Kāmasūtra · Chapter 1.2

śatāyur vai puruṣo vibhajya kālam anyonyānubaddhaṃ parasparasyānupaghātakaṃ trivargaṃ seveta.

bālye vidyā-grahaṇādīn arthān.

kāmaṃ ca yauvane.

sthāvire dharmaṃ mokṣaṃ ca.

a:nityatvād āyuṣo yathopapādaṃ vā seveta.

brahmacaryam eva tv ā vidyā-grahaṇāt. b) avabodhaḥ

a:laukikatvād a:dṛṣṭārthatvād a:pravṛttānāṃ ajñādīnāṃ śāstrāt pravartanam lauki[ka]tvād dṛṣṭārthatvāc ca pravṛttebhyaś ca māṃsa-bhakṣaṇādibhyaḥ śāstrād eva nivāraṇaṃ dharmaḥ.

taṃ śruter dharmajña-samavāyāc ca pratipadyeta.

vidyā-bhūmi-hiraṇya-paśu-dhānya-bhāṇḍopaskara-mitrādīnām arjanam arjitasya vivardhanam arthaḥ.

tam adhyakṣa-pracārād vārtā-samaya-vidbhyo vaṇigbhyaś ceti.

śrotra-tvak-caksur-jihvā-ghrāṇānām ātma-saṃyuktena manasādhiṣṭhitānāṃ sveṣu sveṣu viṣayeṣv ānukūlyataḥ pravṛttiḥ kāmaḥ.

sparśa-viśeṣa-viṣayāt tv asyābhimānika-sukhānuviddhā phalavaty artha-pratītiḥ prādhānyāt kāmaḥ.

taṃ kāma-sūtrān nāgarika-jana-samavāyāc ca pratipadyeta.

eṣāṃ samavāye pūrvaḥ pūrvo garīyān.

arthaś ca rājñaḥ. tan-mūlatvāl loka-yātrāyāḥ. veśyāyāś ca iti trivarga-pratipattiḥ((4)). c) saṃpratipattiḥ

dharmasyā:laukikatvāt tad-abhidāyakaṃ śāstraṃ yuktam. upāya-pūrvakatvād artha-siddheḥ. upāya-pratipattiḥ śāstrāt.

tiryag-yoniṣv api tu svayaṃ pravṛttatvāt kāmasya nityatvāc ca na śāstreṇa kṛtyam astīty ācāryāḥ.

saṃprayoga-parādhīnatvāt strī-puṃsayor upāyam apekṣate.

sā copāya-pratipattiḥ kāma-sūtrād iti vātsyāyanaḥ.

tiryag-yoniṣu punar an:āvṛtatvāt śtrī-jāteś ca ṛtau yāvad arthaṃ pravṛtter a:buddhi-pūrvakatvāc ca pravṛttīnām an:upāyaḥ pratyayaḥ.

na dharmāṃś caret. eṣyat-phalatvāt. saṃśayikatvāc ca.

ko hy a:bāliśo hasta-gataṃ para-gataṃ kuryāt.

varam adya kapotaḥ śvo mayūrāt.

varaṃ sāṃśayikān niṣkād a:sāṃśayikaḥ kārṣāpaṇaḥ. iti laukāyatikāḥ..1.2.25 śāstrasyān:abhiśaṅkatvād abhicārānuvyāhārayoś ca kva cit phala-darśanān nakṣatra-candra- sūrya-tārā-graha-cakrasya lokārthaṃ buddhi-pūrvakam iva pravṛtter darśanād varṇāśramācāra-sthiti-lakṣaṇatvāc ca lokayātrāyā hasta-gatasya ca bījasya bhaviṣyataḥ sasyārthe tyāga-darśanāc cared dharmān iti vātsyāyanaḥ.

nārthāṃś caret. prayatnato 'pi hy ete 'nuṣṭhīyamānā naiva kadā cit syuḥ an:anuṣṭhīyamānā api yadṛcchayā bhaveyuḥ.

tat sarvaṃ kāla-kāritam iti.

kāla eva hi puruṣān arthānarthayor jaya-parājayayoḥ sukha-duḥkhayoś ca sthāpayati.

kālena balir indraḥ kṛtaḥ. kālena vyaparopitaḥ. kāla eva punar apy enaṃ karteti kālakāraṇikāḥ.

puruṣa-kāra-pūrvakatvāt sarva-pravṛttīnām upāyaḥ pratyayaḥ.

a:vaśyaṃ-bhāvino 'py arthasyopāya-pūrvakatvād eva. na niṣkarmaṇo bhadram astīti vātsyāyanaḥ.

na kāmāṃś caret. dharmārthayoḥ pradhānayor evam anyeṣāṃ ca satāṃ pratyanīkatvāt. anarthajana-saṃsargam asad-vyavasāyam aśaucam an:āyatiṃ caite puruṣasya janayanti.

tathā pramādaṃ lāghavam a:pratyayam a:grāhyatāṃ ca.

bahavaś ca kāma-vaśa-gāḥ sa:gaṇā eva vinaṣṭāḥ śrūyante.

yathā dāṇḍakyo nāma bhojaḥ kāmād brāhmaṇa-kanyām abhimanyamānaḥ sa:bandhu-rāṣṭro vinanāśa((5)).

devarājaś ca_ahalyām ati-balaś ca kīcako draupadīṃ rāvaṇaś ca sītām apare cānye ca bahavo dṛśyante kāma-vaśa-gā vinaṣṭā ity arthacintakāḥ.

śarīra-sthiti-hetutvād āhāra-sa:dharmāṇo hi kāmāḥ. phala-bhūtāś ca dharmārthayoḥ.

boddhavyaṃ tu doṣeṣv iva. na hi bhikṣukāḥ santīti sthālyo nādhiśrīyante. na hi mṛgāḥ santīti yavā nopyanta iti vātsyāyanaḥ.

bhavanti cātra ślokāḥ
evam arthaṃ ca kāmaṃ ca dharmaṃ copācaran naraḥ. ihāmutra ca niḥśalyam atyantaṃ sukham aśnute..
1.2.40v1 kiṃ syāt paratrety āśaṅkā kārye yasmin na jāyate. na cārtha-ghnaṃ sukhaṃ ceti śiṣṭās tatra vyavasthitāḥ..
1.2.40v2 trivarga-sādhakaṃ yat syād dvayor ekasya vā punaḥ. kāryaṃ tad api kurvīta na tv ekārthaṃ dvi-bādhakam..