કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 84
॥ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ઋષય ઊચુઃ॥
કથિતો ભવતા સર્ગઃ સંશયશ્ચાપિ શાતિતાઃ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાભાગ કૃતકૃત્યા વયં ગુરો
ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામો વયમેતદ્ દ્વિજોત્તમ।
કોઽન્યો ભૃઙ્ગી મહાકાલો જાતૌ વેતાલભૈરવૌ
વેતાલં ચ મહાકાલં ભૈરવં ભૃઙ્ગિણં તથા।
શૃણુમો દ્વિજશાર્દૂલ કથમેષાં ચતુષ્ટયમ્
॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
ભુવં ગતે મહાકાલે માનુષ્યસ્થે ચ ભૃઙ્ગિણિ।
વેતાલભૈરવાખ્યે ચ તયોર્ભૂતે દ્વિજોત્તમાઃ
વરલબ્ધે ચ વેતાલે ભૈરવે તેન સઙ્ગતે।
અન્ધકં તપસા યુક્તં ભૃઙ્ગિણં ચાકરોદ્ધરઃ
અન્ધકસ્તુ હરં પૂર્વં વિરુધ્યાપદમાગતઃ।
પશ્ચાદ્ધરં સમારાધ્ય પુત્રોઽભૂત્ તસ્ય સોઽસુરઃ
ભૃઙ્ગિસ્નેહાદ્ ભૃઙ્ગિણં તં સંજ્ઞયા ચાકરોદ્ધરઃ।
સ્નેહેન તુ મહાકાલે બાણં બલિસુતં હરઃ।
વિષ્ણુના છિન્નબાહું તુ મહાકાલમથાકરોત્
એવં મુનિવરસ્તેષાં સંયતં ચ ચતુષ્ટયમ્।
વેતાલભૈરવૌ ભૃઙ્ગિમહાકાલૌ હ્યનુક્રમાત્
॥ઋષયં ઉવાચ॥
યત્ પૃષ્ટં સગરેણૈવ મુનિમૌર્વ્વં મહાધિયમ્।
નીત્યા યૌજ્યા યયા ભાર્યા સુત આત્માઽથવા ગુરો
રાજનીતૌ સતાં નીતૌ સદાચારે ચ યે સ્થિતાઃ।
વિશેષાસ્તેન યે પ્રોક્તા ઔર્વેણ સુમહાત્મના
વિશેષેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રોતું સમ્યક્ તપોધન।
ઇચ્છામસ્તાન્ મહાભાગ કથયસ્વ જગદ્ગુરો
॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
યે યે વિશેષાઃ કથિતા ઔર્વેણ સુમહાત્મના।
તદ્ વઃ સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વન્તુ મુનિસત્તમાઃ
શ્રુત્વૈવં સગરો રાજા મન્ત્રકલ્પાદિકં પુનઃ।
વિશેષં પરિપપ્રચ્છ નીત્યાદીનાં મહામુનિમ્
॥સગર ઉવાચ॥
યયા નીત્યા પ્રયોક્તવ્યઃ સુત આત્મા પ્રિયા તથા।
તેષાઁ વિશેષૈઃ સહિતં સદાચારં વદસ્વ મે
॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
ક્રમેણ શૃણુ રાજેન્દ્ર યયા નીત્યા નિયોજિતાઃ।
આત્મા સુતો વા ભાર્યા વા તદ્વિશેષં શૃણુષ્વ મે
જ્ઞાનવિદ્યાતપોવૃદ્ધાન્ વયોવૃદ્ધાન્ સુદક્ષિણાન્।
સેવેત પ્રથમં વિપ્રાનસૂયાપરિવર્જિતાન્
તેભ્યાશ્ચ શૃણુયાંન્નિત્યં વેદશાસ્ત્રવિનિશ્ચયમ્।
યદૂચુસ્તે ચ તત્ કાર્યં પ્રાજ્ઞં ચૈવ નૃપશ્ચરેત્
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાશ્વાઃ શરીરં રથ ઉચ્યતે।
આત્મા રથી કશા જ્ઞાનં સારથિર્મન ઉચ્યતે
અશ્વાન્ સુદાન્તાન્ કુર્વીત સારથિં ચાત્મનો વશમ્।
કશા દૃઢા સદા કાર્યા શરીરસ્થિરતા તથા
અદાન્તાંસ્તુ સમારુહ્ય સૈન્ધવાન્ સ્યન્દની યથા।
અશ્વાનામિચ્છયા ગચ્છન્નુત્પથં પ્રતિપદ્યતે
તત્રાવશઃ સારથિસ્તુ સ્વેચ્છયા પ્રેરયન્ હયાન્।
નયેત્ પરવશં સમ્યગ્ પ્રથિતં વીરમપ્યુત
તથેન્દ્રિયાણિ નૃપતિર્વિષયાણાં પરિગ્રહે।
સ્વવશ્યાનિ પ્રકુર્વીત મનો જ્ઞાનં દૃઢં તથા
જ્ઞાને દૃઢે કશાયાં ચ દૃઢાયાં નૃપસત્તમ।
સારથિઃ સ્વવશો દાન્તાનીશઃ પ્રેરયિતું હયાન્
અતો નૃપઃ સ્વેન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા મનસ્તથા।
જ્ઞાનમાર્ગમધિષ્ઠાય પ્રકુર્વીતાત્મનો હિતમ્
ભોક્તવ્યં સ્વેચ્છયા ભૂયો ન કુર્યાલ્લોભમાસવે।
દ્રષ્ટવ્યમિતિ દ્રષ્ટવ્યં ન દ્રષ્ટવ્યં ચ સ્વેચ્છયા
શ્રોતવ્યમિતિ શ્રોતવ્યં નાધિકં શ્રવણે ચરેત્।
શાસ્ત્રતત્ત્વ મૃતે ધીરઃ શ્રુતિવશ્યો ભવેન્ન હિ
એવં ઘ્રાણં ત્વચં ચાપિ વશીકૃત્યેચ્છયા નૃપઃ।
સ્વેચ્છયા નોપભુઞ્જીત નોદ્દામં વિષયં વ્રજેત્
એવં યદિ ભવેદ્રાજા તદા સ સ્યાજ્જિતેન્દ્રિયઃ।
જિતેન્દ્રિયત્વે હેતુશ્ચ શાસ્ત્રવૃદ્ધોપસેવનમ્
અવૃદ્ધસેવ્યશાસ્ત્રજ્ઞો નૃપઃ શત્રુવશો ભવેત્।
તસ્માચ્છાસ્ત્રમધિષ્ઠાય ભવેદ્રાજા જિતેન્દ્રિયઃ
ધૃતિઃ પ્રાગલ્ભ્યસુત્સાહો વાક્પટુત્વં વિવેચનમ્।
દક્ષત્વં ધારયિષ્ણુત્વં દાનમૈત્રીકૃતજ્ઞતા
દૃઢશાસનતા સત્યં શૌચં મતિવિનિશ્ચયમ્।
પરાભિપ્રાયવેદિત્વં ચરિત્રં ધૈર્યમાપદિ
ક્લેશધારણશક્તિશ્ચ ગુરુદેવદ્વિજાર્ચનમ્।
અનસૂયા હ્યકોપિત્વં ગુણાનેતાન્નૃપોઽભ્યસેત્
કાર્યાકાર્યવિભાગશ્ચ ધર્માર્થો કામ એવ ચ।
સતતં પ્રતિબુધ્યેત કુર્યાદવસરેઽપિ તત્
સામદાનં ચ ભેદશ્ચ દણ્ડશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્।
જ્ઞાત્વોપાયાંસ્તુ તત્કાલે તદુપાયાન્ પ્રયોજયેત્
સામ્નસ્તુ વિષયે ભેદો મધ્યમઃ પરિકીર્તિતઃ।
દાનસ્ય વિષયે સામ યોગ્યમેવોપલક્ષ્યતે
દાનસ્ય વિષયે દણ્ડો હ્યધનઃ પરિકીર્તિતઃ।
દણ્ડસ્ય વિષયે દાનં તદપ્યધમમુચ્યતે
સામ્નસ્તુ ગોચરે દણ્ડો હ્યધમાદધમઃ સ્મૃતઃ।
સૌજન્યં સતતં જ્ઞેયં ભૂભૃતો ભેદદણ્ડયોઃ
સામ્નો દાનસ્ય ચ તથા સૌજન્યં યાતિ ગોચરે
કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ હર્ષો માનો મદસ્તથા।
એતાનતિશયાન્ રાજા શત્રૂનિવ વિશાતયેત્।
સેવ્યાઃ કાલે સંયુક્તૌ તે લોભગર્વૌ વિવર્જયેત્
તેજ એવ નૃપાણાં તુ તીવ્રં સૂર્યસ્ય વૈ યથા।
તત્ર ગર્વં રોગયુક્તં કાયવાંસ્તં તુ સત્યજેત્
આખેટકાક્ષૌ સ્ત્રીસેવા પાનં ચૈવાર્થદૂષણમ્।
વાગ્દણ્ડયોશ્ચ પારુષ્યં સપ્તૈતાનિ વિવર્જયેત્
પરસ્ત્રીષુ વિરક્તાસુ સેવામેકાન્તતસ્ત્યજેત્।
સતીષુ નિજનારીષુ યુક્તં કુર્યાન્નિવેશનમ્
રતિપુત્રફલા દારાસ્તાંસ્તુ નૈકાન્તતસ્ત્યજેત્।
તયોઃ સિદ્ધયૈ સ્ત્રિયઃ સેવ્યા વર્જયિત્વાતિસક્તતામ્
મૃગાયાં તુ પ્રમાદાનાં સ્થાનં નિત્યં વિવર્જયેત્।
અક્ષાંસ્તથા ન કુર્વીતિ સત્કાર્યાસક્તિનાશનમ્
અન્યૈઃ કૃતં કદાચિત્ તુ સેવેત નાત્મનાચરેત્।
અકાર્યકરણે બીજં કૃત્યાનાં ચ વિવર્જને
અકાલભેન્ત્રભેદે ચ કલહે સત્કૃતિક્ષયે।
વર્જયેત્ સતતં પાનં શૌચમાઙ્ગલ્યનાશનમ્
અર્થક્ષયકરં નિત્યં ત્યજેચ્ચૈવાત્મદૂષણમ્।
અભિશસ્તેષુ ચોરેષુ ઘાતકેષ્વાતતાયિષુ
સતતં પૃથિવીપાલો દણ્ડપારુષ્યમાચરેત્।
નાન્યત્ર દણ્ડપારુષ્યં કુર્યાન્નૃપતિસત્તમઃ
વાક્પારુષ્યં ચ સર્વત્ર નૈવ કુર્યાત્ કદાચન।
રક્ષણીયં સદા સત્યં સત્યમેકં પરાયણમ્
ક્ષમાં તેજસ્વિતાં ચૈવ પ્રસ્તાવાન્નૃપ આચરેત્।
યાનાસનાશ્રયદ્વૈધસન્ધયો વિગ્રહસ્તથા
અભ્યસેત્ ષડ્ગુણાનેતાંસ્તેષાં સ્થાનં ચ શાશ્વતમ્।
યઃ પ્રમાણં ન જાનાતિ સ્થાને વૃદ્ધૌ તથા ક્ષયે
કોષે જનપદે દણ્ડે ન સ રાજ્યેઽવતિષ્ઠતે।
કોષે જનપદે દણ્ડે ચૈકૈકત્ર ત્રયં ત્રયમ્
પ્રસ્તાવાદ્વિનિયુઞ્જીત રક્ષેન્નૈકાંસ્તતસ્ત્વિમાન્।
મિત્રે શત્રાવુદાસીને પ્રભાવં ત્રિષ્વપીરયેત્
ઉત્સાહો વિજિગીષાયાં ધર્મકૃત્યેઽષ્ટવર્ગકે।
શરીરયાત્રાનિર્વાહે ક્રિયેત સતતં નૃપૈઃ
મન્ત્રનિશ્ચયસમ્ભૂતાં બુદ્ધિં સર્વત્ર યોજયેત્।
અમાત્યે શાત્રવે રાજ્યે પુત્રેષ્વન્તઃપુરેષુ ચ
કૃષિં દુર્ગં ચ વાણિજ્યં ખડ્ગાનાં કરસાધનમ્।
આદાનં સૈન્યકરયોર્બન્ધનં ગજવાજિનોઃ
શૂન્યે સદ્મમુખાનાં ચ યોજનં સતતં જનૈઃ।
ત્રયાણાં સારસેતૂનાં બન્ધનં ચેતિ ચાષ્ટમમ્
એતદષ્ટસુ વર્ગેષુ ચારાન્ સમ્યક્ પ્રયોજયેત્।
કાર્યાકાર્યવિભાગાય ચાષ્ટવર્ગાધિકારિણામ્
અષ્ટૌ ચારાન્નિયુઞ્જીયાદષ્ટવર્ગેષુ પાર્થિવઃ।
દશ શૂન્યેષુ યુઞ્જીત ક્રમતઃ શૃણુ તાનિ મે
સ્વામી સચિવ-રાષ્ટ્રાણિ મિત્રં કોશો બલં તથા।
દુર્ગં તુ સપ્તમં જ્ઞેયં રાજ્યાઙ્ગં ગુરુભાષિતમ્
દુર્ગમુક્તં ચાષ્ટવર્ગે ચારાન્નાત્મનિ યોજયેત્।
તસ્માદિમાનિ શેષાણિ પંચ ચારપદાનિ ચ
શુદ્ધાન્તેષુ ચ પુત્રેષુ સસૂય્યાદૌ મહાનસે।
શત્રદાસીનયોશ્ચાપિ બલાબલવિનિશ્ચયે
અષ્ટાદશસુ ચૈતેષુ ચારાન્ રાજા પ્રયોજયેત્।
ન યત્પ્રકાશં જાનીયાત્ તત્ તચ્ચારૈર્નિરૂપયેત્
નિરૂપ્ય તત્-પ્રતીકારમવશ્યં છિદ્રતશ્ચરેત્।
યથાનિયોગમેતેષાં યો યો યત્રાન્યથાચરેત્
જ્ઞાત્વા તત્ર નૃપશ્ચારૈર્દણ્ડયેદ્ વા વિયોજયેત્।
ચારાંસ્તુ મન્ત્રિણા સાર્ધં રહસ્યે સંસ્થિતો નૃપઃ
પ્રદોષસમયે પૃચ્છેત્ તદાનીમેવ સાધયેત્।
સ્વપુત્રે ચાથ શુદ્ધાન્તે યે તુ ચારા મહાનસે
નિયુક્તાસ્તાન્મધ્યરાત્રે પૃચ્છેત્ સ્વોઽપિ ચ મન્ત્રિણિ।
એતાંશ્ચારાન્ સ્વયં પશ્યેન્નૃપતિર્મન્ત્રિણા વિના
અન્યાંસ્તુ મન્ત્રિણા સાર્ધં નિરૂપ્ય પ્રદિશેત્ ફલમ્।
નૈકવેશધરશ્ચારો નૈકો નોત્સાહવર્જિતઃ
સંસ્તુતો નહિ સર્વત્ર નાતિદીર્ઘો ન વામનઃ।
સતતં ન દિવાચારી ન રોગી નાપ્યબુદ્ધિમાન્
ન વિત્તવિભવૈર્હીનો ન ભાર્યાપુત્રવર્જિતઃ।
કાર્યશ્ચારો નૃપતિના તત્ત્વગુહ્યવિનિર્ણયે
અનેકવેશગ્રહણક્ષમં ભાર્યાસુતૈર્યુતમ્।
બહુદેશવચોઽભિજ્ઞં પરાભિપ્રાયવેદકમ્
દૃઢભક્તં પ્રકુર્વીત ચારં શક્તમસાધ્યસમ્।
અભિતિષ્ઠેત્ સ્વયં રાજા કૃષિમાત્મસમૈસ્તથા
વણિક્પથે તુ દુર્ગાદો તેષુ શક્તાન્નિયોજયેત્।
અન્તઃપુરે પિતુસ્તુલ્યાન્ ધીરાન્ વૃદ્ધાન્નિયોજયેત્
ષણ્ઢાન્ પણ્ડાંસ્તથા વૃદ્ધાં સ્ત્રિયૌ વા બુદ્ધિતત્પરાઃ।
શુદ્ધાન્તે દ્વારિ યુઞ્જીયાત્ સ્ત્રિયો વૃદ્ધા મનીષિણીઃ
નૈકઃ સ્વપેત્ કદાચિત્ તુ નૈકો ભુઞ્જીત પાર્થિવઃ।
નૈકાકિનીં તુ મહિષીં બ્રજેન્મૈત્રાય નૈકકઃ
અમાત્યાનુપધાશુદ્ધાન્ ભાર્યાઃ પુત્રાંસ્તથૈવ ચ।
પ્રકુર્યાત્ સતતં ભૂપઃ સપ્રસાદં સમાચરન્
ધર્માર્થકામમોક્ષૈશ્ચ પ્રત્યેકં પરિશોધનૈઃ।
ઉપેત્ય ધીયતે યસ્માદુપધા સા પ્રકીર્તિતા
અર્થકામોપધાભ્યાં તુ ભાર્યાપુત્રાંશ્ચ શોધયેત્।
ધર્મોપધાભિર્વિપ્રાંસ્તુ સર્વાંભિઃ સચિવાન્ પુનઃ
એભિર્યજ્ઞૈતસ્થા દાનૈરિહૈવ નૃપતિર્ભવેત્।
તસ્માદ્ ભવાંસ્તુ રાજ્યાર્થી ધર્મમેવં સમાચરેત્
અનેનૈવાભિચારેણ યજ્ઞૈર્વાં પાર્થિવો હ્યયમ્।
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ રાજા ત્વં ભવિષ્યસિ ન સશયઃ
ઇતિ ધર્મો નૃપસ્યૈવ અશ્વમેધાદિકશ્ચ યઃ।
સ્વયં ન કુરુતે ભૂપસ્તસ્માત્ ત્વં કુરુ સત્તમ
એવં મન્ત્રૈર્મન્ત્રયિત્વા નૃપઃ કાર્યાન્તિકાદ્ દ્વિજાત્।
તૈરજ્ઞાતાન્ સ્વયં જ્ઞાત્વા ગૃહ્ણીયાત્ તસ્ય તૈર્મનઃ
યદિ રાજ્યાભિલાષેણ સચિવોઽધર્મમાચરેત્।
નૃપતૌ બાધકં કુર્યાદ્ ધર્મં તં હોનતાં નયેત્
આભિચારિકમર્ત્યર્થં કુર્વાણં તુ વિઘાયયેત્।
પ્રવાસયેદ્ બ્રાહ્મણં તુ પાર્થિવશ્ચાભિચારિકમ્
એષા ઘર્મોપધા જ્ઞેયા તૈરમાત્યાતન્ સતાઞ્જયેત્।
તાદૃશીં તથૈવાન્યામુપધાં ધર્મતશ્ચરેત્
કોશાધ્યક્ષાન્ સમામન્ત્ર્ય રાજામાત્યાન્ પ્રતારયેત્।
પુત્રાનન્યાન્ પ્રતિ તથા મન્ત્રસંવરણાક્ષમાન્
અયં હિ પ્રચુરઃ કોષો મદાયત્તો નરોત્તમ।
આનયે તવ સંમત્યા તદ્ યદિ ત્વં પ્રતીક્ષસિ
તવાર્થલગ્નાદસ્માકં જીવનં ચ ભવિષ્યતિ।
ત્વં ચાપિ પ્રચુરૈઃ કોષૈઃ કિં કિં વા ન કરિષ્યસિ
એવમન્યૈઃ કોષગતૈરુપાયૈર્નૃપસત્તમઃ।
પુત્રામાત્યાદિકાન્ સર્વાન્ સતતં પરિશોધયેત્
કોષદોષકરાન્ હન્યાત્ કર્તુમિચ્છન્ વિવાસયેત્।
દ્વૈધચિત્તાન્ વિમન્યેત કુર્યાદ્ વૈ કોશરક્ષણમ્
દાસીશ્ચ શિલ્પિનીર્વૃદ્ધા મેધાધૃતિમતીઃ સ્ત્રિયઃ।
અન્તર્બહિશ્ચ યા યાન્તિ વિદિતાઃ સચિવાદિભિઃ
તા રાજા રહસિ સ્થિત્વા ભાર્યાદિભિરલક્ષિતઃ।
અભિમન્ત્ર્યાથ સંમન્ત્ર્ય પ્રેષયેત્ સચિવાન્ પ્રતિ
તા ગત્વા હૃદયં બુદ્ધા સ્ત્રિયો વિજ્ઞાનતત્પરાઃ।
મહિષીપ્રમુખા રાજ્ઞસ્ત્વાં વૈ કામયતે શુભા
તત્રાહં યોજયિષ્યામિ યદિ તે વિદ્યતે સ્પૃહા।
સચિવસ્ત્વાં કામયતે ત્વદ્યોગ્યો વરવર્ણિનિ
તં સંગમયિતું શક્તા યદિ શ્રદ્ધા તવાસ્ત્યહમ્।
ઇત્યનેન પ્રકારેણ નાનોપાયૈસ્તથોત્તરૈઃ
ભાર્યાઃ પુત્રદુહિત્રીશ્ચ સ્નુષાશ્ચ પ્રસ્નુષાસ્તથા।
શોધયેત્ સચિવાન્ પુત્રાન્ પૌત્રાદીન્ સેવકાંસ્તથા
કામોપધાઽવિશુદ્ધાંસ્તુ ઘાતયેદવિચારયન્।
સ્ત્રિયસ્તુ યોજ્યા દણ્ડેન બ્રાહ્મણાંસ્તુ પ્રવાસયેત્
મોક્ષમાર્ગાવસક્તં તુ હિંસાપૈશુન્યવર્જિતમ્।
ક્ષમૈકસારં નૃપતિઃ સચિવં પરિવર્જયેત્
મોક્ષમાર્ગવિરક્તાંસ્તુ દણ્ડયાનપિ ન દણ્ડયેત્।
સમબુદ્ધિસ્તુ સર્વત્ર તસ્માત્ તં પરિવર્જયેત્
ઇતિ સૂત્રં ચોપધાનામુપધા બહુધા પુનઃ।
વિવેચિતા ચોશનસા તચ્છાસ્ત્રે તત્ર બોધયેત્
વિગ્રહં સતતં રાજા પરૈર્ન્ન સમ્યગાચરેત્।
ભૂવિત્તમિત્રલાભેષુ નિશ્ચિતેષ્વેવ વિગ્રહાઃ
સપ્તાઙ્ગેષુ પ્રસાદશ્ચ સદા કાર્યો નૃપોત્તમૈઃ।
કોષસ્ય સઞ્ચયં રક્ષાં સતતં સમ્યગાચરેત્
મન્ત્રિણસ્તુ નૃપઃ કુર્યાદ્ વિપ્રાન્ વિદ્યાવિશારદાન્।
વિનયાજ્ઞાન્ કુલીનાંશ્ચ ધર્માર્થકુશલાનૃજૂન્
મન્ત્રયેત્ તૈઃ સમં જ્ઞાનં નાત્યર્થં બહુભિશ્ચરેત્।
એકૈકેનૈવ કર્તવ્યં મન્ત્રસ્ય ચ વિનિશ્ચયમ્
વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચાન્યસ્ય વ્યપદેશૈઃ સમન્તતઃ।
સુસંવૃતં મન્ત્રગૃહં સ્થલં વારુહ્ય મન્ત્રયેત્
અરણ્યે નિઃશલાકે વા ન યામિન્યાં કદાચન।
શિશૂઞ્છાખામૃગાન્ પણ્ડાઞ્છુકાન્ વૈ સારિકાસ્તથા
વર્જયેન્મન્ત્રગેહે તુ મનુષ્યાન્ વિકૃતાંસ્તથા।
દૂષણં મન્ત્રભેદેષં નૃપાણાં યત્ તુ જાયતે
ન તચ્છક્યં સમાધાતું દક્ષૈર્નૃપશતૈરપિ।
દણ્ડ્યાંસ્તુ દણ્ડયેદ્ દણ્ડૈરદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયેન્નહિ
અદણ્ડયન્ નૃપો દણ્ડ્યાન્નદણ્ડ્યાંશ્ચાપિ દણ્ડયન્।
નૃપતિર્વાચ્યતાં પ્રાપ્ય ચૌરકિલ્વિષમાપ્નુયાત્
દુર્ગે તુ સમતાં કુર્યાદ્ પ્રાકારાટ્ટલતોરણૈઃ।
ભૂષિતાન્નગરાદ્રાજા દૂરે દુર્ગાશ્રયં ચરેત્
દુર્ગં બલં નૃપાણાં તુ નિત્યં દુર્ગં પ્રશસ્યતે।
શતમેકો યોધયતિ દુર્ગસ્થો યો ધનુર્દ્ધરઃ
શતં દશસહસ્રાણિ તસ્માદ્ દુર્ગં પ્રશસ્યતે।
જલદુર્ગં ભૂમિદુર્ગં વૃક્ષદુર્ગં તથૈવ ચ
આરણ્યંમરુદુર્ગં ચ શૈલજં પરિખોદ્ભવમ્।
દુર્ગં કાર્યં નૃપતિના યથા દુર્ગં સ્વદેશતઃ
દુર્ગં કુર્વન્ પુરં કુર્યાત્ ત્રિકોણં ધનુરાકૃતિ।
વર્તુલં ચ ચતુષ્કોણં નાન્યથા નગરં ચરેત્
મૃદઙ્ગાકૃતિદુર્ગં તુ સતતં કુલનાશનમ્।
યથા રાક્ષસરાજ્યસ્ય લઙ્કા દુર્ગાન્વિતા પુરા
વલેઃ પુરં શોણિતાખ્યં તેજો દુર્ગૈઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
તદ્ યસ્માદ્ વ્યજનાકારં મનોભ્રષ્ટઃ સિવાવલિઃ
સૌભાગ્યં શાલ્વરાજસ્ય નગરં પંચકોણકમ્।
દિવિ યદ્ વર્તતે રાજ્યં તચ્ચ ભ્રષ્ટં ભવિષ્યતિ
યચ્ચાયોધ્યાહ્વયં ભૂપ પુરમિક્ષ્વાકુભૂભૃતામ્।
ધનુરાકૃતિ તચ્ચાપિ તતોઽભૂદ્ વિજયપ્રદમ્
દુર્ગભૂભૌ યજેદ્ દુર્ગાં દિક્પાલાંશ્ચૈવ દ્વારતઃ।
પૂજયિત્વા વિધાનેન જયં ભૂપઃ સમાપ્નુયાત્
અતો દુર્ગં નૃપઃ કુર્યાત્ સતતં જયવૃદ્ધયે।
ન બ્રાહ્મણાન્ સદા રાજા કેનાપ્યવમનીકૃતાન્
અવમન્ય નૃપો વિપ્રાન્ પ્રેત્યેહ દુઃખભાગ્ ભવેત્।
ન વિરોધસ્તુ તૈ કાર્યઃ સ્વાનિ તેષાં ન ચાદદેત્
કૃત્યકાલેષુ સતતં તાનેવ પરિપૂજયેત્।
નૈષાં નિન્દાં પ્રકુર્વીત નાભ્યસૂયાં તથાચરેત્
એવં નૃપો મહાબુદ્ધિસ્તત્ત્વમણ્ડલસંયુતઃ।
અપ્રભાદી ચારચક્ષુર્ગુંણવાન્ સુપ્રિયંવદઃ
પ્રેત્યેહ મહતીં સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ સુખભોગવાન્।
યૈર્ગુણૈર્યોજિતશ્ચાત્મા તૈઃ પુત્રાનપિ યોજયેત
નૃપસ્ય ચ સ્વતન્ત્રત્વં સતતં સ્વં વિનાશયેત્।
સ્વતન્ત્રો ભૂપતનયો વિકારં યાતિ નિશ્ચિતમ્
નિર્વિકારાય સતતં વૃદ્ધાંશ્ચ પરિયોજયેત્।
ભોજને શયને યાને પુરુષાણાં ચ વીક્ષણે
વિયોજયેત્ સદા દારાન્ ભૂપઃ કામવિચેષ્ટને।
અસ્વતન્ત્રાઃ સ્ત્રિયઃ કાર્યાઃ સતતં પાર્થિવેન તુ
તાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્ત્રિયો નિત્યં હાનયે સમ્ભવન્તિ હિ।
તસ્માત્ કુમારં મહિષીમુપધાભિર્મનોહરૈઃ
શોધયિત્વા નિયુઞ્જીત યૌવરાજ્યાવરોધયોઃ।
અન્તઃપુરપ્રવેશે તુ સ્વતન્ત્રત્વં નિષેધયેત્
ભૂપપુત્રસ્ય ભાર્યાયા બહિઃસારે તથૈવ ચ।
અયં વિશેષઃ સંક્ષેપાન્નૃપધર્મો મયોદિતઃ
પુત્રાણાં ગુણવિન્યાસે ભાર્યાણામપિ ભૂપતે।
ઉશના રાજનીતીનાં તન્ત્રાણિ તુ બૃહસ્પતિઃ
ચકારાન્યાન્ વિશેષાંસ્તુ તયોસ્તન્ત્રેષુ બોધયેત્।
એવં રાજા મહાભાગે રાજનીતૌ વિશેષતામ્।
કુર્વન્ન સીદતિ સદા ભૂયસીં શ્રિયમશ્નુતે
॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે નૃપધર્મકથને ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: kālikāpurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0