કામસૂત્ર · અધ્યાય 5.4

દર્શિતેઙ્ગિતાકારં તુ પ્રવિરલ-દર્શનામ્((142)) અ:પૂર્વાં ચ દૂત્યોપસર્પયેત્.

સૈનાં શીલતો ઽનુપ્રવિશ્યાખ્યાન-કપટૈઃ સુભગં-કરણ-યોગૈર્ લોક-વૃત્તાન્તૈઃ કવિ-કથાભિઃ પારદારિક-કથાભિશ્ ચ તસ્યાશ્ ચ રૂપ-વિજ્ઞાન-દાક્ષિણ્ય-શીલાનુપ્રશંસાભિશ્ ચ તાં રઞ્જયેત્.

કથમ્ એવં-વિધાયાસ્ તવાયમ્ ઇત્થં-ભૂતઃ પતિર્ ઇતિ ચાનુશયં ગ્રાહયેત્.

ન તવ સુભગે દાસ્યમ્ અપિ કર્તું યુક્ત ઇતિ બ્રૂયાત્.

મન્દ-વેગતામ્ ઈર્ષ્યાલુતાં શઠતામ્ અ:કૃત-જ્ઞતાં ચાસંભોગ-શીલતાં કદર્યતાં ચપલતામ્ અન્યાનિ ચ યાનિ તસ્મિન્ ગુપ્તાન્ય્ અસ્યા અભ્યાશે સતિ સદ્-ભાવે ઽતિશયેન ભાષેત.

યેન ચ દોષેણોદ્વિગ્નાં લક્ષયેત્ તેનૈવાનુપ્રવિશેત્.

યદાસૌ મૃગી તદા નૈવ શશતા-દોષઃ.

એતેનૈવ બડવ-હસ્તિની-વિષયશ્ ચોક્તઃ.

નાયિકાયા એવ તુ વિશ્વાસ્યતામ્ ઉપલભ્ય દૂતીત્વેનોપસર્પયેત્ પ્રથમ-સાહસાયાં સૂક્ષ્મ-ભાવાયાં ચેતિ ગોણિકાપુત્રઃ.

સા નાયકસ્ય ચરિતમ્ અનુલોમતાં કામિતાનિ ચ કથયેત્.

પ્રસૃત-સદ્ભાવાયાં ચ યુક્ત્યા કાર્ય-શરીરમ્ ઇત્થં વદેત્.

શૃણુ વિચિત્રમ્ ઇદં સુભગે ત્વાં કિલ દૃષ્ત્વામુત્રાસાવ્ ઇત્થં ગોત્ર-પુત્રો નાયકશ્ ચિત્તોન્માદમ્ અનુભવતિ. પ્રકૃત્યા સુ:કુમારઃ કદા ચિદ્ અન્યત્રાપરિક્લિષ્ટ-પૂર્વસ્ તપસ્વી. તતો ઽધુના શક્યમ્ અનેન મરણમ્ અપ્ય્ અનુભવિતુમ્ ઇતિ વર્ણયેત્.

તત્ર સિદ્ધા દ્વિતીયે ઽહનિ વાચિ વક્ત્રે દૃષ્ટ્યાં ચ પ્રસાદમ્ ઉપલક્ષ્ય પુનર્ અપિ કથાં પ્રવર્તયેત્.

શૃણ્વત્યાં ચાહલ્યાવિમારક-શાકુન્તલાદીન્ય્ અન્યાન્ય્ અપિ લૌકિકાનિ ચ કથયેત્ તદ્-યુક્તાનિ.

વૃષતાં ચતુઃષષ્ટિ-વિજ્ઞતાં સૌભાગ્યં ચ નાયકસ્ય. શ્લાઘનીયતાં ચાસ્ય પ્રચ્છન્નં સંપ્રયોગં ભૂતમ્ અ:ભૂત-પૂર્વં વા વર્ણયેત્.

આકારં ચાસ્ય લક્ષયેત્.

સ:વિહસિતં દૃષ્ટ્વા સંભાષતે.

આસને ચોપનિમન્ત્રયતે.

ક્વાસિતં ક્વ શયિતં ક્વ ભુક્તં ક્વ ચેષ્ટિતં કિં વા કૃતમ્ ઇતિ પૃચ્છતિ.

વિવિક્તે દર્શયત્ય્ આત્માનમ્.

આખ્યાનકાનિ નિયુઙ્ક્તે..5.4.22 ચિન્તયન્તી નિઃશ્વાસીતિ વિજૃમ્ભતે ચ.

પ્રીતિ-દાયં ચ દદાતિ.

ઇષ્ટેષૂત્સવેષુ ચ સ્મરતિ.

પુનર્-દર્શનાનુબન્ધં વિસૃજતિ.

સાધુ-વાદિની સતી કિમ્ ઇદમ્ અ:શોભનમ્ અભિધત્સ ઇતિ કથામ્ અનુબધ્નાતિ.

નાયકસ્ય શાઠ્ય-ચાપલ્ય-સંબદ્ધાન્ દોષાન્ દદાતિ.

પૂર્વ-પ્રવૃત્તં ચ તત્-સંદર્શનં કથાભિયોગં ચ સ્વયમ્ અ:કથયન્તી તયોચ્યમાનમ્ આકાઙ્ક્ષતિ.

નાયક-મનોરથેષુ ચ કથ્યમાનેષુ સ:પરિભવં નામ હસતિ. ન ચ નિર્વદતીતિ.

દૂત્ય્ એનાં દર્શિતાકારાં નાયકાભિજ્ઞાનૈર્ ઉપબૃંહયેત્.

અ:સંસ્તુતાં તુ ગુણ-કથનૈર્ અનુરાગ-કથાભિશ્ ચાવર્જયેત્.

નાસંસ્તુતાદૃષ્ટાકારયોર્ દૂત્યમ્ અસ્તીત્ય્ ઔદ્દાલકિઃ.

અ:સંસ્તુતયોર્ અપિ સંસૃષ્ટાકારયોર્ અસ્તીતિ બાભ્રવીયાઃ.

સંસ્તુતયોર્ અપ્ય્ અ:સંસૃષ્ટાકારયોર્ અસ્તીતિ ગોણિકાપુત્રઃ.

અ:સંસ્તુતયોર્ અ:દૃષ્ટાકારયોર્ અપિ દૂતી-પ્રત્યયાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તાસાં મનો-હરાણ્ય્ ઉપાયનાનિ તામ્બૂલમ્ અનુલેપનં સ્રજમ્ અઙ્ગુલીયકં વાસો વા તેન પ્રહિતં દર્શયેત્.

તેષુ નાયકસ્ય યથાર્થં નખ-દશન-પદાનિ તાનિ તાનિ ચ ચિહ્નાનિ સ્યુઃ.

વાસસિ ચ કુઙ્કુમાઙ્કમ્ અઞ્જલિં નિદદ્યાત્.

પત્ર-ચ્છેદ્યાનિ નાનાભિપ્રાયાકૃતીનિ દર્શયેત્. લેખ-પત્ત્ર-ગર્ભાણિ કર્ણ-પત્ત્રાણ્ય્ આપીડાંશ્ ચ.

તેષુ સ્વ-મનોરથાખ્યાપનમ્. પ્રતિપ્રાભૃત-દાને((143)) ચૈનાં નિયોજયેત્.

એવં કૃત-પરસ્પર-પરિગ્રહયોશ્ ચ દૂતી-પ્રત્યયઃ સમાગમઃ.

સ તુ દેવતાભિગમને યાત્રાયામ્ ઉદ્યાન-ક્રીડાયાં જલાવતરણે વિવાહે યજ્ઞ-વ્યસનોત્સવેષ્વ્ અગ્ન્ય્-ઉત્પાતે ચૌર-વિભ્રમે જનપદસ્ય ચક્રારોહણે પ્રેક્ષ-વ્યાપારેષુ તેષુ તેષુ ચ કાર્યેષ્વ્ ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.

સખી-ભિક્ષુકી-ક્ષપણિકા-તાપસી-ભવનેષુ સુખોપાય ઇતિ ગોણિકાપુત્રઃ.

તસ્યા એવ તુ ગેહે વિદિત-નિષ્ક્રમ-પ્રવેશે ચિન્તિતાત્યય-પ્રતીકારે પ્રવેશનમ્ ઉપપન્નં નિષ્ક્રમણમ્ અ:વિજ્ઞાત-કાલં ચ તન્ નિત્યં સુખોપાયં ચેતિ વાત્સ્યાયનઃ.

નિસૃષ્ટાર્થા[1] પરિમિતાર્થા[2] પત્ર-હારી[3] સ્વયંદૂતી[4] મૂઢ-દૂતી[5] ભાર્યા-દૂતી[6] મૂક-દૂતી[7] વાત-દૂતી[8] ચેતિ દૂતી-વિશેષાઃ.

નાયકસ્ય નાયિકાયાશ્ ચ યથામનીષિતમ્ અર્થમ્ ઉપલભ્ય સ્વ-બુદ્ધ્યા કાર્ય-સંપાદિની નિસૃષ્ટાર્થા[1].

સા પ્રાયેણ સંસ્તુત-સંભાષણયોઃ.

નાયિકયા પ્રયુક્તા અ:સંસ્તુત-સંભાષણયોર્ અપિ.

કૌતુકાચ્ ચાનુરૂપૌ યુક્તાવ્ ઇમૌ પરસ્પરસ્યેત્ય્ અ:સંસ્તુતયોર્ અપિ.

કાર્યૈકદેશમ્ અભિયોગૈકદેશં ચોપલભ્ય શેષં સંપાદયતીતિ પરિમિતાર્થા[2].

સા દૃષ્ટ-પરસ્પરાકારયોઃ પ્રવિરલ-દર્શનયોઃ.

સંદેશ-માત્રં પ્રાપયતીતિ પત્ર-હારી[3].

સા પ્રગાઢ-સદ્ભાવયોઃ સંસૃષ્ટયોશ્ ચ દેશ-કાલ-સંબોધનાર્થમ્.

દૌત્યેન પ્રહિતાન્યયા સ્વયમ્ એવ નાયકમ્ અભિગચ્છેદ્ અજાનતી નામ તેન સહોપભોગં સ્વાપ્ને વા કથયેત્. ગોત્ર-સ્ખલિતં ભાર્યાં ચાસ્ય નિન્દેત્. ત્દ્-વ્યપદેશેન સ્વયમ્ ઈર્ષ્યાં દર્શયેત્. નખ-દશન-ચિહ્નિતં વા કિં ચિદ્ દદ્યાત્. ભવતે ઽહમ્ આદૌ દાતું સંકલ્પિતેતિ ચાભિદધીત. મમ ભાર્યાયા કા રમણીયેતિ વિવિક્તે પર્યનુયુઞ્જીત સા સ્વયં-દૂતી[4].

તસ્ય વિવિક્તે દર્શનં પ્રતિગ્રહશ્ ચ.

પ્રતિગ્રહ-ચ્છલેનાન્યામ્ અભિસંધાયાસ્યાઃ સંદેશાશ્રવણ-દ્વારેણ નાયકં સાધયેત્ તાં ચોપહન્યાત્ સાપિ સ્વયં-દૂતી[4].

એતયા નાયકો ઽપ્ય્ અન્ય-દૂતશ્ ચ વ્યાખ્યાતઃ.

નાયક-ભાર્યાં મુગ્ધાં વિશ્વાસ્યાયન્ત્રણયાનુપ્રવિશ્ય નાયકસ્ય ચેષ્ટિતાનિ પૃચ્છેત્. યોગાઞ્ શિક્ષયેત્. સાકારં મણ્ડયેત્. કોપમ્ એનાં ગ્રાહયેત્. એવં ચ પ્રતિપદ્યસ્વેતિ શ્રાવયેત્. સ્વયં ચાસ્યાં નખ-દશનપદાનિ નિર્વર્તયેત્. તેન દ્વારેણ નાયાકમ્ આકારયેત્ સા મૂઢ-દૂતી[5].

તસ્યાસ્ તયૈવ પ્રત્યુત્તરાણિ યોજયેત્.

સ્વ-ભાર્યાં વા મૂઢં પ્રયોજ્ય તયા સહ વિશ્વાસેન યોજયિત્વા તયૈવાકારયેત્. આત્મનશ્ ચ વૈચક્ષણ્યં પ્રકાશયેત્. સા ભાર્યા-દુતી[6] તસ્યાસ્ તયૈવાકાર-ગ્રહણમ્.

બાલાં વા પરિચારિકામ્ અ:દોષ-જ્ઞામ્ અ:દુષ્ટેનોપાયેન પ્રહિણુયાત્. તત્ર સ્રજિ કર્ણપત્ત્રે વા ગૂઢ-લેખ-નિધાનં નખ-દશન-પદમ્ વા સા મૂક-દૂતી[7]. તસ્યાસ્ તયૈવ પ્રત્યુત્તર-પ્રાર્થનમ્.

પૂર્વ-પ્રસ્તુતાર્થ-લિઙ્ગ-સંબદ્ધમ્ અન્ય-જના:ગ્રહણીયં લૌકિકાર્થં વ્યર્થં વા વચનમ્ ઉદાસીના યા શ્રાવયેત્ સા વાત-દૂતી[8]. તસ્યા અપિ તયૈવ પ્રત્યુત્તર-પ્રાર્થનમ્
ઇતિ તાસાં વિશેષાઃ..5.4.63 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ

વિધવેક્ષણિકા દાસી ભિક્ષુકી શિલ્પ-કારિકા. પ્રવિશત્ય્ આસુ વિશ્વાસં દૂતી-કાર્યં ચ વિન્દતિ..

સંક્ષેપેણ દૂતી-કર્માણ્ય્ આહ
વિદ્વેષં ગ્રાહયેત્ પત્યૌ રમણીયાનિ વર્ણયેત્. ચિત્રાન્ સુરત-સંભોગાન્ અન્યાસામ્ અપિ દર્શયેત્..

નાયકસ્યાનુરાગં ચ પુનશ્ ચ રતિ-કૌશલમ્. પ્રાર્થનાં ચાધિક-સ્ત્રીભિર્ અવષ્ટમ્ભં ચ વર્ણયેત્..

અ:સંકલ્પિતમ્ અપ્ય્ અર્થમ્ ઉત્સૃષ્ટં દોષ-કારણાત્. પુનર્ આવર્તયત્ય્ એવ દૂતી વચન-કૌશલાત્((144))..