Kalika Purana · Chapter 22

kālikāpurāṇam dvāviṃśo'dhyāyaḥ
arundhatījanmakathanam
atha kālikā purāṇa adhyāya २२
// mārkaṇḍeya uvāca //
yatra devasabhā bhūtā sānau tasya mahāgireḥ /
tatra jātā devanadī sītākhyā vacanādvidheḥ

snāpayitvā yadā candraṃ sītātoyairmanoharaiḥ /
candraṃ papurbrahmavākyāt sarve te tridivaukasaḥ

tadā sītājalaṃ candrasnānayogācca sāmṛtam /
bhūtvā nipatitaṃ tasmin bṛhallohitasaṃjñake

tadvivṛddhaṃ tadā toyaṃ tasmin sarasi no mamau /
taddadarśa svayaṃ brahmā vivṛddhaṃ sāmṛtaṃ jalam

taddarśanājjalāt tasmādutthitā kanyakottamā /
candrabhāgeti tannāma vidhiścakre svayaṃ tataḥ

bhāryārtha sāgarastāṃ tu jagrāha brahmasanmate

tayaivādhiṣṭhitaṃ toyaṃ gadāgreṇa niśāpatiḥ /
nirbhidya paścime pārśve giriṃ taṃ samavāhayat

tasyāmṛtajalaṃ bhittvā bṛhallohitanāmakam /
kāsāraṃ sāgaraṃ yātā candrabhāgā nadī tu sā

sāgaro'pi tadā bhāryāṃ candrabhāgāṃ mahānadīm /
tena toyapravāheṇa nināya bhavanaṃ svakam

evaṃ tasmin samutpannā candrabhāgāhvayā nadī /
candrabhāge mahāśaile guṇairgaṃgāsamā sadā

nadyaśca parvatāḥ sarve dvirūpāśca svabhāvataḥ /
toyaṃ nadīnāṃ rūpantu śarīramaparaṃ tathā

sthāvaraḥ parvatānāṃ tu rūpaṃ kāyaḥ tathāparaḥ /
śuktīnāmatha kambūnāṃ yathaivāntargatā tanuḥ

bahirasti svarūpantu sarvadaiva pravartate /
evaṃ jalaṃ sthāvarastu nadīparvatayostadā

antarvasati kāyastu satataṃ nopapadyate

āpyāyyate sthāvareṇa śarīraṃ parvatasya tu /
tathā nadīnāṃ kāyastu toyenāpyāyyate sadā

nadīnāṃ kāmarūpitvaṃ parvatānāṃ tathaiva ca /
jagatsthityai purā viṣṇuḥ kalpayāmāsa yatnataḥ

toyahānau nadīduḥkhaṃ jāyate satataṃ surāḥ /
viśīrṇe sthāvare duḥkhaṃ jāyate girikāyajam

tasmin girau candrabhāge bṛhallohitatīragām /
sandhyāṃ dṛṣṭātha papraccha vasiṣṭhaḥ sādaraṃ tadā

// vasiṣṭha uvāca //
kimarthamāgatā bhadre nirjanaṃ tu mahīdharam /
kasya vā tanayā gauri kiṃ vā tava cikīrṣitam

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ yadi guhyaṃ na te bhavet /
vadanaṃ pūrṇacandrābhaṃ niḥśrīkaṃ vā kathaṃ tava

etacchrutvā vacastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ /
dṛṣṭvā ca taṃ mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam

śarīradhṛgbrahmacarya - sadṛśaṃ taṃ jaṭādharam /
sādaraṃ praṇipatyātha sandhyovāca tapodhanam

// sandhyovāca //
yadarthamāgatā śailaṃ siddhaṃ tanme dvijottama /
tava darśanamātreṇa tanme setsyati vā vibho

tapaḥ kartumahaṃ brahmannirjanaṃ śailamāgatā /
brahmaṇo'haṃ manojātā sandhyā nāmnā ca viśrutā

nopadeśamahaṃ jāne tapaso munisattama /
yadi te yujyate guhyaṃ māṃ tvaṃ samupadeśaya /
etaccikīrṣitaṃ guhyaṃ nānyatkiñcana vidyate

ajñātvā tapaso bhāvaṃ tapovanamupāśritā /
cintayā pariśuṣye'haṃ vepate ca manaḥ sadā

// mārkaṇḍeya uvāca //
ākarṇya tasyāḥ vacanaṃ vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ /
svayaṃ sa sarvatattvajño nānyatkiñcana pṛṣṭavān

atha tāṃ niyatātmānaṃ tapase'tidhṛtodyamām /
vasiṣṭho mantrayāñcake guruvacchiṣyavattadā

// vasiṣṭha uvāca //
paramaṃ yo mahattejaḥ paramaṃ yo mahattapaḥ /
paramo yaḥ samārādhyo viṣṇurmanasi dhīyatām

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ ya ekastvādikāraṇam /
tamekaṃ jagatāmādyaṃ bhajasva puruṣottamam

viṣṇu-dhyānavarṇanam
śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ kamalalocanam /
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ kvacinnīlāmbudacchavim

garuḍopari śuklābje padmāsanagataṃ harim /
śrīvatsavakṣasaṃ śāntaṃ vanamālādharaṃ param

keyūrakuṇḍaladharaṃ kirīṭamukuṭojvalam /
nirākāraṃ jñānagamyaṃ sākāraṃ dehadhāriṇam

nityānandaṃ nirālambaṃ sūryamaṇḍalamadhyagam /
mantreṇānena deveśaṃ viṣṇuṃ bhaja śubhānane

// viṣṇu upāsanā mantra //
oṃ namo vāsudevāya omityantena santatam /
tapasyāmārabhenmaunīṃ tatraitānniyamān śṛṇu

snānaṃ maunena kartavyaṃ maunenaiva tu pūjanam /
dvayoḥ parṇajalāhāraṃ prathamaṃ ṣaṣṭhakālayoḥ /
tṛtīye ṣaṣṭhakāle tu upavāsaparo bhavet

evaṃ tapaḥ samāptau tu ṣaṣṭhe kāle kriyā bhavet /
vṛkṣavalkalavāsāśca kāle bhūmiśayastathā /
evaṃ maunī tapasyākhyā vratacaryā phalapradā

evaṃ tapaḥ samuddiśya kāmaṃ cintaya mādhavam /
sate prasanna iṣṭārthaṃ nacirādeva dāsyati

// mārkaṇḍeya uvāca //
upadiśya vasiṣṭho'tha sandhyāyai tapasaḥ kriyām /
tāmābhāṣya yathānyāyaṃ tatraivāntardadhe muniḥ

sandhyāpi tapaso bhāvaṃ jñātvā modamavāpya ca /
tapaḥ kartuṃ samārebhe bṛhallohitatīragā

yathoktantu vasiṣṭhena mantraṃ tapasi sādhanam /
vratena tena govindaṃ pūjayāmāsa bhaktita:

ekāntamanasastasyā kurvantyāḥ sumahattapaḥ /
viṣṇau vinyastamanaso gatamekaṃ caturyugam

na ko'pi vismayaṃ nāpa tasyā dṛṣṭvā tapo'dbhutam /
na tādṛśī tapaścaryā bhaviṣyati ca kasyacit

mānuṣeṇātha mānena gate tvekacaturyuge /
antarbahistathākāśe darśayitvā nijaṃ vapuḥ

prasannastena rūpeṇa yadrūpaṃ cintitaṃ tayā /
puraḥ pratyakṣatāṃ yātastasyā viṣṇurjagatpatiḥ

atha sā purato dṛṣṭvā manasā cintitaṃ harim /
śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇaṃ padmalocanam

keyūrakuṇḍaladharaṃ kirīṭamukuṭojjvalam /
tārkṣyarsthaṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlotpaladalacchavim

sasādhvasamahaṃ vakṣye kiṃ kathaṃ staumi vā harim /
iti cintāparā bhūtvā nyamīlayata cakṣuṣī

nimīlitākṣyāstasyāstu praviśya hṛdayaṃ hariḥ /
divyaṃ jñānaṃ dadau tasyai vācaṃ divye ca cakṣuṣī

divyaṃ jñānaṃ divyacakṣurdivyāṃ vācamavāpa sā /
pratyakṣaṃ vīkṣya govindaṃ tuṣṭāva jagatāṃ patim

// sandhyovāca //
nirākāraṃ jñānagamyaṃ paraṃ yannaiva sthūlaṃ nāpi sūkṣmaṃ na coccaiḥ /
antaścintyaṃ yogibhiryasya rūpaṃ tasmai tubhyaṃ haraye me namo'stu

śivaṃ śāntaṃ nirmalaṃ nirvikāraṃ jñānātparaṃ suprakāśaṃ visāri /
raviprakhyaṃ dhvāntabhāgāt parastād rūpaṃ yasya tvāṃ namāmi prasannam

ekaṃ śuddhaṃ dīpyamānaṃ vinodaṃ cittānandaṃ satvajaṃ pāpahāri /
nityānandaṃ satya bhūriprasannaṃ yasya śrīda rūpamasmai namo'stu

vidyākārodbhāvanīyaṃ prabhinnaṃ satvacchannaṃ dhyeyamātmasvarūpam /
sāraṃ pāraṃ pāvanānāṃ pavitraṃ tasmai rūpaṃ yasya cedaṃ namaste

nityārjavaṃ vyayahīnaṃ guṇaughai raṣṭāṅgairyaścintyaye yogayuktaiḥ /
tattvaṃ vyāpi prāpya yajjñānayoge paraṃ yātā yoginastaṃ namaste

yatsākāraṃ śuddharūpaṃ manojñaṃ garutmasthaṃ nīlameghaprakāśam /
śaṅkhaṃ cakraṃ padmagade dadhānaṃ tasmai namo yogayuktāya tubhyam

gaganaṃ bhūrdiśaścaiva salilaṃ jyotireva ca /
vāyuḥ kālaśca rūpāṇi yasya tasmai namo'stu te

pradhānapuruṣau yasya kāryāṅgatve nivatsyataḥ/
tasmādavyaktarūpāya govindāya namo'stu te

yaḥ svayaṃ yaśca bhūtāni yaḥ svayaṃ tadguṇaḥ paraḥ /
yaḥ svayaṃ jagadādhārastasmai tubhyaṃ namonamaḥ

paraḥ purāṇaḥ puruṣaḥ paramātmā jaganmayaḥ /
akṣayo yo'vyayo devastasmai tubhyaṃ namo namaḥ

yo brahmā kurute sṛṣṭiṃ yo viṣṇuḥ kurute sthitim /
saṃhariṣyati yo rudrastasmai tubhyaṃ namo namaḥ

namo namaḥ kāraṇakāraṇāya divyāmṛtajñānavibhūtidāya /
samasta lokāntara mohadāya prakāśarūpāya parātparāya

yasya prapañco jagaducyate mahān kṣitirdiśaḥ sūrya indurmanojavaḥ /
vahnirmukhānnābhitaścāntarīkṣaṃ tasmai tubhyaṃ haraye te namo'stu

tvaṃ paraḥ paramātmā ca tvaṃ vidyā vividhā hare /
śabdabrahma paraṃbrahma vicāraṇaparātparaḥ

yasya nādirnamadhyañca nāntamasti jagatpateḥ /
kathaṃ stoṣyāmi taṃ devaṃ vāṅmanogocarādbahiḥ

yasya brahmādayo devā munayaśca tapodhanāḥ /
na vivṛṇvanti rūpāṇi varṇanīyaḥ kathaṃ sa me

striyā mayā te kiṃ jñeyā nirguṇasya guṇāḥ prabhoḥ /
naiva jānanti yadrūpaṃ sendrā api surāsurāḥ

namastubhyaṃ jagannātha namastubhyaṃ tapomaya /
prasīda bhagavaṃstubhyaṃ bhūyobhūyo namonamaḥ

// mārkaṇḍeya uvāca //
atha tasyāḥ śarīrantu valkalājinasaṃvṛtam /
parikṣīṇaṃ jaṭāvrātaiḥ pavitraimūrghni rājitam

himānī tarjitāmbhojasadṛśavadanaṃ tathā /
nirīkṣya kṛpayāviṣṭo hariḥ provāca tāmidam

// śrībhagavānuvāca //
prīto'smi tapasā bhadre bhavatyāḥ parameṇa vai /
stavena ca śubhaprajñe varaṃ varaya sāmpratam

yena te vidyate kāryaṃ vareṇāsti manogatam /
tat kariṣyāmi bhadrante prasanno'haṃ tava vrataiḥ

// sandhyovāca //
yadi deva prasanno'si tapasā mama sāmpratam /
vṛtastadāyaṃ prathamo varo mama vidhīyatām

utpannamātrā deveśa prāṇino'sminnabhastale /
na bhavantu krameṇaiva sakāmāḥ sambhavantu vai

pativratāhaṃ lokeṣu triṣvapi prathitā yathā /
bhaviṣyāmi tathā nānyā vara eko vṛto mama

sakāmā mama dṛṣṭistu kutracinna patiṣyati /
ṛte patiṃ jagannātha so'pi me'ti sukṛttaraḥ

yo drakṣyati sakāmo māṃ puruṣastasya pauruṣam /
nāśaṃ gamiṣyati tadā sa tu klīvo bhaviṣyati

// śrībhagavānuvāca //
prathamaḥ śaiśavo bhāvaḥ kaumārākhyo dvitīyakaḥ /
tṛtīyo yauvano bhāvaścaturtho vārddhakastathā

tṛtīye tvatha samprāpte vayobhāge śarīriṇaḥ /
sakāmāḥ syurdvitīyānte bhaviṣyanti kvacit kvacit

tapasā tava maryādā jagati sthāpitā mayā /
utpannamātrā na yathā sakāmāḥ syuḥ śarīriṇaḥ

tvañca loke satībhāvaṃ tādṛśaṃ samavāpsyasi /
triṣu lokeṣu nānyāsyā yādṛśaṃ sambhaviṣyati

yaḥ paśyati sakāmastvāṃ pāṇigrahamṛte tava /
sa sadyaḥ klīvatāṃ prāpya durbalatvaṃ gamiṣyati

patistava mahābhāgastaporūpasamanvitaḥ /
saptakalpāntajīvī ca bhaviṣyati saha tvayā

iti ye te varā mattaḥ prārthitāste kṛtā mayā /
anyacca te vadiṣyāmi pūrvaṃ yanmanasi sthitam

agnau śarīratyāgaste pūrvameva pratiśrutaḥ

sa ca medhātitheryajñe munerdvādaśavārṣike /
hutaprajvalite vahnau na cirāt kriyatāṃ tvayā

etacchailopatyakāyāṃ candrabhāgānadītaṭe /
medhātithirmahāyajñaṃ kurute tāpasāśrame

tatra gatvā svayaṃ channā munibhirnopalakṣitā /
matprasādādvahnijātā tasya putrī bhaviṣyasi

yastvayā vāñchanīyo'sti svāmī manasi kaścana /
taṃ nidhāya nijasvānte tyaja vahnau vapuḥ svakam

yadā tvaṃ dāruṇe sandhye tapaścarasi parvate /
yāvaccaturyugaṃ tasya vyatīte tu kṛte yuge

tretāyāḥ prathame bhāge jātā dakṣasya kanyakāḥ /
sa dadau kanyakā saptaviṃśatiñca sudhāṃśave

tāsāṃ hetoryadā śaptaścandro dakṣeṇa kopinā /
tadā bhavatyā nikaṭe sarve devāḥ samāgatāḥ

na dṛṣṭāśca tayā sandhye devāśca brahmaṇā saha /
mayi vinyastamanasā tvañca dṛṣṭā na taiḥ punaḥ

candrasya śāpamokṣārthaṃ candrabhāgā nadī yathā /
sṛṣṭā dhātrā tadaivātra medhātithirupasthitaḥ

tapasā tatsamo nāsti na bhūto na bhaviṣyati

tena yajñaḥ samārabdho jyotiṣṭomo mahāvidhiḥ /
tatra prajvalito vahnistasmiṃstyaja vapuḥ svakam

etanmayā sthāpitaṃ te kāryārtha bhostapasvini /
tat kuruṣva mahābhāge yāhi yajñaṃ mahāmuneḥ

// mārkaṇḍeya uvāca //
nārāyaṇaḥ svayaṃ sandhyāṃ pasparśāthāgrapāṇinā /
tataḥ puroḍāśamayaṃ taccharīramabhūt kṣaṇāt //९८ /
mahāmunermahāyajñe tasmin viśvopakāriṇi /
nāgniḥ kavyādatāṃ yāti tvetadarthaṃ tathā kṛtam

evaṃ kṛtvā jagannāthastatraivāntaradhīyata /
sandhyāpyagacchattatsatre yatra medhātithirmuniḥ

atha viṣṇoḥ prasādena kenāpyanupalakṣitā /
praviveśa yadā yajñaṃ sandhyā medhātithermuneḥ

vasiṣṭhena purā sā tu varṇībhūtvā tapasvinī /
upadiṣṭātapaścartuṃ vacanāt parameṣṭhinaḥ

tameva kṛtvā manasi tapaścaryopadeśakam /
patitvena tadā sandhyā brāhmaṇaṃ brahmacāriṇam

samiddhe'nau mahāyajñe munibhirnopalakṣitā /
tadā viṣṇoḥ prasādena sāviveśa vidheḥ sutā

tasyāḥ puroḍāśamayaṃ śarīraṃ tatkṣaṇāttataḥ /
dagdhaṃ puroḍāśagandhaṃ vyastārayadalakṣitam

vahnistasyāḥ śarīrantu dagdhvā sūryasya maṇḍale /
śuddhaṃ praveśayāmāsa viṣṇorevājñayā punaḥ // १०६ /
sūryo dvidhā vibhajyātha taccharīraṃ tadā rathe /
svake saṃsthāpayāmāsa prītaye pitṛdevayoḥ

yadūrdhabhāgastasyāstu śarīrasya dvijottamāḥ /
prātaḥ sandhyābhavat sā tu ahorātrādimadhyagā

yaccheṣa bhāgastasyāstu ahorātrāntamadhyagā /
sā sāyamabhavat sandhyā pitṛprītipradā sadā

sūryodayāttu prathamaṃ yadā syādaruṇodayaḥ /
prātaḥ sandhyā tadodeti devānāṃ prītikāriṇī

astaṃ gate tataḥ sūrye śoṇapadmanibhā sadā /
udeti sāyaṃsandhyāpi pitṝṇāṃ modakāriṇī // १११ / /
tasyāḥ prāṇāstu manasā viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
divyena tu śarīreṇa cakrire'tha śarīriṇaḥ

muneryajñāvasāne tu samprāpte muninā tu sā /
prāptā putrī vahnimadhye taptakāñcana saprabhā

tāṃ jagrāha tadā putrīṃ munirāmodasaṃyutaḥ /
yajñārthatoyaiḥ saṃsnāpya nijakroḍe kṛpāyutaḥ

arundhatīti tasyāstu nāma cakre mahāmuniḥ /
śiṣyaiḥ parivṛtastatra mahāmodamavāpa ca

na ruṇaddhi yato dharmaṃ sā kenāpi ca kāraṇāt /
atastrilokaviditaṃ nāma sā prāpa sānvayam //११६ / /
yajñaṃ samāpya sa suniḥ kṛtakṛtyabhāva-māsādya sammadayutastanayāpralambhāt /
tasmin nijāśramapade sahaśiṣyavargaistāmeva santatamasau dayate maharṣiḥ

// iti śrīkālikāpurāṇe arundhatī - janmakathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

kālikā purāṇa hindī anuvāda paḍhane ke lie dekheṃ-[https://ptvaishnavi.blogspot.com/2023/03/Kalika-puran-adhyay-22.html DP Karmakand]