Kalika Purana · Chapter 84
// caturaśītitamo'dhyāyaḥ //
//ṛṣaya ūcuḥ//
kathito bhavatā sargaḥ saṃśayaścāpi śātitāḥ/
tvatprasādānmahābhāga kṛtakṛtyā vayaṃ guro
bhūyaśca śrotumicchāmo vayametad dvijottama/
ko'nyo bhṛṅgī mahākālo jātau vetālabhairavau
vetālaṃ ca mahākālaṃ bhairavaṃ bhṛṅgiṇaṃ tathā/
śṛṇumo dvijaśārdūla kathameṣāṃ catuṣṭayam
//mārkaṇḍeya uvāca//
bhuvaṃ gate mahākāle mānuṣyasthe ca bhṛṅgiṇi/
vetālabhairavākhye ca tayorbhūte dvijottamāḥ
varalabdhe ca vetāle bhairave tena saṅgate/
andhakaṃ tapasā yuktaṃ bhṛṅgiṇaṃ cākaroddharaḥ
andhakastu haraṃ pūrvaṃ virudhyāpadamāgataḥ/
paścāddharaṃ samārādhya putro'bhūt tasya so'suraḥ
bhṛṅgisnehād bhṛṅgiṇaṃ taṃ saṃjñayā cākaroddharaḥ/
snehena tu mahākāle bāṇaṃ balisutaṃ haraḥ/
viṣṇunā chinnabāhuṃ tu mahākālamathākarot
evaṃ munivarasteṣāṃ saṃyataṃ ca catuṣṭayam/
vetālabhairavau bhṛṅgimahākālau hyanukramāt
//ṛṣayaṃ uvāca//
yat pṛṣṭaṃ sagareṇaiva munimaurvvaṃ mahādhiyam/
nītyā yaujyā yayā bhāryā suta ātmā'thavā guro
rājanītau satāṃ nītau sadācāre ca ye sthitāḥ/
viśeṣāstena ye proktā aurveṇa sumahātmanā
viśeṣeṇa dvijaśreṣṭha śrotuṃ samyak tapodhana/
icchāmastān mahābhāga kathayasva jagadguro
//mārkaṇḍeya uvāca//
ye ye viśeṣāḥ kathitā aurveṇa sumahātmanā/
tad vaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munisattamāḥ
śrutvaivaṃ sagaro rājā mantrakalpādikaṃ punaḥ/
viśeṣaṃ paripapraccha nītyādīnāṃ mahāmunim
//sagara uvāca//
yayā nītyā prayoktavyaḥ suta ātmā priyā tathā/
teṣām̐ viśeṣaiḥ sahitaṃ sadācāraṃ vadasva me
//aurvva uvāca//
krameṇa śṛṇu rājendra yayā nītyā niyojitāḥ/
ātmā suto vā bhāryā vā tadviśeṣaṃ śṛṇuṣva me
jñānavidyātapovṛddhān vayovṛddhān sudakṣiṇān/
seveta prathamaṃ viprānasūyāparivarjitān
tebhyāśca śṛṇuyāṃnnityaṃ vedaśāstraviniścayam/
yadūcuste ca tat kāryaṃ prājñaṃ caiva nṛpaścaret
pañcendriyāṇi pañcāśvāḥ śarīraṃ ratha ucyate/
ātmā rathī kaśā jñānaṃ sārathirmana ucyate
aśvān sudāntān kurvīta sārathiṃ cātmano vaśam/
kaśā dṛḍhā sadā kāryā śarīrasthiratā tathā
adāntāṃstu samāruhya saindhavān syandanī yathā/
aśvānāmicchayā gacchannutpathaṃ pratipadyate
tatrāvaśaḥ sārathistu svecchayā prerayan hayān/
nayet paravaśaṃ samyag prathitaṃ vīramapyuta
tathendriyāṇi nṛpatirviṣayāṇāṃ parigrahe/
svavaśyāni prakurvīta mano jñānaṃ dṛḍhaṃ tathā
jñāne dṛḍhe kaśāyāṃ ca dṛḍhāyāṃ nṛpasattama/
sārathiḥ svavaśo dāntānīśaḥ prerayituṃ hayān
ato nṛpaḥ svendriyāṇi vaśe kṛtvā manastathā/
jñānamārgamadhiṣṭhāya prakurvītātmano hitam
bhoktavyaṃ svecchayā bhūyo na kuryāllobhamāsave/
draṣṭavyamiti draṣṭavyaṃ na draṣṭavyaṃ ca svecchayā
śrotavyamiti śrotavyaṃ nādhikaṃ śravaṇe caret/
śāstratattva mṛte dhīraḥ śrutivaśyo bhavenna hi
evaṃ ghrāṇaṃ tvacaṃ cāpi vaśīkṛtyecchayā nṛpaḥ/
svecchayā nopabhuñjīta noddāmaṃ viṣayaṃ vrajet
evaṃ yadi bhavedrājā tadā sa syājjitendriyaḥ/
jitendriyatve hetuśca śāstravṛddhopasevanam
avṛddhasevyaśāstrajño nṛpaḥ śatruvaśo bhavet/
tasmācchāstramadhiṣṭhāya bhavedrājā jitendriyaḥ
dhṛtiḥ prāgalbhyasutsāho vākpaṭutvaṃ vivecanam/
dakṣatvaṃ dhārayiṣṇutvaṃ dānamaitrīkṛtajñatā
dṛḍhaśāsanatā satyaṃ śaucaṃ mativiniścayam/
parābhiprāyaveditvaṃ caritraṃ dhairyamāpadi
kleśadhāraṇaśaktiśca gurudevadvijārcanam/
anasūyā hyakopitvaṃ guṇānetānnṛpo'bhyaset
kāryākāryavibhāgaśca dharmārtho kāma eva ca/
satataṃ pratibudhyeta kuryādavasare'pi tat
sāmadānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśceti catuṣṭayam/
jñātvopāyāṃstu tatkāle tadupāyān prayojayet
sāmnastu viṣaye bhedo madhyamaḥ parikīrtitaḥ/
dānasya viṣaye sāma yogyamevopalakṣyate
dānasya viṣaye daṇḍo hyadhanaḥ parikīrtitaḥ/
daṇḍasya viṣaye dānaṃ tadapyadhamamucyate
sāmnastu gocare daṇḍo hyadhamādadhamaḥ smṛtaḥ/
saujanyaṃ satataṃ jñeyaṃ bhūbhṛto bhedadaṇḍayoḥ
sāmno dānasya ca tathā saujanyaṃ yāti gocare
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca harṣo māno madastathā/
etānatiśayān rājā śatrūniva viśātayet/
sevyāḥ kāle saṃyuktau te lobhagarvau vivarjayet
teja eva nṛpāṇāṃ tu tīvraṃ sūryasya vai yathā/
tatra garvaṃ rogayuktaṃ kāyavāṃstaṃ tu satyajet
ākheṭakākṣau strīsevā pānaṃ caivārthadūṣaṇam/
vāgdaṇḍayośca pāruṣyaṃ saptaitāni vivarjayet
parastrīṣu viraktāsu sevāmekāntatastyajet/
satīṣu nijanārīṣu yuktaṃ kuryānniveśanam
ratiputraphalā dārāstāṃstu naikāntatastyajet/
tayoḥ siddhayai striyaḥ sevyā varjayitvātisaktatām
mṛgāyāṃ tu pramādānāṃ sthānaṃ nityaṃ vivarjayet/
akṣāṃstathā na kurvīti satkāryāsaktināśanam
anyaiḥ kṛtaṃ kadācit tu seveta nātmanācaret/
akāryakaraṇe bījaṃ kṛtyānāṃ ca vivarjane
akālabhentrabhede ca kalahe satkṛtikṣaye/
varjayet satataṃ pānaṃ śaucamāṅgalyanāśanam
arthakṣayakaraṃ nityaṃ tyajeccaivātmadūṣaṇam/
abhiśasteṣu coreṣu ghātakeṣvātatāyiṣu
satataṃ pṛthivīpālo daṇḍapāruṣyamācaret/
nānyatra daṇḍapāruṣyaṃ kuryānnṛpatisattamaḥ
vākpāruṣyaṃ ca sarvatra naiva kuryāt kadācana/
rakṣaṇīyaṃ sadā satyaṃ satyamekaṃ parāyaṇam
kṣamāṃ tejasvitāṃ caiva prastāvānnṛpa ācaret/
yānāsanāśrayadvaidhasandhayo vigrahastathā
abhyaset ṣaḍguṇānetāṃsteṣāṃ sthānaṃ ca śāśvatam/
yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye
koṣe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate/
koṣe janapade daṇḍe caikaikatra trayaṃ trayam
prastāvādviniyuñjīta rakṣennaikāṃstatastvimān/
mitre śatrāvudāsīne prabhāvaṃ triṣvapīrayet
utsāho vijigīṣāyāṃ dharmakṛtye'ṣṭavargake/
śarīrayātrānirvāhe kriyeta satataṃ nṛpaiḥ
mantraniścayasambhūtāṃ buddhiṃ sarvatra yojayet/
amātye śātrave rājye putreṣvantaḥpureṣu ca
kṛṣiṃ durgaṃ ca vāṇijyaṃ khaḍgānāṃ karasādhanam/
ādānaṃ sainyakarayorbandhanaṃ gajavājinoḥ
śūnye sadmamukhānāṃ ca yojanaṃ satataṃ janaiḥ/
trayāṇāṃ sārasetūnāṃ bandhanaṃ ceti cāṣṭamam
etadaṣṭasu vargeṣu cārān samyak prayojayet/
kāryākāryavibhāgāya cāṣṭavargādhikāriṇām
aṣṭau cārānniyuñjīyādaṣṭavargeṣu pārthivaḥ/
daśa śūnyeṣu yuñjīta kramataḥ śṛṇu tāni me
svāmī saciva-rāṣṭrāṇi mitraṃ kośo balaṃ tathā/
durgaṃ tu saptamaṃ jñeyaṃ rājyāṅgaṃ gurubhāṣitam
durgamuktaṃ cāṣṭavarge cārānnātmani yojayet/
tasmādimāni śeṣāṇi paṃca cārapadāni ca
śuddhānteṣu ca putreṣu sasūyyādau mahānase/
śatradāsīnayoścāpi balābalaviniścaye
aṣṭādaśasu caiteṣu cārān rājā prayojayet/
na yatprakāśaṃ jānīyāt tat taccārairnirūpayet
nirūpya tat-pratīkāramavaśyaṃ chidrataścaret/
yathāniyogameteṣāṃ yo yo yatrānyathācaret
jñātvā tatra nṛpaścārairdaṇḍayed vā viyojayet/
cārāṃstu mantriṇā sārdhaṃ rahasye saṃsthito nṛpaḥ
pradoṣasamaye pṛcchet tadānīmeva sādhayet/
svaputre cātha śuddhānte ye tu cārā mahānase
niyuktāstānmadhyarātre pṛcchet svo'pi ca mantriṇi/
etāṃścārān svayaṃ paśyennṛpatirmantriṇā vinā
anyāṃstu mantriṇā sārdhaṃ nirūpya pradiśet phalam/
naikaveśadharaścāro naiko notsāhavarjitaḥ
saṃstuto nahi sarvatra nātidīrgho na vāmanaḥ/
satataṃ na divācārī na rogī nāpyabuddhimān
na vittavibhavairhīno na bhāryāputravarjitaḥ/
kāryaścāro nṛpatinā tattvaguhyavinirṇaye
anekaveśagrahaṇakṣamaṃ bhāryāsutairyutam/
bahudeśavaco'bhijñaṃ parābhiprāyavedakam
dṛḍhabhaktaṃ prakurvīta cāraṃ śaktamasādhyasam/
abhitiṣṭhet svayaṃ rājā kṛṣimātmasamaistathā
vaṇikpathe tu durgādo teṣu śaktānniyojayet/
antaḥpure pitustulyān dhīrān vṛddhānniyojayet
ṣaṇḍhān paṇḍāṃstathā vṛddhāṃ striyau vā buddhitatparāḥ/
śuddhānte dvāri yuñjīyāt striyo vṛddhā manīṣiṇīḥ
naikaḥ svapet kadācit tu naiko bhuñjīta pārthivaḥ/
naikākinīṃ tu mahiṣīṃ brajenmaitrāya naikakaḥ
amātyānupadhāśuddhān bhāryāḥ putrāṃstathaiva ca/
prakuryāt satataṃ bhūpaḥ saprasādaṃ samācaran
dharmārthakāmamokṣaiśca pratyekaṃ pariśodhanaiḥ/
upetya dhīyate yasmādupadhā sā prakīrtitā
arthakāmopadhābhyāṃ tu bhāryāputrāṃśca śodhayet/
dharmopadhābhirviprāṃstu sarvāṃbhiḥ sacivān punaḥ
ebhiryajñaitasthā dānairihaiva nṛpatirbhavet/
tasmād bhavāṃstu rājyārthī dharmamevaṃ samācaret
anenaivābhicāreṇa yajñairvāṃ pārthivo hyayam/
prāṇāṃstyajati rājā tvaṃ bhaviṣyasi na saśayaḥ
iti dharmo nṛpasyaiva aśvamedhādikaśca yaḥ/
svayaṃ na kurute bhūpastasmāt tvaṃ kuru sattama
evaṃ mantrairmantrayitvā nṛpaḥ kāryāntikād dvijāt/
tairajñātān svayaṃ jñātvā gṛhṇīyāt tasya tairmanaḥ
yadi rājyābhilāṣeṇa sacivo'dharmamācaret/
nṛpatau bādhakaṃ kuryād dharmaṃ taṃ honatāṃ nayet
ābhicārikamartyarthaṃ kurvāṇaṃ tu vighāyayet/
pravāsayed brāhmaṇaṃ tu pārthivaścābhicārikam
eṣā gharmopadhā jñeyā tairamātyātan satāñjayet/
tādṛśīṃ tathaivānyāmupadhāṃ dharmataścaret
kośādhyakṣān samāmantrya rājāmātyān pratārayet/
putrānanyān prati tathā mantrasaṃvaraṇākṣamān
ayaṃ hi pracuraḥ koṣo madāyatto narottama/
ānaye tava saṃmatyā tad yadi tvaṃ pratīkṣasi
tavārthalagnādasmākaṃ jīvanaṃ ca bhaviṣyati/
tvaṃ cāpi pracuraiḥ koṣaiḥ kiṃ kiṃ vā na kariṣyasi
evamanyaiḥ koṣagatairupāyairnṛpasattamaḥ/
putrāmātyādikān sarvān satataṃ pariśodhayet
koṣadoṣakarān hanyāt kartumicchan vivāsayet/
dvaidhacittān vimanyeta kuryād vai kośarakṣaṇam
dāsīśca śilpinīrvṛddhā medhādhṛtimatīḥ striyaḥ/
antarbahiśca yā yānti viditāḥ sacivādibhiḥ
tā rājā rahasi sthitvā bhāryādibhiralakṣitaḥ/
abhimantryātha saṃmantrya preṣayet sacivān prati
tā gatvā hṛdayaṃ buddhā striyo vijñānatatparāḥ/
mahiṣīpramukhā rājñastvāṃ vai kāmayate śubhā
tatrāhaṃ yojayiṣyāmi yadi te vidyate spṛhā/
sacivastvāṃ kāmayate tvadyogyo varavarṇini
taṃ saṃgamayituṃ śaktā yadi śraddhā tavāstyaham/
ityanena prakāreṇa nānopāyaistathottaraiḥ
bhāryāḥ putraduhitrīśca snuṣāśca prasnuṣāstathā/
śodhayet sacivān putrān pautrādīn sevakāṃstathā
kāmopadhā'viśuddhāṃstu ghātayedavicārayan/
striyastu yojyā daṇḍena brāhmaṇāṃstu pravāsayet
mokṣamārgāvasaktaṃ tu hiṃsāpaiśunyavarjitam/
kṣamaikasāraṃ nṛpatiḥ sacivaṃ parivarjayet
mokṣamārgaviraktāṃstu daṇḍayānapi na daṇḍayet/
samabuddhistu sarvatra tasmāt taṃ parivarjayet
iti sūtraṃ copadhānāmupadhā bahudhā punaḥ/
vivecitā cośanasā tacchāstre tatra bodhayet
vigrahaṃ satataṃ rājā parairnna samyagācaret/
bhūvittamitralābheṣu niściteṣveva vigrahāḥ
saptāṅgeṣu prasādaśca sadā kāryo nṛpottamaiḥ/
koṣasya sañcayaṃ rakṣāṃ satataṃ samyagācaret
mantriṇastu nṛpaḥ kuryād viprān vidyāviśāradān/
vinayājñān kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn
mantrayet taiḥ samaṃ jñānaṃ nātyarthaṃ bahubhiścaret/
ekaikenaiva kartavyaṃ mantrasya ca viniścayam
vyastaiḥ samastaiścānyasya vyapadeśaiḥ samantataḥ/
susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ vāruhya mantrayet
araṇye niḥśalāke vā na yāminyāṃ kadācana/
śiśūñchākhāmṛgān paṇḍāñchukān vai sārikāstathā
varjayenmantragehe tu manuṣyān vikṛtāṃstathā/
dūṣaṇaṃ mantrabhedeṣaṃ nṛpāṇāṃ yat tu jāyate
na tacchakyaṃ samādhātuṃ dakṣairnṛpaśatairapi/
daṇḍyāṃstu daṇḍayed daṇḍairadaṇḍyān daṇḍayennahi
adaṇḍayan nṛpo daṇḍyānnadaṇḍyāṃścāpi daṇḍayan/
nṛpatirvācyatāṃ prāpya caurakilviṣamāpnuyāt
durge tu samatāṃ kuryād prākārāṭṭalatoraṇaiḥ/
bhūṣitānnagarādrājā dūre durgāśrayaṃ caret
durgaṃ balaṃ nṛpāṇāṃ tu nityaṃ durgaṃ praśasyate/
śatameko yodhayati durgastho yo dhanurddharaḥ
śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ praśasyate/
jaladurgaṃ bhūmidurgaṃ vṛkṣadurgaṃ tathaiva ca
āraṇyaṃmarudurgaṃ ca śailajaṃ parikhodbhavam/
durgaṃ kāryaṃ nṛpatinā yathā durgaṃ svadeśataḥ
durgaṃ kurvan puraṃ kuryāt trikoṇaṃ dhanurākṛti/
vartulaṃ ca catuṣkoṇaṃ nānyathā nagaraṃ caret
mṛdaṅgākṛtidurgaṃ tu satataṃ kulanāśanam/
yathā rākṣasarājyasya laṅkā durgānvitā purā
valeḥ puraṃ śoṇitākhyaṃ tejo durgaiḥ pratiṣṭhitam/
tad yasmād vyajanākāraṃ manobhraṣṭaḥ sivāvaliḥ
saubhāgyaṃ śālvarājasya nagaraṃ paṃcakoṇakam/
divi yad vartate rājyaṃ tacca bhraṣṭaṃ bhaviṣyati
yaccāyodhyāhvayaṃ bhūpa puramikṣvākubhūbhṛtām/
dhanurākṛti taccāpi tato'bhūd vijayapradam
durgabhūbhau yajed durgāṃ dikpālāṃścaiva dvārataḥ/
pūjayitvā vidhānena jayaṃ bhūpaḥ samāpnuyāt
ato durgaṃ nṛpaḥ kuryāt satataṃ jayavṛddhaye/
na brāhmaṇān sadā rājā kenāpyavamanīkṛtān
avamanya nṛpo viprān pretyeha duḥkhabhāg bhavet/
na virodhastu tai kāryaḥ svāni teṣāṃ na cādadet
kṛtyakāleṣu satataṃ tāneva paripūjayet/
naiṣāṃ nindāṃ prakurvīta nābhyasūyāṃ tathācaret
evaṃ nṛpo mahābuddhistattvamaṇḍalasaṃyutaḥ/
aprabhādī cāracakṣurguṃṇavān supriyaṃvadaḥ
pretyeha mahatīṃ siddhiṃ prāpnoti sukhabhogavān/
yairguṇairyojitaścātmā taiḥ putrānapi yojayeta
nṛpasya ca svatantratvaṃ satataṃ svaṃ vināśayet/
svatantro bhūpatanayo vikāraṃ yāti niścitam
nirvikārāya satataṃ vṛddhāṃśca pariyojayet/
bhojane śayane yāne puruṣāṇāṃ ca vīkṣaṇe
viyojayet sadā dārān bhūpaḥ kāmaviceṣṭane/
asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ satataṃ pārthivena tu
tāḥ svatantrāḥ striyo nityaṃ hānaye sambhavanti hi/
tasmāt kumāraṃ mahiṣīmupadhābhirmanoharaiḥ
śodhayitvā niyuñjīta yauvarājyāvarodhayoḥ/
antaḥpurapraveśe tu svatantratvaṃ niṣedhayet
bhūpaputrasya bhāryāyā bahiḥsāre tathaiva ca/
ayaṃ viśeṣaḥ saṃkṣepānnṛpadharmo mayoditaḥ
putrāṇāṃ guṇavinyāse bhāryāṇāmapi bhūpate/
uśanā rājanītīnāṃ tantrāṇi tu bṛhaspatiḥ
cakārānyān viśeṣāṃstu tayostantreṣu bodhayet/
evaṃ rājā mahābhāge rājanītau viśeṣatām/
kurvanna sīdati sadā bhūyasīṃ śriyamaśnute
// iti śrīkālikāpurāṇe nṛpadharmakathane caturaśītitamo'dhyāyaḥ
Original text: kālikāpurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0