Kalika Purana · Chapter 21
kālikāpurāṇam ekaviṃśo'dhyāyaḥ candraśāpamokṣaṇam
atha kālikā purāṇa adhyāya २१
// brahmovāca //
gacchantu bhoḥ suragaṇā dakṣasya sadanaṃ prati /
prasādayata candrārthe sa ca pūrṇo bhavedyathā
pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati /
yuṣmā kaṃca bhavecchāntiroṣadhīnāñca sambhavaḥ
// mārkaṇḍeya uvāca //
iti brahmavacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ /
prayayurhṛṣṭamanasastadā dakṣaniveśanam
yathānyāyamupasthāya sarve munivaraṃ surāḥ /
procuḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ praṇamya ślakṣṇayā girā
// devā ūcuḥ //
prasīda sīdatāṃ brahmannasmākaṃ bahuduḥkhinām /
uddharasva mahābuddhe trāhi naḥ śokasāgarāt
yadrūpaṃ brahmasaṃjñantu sṛṣṭikṛt paramātmanaḥ /
tadaṃśastvaṃ paraṃ jyotirviprarūpa namo'stute
rakṣaṇāt sarvajagatāṃ prajāpālanakāraṇāt /
dakṣaḥ prajāpatiśceti yogeśastaṃ numo vayam
dakṣāya sarvajagatāṃ dakṣāya kuśalātmanām /
dakṣāyātmahitāyāśu namastubhyaṃ mahātmane
satataṃ cintyamānasya yogibhirniyatendriyaiḥ /
sārasya sārabhūtastvaṃ dakṣāya paramātmane
yogivṛttiranādhṛṣya pāragāṇāṃ parāyaṇaḥ /
ādyantamuktaḥ sahasā tasmai nityaṃ namo namaḥ
// mārkaṇḍeya uvāca //
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā dakṣo yajñabhujāṃ tathā /
prāha prasannavadanaḥ śakramābhāṣya mukhyataḥ
// dakṣa uvāca /
kutaḥ śakra mahābāho bhavatāṃ duḥkhamāgatam /
duḥkhahetuṃ vada vibho śrotumicchāmyahantu tam
mamāsti vā kiṃ kartavyaṃ bhavatāṃ duḥkhahānaye /
tadahaṃ yadi śaknomi kariṣyāmi hitaṃ samam
// mārkaṇḍeya uvāca //
tacchrutvā vacanaṃ tasya brahmasūnormahātmanaḥ /
jagāda vākpatiḥ śakro vītihotro'tha taṃ munim
// ta ūcuḥ //
kṣayī jāto niśānāthastasmin kṣīṇe kṣayaṃ gatāḥ /
sarvauṣadhyo dvijaśreṣṭha taddhāniryajñahānikṛt
yajñe vinaṣṭe sakalāḥ prajāḥ kṣuddhayakātarāḥ /
vṛṣṭyabhāvānmahadduḥkhaṃ prāpya naṣṭāśca kāścana
kṣayo'yaṃ rātrināthasya yaste kopāt pravartate /
sa sarvajagato brahmannabhāvārthamupasthitaḥ
nādhunā tat tribhuvane yanna kṣubdhaṃ nu kiñcana /
viplutaṃ vāsti viprendra sthāvarāḥ patagāśca vā
na yajñāḥ sampravartante na tapasyanti tāpasāḥ /
āhāraduḥkhānniśrīkā: prajā kṣīṇā bhayāturāḥ
evaṃ pravṛtte viprendra viplave'smāt rasātalāt /
daityā na yāvadutthāya bādhante tāvaduddhara
prasīda dakṣa candrasya taṃ pūraya tapobalāt /
pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati
// mārkaṇḍeya uvāca //
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā prajāpatisutastadā /
uvāca tān suragaṇān hṛdayācchalyamuddharan
// dakṣa uvāca //
yanme vaco niśānāthe pravṛttaṃ śāpakāraṇam /
na kenāpi nidānena mithyā kartuṃ tadutsahe
kintu madvacanaṃ yasmānnaikāntena mṛṣā bhavet /
candro'pi vardha yasmāttadupāyamudekṣata
tatrāpyayamupāyo'sti māsārthaṃ yātu candramāḥ /
kṣayaṃ vṛddhiñca māsārdhaṃ samaṃ bhāryāsu vartatām
tasya tadvacanaṃ śrutvā taṃ prasādya prajāpatim /
sarve suragaṇāstatra gatā yatrāsti candramāḥ
evamukte tu vacane dakṣeṇa muninā dvijāḥ /
atha candraṃ samādāya bhāryābhiḥ sahitaṃ tadā /
jagmuste brahmabhavanaṃ muditāḥ surasattamāḥ
tatra gatvā mahābhāgāḥ yathā dakṣeṇa bhāṣitam /
tatsarvaṃ kathayāmāsurbrahmaṇe paramātmane
brahmā dakṣavacaḥ śrutvā devānāṃ vacanāttadā /
candrabhāgaṃ mahāśailaṃ jagāma sahitaḥ suraiḥ
tatragatvā suraśreṣṭhaḥ prajānāṃ hitakāmyayā /
snāpayāmāsa śubhrāṃśuṃ vṛhallohitapuṣkare
bhūtabhavyabhavajjñāna: pūrvameva pitāmahaḥ /
etadarthañcakārā sara: pūrṇaṃ jagadguruḥ
tatra snātasya jantostu nīrogatvaṃ prajāyate /
cirāyuṣyañca satataṃ vṛhallohitasaṃjñake
tatra snātasya candrasya śarīrāttatkṣaṇaṃ gadaḥ /
rājayakṣmā niḥ sasāra pūrvarūpo yathoditaḥ
niḥsṛtya rājayakṣmāpi brahmāṇañca jagatpatim /
praṇamyāhaṃ kiṃ kariṣye kva gacchāmītyuvāca tam
sthānaṃ patnīñca lokeśa kṛtyaṃ mama sanātanam /
nideśayānurūpe me sraṣṭā tvaṃ jagatāṃ yataḥ
// mārkaṇḍeya uvāca //
tato brahmāpi taṃ puṣṭaṃ nirīkṣyenduṃ śarīragaiḥ /
amṛtaistenātiyuktaiḥ kṣīṇañcāpi niśāpatim // ३६ /
dorbhiḥ hastaiḥ taṃ gṛhītvā girau niṣpīḍya vai muhuḥ /
amṛtaṃ gālayāmāsa śarīrādrājayakṣmaṇaḥ
amṛtāni ca yānyāśu gālitāni tadā jale /
kṣīrodasya ca cikṣepa madhye rahasi lokabhṛt
tasmādasyāmṛtādindoḥ kalāḥ kṣīṇāstu yāḥ purā /
tāsāṃ jagrāha lavaśaścarṇān kṣīrodasāgarāt
kalāmātrāvaśeṣaṣya saṃsargādrājayakṣmaṇaḥ /
kṣīṇāḥ kalāḥ pañcadaśa yāḥ pūrvamamṛtātmikāḥ /
tā rājayakṣmagarbhasthācūrṇībhūtāstu pīḍayā
tejojyotsnā sudhābhistu nibaddhaṃ yat kalāpateḥ
śarīraṃ tat tridhā bhūtaṃ garbhasthaṃ rājayakṣmaṇaḥ
jyotiścūrṇamabhūt jyotsnā līnā rājādiyakṣmaṇi /
dravībhūtāḥ sudhāḥ sarvāḥ garbhe rogasya ca sthitāḥ
yadā niryālayāmāsa sudhāṃ brahmā kṣamāntarāt /
tadā jyotsnāsudhājyotiḥ sarvaṃ tasmādbahirgatam
kṣīrodasāgare kṣiptaṃ tat sarvaṃ vidhinā tadā /
devān girau parityajya svayaṃ gatvā drutaṃ tataḥ
tato'mṛtāni prakṣālya kalācūrṇāni vāribhiḥ /
jyotsnāñcāpyājagāmāśu gṛhītvā tattrayaṃ girim
kṣīrodāgirimāsādya candrabhāgaṃ tadā vidhiḥ /
devamadhye kalācūrṇaṃ sudhājyotsnā nyavīviśat
saṃsthāpya tattrayaṃ brahmā devānāṃ madhyataḥ sthitaḥ /
jagāda rājayakṣmāṇaṃ tat sthānādi nideśayan
// brahmovāca //
sarvadā yo divārātraṃ sandhyāyāṃ vanitārataḥ /
sevate surataṃ tasmin rājayakṣman vasiṣyasi
pratiśāya-śvāsakāsa- saṃyukto maithunaṃ caret /
sa te praveśyaḥ satataṃ śleṣmaṇaśca tathāvidhaḥ
kṛṣṇākhyā mṛtyuputrī yā bhavataḥ sadṛśī guṇaiḥ /
sā te'stu bhāryā satataṃ bhavantamanuyāsyati // ५१ / /
kṣīṇatvaṃ bhavataḥ kṛtyaṃ tatastvaṃ viṣayaṃ kuru /
drutaṃ gaccha yathākāmaṃ candrāt tvaṃ vimukho bhava
// mārkaṇḍeya uvāca //
evaṃ visṛṣṭo vidhinā rājayakṣmā mahāgadaḥ /
paśyatāṃ sarvadevānāmantardhānaṃ jagāma ha
antarhite mahāroge brahmā lokapitāmahaḥ /
candraṃ samagrayāmāsa kalāpañcadaśaidhitam
tena kṣīrodadhautena sudhāpūtena cātmabhūḥ /
sajyotsnaistu kalācūrṇaiḥ pūrvavaccākarodvidhum
sa ṣoḍaśakalāpūrṇaḥ pūrvavadvibhau yadā /
candrastadā sarvadevā mumudustasya darśanāt
atha candrastadā pūrṇaḥ praṇipatya pitāmaham /
uvācedaṃ surasadomadhyago nāti harṣitaḥ
// soma uvāca /
na śyāma pūrvavad brahmañchaśarīre mama vartate /
na vīryaṃ vā tathotsāho niṣīdantyaṃgasandhayaḥ
notsahe pūrvavacceṣṭāṃ vidhātuṃ sutarāmaham /
ceṣṭāhī nastvanudinaṃ varteyaṃ kena lokakṛt
// brahmovāca //
grastasya yakṣmaṇā soma yadabhūdaṃgasandhayaḥ /
pūrvaṃ viśīrṇā bhavatastatpūrṇamabhavannahi
adhunā bhavato dehacūrṇaṃ niḥsāritaṃ mayā /
śarīrāt sāmṛtajyotsnamañjasā rājayakṣmaṇaḥ
teṣāṃ prakṣālanavidhau lavaśo yatsthitaṃ jale /
jyotsnāyāśca sudhāyāśca tena hīno bhavān yataḥ
tato'ṅgasandhayo rājaṃstava sīdanti sāmpratam /
tasyopāyaṃ vidhāsyāmi yathā nārtiṃ labhedbhavān
prājāpatyaḥ puroḍāśo havanīyaḥ puro'dhvare /
aindrastato'nu cāgneyaḥ pradeyaḥ sarvataḥ kratau
tato nu bhavato bhāgaḥ puroḍāśo mayā kṛtaḥ /
tena bhāgena bhuktena nityaṃ yajñakṛtena hi /
pūrvavat te samutsāhaḥ śyāmavīryaṃ bhaviṣyati
ye cāmṛtakaṇāstoye kṣīrodasya sthitāstava /
śarīracūrṇaṃ vā yatte jyotsnāyāścāpi ye lavāḥ
tat sarvaṃ bhavato jyotsnāyogādanudinaṃ vidho /
vṛddhiṃ yāsyati satataṃ kṣīrasāgaragarbhagam
svārociṣe'ntare prāpte dvitīye śaṅkarāṃśajaḥ /
durvāsā bhavitā vipraḥ pracaṇḍaścaṇḍa bhānuvat
sa devendrasyāvinayācchāpaṃ datvā sudāruṇam /
kariṣyati tribhuvanaṃ niḥśrīkaṃ sasurāsuram
śriyā hīne tato loke bhavitā lokaviplavaḥ /
yathā tava kṣayāt soma pravṛttaḥ sarvaviplavaḥ
tanmānuṣapramāṇena tṛtīye tu kṛte yuge /
bhaviṣyati sthāsyati ca yāvad yugacatuṣṭayam
tataścaturthe samprāpte saha devaiḥ kṛte yuge /
kṣīrodaṃ nirmathiṣyāmaḥ śambhurviṣṇurahaṃ tathā /
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukīm
yajñabhāgeṣu līneṣu devānnārthaṃ vayaṃ tataḥ /
mathiṣyāmaḥ samaṃ devaiḥ kṣīrodaṃ saha dānavaiḥ //७३/
tvaccharīrāmṛtamidaṃ yatsthitaṃ kṣīrasāgare /
tat pramathya grahīṣyāmo rāśībhūtaṃ tathā kṣayam //७४/
sarvauṣadhyantare kṛtvā tvaccharīraṃ tadā vayam /
kṣepsyāmaḥ sāgarajale śarīrārthaṃ vidho tava
nirmathya sāgaraṃ paścāt samuddhārya yadāmṛtam /
tadā tava vapustasmin pūrvavat sambhavaviṣyati
ojovīryādbhutaṃ kāntamakṣayaṃca sudhātmakam /
dṛḍhāṅgasandhikaṃ cāru bhaviṣyati vapustava
// mārkaṇḍeya uvāca //
sudhāṃśumevamābhāṣya brahmā lokapitāmahaḥ /
vidhoḥ kṣayāya māsārdhaṃ vṛddhaye yatnavānabhūt
yathā dakṣeṇa gaditaṃ māsārthaṃ yātu candramāḥ /
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca māsārdhaṃ yatnaṃ tatrākarodvidhiḥ
tataḥ ṣoḍaśadhā candraṃ surajyeṣṭho vibhaktavān /
vibhajya ca surān sarvān samuvācedamuttamam
kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhumūrdhani /
tiṣṭhatvadyāvadhi parā kṣayaṃ yāntu kṣayaṃ vinā
kṣayeṇa yadi rogeṇa māsārdhaṃ dakṣavākyataḥ /
kṣayāya pīḍyate candro nopaśāntistadā bhavet
kiṃtvasya yā kalā śambhau jyotsnā gacchatu tāṃ prati /
caturdaśakalāsaṃsthāḥ pratimāsaṃ surottamāḥ
caturdaśakalāsaṃsthānyamṛtāni pibantu vai /
pratipattithimārabhya bhavantastāṃ caturdaśīm
tejobhogāḥ sūryyabimbaṃ caturdaśatithau kramāt /
praviśantu kṣayaṃ tvevaṃ kṛṣṇapakṣe vidhorbhavet
yātu śeṣa kalā darśe haritpatre palāyitā /
tiṣṭhatu prathame bhāge tithau tasyāṃ niśāpateḥ
dvitīye darśabhāge tu rohiṇyā yātu mandiram /
tṛtīye tu sarasvatyāṃ snātvā samutthito vidhuḥ
caturthe balasampūrṇastithibhāge vibhāvasoḥ /
maṇḍalaṃ yātu candro'yaṃ savimbasthaghoṭakaḥ
yāvat kālena hi kalā prathamā kṣayamāpnuyāt /
evamevaṃ kṛṣṇapakṣe tāvat sā pratipad bhavet
dvitīyādau kṛṣṇapakṣe vṛddhi - hrāsastathāvidhaḥ /
tithīnāṃ vṛddhihetuśca śukle kṛṣṇe tathā bhavet
tataḥ punaḥ śuklapakṣe yāvat pūrvakaloditā /
vṛddhiṃ naiti bhavettāvat pratipattithirāditaḥ
tato dvitīyabhāgasya yā jyotsnā haramūrdhani /
sthitā yā vai kalā yātu gatā sā punareṣyati
yuṣmābhistu bhavet peyamamṛtaṃ yaddine dine /
taddvitīyāditithibhiḥ pūrṇāntābhiḥ sadaiva hi /
svayamutpatsyate candro jyotsnāyogāt surottamāḥ
yathā dine dine bhāgāḥ kṣayaṃ yānti tathā vidhoḥ /
vṛddhiṃ gacchantyanudinaṃ śuklapakṣe'nvahaṃ surāḥ
tejobhāgaḥ sūryabimbāt punareva sameṣyati /
prayāsyati kṛṣṇapakṣe yathā bhāgakramaṃ tathā
jyotsnā haraśiraścandrāt pratyahaṃ punareṣyati /
tejobhāgaḥ sūryabimbādamṛtaṃ varṣati svayam //९६ /
evaṃ vṛddhiḥ śuklapakṣe sudhāṃśoḥ sambhaviṣyati /
pakṣayoḥ śuklakṛṣṇatvaṃ candravṛddhikṣayādbhavet
yāvat kālena yo bhāgaḥ kṣayaṃ vṛddhiṃca yāsyati /
tāvat kālamabhivyāpya tithi: sthāsyati sā punaḥ
cireṇa vṛddhiryadi vā kṣayo vā drutena vṛddhiryadivā kṣayo vā /
drutātithīnāntu sadā kṣayaḥ syāccirātu vṛddhistithiṣu praveśe
havyaṃ kavyañca candreṇa vinā na sambhaviṣyati /
tasmāttayoḥ pravṛddhayarthaṃ candraṃ rakṣantu devatāḥ
āsvādanīyaḥ śubhrāṃśuḥ kalāśeṣo'numāsataḥ /
amāvāsyāparādheṃ tu pitṛbhī rohiṇīgṛhe
tasyaivāsvādanāt kavyaṃ vṛddhiṃ yāsyati cānvaham /
tena kavyena pitarastṛptiṃ yāsyanti vai parām
// mārkaṇḍeya uvāca //
tataḥ suragaṇāḥ sarve yathoktaṃ vidhinā tathā /
cakrurlokahitārthāya candrasya kṣaya vṛddhaye
mahādevo'pi candrārdhaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ /
jagrāha devairvidhinā śirasā gadito bhṛśam
yattejaḥ paramaṃ nityamajamavyayamakṣayam /
tatsvarūpā candrakalā śāpatastu kṣayaṃ gatā
praviśati yadā jyotirānandamajaraṃ param /
yoginastu tadā teṣāṃ cintanaṃ līnameṣyati
mahādevaśira: saṃsthe līne citte sudhānidhau /
candradvārā bhavenmuktirityevaṃ vaidikī śrutiḥ
etaj jñātvā mahādevaḥ kṣayavṛddhyavinākṛtam /
hitāya sarvalokānāṃ jagrāha śirasā vidhum
candrajyotsnāsamāyogādauṣadhyo yānti vṛddhaye /
sarvoṣadhiṣu vṛddhāsu pravartante tato'dhvarāḥ
adhvareṣu pravṛtteṣu svān svān bhāgāṃstu devatāḥ /
parigṛhṇanti pitarastathā kavyāni bhūriśaḥ
amṛtaṃ brahmaṇā sṛṣṭaṃ yad devebhyaḥ purātanam /
tena tṛpyanti hīnā ye havyabhāgena devatāḥ
yajñenāpyāyitaṃ tacca jyotsnābhirvṛddhimeti vai /
yajñajyotsnā vinābhūtaṃ tacca syāt kṣīṇamanyathā
ato'mṛtasya yajñasya candramāḥ kāraṇaṃ svayam /
ato dakṣasya śāpāttu rakṣāyai taccikīrṣitam
adyāpi kṛṣṇapakṣe tu sudhāṃśuḥ pīyate suraiḥ /
tejaḥ sūryaṃ yāti śambhuṃ candrārdhaṃ jyotsnikā yathā
punaśca śuklapakṣe tu śeṣodeti kalā tataḥ /
jyotsnādvitīyo bhāgastu tejobhāgo dvitīyakaḥ
anye'tyugraśiraścandrāt sūryavimbād yathākramam /
kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhuśekhare
sitāsitāvubhau pakṣau śeṣāṇāmudayakṣayau /
iti vaḥ sarvamākhyātaṃ vibhaktaścandramā yathā /
brahmaṇā parvataśreṣṭhe yatho taccandrabhāgataḥ
yajñabhāge sthite yasmāddevānnamakarodvidhum /
kavye sthite'pi pitrannaṃ tithivṛddhi-kṣayo yathā
idaṃ puṇyatamākhyānaṃ yaḥ śṛṇoti sakṛnnaraḥ /
rājayakṣmā tasya kule na kadācid bhaviṣyati
yakṣmaṇā paribhūto yaḥ śṛṇoti vacanaṃ vidheḥ
idaṃ svastyayanaṃ puṇyaṃ guhyādguhyātamaṃ śubham /
yaḥ śṛṇotyekacittaḥ san sa mahāpuṇyabhāgbhavet
// iti śrīkālikāpurāṇe candraśāpa-mokṣaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ
kālikā purāṇa hindī anuvāda paḍhane ke lie dekheṃ-[https://ptvaishnavi.blogspot.com/2023/03/Kalika-puran-adhyay-21.html DP Karmakand]
Original text: kālikāpurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0