કામસૂત્ર · અધ્યાય 2.1

શશો વૃષો ઽશ્વ ઇતિ લિઙ્ગતો નાયક-વિશેષાઃ. નાયિકા પુનર્ મૃગી બડવા હસ્તિની ચેતિ.

તત્ર સ:દૃશ-સંપ્રયોગે સમ-રતાનિ ત્રીણિ.

વિપર્યયેણ વિ:ષમાણિ ષટ્. વિ:ષમેષ્વ્ અપિ પુરુષાધિક્યં ચેદ્ અન્:અન્તર-સંપ્રયોગે દ્વે ઉચ્ચ-રતે. વ્યવહિતમ્ એકમ્ ઉચ્ચ-તર-રતમ્. વિપર્યયે પુનર્ દ્વે નીચ-રતે. વ્યવહિતમ્ એકં નીચ-તર-રતં ચ. તેષુ સમાનિ શ્રેષ્ઠાનિ. તર-શબ્દાઙ્કિતે દ્વે કનિષ્ઠે. શેષાણિ મધ્યમાનિ.

સામ્યે ઽપ્ય્ ઉચ્ચાઙ્કં નીચાઙ્કાજ્ જ્યાયઃ. ઇતિ પ્રમાણતો નવ-રતાનિ.

યસ્ય સંપ્રયોગ-કાલે પ્રીતિર્ ઉદાસીના વીર્યમ્ અલ્પં ક્ષતાનિ ચ ન સહતે સ મન્દ-વેગઃ.

તદ્-વિપર્યયૌ મધ્યમ-ચણ્ડ-વેગૌ ભવતઃ. તથા નાયિકાપિ.

તત્રાપિ પ્રમાણવદ્ એવ નવ-રતાનિ.

તદ્વત્ કાલતો ઽપિ શીઘ્ર-મધ્ય-ચિર-કાલા નાયકાઃ.

તત્ર સ્ત્રિયાં વિવાદઃ.

ન સ્ત્રી પુરુષવદ્ એવ ભાવમ્ અધિગચ્છતિ.

સાતત્યાત્ ત્વ્ અસ્યાઃ પુરુષેણ કણ્ડૂતિર્ અપનુદ્યતે.

સા પુનર્ આભિમાનિકેન સુખેન સંસૃષ્ટા રસાન્તરં જનયતિ તસ્મિન્ સુખ-બુદ્ધિર્ અસ્યાઃ.

પુરુષ-પ્રતીતેશ્ ચાન્:અભિજ્ઞત્વાત્ કથં તે સુખમ્ ઇતિ પ્રષ્ટુમ્ અ:શક્યત્વાત્.

કથમ્ એતદ્ ઉપલભ્યત ઇતિ ચેત્ પુરુષો હિ રતિમ્ અધિગમ્ય સ્વેચ્છયા વિરમતિ ન સ્ત્રિયમ્ અપેક્ષતે ન ત્વ્ એવં સ્ત્રીત્ય્ ઔદ્દાલિકઃ.

તત્રૈતત્ સ્યાત્ ચિર-વેગે નાયકે સ્ત્રિયો ઽનુરજ્યન્તે શીઘ્ર-વેગસ્ય ભાવમ્ અન્:આસાદ્યાવસાને ઽભ્યસૂયિન્યો ભવન્તિ. તત્ સર્વં ભાવ-પ્રાપ્તેર્ અ:પ્રાપ્તેશ્ ચ લક્ષણમ્.

તચ્ ચ ન. કણ્ડૂતિ-પ્રતીકારો ઽપિ હિ દીર્ઘ-કાલં પ્રિય ઇતિ. એતદ્ ઉપપદ્યત એવ. તસ્માત્ સંદિગ્ધત્વાદ્ અ:લક્ષણમ્ ઇતિ.

સંયોગે યોષિતઃ પુંસા કણ્ડૂતિર્ અપનુદ્યતે. તચ્ ચાભિમાન-સંસૃષ્ટં સુખમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે..

સાતત્યાદ્ યુવતિર્ આરમ્ભાત્ પ્રભૃતિ ભાવમ્ અધિગચ્છતિ. પુરુષઃ પુનર્ અન્ત એવ. એતદ્ ઉપપન્નતરમ્. ન હ્ય્ અ:સત્યાં ભાવ-પ્રાપ્તૌ ગર્ભ-સંભવ ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.

તત્રાપિ તાવ્ એવાશઙ્કા-પરિહારૌ ભૂયઃ.

તત્રૈતત્ સ્યાત્ ણ્ સાતત્યેન રસ-પ્રાપ્તાવ્ આરમ્ભ-કાલે મધ્યસ્થ-ચિત્તતા નાતિ:સહિષ્ણુતા ચ. તતઃ ક્રમેણાધિકો રાગ-યોગઃ શરીરે નિર્:અપેક્ષત્વમ્ અન્તે ચ વિરામાભીપ્સેત્ય્ એતદ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ.

તચ્ ચ ન. સામાન્યે ઽપિ ભ્રાન્તિ-સંસ્કારે કુલાલ-ચક્રસ્ય ભ્રમરકસ્ય વા ભ્રાન્તાવ્ એવ વર્તમાનસ્ય પ્રારમ્ભે મન્દ-વેગતા તતશ્ ચ ક્રમેણ પૂરણં વેગસ્યેત્ય્ ઉપપદ્યતે. ધાતુ-ક્ષયાચ્ ચ વિરામાભીપ્સેતિ. તસ્માદ્ અન્:આક્ષેપઃ.

સુરતાન્તે સુખં પુંસાં સ્ત્રીણાં તુ સતતં સુખમ્. ધાતુ-ક્ષય-નિમિત્તા ચ વિરામેચ્છોપજાયતે..

તસ્માત્ પુરુષવદ્ એવ યોષિતો ઽપિ રસ-વ્યક્તિર્ દ્રષ્ટવ્યા.

કથં હિ સમાનાયામ્ એવાકૃતાવ્ એકાર્થમ્ અભિપ્રપન્નયોઃ કાર્ય-વૈલક્ષણ્યં સ્યાત્.

ઉપાય-વૈલક્ષણ્યાદ્ અભિમાન-વૈલક્ષણ્યાચ્ ચ.

કથમ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યં તુ સર્ગાત્. કર્તા હિ પુરુષો ઽધિકરણં યુવતિઃ. અન્યથા હિ કર્તા ક્રિયાં પ્રતિપદ્યતે ઽન્યથા ચાધારઃ. તસ્માચ્ ચોપાય-વૈલક્ષણ્યાત્ સર્ગાદ્ અભિમાન-વૈલક્ષણ્યમ્ અપિ ભવતિ. અભિયોક્તાહમ્ ઇતિ પુરુષો ઽનુરજ્યતે. અભિયુક્તાહમ્ અનેનેતિ યુવતિર્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રૈતત્ સ્યાદ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યવદ્ એવ હિ કાર્ય-વૈલક્ષણ્યમ્ અપિ કસ્માન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ. તચ્ ચ ન. હેતુમદ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યમ્. તત્ર કર્ત્ર્-આધારયોર્ ભિન્ન-લક્ષણત્વાદ્ અ:હેતુમત્-કાર્ય-વૈલક્ષણ્યમ્ અન્યાય્યં સ્યાત્. આકૃતેર્ અ:ભેદાદ્ ઇતિ.

તત્રૈતત્ સ્યાત્. સંહત્ય કારકૈર્ એકો ઽર્થો ઽભિનિર્વર્ત્યતે. પૃથક્ પૃથક્ સ્વાર્થ-સાધકૌ પુનર્ ઇમૌ તદ્ અ:યુક્તમ્ ઇતિ.

તચ્ ચ ન. યુગપદ્ અન્:એકાર્થ-સિદ્ધિર્ અપિ દૃશ્યતે. યથા મેષયોર્ અભિઘાતે કપિત્થયોર્ ભેદે મલ્લયોર્ યુદ્ધ ઇતિ. ન તત્ર કારક-ભેદ ઇતિ ચેદ્ ઇહાપિ ન વસ્તુ-ભેદ ઇતિ. ઉપાય-વૈલક્ષણ્યં તુ સર્ગાદ્ ઇતિ તદ્ અભિહિતં પુરસ્તાત્. તેનોભયોર્ અપિ સદૃશી સુખ-પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ.

જાતેર્ અ:ભેદાદ્ દંપત્યોઃ સ:દૃશમ્ સુખમ્ ઇષ્યતે. તસ્માત્ તથોપચર્યા સ્ત્રી યથાગ્રે પ્રાપ્નુયાદ્ રતિમ્...2.1.31 સ:દૃશત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ કાલ-યોગીન્ય્ અપિ ભાવતો ઽપિ કાલતઃ પ્રમાણવદ્ એવ નવ રતાનિ.

રસો રતિઃ પ્રીતિર્ ભાવો રાગો વેગઃ સમાપ્તિર્ ઇતિ રતિ-પર્યાયાઃ. સંપ્રયોગો રતં રહઃ શયનં મોહનં સુરત-પર્યાયાઃ.

પ્રમાણ-કાલ-ભાવ-જાનાં સંપ્રયોગાનામ્ એકૈકસ્ય નવ-વિધત્વાત્ તેષાં વ્યતિકરે સુરત-સંખ્યા ન શક્યતે કર્તુમ્. અતિ:બહુત્વાત્.

તેષુ તર્કાદ્ ઉપચારાન્ પ્રયોજયેદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

પ્રથમ-રતે ચણ્ડ-વેગતા શીઘ્ર-કાલતા ચ પુરુષસ્ય તદ્-વિપરીતમ્ ઉત્તરેષુ. યોષિતઃ પુનર્ એતદ્ એવ વિપરીતમ્. આ ધાતુ-ક્ષયાત્.

પ્રાક્ ચ સ્ત્રી-ધાતુ-ક્ષયાત્ પુરુષ-ધાતુ-ક્ષય ઇતિ પ્રાયોવાદઃ.

મૃદુત્વાદ્ ઉપમૃદ્યત્વાન્ નિસર્ગાચ્ ચૈવ યોષિતઃ. પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ આશુ તાઃ પ્રીતિમ્ ઇત્ય્ આચાર્યા વ્યવસ્થિતાઃ..

એતાવદ્ એવ યુક્તાનાં વ્યાખ્યાતં સામ્પ્રયોગિકમ્. મન્દાનામ્ અવબોધાર્થં વિસ્તરો ઽતઃ પ્રવક્ષ્યતે((7)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)7

અભ્યાસાદ્ અભિમાનાચ્ ચ તથા સંપ્રત્યયાદ્ અપિ. વિષયેભ્યશ્ ચ તન્ત્ર-જ્ઞાઃ પ્રીતિમ્ આહુશ્ ચતુર્-વિધામ્..

શબ્દાદિભ્યો બહિર્:ભૂતા યા કર્માભ્યાસ-લક્ષણા. પ્રીતિઃ સાભ્યાસિકી જ્ઞેયા મૃગયાદિષુ કર્મસુ..

અન્:અભ્યસ્તેષ્વ્ અપિ પુરા કર્મસ્વ્ અ:વિષયાત્મિકા. સંકલ્પાજ્ જાયતે પ્રીતિર્ યા સા સ્યાદ્ આભિમાનિકી..

પ્રકૃતેર્ યા તૃતીયસ્યાઃ સ્ત્રિયાશ્ ચૈવોપરિષ્ટકે. તેષુ તેષુ ચ વિજ્ઞેયા ચુમબનાદિષુ કર્મસુ..

નાન્યો ઽયમ્ ઇતિ યત્ર સ્યાદ્ અન્યસ્મિન્ પ્રીતિ-કારણે. તન્ત્ર-જ્ઞૈઃ કથ્યતે સાપિ પ્રીતિઃ સંપ્રત્યયાત્મિકા..

પ્રત્યક્ષા લોકતઃ સિદ્ધા યા પ્રીતિર્ વિષયાત્મિકા. પ્રધાન-ફલવત્ત્વાત્ સા તદ્-અર્થાશ્ ચેતરા અપિ..

પ્રીતીર્ એતાઃ પરામૃશ્ય શાસ્ત્રતઃ શાસ્ત્ર-લક્ષણાઃ. યો યથા વર્તતે ભાવસ્ તં તથૈવ પ્રયોજયેત્((8))..