Kāmasūtra · Chapter 2.1

śaśo vṛṣo 'śva iti liṅgato nāyaka-viśeṣāḥ. nāyikā punar mṛgī baḍavā hastinī ceti.

tatra sa:dṛśa-saṃprayoge sama-ratāni trīṇi.

viparyayeṇa vi:ṣamāṇi ṣaṭ. vi:ṣameṣv api puruṣādhikyaṃ ced an:antara-saṃprayoge dve ucca-rate. vyavahitam ekam ucca-tara-ratam. viparyaye punar dve nīca-rate. vyavahitam ekaṃ nīca-tara-rataṃ ca. teṣu samāni śreṣṭhāni. tara-śabdāṅkite dve kaniṣṭhe. śeṣāṇi madhyamāni.

sāmye 'py uccāṅkaṃ nīcāṅkāj jyāyaḥ. iti pramāṇato nava-ratāni.

yasya saṃprayoga-kāle prītir udāsīnā vīryam alpaṃ kṣatāni ca na sahate sa manda-vegaḥ.

tad-viparyayau madhyama-caṇḍa-vegau bhavataḥ. tathā nāyikāpi.

tatrāpi pramāṇavad eva nava-ratāni.

tadvat kālato 'pi śīghra-madhya-cira-kālā nāyakāḥ.

tatra striyāṃ vivādaḥ.

na strī puruṣavad eva bhāvam adhigacchati.

sātatyāt tv asyāḥ puruṣeṇa kaṇḍūtir apanudyate.

sā punar ābhimānikena sukhena saṃsṛṣṭā rasāntaraṃ janayati tasmin sukha-buddhir asyāḥ.

puruṣa-pratīteś cān:abhijñatvāt kathaṃ te sukham iti praṣṭum a:śakyatvāt.

katham etad upalabhyata iti cet puruṣo hi ratim adhigamya svecchayā viramati na striyam apekṣate na tv evaṃ strīty auddālikaḥ.

tatraitat syāt cira-vege nāyake striyo 'nurajyante śīghra-vegasya bhāvam an:āsādyāvasāne 'bhyasūyinyo bhavanti. tat sarvaṃ bhāva-prāpter a:prāpteś ca lakṣaṇam.

tac ca na. kaṇḍūti-pratīkāro 'pi hi dīrgha-kālaṃ priya iti. etad upapadyata eva. tasmāt saṃdigdhatvād a:lakṣaṇam iti.

saṃyoge yoṣitaḥ puṃsā kaṇḍūtir apanudyate. tac cābhimāna-saṃsṛṣṭaṃ sukham ity abhidhīyate..

sātatyād yuvatir ārambhāt prabhṛti bhāvam adhigacchati. puruṣaḥ punar anta eva. etad upapannataram. na hy a:satyāṃ bhāva-prāptau garbha-saṃbhava iti bābhravīyāḥ.

tatrāpi tāv evāśaṅkā-parihārau bhūyaḥ.

tatraitat syāt ṇ sātatyena rasa-prāptāv ārambha-kāle madhyastha-cittatā nāti:sahiṣṇutā ca. tataḥ krameṇādhiko rāga-yogaḥ śarīre nir:apekṣatvam ante ca virāmābhīpsety etad upapannam iti.

tac ca na. sāmānye 'pi bhrānti-saṃskāre kulāla-cakrasya bhramarakasya vā bhrāntāv eva vartamānasya prārambhe manda-vegatā tataś ca krameṇa pūraṇaṃ vegasyety upapadyate. dhātu-kṣayāc ca virāmābhīpseti. tasmād an:ākṣepaḥ.

suratānte sukhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ tu satataṃ sukham. dhātu-kṣaya-nimittā ca virāmecchopajāyate..

tasmāt puruṣavad eva yoṣito 'pi rasa-vyaktir draṣṭavyā.

kathaṃ hi samānāyām evākṛtāv ekārtham abhiprapannayoḥ kārya-vailakṣaṇyaṃ syāt.

upāya-vailakṣaṇyād abhimāna-vailakṣaṇyāc ca.

katham upāya-vailakṣaṇyaṃ tu sargāt. kartā hi puruṣo 'dhikaraṇaṃ yuvatiḥ. anyathā hi kartā kriyāṃ pratipadyate 'nyathā cādhāraḥ. tasmāc copāya-vailakṣaṇyāt sargād abhimāna-vailakṣaṇyam api bhavati. abhiyoktāham iti puruṣo 'nurajyate. abhiyuktāham aneneti yuvatir iti vātsyāyanaḥ.

tatraitat syād upāya-vailakṣaṇyavad eva hi kārya-vailakṣaṇyam api kasmān na syād iti. tac ca na. hetumad upāya-vailakṣaṇyam. tatra kartr-ādhārayor bhinna-lakṣaṇatvād a:hetumat-kārya-vailakṣaṇyam anyāyyaṃ syāt. ākṛter a:bhedād iti.

tatraitat syāt. saṃhatya kārakair eko 'rtho 'bhinirvartyate. pṛthak pṛthak svārtha-sādhakau punar imau tad a:yuktam iti.

tac ca na. yugapad an:ekārtha-siddhir api dṛśyate. yathā meṣayor abhighāte kapitthayor bhede mallayor yuddha iti. na tatra kāraka-bheda iti ced ihāpi na vastu-bheda iti. upāya-vailakṣaṇyaṃ tu sargād iti tad abhihitaṃ purastāt. tenobhayor api sadṛśī sukha-pratipattir iti.

jāter a:bhedād daṃpatyoḥ sa:dṛśam sukham iṣyate. tasmāt tathopacaryā strī yathāgre prāpnuyād ratim...2.1.31 sa:dṛśatvasya siddhatvāt kāla-yogīny api bhāvato 'pi kālataḥ pramāṇavad eva nava ratāni.

raso ratiḥ prītir bhāvo rāgo vegaḥ samāptir iti rati-paryāyāḥ. saṃprayogo rataṃ rahaḥ śayanaṃ mohanaṃ surata-paryāyāḥ.

pramāṇa-kāla-bhāva-jānāṃ saṃprayogānām ekaikasya nava-vidhatvāt teṣāṃ vyatikare surata-saṃkhyā na śakyate kartum. ati:bahutvāt.

teṣu tarkād upacārān prayojayed iti vātsyāyanaḥ.

prathama-rate caṇḍa-vegatā śīghra-kālatā ca puruṣasya tad-viparītam uttareṣu. yoṣitaḥ punar etad eva viparītam. ā dhātu-kṣayāt.

prāk ca strī-dhātu-kṣayāt puruṣa-dhātu-kṣaya iti prāyovādaḥ.

mṛdutvād upamṛdyatvān nisargāc caiva yoṣitaḥ. prāpnuvanty āśu tāḥ prītim ity ācāryā vyavasthitāḥ..

etāvad eva yuktānāṃ vyākhyātaṃ sāmprayogikam. mandānām avabodhārthaṃ vistaro 'taḥ pravakṣyate((7)).
section (prakaraṇa)7

abhyāsād abhimānāc ca tathā saṃpratyayād api. viṣayebhyaś ca tantra-jñāḥ prītim āhuś catur-vidhām..

śabdādibhyo bahir:bhūtā yā karmābhyāsa-lakṣaṇā. prītiḥ sābhyāsikī jñeyā mṛgayādiṣu karmasu..

an:abhyasteṣv api purā karmasv a:viṣayātmikā. saṃkalpāj jāyate prītir yā sā syād ābhimānikī..

prakṛter yā tṛtīyasyāḥ striyāś caivopariṣṭake. teṣu teṣu ca vijñeyā cumabanādiṣu karmasu..

nānyo 'yam iti yatra syād anyasmin prīti-kāraṇe. tantra-jñaiḥ kathyate sāpi prītiḥ saṃpratyayātmikā..

pratyakṣā lokataḥ siddhā yā prītir viṣayātmikā. pradhāna-phalavattvāt sā tad-arthāś cetarā api..

prītīr etāḥ parāmṛśya śāstrataḥ śāstra-lakṣaṇāḥ. yo yathā vartate bhāvas taṃ tathaiva prayojayet((8))..