कामसूत्र · अध्याय 5.4

दर्शितेङ्गिताकारं तु प्रविरल-दर्शनाम्((142)) अ:पूर्वां च दूत्योपसर्पयेत्.

सैनां शीलतो ऽनुप्रविश्याख्यान-कपटैः सुभगं-करण-योगैर् लोक-वृत्तान्तैः कवि-कथाभिः पारदारिक-कथाभिश् च तस्याश् च रूप-विज्ञान-दाक्षिण्य-शीलानुप्रशंसाभिश् च तां रञ्जयेत्.

कथम् एवं-विधायास् तवायम् इत्थं-भूतः पतिर् इति चानुशयं ग्राहयेत्.

न तव सुभगे दास्यम् अपि कर्तुं युक्त इति ब्रूयात्.

मन्द-वेगताम् ईर्ष्यालुतां शठताम् अ:कृत-ज्ञतां चासंभोग-शीलतां कदर्यतां चपलताम् अन्यानि च यानि तस्मिन् गुप्तान्य् अस्या अभ्याशे सति सद्-भावे ऽतिशयेन भाषेत.

येन च दोषेणोद्विग्नां लक्षयेत् तेनैवानुप्रविशेत्.

यदासौ मृगी तदा नैव शशता-दोषः.

एतेनैव बडव-हस्तिनी-विषयश् चोक्तः.

नायिकाया एव तु विश्वास्यताम् उपलभ्य दूतीत्वेनोपसर्पयेत् प्रथम-साहसायां सूक्ष्म-भावायां चेति गोणिकापुत्रः.

सा नायकस्य चरितम् अनुलोमतां कामितानि च कथयेत्.

प्रसृत-सद्भावायां च युक्त्या कार्य-शरीरम् इत्थं वदेत्.

शृणु विचित्रम् इदं सुभगे त्वां किल दृष्त्वामुत्रासाव् इत्थं गोत्र-पुत्रो नायकश् चित्तोन्मादम् अनुभवति. प्रकृत्या सु:कुमारः कदा चिद् अन्यत्रापरिक्लिष्ट-पूर्वस् तपस्वी. ततो ऽधुना शक्यम् अनेन मरणम् अप्य् अनुभवितुम् इति वर्णयेत्.

तत्र सिद्धा द्वितीये ऽहनि वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादम् उपलक्ष्य पुनर् अपि कथां प्रवर्तयेत्.

शृण्वत्यां चाहल्याविमारक-शाकुन्तलादीन्य् अन्यान्य् अपि लौकिकानि च कथयेत् तद्-युक्तानि.

वृषतां चतुःषष्टि-विज्ञतां सौभाग्यं च नायकस्य. श्लाघनीयतां चास्य प्रच्छन्नं संप्रयोगं भूतम् अ:भूत-पूर्वं वा वर्णयेत्.

आकारं चास्य लक्षयेत्.

स:विहसितं दृष्ट्वा संभाषते.

आसने चोपनिमन्त्रयते.

क्वासितं क्व शयितं क्व भुक्तं क्व चेष्टितं किं वा कृतम् इति पृच्छति.

विविक्ते दर्शयत्य् आत्मानम्.

आख्यानकानि नियुङ्क्ते..5.4.22 चिन्तयन्ती निःश्वासीति विजृम्भते च.

प्रीति-दायं च ददाति.

इष्टेषूत्सवेषु च स्मरति.

पुनर्-दर्शनानुबन्धं विसृजति.

साधु-वादिनी सती किम् इदम् अ:शोभनम् अभिधत्स इति कथाम् अनुबध्नाति.

नायकस्य शाठ्य-चापल्य-संबद्धान् दोषान् ददाति.

पूर्व-प्रवृत्तं च तत्-संदर्शनं कथाभियोगं च स्वयम् अ:कथयन्ती तयोच्यमानम् आकाङ्क्षति.

नायक-मनोरथेषु च कथ्यमानेषु स:परिभवं नाम हसति. न च निर्वदतीति.

दूत्य् एनां दर्शिताकारां नायकाभिज्ञानैर् उपबृंहयेत्.

अ:संस्तुतां तु गुण-कथनैर् अनुराग-कथाभिश् चावर्जयेत्.

नासंस्तुतादृष्टाकारयोर् दूत्यम् अस्तीत्य् औद्दालकिः.

अ:संस्तुतयोर् अपि संसृष्टाकारयोर् अस्तीति बाभ्रवीयाः.

संस्तुतयोर् अप्य् अ:संसृष्टाकारयोर् अस्तीति गोणिकापुत्रः.

अ:संस्तुतयोर् अ:दृष्टाकारयोर् अपि दूती-प्रत्ययाद् इति वात्स्यायनः.

तासां मनो-हराण्य् उपायनानि ताम्बूलम् अनुलेपनं स्रजम् अङ्गुलीयकं वासो वा तेन प्रहितं दर्शयेत्.

तेषु नायकस्य यथार्थं नख-दशन-पदानि तानि तानि च चिह्नानि स्युः.

वाससि च कुङ्कुमाङ्कम् अञ्जलिं निदद्यात्.

पत्र-च्छेद्यानि नानाभिप्रायाकृतीनि दर्शयेत्. लेख-पत्त्र-गर्भाणि कर्ण-पत्त्राण्य् आपीडांश् च.

तेषु स्व-मनोरथाख्यापनम्. प्रतिप्राभृत-दाने((143)) चैनां नियोजयेत्.

एवं कृत-परस्पर-परिग्रहयोश् च दूती-प्रत्ययः समागमः.

स तु देवताभिगमने यात्रायाम् उद्यान-क्रीडायां जलावतरणे विवाहे यज्ञ-व्यसनोत्सवेष्व् अग्न्य्-उत्पाते चौर-विभ्रमे जनपदस्य चक्रारोहणे प्रेक्ष-व्यापारेषु तेषु तेषु च कार्येष्व् इति बाभ्रवीयाः.

सखी-भिक्षुकी-क्षपणिका-तापसी-भवनेषु सुखोपाय इति गोणिकापुत्रः.

तस्या एव तु गेहे विदित-निष्क्रम-प्रवेशे चिन्तितात्यय-प्रतीकारे प्रवेशनम् उपपन्नं निष्क्रमणम् अ:विज्ञात-कालं च तन् नित्यं सुखोपायं चेति वात्स्यायनः.

निसृष्टार्था[1] परिमितार्था[2] पत्र-हारी[3] स्वयंदूती[4] मूढ-दूती[5] भार्या-दूती[6] मूक-दूती[7] वात-दूती[8] चेति दूती-विशेषाः.

नायकस्य नायिकायाश् च यथामनीषितम् अर्थम् उपलभ्य स्व-बुद्ध्या कार्य-संपादिनी निसृष्टार्था[1].

सा प्रायेण संस्तुत-संभाषणयोः.

नायिकया प्रयुक्ता अ:संस्तुत-संभाषणयोर् अपि.

कौतुकाच् चानुरूपौ युक्ताव् इमौ परस्परस्येत्य् अ:संस्तुतयोर् अपि.

कार्यैकदेशम् अभियोगैकदेशं चोपलभ्य शेषं संपादयतीति परिमितार्था[2].

सा दृष्ट-परस्पराकारयोः प्रविरल-दर्शनयोः.

संदेश-मात्रं प्रापयतीति पत्र-हारी[3].

सा प्रगाढ-सद्भावयोः संसृष्टयोश् च देश-काल-संबोधनार्थम्.

दौत्येन प्रहितान्यया स्वयम् एव नायकम् अभिगच्छेद् अजानती नाम तेन सहोपभोगं स्वाप्ने वा कथयेत्. गोत्र-स्खलितं भार्यां चास्य निन्देत्. त्द्-व्यपदेशेन स्वयम् ईर्ष्यां दर्शयेत्. नख-दशन-चिह्नितं वा किं चिद् दद्यात्. भवते ऽहम् आदौ दातुं संकल्पितेति चाभिदधीत. मम भार्याया का रमणीयेति विविक्ते पर्यनुयुञ्जीत सा स्वयं-दूती[4].

तस्य विविक्ते दर्शनं प्रतिग्रहश् च.

प्रतिग्रह-च्छलेनान्याम् अभिसंधायास्याः संदेशाश्रवण-द्वारेण नायकं साधयेत् तां चोपहन्यात् सापि स्वयं-दूती[4].

एतया नायको ऽप्य् अन्य-दूतश् च व्याख्यातः.

नायक-भार्यां मुग्धां विश्वास्यायन्त्रणयानुप्रविश्य नायकस्य चेष्टितानि पृच्छेत्. योगाञ् शिक्षयेत्. साकारं मण्डयेत्. कोपम् एनां ग्राहयेत्. एवं च प्रतिपद्यस्वेति श्रावयेत्. स्वयं चास्यां नख-दशनपदानि निर्वर्तयेत्. तेन द्वारेण नायाकम् आकारयेत् सा मूढ-दूती[5].

तस्यास् तयैव प्रत्युत्तराणि योजयेत्.

स्व-भार्यां वा मूढं प्रयोज्य तया सह विश्वासेन योजयित्वा तयैवाकारयेत्. आत्मनश् च वैचक्षण्यं प्रकाशयेत्. सा भार्या-दुती[6] तस्यास् तयैवाकार-ग्रहणम्.

बालां वा परिचारिकाम् अ:दोष-ज्ञाम् अ:दुष्टेनोपायेन प्रहिणुयात्. तत्र स्रजि कर्णपत्त्रे वा गूढ-लेख-निधानं नख-दशन-पदम् वा सा मूक-दूती[7]. तस्यास् तयैव प्रत्युत्तर-प्रार्थनम्.

पूर्व-प्रस्तुतार्थ-लिङ्ग-संबद्धम् अन्य-जना:ग्रहणीयं लौकिकार्थं व्यर्थं वा वचनम् उदासीना या श्रावयेत् सा वात-दूती[8]. तस्या अपि तयैव प्रत्युत्तर-प्रार्थनम्
इति तासां विशेषाः..5.4.63 भवन्ति चात्र श्लोकाः

विधवेक्षणिका दासी भिक्षुकी शिल्प-कारिका. प्रविशत्य् आसु विश्वासं दूती-कार्यं च विन्दति..

संक्षेपेण दूती-कर्माण्य् आह
विद्वेषं ग्राहयेत् पत्यौ रमणीयानि वर्णयेत्. चित्रान् सुरत-संभोगान् अन्यासाम् अपि दर्शयेत्..

नायकस्यानुरागं च पुनश् च रति-कौशलम्. प्रार्थनां चाधिक-स्त्रीभिर् अवष्टम्भं च वर्णयेत्..

अ:संकल्पितम् अप्य् अर्थम् उत्सृष्टं दोष-कारणात्. पुनर् आवर्तयत्य् एव दूती वचन-कौशलात्((144))..