..

a:saṃkalpitam apy artham utsṛṣṭaṃ doṣa-kāraṇāt. punar āvartayaty eva dūtī vacana-kauśalāt((144))..