કામસૂત્ર · અધ્યાય 1.2

શતાયુર્ વૈ પુરુષો વિભજ્ય કાલમ્ અન્યોન્યાનુબદ્ધં પરસ્પરસ્યાનુપઘાતકં ત્રિવર્ગં સેવેત.

બાલ્યે વિદ્યા-ગ્રહણાદીન્ અર્થાન્.

કામં ચ યૌવને.

સ્થાવિરે ધર્મં મોક્ષં ચ.

અ:નિત્યત્વાદ્ આયુષો યથોપપાદં વા સેવેત.

બ્રહ્મચર્યમ્ એવ ત્વ્ આ વિદ્યા-ગ્રહણાત્. બ્) અવબોધઃ

અ:લૌકિકત્વાદ્ અ:દૃષ્ટાર્થત્વાદ્ અ:પ્રવૃત્તાનાં અજ્ઞાદીનાં શાસ્ત્રાત્ પ્રવર્તનમ્ લૌકિ[ક]ત્વાદ્ દૃષ્ટાર્થત્વાચ્ ચ પ્રવૃત્તેભ્યશ્ ચ માંસ-ભક્ષણાદિભ્યઃ શાસ્ત્રાદ્ એવ નિવારણં ધર્મઃ.

તં શ્રુતેર્ ધર્મજ્ઞ-સમવાયાચ્ ચ પ્રતિપદ્યેત.

વિદ્યા-ભૂમિ-હિરણ્ય-પશુ-ધાન્ય-ભાણ્ડોપસ્કર-મિત્રાદીનામ્ અર્જનમ્ અર્જિતસ્ય વિવર્ધનમ્ અર્થઃ.

તમ્ અધ્યક્ષ-પ્રચારાદ્ વાર્તા-સમય-વિદ્ભ્યો વણિગ્ભ્યશ્ ચેતિ.

શ્રોત્ર-ત્વક્-ચક્સુર્-જિહ્વા-ઘ્રાણાનામ્ આત્મ-સંયુક્તેન મનસાધિષ્ઠિતાનાં સ્વેષુ સ્વેષુ વિષયેષ્વ્ આનુકૂલ્યતઃ પ્રવૃત્તિઃ કામઃ.

સ્પર્શ-વિશેષ-વિષયાત્ ત્વ્ અસ્યાભિમાનિક-સુખાનુવિદ્ધા ફલવત્ય્ અર્થ-પ્રતીતિઃ પ્રાધાન્યાત્ કામઃ.

તં કામ-સૂત્રાન્ નાગરિક-જન-સમવાયાચ્ ચ પ્રતિપદ્યેત.

એષાં સમવાયે પૂર્વઃ પૂર્વો ગરીયાન્.

અર્થશ્ ચ રાજ્ઞઃ. તન્-મૂલત્વાલ્ લોક-યાત્રાયાઃ. વેશ્યાયાશ્ ચ ઇતિ ત્રિવર્ગ-પ્રતિપત્તિઃ((4)). ચ્) સંપ્રતિપત્તિઃ

ધર્મસ્યા:લૌકિકત્વાત્ તદ્-અભિદાયકં શાસ્ત્રં યુક્તમ્. ઉપાય-પૂર્વકત્વાદ્ અર્થ-સિદ્ધેઃ. ઉપાય-પ્રતિપત્તિઃ શાસ્ત્રાત્.

તિર્યગ્-યોનિષ્વ્ અપિ તુ સ્વયં પ્રવૃત્તત્વાત્ કામસ્ય નિત્યત્વાચ્ ચ ન શાસ્ત્રેણ કૃત્યમ્ અસ્તીત્ય્ આચાર્યાઃ.

સંપ્રયોગ-પરાધીનત્વાત્ સ્ત્રી-પુંસયોર્ ઉપાયમ્ અપેક્ષતે.

સા ચોપાય-પ્રતિપત્તિઃ કામ-સૂત્રાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તિર્યગ્-યોનિષુ પુનર્ અન્:આવૃતત્વાત્ શ્ત્રી-જાતેશ્ ચ ઋતૌ યાવદ્ અર્થં પ્રવૃત્તેર્ અ:બુદ્ધિ-પૂર્વકત્વાચ્ ચ પ્રવૃત્તીનામ્ અન્:ઉપાયઃ પ્રત્યયઃ.

ન ધર્માંશ્ ચરેત્. એષ્યત્-ફલત્વાત્. સંશયિકત્વાચ્ ચ.

કો હ્ય્ અ:બાલિશો હસ્ત-ગતં પર-ગતં કુર્યાત્.

વરમ્ અદ્ય કપોતઃ શ્વો મયૂરાત્.

વરં સાંશયિકાન્ નિષ્કાદ્ અ:સાંશયિકઃ કાર્ષાપણઃ. ઇતિ લૌકાયતિકાઃ..1.2.25 શાસ્ત્રસ્યાન્:અભિશઙ્કત્વાદ્ અભિચારાનુવ્યાહારયોશ્ ચ ક્વ ચિત્ ફલ-દર્શનાન્ નક્ષત્ર-ચન્દ્ર- સૂર્ય-તારા-ગ્રહ-ચક્રસ્ય લોકાર્થં બુદ્ધિ-પૂર્વકમ્ ઇવ પ્રવૃત્તેર્ દર્શનાદ્ વર્ણાશ્રમાચાર-સ્થિતિ-લક્ષણત્વાચ્ ચ લોકયાત્રાયા હસ્ત-ગતસ્ય ચ બીજસ્ય ભવિષ્યતઃ સસ્યાર્થે ત્યાગ-દર્શનાચ્ ચરેદ્ ધર્માન્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

નાર્થાંશ્ ચરેત્. પ્રયત્નતો ઽપિ હ્ય્ એતે ઽનુષ્ઠીયમાના નૈવ કદા ચિત્ સ્યુઃ અન્:અનુષ્ઠીયમાના અપિ યદૃચ્છયા ભવેયુઃ.

તત્ સર્વં કાલ-કારિતમ્ ઇતિ.

કાલ એવ હિ પુરુષાન્ અર્થાનર્થયોર્ જય-પરાજયયોઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચ સ્થાપયતિ.

કાલેન બલિર્ ઇન્દ્રઃ કૃતઃ. કાલેન વ્યપરોપિતઃ. કાલ એવ પુનર્ અપ્ય્ એનં કર્તેતિ કાલકારણિકાઃ.

પુરુષ-કાર-પૂર્વકત્વાત્ સર્વ-પ્રવૃત્તીનામ્ ઉપાયઃ પ્રત્યયઃ.

અ:વશ્યં-ભાવિનો ઽપ્ય્ અર્થસ્યોપાય-પૂર્વકત્વાદ્ એવ. ન નિષ્કર્મણો ભદ્રમ્ અસ્તીતિ વાત્સ્યાયનઃ.

ન કામાંશ્ ચરેત્. ધર્માર્થયોઃ પ્રધાનયોર્ એવમ્ અન્યેષાં ચ સતાં પ્રત્યનીકત્વાત્. અનર્થજન-સંસર્ગમ્ અસદ્-વ્યવસાયમ્ અશૌચમ્ અન્:આયતિં ચૈતે પુરુષસ્ય જનયન્તિ.

તથા પ્રમાદં લાઘવમ્ અ:પ્રત્યયમ્ અ:ગ્રાહ્યતાં ચ.

બહવશ્ ચ કામ-વશ-ગાઃ સ:ગણા એવ વિનષ્ટાઃ શ્રૂયન્તે.

યથા દાણ્ડક્યો નામ ભોજઃ કામાદ્ બ્રાહ્મણ-કન્યામ્ અભિમન્યમાનઃ સ:બન્ધુ-રાષ્ટ્રો વિનનાશ((5)).

દેવરાજશ્ ચ_અહલ્યામ્ અતિ-બલશ્ ચ કીચકો દ્રૌપદીં રાવણશ્ ચ સીતામ્ અપરે ચાન્યે ચ બહવો દૃશ્યન્તે કામ-વશ-ગા વિનષ્ટા ઇત્ય્ અર્થચિન્તકાઃ.

શરીર-સ્થિતિ-હેતુત્વાદ્ આહાર-સ:ધર્માણો હિ કામાઃ. ફલ-ભૂતાશ્ ચ ધર્માર્થયોઃ.

બોદ્ધવ્યં તુ દોષેષ્વ્ ઇવ. ન હિ ભિક્ષુકાઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્તે. ન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ યવા નોપ્યન્ત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
એવમ્ અર્થં ચ કામં ચ ધર્મં ચોપાચરન્ નરઃ. ઇહામુત્ર ચ નિઃશલ્યમ્ અત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે..
1.2.40વ્1 કિં સ્યાત્ પરત્રેત્ય્ આશઙ્કા કાર્યે યસ્મિન્ ન જાયતે. ન ચાર્થ-ઘ્નં સુખં ચેતિ શિષ્ટાસ્ તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ..
1.2.40વ્2 ત્રિવર્ગ-સાધકં યત્ સ્યાદ્ દ્વયોર્ એકસ્ય વા પુનઃ. કાર્યં તદ્ અપિ કુર્વીત ન ત્વ્ એકાર્થં દ્વિ-બાધકમ્..