कामसूत्र · अध्याय 2.1

शशो वृषो ऽश्व इति लिङ्गतो नायक-विशेषाः. नायिका पुनर् मृगी बडवा हस्तिनी चेति.

तत्र स:दृश-संप्रयोगे सम-रतानि त्रीणि.

विपर्ययेण वि:षमाणि षट्. वि:षमेष्व् अपि पुरुषाधिक्यं चेद् अन्:अन्तर-संप्रयोगे द्वे उच्च-रते. व्यवहितम् एकम् उच्च-तर-रतम्. विपर्यये पुनर् द्वे नीच-रते. व्यवहितम् एकं नीच-तर-रतं च. तेषु समानि श्रेष्ठानि. तर-शब्दाङ्किते द्वे कनिष्ठे. शेषाणि मध्यमानि.

साम्ये ऽप्य् उच्चाङ्कं नीचाङ्काज् ज्यायः. इति प्रमाणतो नव-रतानि.

यस्य संप्रयोग-काले प्रीतिर् उदासीना वीर्यम् अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्द-वेगः.

तद्-विपर्ययौ मध्यम-चण्ड-वेगौ भवतः. तथा नायिकापि.

तत्रापि प्रमाणवद् एव नव-रतानि.

तद्वत् कालतो ऽपि शीघ्र-मध्य-चिर-काला नायकाः.

तत्र स्त्रियां विवादः.

न स्त्री पुरुषवद् एव भावम् अधिगच्छति.

सातत्यात् त्व् अस्याः पुरुषेण कण्डूतिर् अपनुद्यते.

सा पुनर् आभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रसान्तरं जनयति तस्मिन् सुख-बुद्धिर् अस्याः.

पुरुष-प्रतीतेश् चान्:अभिज्ञत्वात् कथं ते सुखम् इति प्रष्टुम् अ:शक्यत्वात्.

कथम् एतद् उपलभ्यत इति चेत् पुरुषो हि रतिम् अधिगम्य स्वेच्छया विरमति न स्त्रियम् अपेक्षते न त्व् एवं स्त्रीत्य् औद्दालिकः.

तत्रैतत् स्यात् चिर-वेगे नायके स्त्रियो ऽनुरज्यन्ते शीघ्र-वेगस्य भावम् अन्:आसाद्यावसाने ऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति. तत् सर्वं भाव-प्राप्तेर् अ:प्राप्तेश् च लक्षणम्.

तच् च न. कण्डूति-प्रतीकारो ऽपि हि दीर्घ-कालं प्रिय इति. एतद् उपपद्यत एव. तस्मात् संदिग्धत्वाद् अ:लक्षणम् इति.

संयोगे योषितः पुंसा कण्डूतिर् अपनुद्यते. तच् चाभिमान-संसृष्टं सुखम् इत्य् अभिधीयते..

सातत्याद् युवतिर् आरम्भात् प्रभृति भावम् अधिगच्छति. पुरुषः पुनर् अन्त एव. एतद् उपपन्नतरम्. न ह्य् अ:सत्यां भाव-प्राप्तौ गर्भ-संभव इति बाभ्रवीयाः.

तत्रापि ताव् एवाशङ्का-परिहारौ भूयः.

तत्रैतत् स्यात् ण् सातत्येन रस-प्राप्ताव् आरम्भ-काले मध्यस्थ-चित्तता नाति:सहिष्णुता च. ततः क्रमेणाधिको राग-योगः शरीरे निर्:अपेक्षत्वम् अन्ते च विरामाभीप्सेत्य् एतद् उपपन्नम् इति.

तच् च न. सामान्ये ऽपि भ्रान्ति-संस्कारे कुलाल-चक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्ताव् एव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्द-वेगता ततश् च क्रमेण पूरणं वेगस्येत्य् उपपद्यते. धातु-क्षयाच् च विरामाभीप्सेति. तस्माद् अन्:आक्षेपः.

सुरतान्ते सुखं पुंसां स्त्रीणां तु सततं सुखम्. धातु-क्षय-निमित्ता च विरामेच्छोपजायते..

तस्मात् पुरुषवद् एव योषितो ऽपि रस-व्यक्तिर् द्रष्टव्या.

कथं हि समानायाम् एवाकृताव् एकार्थम् अभिप्रपन्नयोः कार्य-वैलक्षण्यं स्यात्.

उपाय-वैलक्षण्याद् अभिमान-वैलक्षण्याच् च.

कथम् उपाय-वैलक्षण्यं तु सर्गात्. कर्ता हि पुरुषो ऽधिकरणं युवतिः. अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यते ऽन्यथा चाधारः. तस्माच् चोपाय-वैलक्षण्यात् सर्गाद् अभिमान-वैलक्षण्यम् अपि भवति. अभियोक्ताहम् इति पुरुषो ऽनुरज्यते. अभियुक्ताहम् अनेनेति युवतिर् इति वात्स्यायनः.

तत्रैतत् स्याद् उपाय-वैलक्षण्यवद् एव हि कार्य-वैलक्षण्यम् अपि कस्मान् न स्याद् इति. तच् च न. हेतुमद् उपाय-वैलक्षण्यम्. तत्र कर्त्र्-आधारयोर् भिन्न-लक्षणत्वाद् अ:हेतुमत्-कार्य-वैलक्षण्यम् अन्याय्यं स्यात्. आकृतेर् अ:भेदाद् इति.

तत्रैतत् स्यात्. संहत्य कारकैर् एको ऽर्थो ऽभिनिर्वर्त्यते. पृथक् पृथक् स्वार्थ-साधकौ पुनर् इमौ तद् अ:युक्तम् इति.

तच् च न. युगपद् अन्:एकार्थ-सिद्धिर् अपि दृश्यते. यथा मेषयोर् अभिघाते कपित्थयोर् भेदे मल्लयोर् युद्ध इति. न तत्र कारक-भेद इति चेद् इहापि न वस्तु-भेद इति. उपाय-वैलक्षण्यं तु सर्गाद् इति तद् अभिहितं पुरस्तात्. तेनोभयोर् अपि सदृशी सुख-प्रतिपत्तिर् इति.

जातेर् अ:भेदाद् दंपत्योः स:दृशम् सुखम् इष्यते. तस्मात् तथोपचर्या स्त्री यथाग्रे प्राप्नुयाद् रतिम्...2.1.31 स:दृशत्वस्य सिद्धत्वात् काल-योगीन्य् अपि भावतो ऽपि कालतः प्रमाणवद् एव नव रतानि.

रसो रतिः प्रीतिर् भावो रागो वेगः समाप्तिर् इति रति-पर्यायाः. संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरत-पर्यायाः.

प्रमाण-काल-भाव-जानां संप्रयोगानाम् एकैकस्य नव-विधत्वात् तेषां व्यतिकरे सुरत-संख्या न शक्यते कर्तुम्. अति:बहुत्वात्.

तेषु तर्काद् उपचारान् प्रयोजयेद् इति वात्स्यायनः.

प्रथम-रते चण्ड-वेगता शीघ्र-कालता च पुरुषस्य तद्-विपरीतम् उत्तरेषु. योषितः पुनर् एतद् एव विपरीतम्. आ धातु-क्षयात्.

प्राक् च स्त्री-धातु-क्षयात् पुरुष-धातु-क्षय इति प्रायोवादः.

मृदुत्वाद् उपमृद्यत्वान् निसर्गाच् चैव योषितः. प्राप्नुवन्त्य् आशु ताः प्रीतिम् इत्य् आचार्या व्यवस्थिताः..

एतावद् एव युक्तानां व्याख्यातं साम्प्रयोगिकम्. मन्दानाम् अवबोधार्थं विस्तरो ऽतः प्रवक्ष्यते((7)).
सेच्तिओन् (प्रकरण)7

अभ्यासाद् अभिमानाच् च तथा संप्रत्ययाद् अपि. विषयेभ्यश् च तन्त्र-ज्ञाः प्रीतिम् आहुश् चतुर्-विधाम्..

शब्दादिभ्यो बहिर्:भूता या कर्माभ्यास-लक्षणा. प्रीतिः साभ्यासिकी ज्ञेया मृगयादिषु कर्मसु..

अन्:अभ्यस्तेष्व् अपि पुरा कर्मस्व् अ:विषयात्मिका. संकल्पाज् जायते प्रीतिर् या सा स्याद् आभिमानिकी..

प्रकृतेर् या तृतीयस्याः स्त्रियाश् चैवोपरिष्टके. तेषु तेषु च विज्ञेया चुमबनादिषु कर्मसु..

नान्यो ऽयम् इति यत्र स्याद् अन्यस्मिन् प्रीति-कारणे. तन्त्र-ज्ञैः कथ्यते सापि प्रीतिः संप्रत्ययात्मिका..

प्रत्यक्षा लोकतः सिद्धा या प्रीतिर् विषयात्मिका. प्रधान-फलवत्त्वात् सा तद्-अर्थाश् चेतरा अपि..

प्रीतीर् एताः परामृश्य शास्त्रतः शास्त्र-लक्षणाः. यो यथा वर्तते भावस् तं तथैव प्रयोजयेत्((8))..