Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kalika Purana · Chapter 84

84.84.1

// caturaśītitamo'dhyāyaḥ //
//ṛṣaya ūcuḥ//
kathito bhavatā sargaḥ saṃśayaścāpi śātitāḥ/
tvatprasādānmahābhāga kṛtakṛtyā vayaṃ guro

84.84.2

bhūyaśca śrotumicchāmo vayametad dvijottama/
ko'nyo bhṛṅgī mahākālo jātau vetālabhairavau

84.84.3

vetālaṃ ca mahākālaṃ bhairavaṃ bhṛṅgiṇaṃ tathā/
śṛṇumo dvijaśārdūla kathameṣāṃ catuṣṭayam

84.84.4

//mārkaṇḍeya uvāca//
bhuvaṃ gate mahākāle mānuṣyasthe ca bhṛṅgiṇi/
vetālabhairavākhye ca tayorbhūte dvijottamāḥ

84.84.5

varalabdhe ca vetāle bhairave tena saṅgate/
andhakaṃ tapasā yuktaṃ bhṛṅgiṇaṃ cākaroddharaḥ

84.84.6

andhakastu haraṃ pūrvaṃ virudhyāpadamāgataḥ/
paścāddharaṃ samārādhya putro'bhūt tasya so'suraḥ

84.84.7

bhṛṅgisnehād bhṛṅgiṇaṃ taṃ saṃjñayā cākaroddharaḥ/
snehena tu mahākāle bāṇaṃ balisutaṃ haraḥ/
viṣṇunā chinnabāhuṃ tu mahākālamathākarot

84.84.8

evaṃ munivarasteṣāṃ saṃyataṃ ca catuṣṭayam/
vetālabhairavau bhṛṅgimahākālau hyanukramāt

84.84.9

//ṛṣayaṃ uvāca//
yat pṛṣṭaṃ sagareṇaiva munimaurvvaṃ mahādhiyam/
nītyā yaujyā yayā bhāryā suta ātmā'thavā guro

84.84.10

rājanītau satāṃ nītau sadācāre ca ye sthitāḥ/
viśeṣāstena ye proktā aurveṇa sumahātmanā

84.84.11

viśeṣeṇa dvijaśreṣṭha śrotuṃ samyak tapodhana/
icchāmastān mahābhāga kathayasva jagadguro

84.84.12

//mārkaṇḍeya uvāca//
ye ye viśeṣāḥ kathitā aurveṇa sumahātmanā/
tad vaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munisattamāḥ

84.84.13

śrutvaivaṃ sagaro rājā mantrakalpādikaṃ punaḥ/
viśeṣaṃ paripapraccha nītyādīnāṃ mahāmunim

84.84.14

//sagara uvāca//
yayā nītyā prayoktavyaḥ suta ātmā priyā tathā/
teṣām̐ viśeṣaiḥ sahitaṃ sadācāraṃ vadasva me

84.84.15

//aurvva uvāca//
krameṇa śṛṇu rājendra yayā nītyā niyojitāḥ/
ātmā suto vā bhāryā vā tadviśeṣaṃ śṛṇuṣva me

84.84.16

jñānavidyātapovṛddhān vayovṛddhān sudakṣiṇān/
seveta prathamaṃ viprānasūyāparivarjitān

84.84.17

tebhyāśca śṛṇuyāṃnnityaṃ vedaśāstraviniścayam/
yadūcuste ca tat kāryaṃ prājñaṃ caiva nṛpaścaret

84.84.18

pañcendriyāṇi pañcāśvāḥ śarīraṃ ratha ucyate/
ātmā rathī kaśā jñānaṃ sārathirmana ucyate

84.84.19

aśvān sudāntān kurvīta sārathiṃ cātmano vaśam/
kaśā dṛḍhā sadā kāryā śarīrasthiratā tathā

84.84.20

adāntāṃstu samāruhya saindhavān syandanī yathā/
aśvānāmicchayā gacchannutpathaṃ pratipadyate

84.84.21

tatrāvaśaḥ sārathistu svecchayā prerayan hayān/
nayet paravaśaṃ samyag prathitaṃ vīramapyuta

84.84.22

tathendriyāṇi nṛpatirviṣayāṇāṃ parigrahe/
svavaśyāni prakurvīta mano jñānaṃ dṛḍhaṃ tathā

84.84.23

jñāne dṛḍhe kaśāyāṃ ca dṛḍhāyāṃ nṛpasattama/
sārathiḥ svavaśo dāntānīśaḥ prerayituṃ hayān

84.84.24

ato nṛpaḥ svendriyāṇi vaśe kṛtvā manastathā/
jñānamārgamadhiṣṭhāya prakurvītātmano hitam

84.84.25

bhoktavyaṃ svecchayā bhūyo na kuryāllobhamāsave/
draṣṭavyamiti draṣṭavyaṃ na draṣṭavyaṃ ca svecchayā

84.84.26

śrotavyamiti śrotavyaṃ nādhikaṃ śravaṇe caret/
śāstratattva mṛte dhīraḥ śrutivaśyo bhavenna hi

84.84.27

evaṃ ghrāṇaṃ tvacaṃ cāpi vaśīkṛtyecchayā nṛpaḥ/
svecchayā nopabhuñjīta noddāmaṃ viṣayaṃ vrajet

84.84.28

evaṃ yadi bhavedrājā tadā sa syājjitendriyaḥ/
jitendriyatve hetuśca śāstravṛddhopasevanam

84.84.29

avṛddhasevyaśāstrajño nṛpaḥ śatruvaśo bhavet/
tasmācchāstramadhiṣṭhāya bhavedrājā jitendriyaḥ

84.84.30

dhṛtiḥ prāgalbhyasutsāho vākpaṭutvaṃ vivecanam/
dakṣatvaṃ dhārayiṣṇutvaṃ dānamaitrīkṛtajñatā

84.84.31

dṛḍhaśāsanatā satyaṃ śaucaṃ mativiniścayam/
parābhiprāyaveditvaṃ caritraṃ dhairyamāpadi

84.84.32

kleśadhāraṇaśaktiśca gurudevadvijārcanam/
anasūyā hyakopitvaṃ guṇānetānnṛpo'bhyaset

84.84.33

kāryākāryavibhāgaśca dharmārtho kāma eva ca/
satataṃ pratibudhyeta kuryādavasare'pi tat

84.84.34

sāmadānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśceti catuṣṭayam/
jñātvopāyāṃstu tatkāle tadupāyān prayojayet

84.84.35

sāmnastu viṣaye bhedo madhyamaḥ parikīrtitaḥ/
dānasya viṣaye sāma yogyamevopalakṣyate

84.84.36

dānasya viṣaye daṇḍo hyadhanaḥ parikīrtitaḥ/
daṇḍasya viṣaye dānaṃ tadapyadhamamucyate

84.84.37

sāmnastu gocare daṇḍo hyadhamādadhamaḥ smṛtaḥ/
saujanyaṃ satataṃ jñeyaṃ bhūbhṛto bhedadaṇḍayoḥ

84.84.38

sāmno dānasya ca tathā saujanyaṃ yāti gocare

84.84.39

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca harṣo māno madastathā/
etānatiśayān rājā śatrūniva viśātayet/
sevyāḥ kāle saṃyuktau te lobhagarvau vivarjayet

84.84.40

teja eva nṛpāṇāṃ tu tīvraṃ sūryasya vai yathā/
tatra garvaṃ rogayuktaṃ kāyavāṃstaṃ tu satyajet

84.84.41

ākheṭakākṣau strīsevā pānaṃ caivārthadūṣaṇam/
vāgdaṇḍayośca pāruṣyaṃ saptaitāni vivarjayet

84.84.42

parastrīṣu viraktāsu sevāmekāntatastyajet/
satīṣu nijanārīṣu yuktaṃ kuryānniveśanam

84.84.43

ratiputraphalā dārāstāṃstu naikāntatastyajet/
tayoḥ siddhayai striyaḥ sevyā varjayitvātisaktatām

84.84.44

mṛgāyāṃ tu pramādānāṃ sthānaṃ nityaṃ vivarjayet/
akṣāṃstathā na kurvīti satkāryāsaktināśanam

84.84.45

anyaiḥ kṛtaṃ kadācit tu seveta nātmanācaret/
akāryakaraṇe bījaṃ kṛtyānāṃ ca vivarjane

84.84.46

akālabhentrabhede ca kalahe satkṛtikṣaye/
varjayet satataṃ pānaṃ śaucamāṅgalyanāśanam

84.84.47

arthakṣayakaraṃ nityaṃ tyajeccaivātmadūṣaṇam/
abhiśasteṣu coreṣu ghātakeṣvātatāyiṣu

84.84.48

satataṃ pṛthivīpālo daṇḍapāruṣyamācaret/
nānyatra daṇḍapāruṣyaṃ kuryānnṛpatisattamaḥ

84.84.49

vākpāruṣyaṃ ca sarvatra naiva kuryāt kadācana/
rakṣaṇīyaṃ sadā satyaṃ satyamekaṃ parāyaṇam

84.84.50

kṣamāṃ tejasvitāṃ caiva prastāvānnṛpa ācaret/
yānāsanāśrayadvaidhasandhayo vigrahastathā

84.84.51

abhyaset ṣaḍguṇānetāṃsteṣāṃ sthānaṃ ca śāśvatam/
yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye

84.84.52

koṣe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate/
koṣe janapade daṇḍe caikaikatra trayaṃ trayam

84.84.53

prastāvādviniyuñjīta rakṣennaikāṃstatastvimān/
mitre śatrāvudāsīne prabhāvaṃ triṣvapīrayet

84.84.54

utsāho vijigīṣāyāṃ dharmakṛtye'ṣṭavargake/
śarīrayātrānirvāhe kriyeta satataṃ nṛpaiḥ

84.84.55

mantraniścayasambhūtāṃ buddhiṃ sarvatra yojayet/
amātye śātrave rājye putreṣvantaḥpureṣu ca

84.84.56

kṛṣiṃ durgaṃ ca vāṇijyaṃ khaḍgānāṃ karasādhanam/
ādānaṃ sainyakarayorbandhanaṃ gajavājinoḥ

84.84.57

śūnye sadmamukhānāṃ ca yojanaṃ satataṃ janaiḥ/
trayāṇāṃ sārasetūnāṃ bandhanaṃ ceti cāṣṭamam

84.84.58

etadaṣṭasu vargeṣu cārān samyak prayojayet/
kāryākāryavibhāgāya cāṣṭavargādhikāriṇām

84.84.59

aṣṭau cārānniyuñjīyādaṣṭavargeṣu pārthivaḥ/
daśa śūnyeṣu yuñjīta kramataḥ śṛṇu tāni me

84.84.60

svāmī saciva-rāṣṭrāṇi mitraṃ kośo balaṃ tathā/
durgaṃ tu saptamaṃ jñeyaṃ rājyāṅgaṃ gurubhāṣitam

84.84.61

durgamuktaṃ cāṣṭavarge cārānnātmani yojayet/
tasmādimāni śeṣāṇi paṃca cārapadāni ca

84.84.62

śuddhānteṣu ca putreṣu sasūyyādau mahānase/
śatradāsīnayoścāpi balābalaviniścaye

84.84.63

aṣṭādaśasu caiteṣu cārān rājā prayojayet/
na yatprakāśaṃ jānīyāt tat taccārairnirūpayet

84.84.64

nirūpya tat-pratīkāramavaśyaṃ chidrataścaret/
yathāniyogameteṣāṃ yo yo yatrānyathācaret

84.84.65

jñātvā tatra nṛpaścārairdaṇḍayed vā viyojayet/
cārāṃstu mantriṇā sārdhaṃ rahasye saṃsthito nṛpaḥ

84.84.66

pradoṣasamaye pṛcchet tadānīmeva sādhayet/
svaputre cātha śuddhānte ye tu cārā mahānase

84.84.67

niyuktāstānmadhyarātre pṛcchet svo'pi ca mantriṇi/
etāṃścārān svayaṃ paśyennṛpatirmantriṇā vinā

84.84.68

anyāṃstu mantriṇā sārdhaṃ nirūpya pradiśet phalam/
naikaveśadharaścāro naiko notsāhavarjitaḥ

84.84.69

saṃstuto nahi sarvatra nātidīrgho na vāmanaḥ/
satataṃ na divācārī na rogī nāpyabuddhimān

84.84.70

na vittavibhavairhīno na bhāryāputravarjitaḥ/
kāryaścāro nṛpatinā tattvaguhyavinirṇaye

84.84.71

anekaveśagrahaṇakṣamaṃ bhāryāsutairyutam/
bahudeśavaco'bhijñaṃ parābhiprāyavedakam

84.84.72

dṛḍhabhaktaṃ prakurvīta cāraṃ śaktamasādhyasam/
abhitiṣṭhet svayaṃ rājā kṛṣimātmasamaistathā

84.84.73

vaṇikpathe tu durgādo teṣu śaktānniyojayet/
antaḥpure pitustulyān dhīrān vṛddhānniyojayet

84.84.74

ṣaṇḍhān paṇḍāṃstathā vṛddhāṃ striyau vā buddhitatparāḥ/
śuddhānte dvāri yuñjīyāt striyo vṛddhā manīṣiṇīḥ

84.84.75

naikaḥ svapet kadācit tu naiko bhuñjīta pārthivaḥ/
naikākinīṃ tu mahiṣīṃ brajenmaitrāya naikakaḥ

84.84.76

amātyānupadhāśuddhān bhāryāḥ putrāṃstathaiva ca/
prakuryāt satataṃ bhūpaḥ saprasādaṃ samācaran

84.84.77

dharmārthakāmamokṣaiśca pratyekaṃ pariśodhanaiḥ/
upetya dhīyate yasmādupadhā sā prakīrtitā

84.84.78

arthakāmopadhābhyāṃ tu bhāryāputrāṃśca śodhayet/
dharmopadhābhirviprāṃstu sarvāṃbhiḥ sacivān punaḥ

84.84.79

ebhiryajñaitasthā dānairihaiva nṛpatirbhavet/
tasmād bhavāṃstu rājyārthī dharmamevaṃ samācaret

84.84.80

anenaivābhicāreṇa yajñairvāṃ pārthivo hyayam/
prāṇāṃstyajati rājā tvaṃ bhaviṣyasi na saśayaḥ

84.84.81

iti dharmo nṛpasyaiva aśvamedhādikaśca yaḥ/
svayaṃ na kurute bhūpastasmāt tvaṃ kuru sattama

84.84.82

evaṃ mantrairmantrayitvā nṛpaḥ kāryāntikād dvijāt/
tairajñātān svayaṃ jñātvā gṛhṇīyāt tasya tairmanaḥ

84.84.83

yadi rājyābhilāṣeṇa sacivo'dharmamācaret/
nṛpatau bādhakaṃ kuryād dharmaṃ taṃ honatāṃ nayet

84.84.84

ābhicārikamartyarthaṃ kurvāṇaṃ tu vighāyayet/
pravāsayed brāhmaṇaṃ tu pārthivaścābhicārikam

84.84.85

eṣā gharmopadhā jñeyā tairamātyātan satāñjayet/
tādṛśīṃ tathaivānyāmupadhāṃ dharmataścaret

84.84.86

kośādhyakṣān samāmantrya rājāmātyān pratārayet/
putrānanyān prati tathā mantrasaṃvaraṇākṣamān

84.84.87

ayaṃ hi pracuraḥ koṣo madāyatto narottama/
ānaye tava saṃmatyā tad yadi tvaṃ pratīkṣasi

84.84.88

tavārthalagnādasmākaṃ jīvanaṃ ca bhaviṣyati/
tvaṃ cāpi pracuraiḥ koṣaiḥ kiṃ kiṃ vā na kariṣyasi

84.84.89

evamanyaiḥ koṣagatairupāyairnṛpasattamaḥ/
putrāmātyādikān sarvān satataṃ pariśodhayet

84.84.90

koṣadoṣakarān hanyāt kartumicchan vivāsayet/
dvaidhacittān vimanyeta kuryād vai kośarakṣaṇam

84.84.91

dāsīśca śilpinīrvṛddhā medhādhṛtimatīḥ striyaḥ/
antarbahiśca yā yānti viditāḥ sacivādibhiḥ

84.84.92

tā rājā rahasi sthitvā bhāryādibhiralakṣitaḥ/
abhimantryātha saṃmantrya preṣayet sacivān prati

84.84.93

tā gatvā hṛdayaṃ buddhā striyo vijñānatatparāḥ/
mahiṣīpramukhā rājñastvāṃ vai kāmayate śubhā

84.84.94

tatrāhaṃ yojayiṣyāmi yadi te vidyate spṛhā/
sacivastvāṃ kāmayate tvadyogyo varavarṇini

84.84.95

taṃ saṃgamayituṃ śaktā yadi śraddhā tavāstyaham/
ityanena prakāreṇa nānopāyaistathottaraiḥ

84.84.96

bhāryāḥ putraduhitrīśca snuṣāśca prasnuṣāstathā/
śodhayet sacivān putrān pautrādīn sevakāṃstathā

84.84.97

kāmopadhā'viśuddhāṃstu ghātayedavicārayan/
striyastu yojyā daṇḍena brāhmaṇāṃstu pravāsayet

84.84.98

mokṣamārgāvasaktaṃ tu hiṃsāpaiśunyavarjitam/
kṣamaikasāraṃ nṛpatiḥ sacivaṃ parivarjayet

84.84.99

mokṣamārgaviraktāṃstu daṇḍayānapi na daṇḍayet/
samabuddhistu sarvatra tasmāt taṃ parivarjayet

84.84.100

iti sūtraṃ copadhānāmupadhā bahudhā punaḥ/
vivecitā cośanasā tacchāstre tatra bodhayet

84.84.101

vigrahaṃ satataṃ rājā parairnna samyagācaret/
bhūvittamitralābheṣu niściteṣveva vigrahāḥ

84.84.102

saptāṅgeṣu prasādaśca sadā kāryo nṛpottamaiḥ/
koṣasya sañcayaṃ rakṣāṃ satataṃ samyagācaret

84.84.103

mantriṇastu nṛpaḥ kuryād viprān vidyāviśāradān/
vinayājñān kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn

84.84.104

mantrayet taiḥ samaṃ jñānaṃ nātyarthaṃ bahubhiścaret/
ekaikenaiva kartavyaṃ mantrasya ca viniścayam

84.84.105

vyastaiḥ samastaiścānyasya vyapadeśaiḥ samantataḥ/
susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ vāruhya mantrayet

84.84.106

araṇye niḥśalāke vā na yāminyāṃ kadācana/
śiśūñchākhāmṛgān paṇḍāñchukān vai sārikāstathā

84.84.107

varjayenmantragehe tu manuṣyān vikṛtāṃstathā/
dūṣaṇaṃ mantrabhedeṣaṃ nṛpāṇāṃ yat tu jāyate

84.84.108

na tacchakyaṃ samādhātuṃ dakṣairnṛpaśatairapi/
daṇḍyāṃstu daṇḍayed daṇḍairadaṇḍyān daṇḍayennahi

84.84.109

adaṇḍayan nṛpo daṇḍyānnadaṇḍyāṃścāpi daṇḍayan/
nṛpatirvācyatāṃ prāpya caurakilviṣamāpnuyāt

84.84.110

durge tu samatāṃ kuryād prākārāṭṭalatoraṇaiḥ/
bhūṣitānnagarādrājā dūre durgāśrayaṃ caret

84.84.111

durgaṃ balaṃ nṛpāṇāṃ tu nityaṃ durgaṃ praśasyate/
śatameko yodhayati durgastho yo dhanurddharaḥ

84.84.112

śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ praśasyate/
jaladurgaṃ bhūmidurgaṃ vṛkṣadurgaṃ tathaiva ca

84.84.113

āraṇyaṃmarudurgaṃ ca śailajaṃ parikhodbhavam/
durgaṃ kāryaṃ nṛpatinā yathā durgaṃ svadeśataḥ

84.84.114

durgaṃ kurvan puraṃ kuryāt trikoṇaṃ dhanurākṛti/
vartulaṃ ca catuṣkoṇaṃ nānyathā nagaraṃ caret

84.84.115

mṛdaṅgākṛtidurgaṃ tu satataṃ kulanāśanam/
yathā rākṣasarājyasya laṅkā durgānvitā purā

84.84.116

valeḥ puraṃ śoṇitākhyaṃ tejo durgaiḥ pratiṣṭhitam/
tad yasmād vyajanākāraṃ manobhraṣṭaḥ sivāvaliḥ

84.84.117

saubhāgyaṃ śālvarājasya nagaraṃ paṃcakoṇakam/
divi yad vartate rājyaṃ tacca bhraṣṭaṃ bhaviṣyati

84.84.118

yaccāyodhyāhvayaṃ bhūpa puramikṣvākubhūbhṛtām/
dhanurākṛti taccāpi tato'bhūd vijayapradam

84.84.119

durgabhūbhau yajed durgāṃ dikpālāṃścaiva dvārataḥ/
pūjayitvā vidhānena jayaṃ bhūpaḥ samāpnuyāt

84.84.120

ato durgaṃ nṛpaḥ kuryāt satataṃ jayavṛddhaye/
na brāhmaṇān sadā rājā kenāpyavamanīkṛtān

84.84.121

avamanya nṛpo viprān pretyeha duḥkhabhāg bhavet/
na virodhastu tai kāryaḥ svāni teṣāṃ na cādadet

84.84.122

kṛtyakāleṣu satataṃ tāneva paripūjayet/
naiṣāṃ nindāṃ prakurvīta nābhyasūyāṃ tathācaret

84.84.123

evaṃ nṛpo mahābuddhistattvamaṇḍalasaṃyutaḥ/
aprabhādī cāracakṣurguṃṇavān supriyaṃvadaḥ

84.84.124

pretyeha mahatīṃ siddhiṃ prāpnoti sukhabhogavān/
yairguṇairyojitaścātmā taiḥ putrānapi yojayeta

84.84.125

nṛpasya ca svatantratvaṃ satataṃ svaṃ vināśayet/
svatantro bhūpatanayo vikāraṃ yāti niścitam

84.84.126

nirvikārāya satataṃ vṛddhāṃśca pariyojayet/
bhojane śayane yāne puruṣāṇāṃ ca vīkṣaṇe

84.84.127

viyojayet sadā dārān bhūpaḥ kāmaviceṣṭane/
asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ satataṃ pārthivena tu

84.84.128

tāḥ svatantrāḥ striyo nityaṃ hānaye sambhavanti hi/
tasmāt kumāraṃ mahiṣīmupadhābhirmanoharaiḥ

84.84.129

śodhayitvā niyuñjīta yauvarājyāvarodhayoḥ/
antaḥpurapraveśe tu svatantratvaṃ niṣedhayet

84.84.130

bhūpaputrasya bhāryāyā bahiḥsāre tathaiva ca/
ayaṃ viśeṣaḥ saṃkṣepānnṛpadharmo mayoditaḥ

84.84.131

putrāṇāṃ guṇavinyāse bhāryāṇāmapi bhūpate/
uśanā rājanītīnāṃ tantrāṇi tu bṛhaspatiḥ

84.84.132

cakārānyān viśeṣāṃstu tayostantreṣu bodhayet/
evaṃ rājā mahābhāge rājanītau viśeṣatām/
kurvanna sīdati sadā bhūyasīṃ śriyamaśnute

84.84

// iti śrīkālikāpurāṇe nṛpadharmakathane caturaśītitamo'dhyāyaḥ

Original text: kālikāpurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc