Language

ENहिગુ
Scripture Library

Kalika Purana · Chapter 21

21.1

kālikāpurāṇam ekaviṃśo'dhyāyaḥ candraśāpamokṣaṇam
atha kālikā purāṇa adhyāya २१
// brahmovāca //
gacchantu bhoḥ suragaṇā dakṣasya sadanaṃ prati /
prasādayata candrārthe sa ca pūrṇo bhavedyathā

21.2

pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati /
yuṣmā kaṃca bhavecchāntiroṣadhīnāñca sambhavaḥ

21.3

// mārkaṇḍeya uvāca //
iti brahmavacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ /
prayayurhṛṣṭamanasastadā dakṣaniveśanam

21.4

yathānyāyamupasthāya sarve munivaraṃ surāḥ /
procuḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ praṇamya ślakṣṇayā girā

21.5

// devā ūcuḥ //
prasīda sīdatāṃ brahmannasmākaṃ bahuduḥkhinām /
uddharasva mahābuddhe trāhi naḥ śokasāgarāt

21.6

yadrūpaṃ brahmasaṃjñantu sṛṣṭikṛt paramātmanaḥ /
tadaṃśastvaṃ paraṃ jyotirviprarūpa namo'stute

21.7

rakṣaṇāt sarvajagatāṃ prajāpālanakāraṇāt /
dakṣaḥ prajāpatiśceti yogeśastaṃ numo vayam

21.8

dakṣāya sarvajagatāṃ dakṣāya kuśalātmanām /
dakṣāyātmahitāyāśu namastubhyaṃ mahātmane

21.9

satataṃ cintyamānasya yogibhirniyatendriyaiḥ /
sārasya sārabhūtastvaṃ dakṣāya paramātmane

21.10

yogivṛttiranādhṛṣya pāragāṇāṃ parāyaṇaḥ /
ādyantamuktaḥ sahasā tasmai nityaṃ namo namaḥ

21.11

// mārkaṇḍeya uvāca //
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā dakṣo yajñabhujāṃ tathā /
prāha prasannavadanaḥ śakramābhāṣya mukhyataḥ

21.12

// dakṣa uvāca /
kutaḥ śakra mahābāho bhavatāṃ duḥkhamāgatam /
duḥkhahetuṃ vada vibho śrotumicchāmyahantu tam

21.13

mamāsti vā kiṃ kartavyaṃ bhavatāṃ duḥkhahānaye /
tadahaṃ yadi śaknomi kariṣyāmi hitaṃ samam

21.14

// mārkaṇḍeya uvāca //
tacchrutvā vacanaṃ tasya brahmasūnormahātmanaḥ /
jagāda vākpatiḥ śakro vītihotro'tha taṃ munim

21.15

// ta ūcuḥ //
kṣayī jāto niśānāthastasmin kṣīṇe kṣayaṃ gatāḥ /
sarvauṣadhyo dvijaśreṣṭha taddhāniryajñahānikṛt

21.16

yajñe vinaṣṭe sakalāḥ prajāḥ kṣuddhayakātarāḥ /
vṛṣṭyabhāvānmahadduḥkhaṃ prāpya naṣṭāśca kāścana

21.17

kṣayo'yaṃ rātrināthasya yaste kopāt pravartate /
sa sarvajagato brahmannabhāvārthamupasthitaḥ

21.18

nādhunā tat tribhuvane yanna kṣubdhaṃ nu kiñcana /
viplutaṃ vāsti viprendra sthāvarāḥ patagāśca vā

21.19

na yajñāḥ sampravartante na tapasyanti tāpasāḥ /
āhāraduḥkhānniśrīkā: prajā kṣīṇā bhayāturāḥ

21.20

evaṃ pravṛtte viprendra viplave'smāt rasātalāt /
daityā na yāvadutthāya bādhante tāvaduddhara

21.21

prasīda dakṣa candrasya taṃ pūraya tapobalāt /
pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati

21.22

// mārkaṇḍeya uvāca //
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā prajāpatisutastadā /
uvāca tān suragaṇān hṛdayācchalyamuddharan

21.23

// dakṣa uvāca //
yanme vaco niśānāthe pravṛttaṃ śāpakāraṇam /
na kenāpi nidānena mithyā kartuṃ tadutsahe

21.24

kintu madvacanaṃ yasmānnaikāntena mṛṣā bhavet /
candro'pi vardha yasmāttadupāyamudekṣata

21.25

tatrāpyayamupāyo'sti māsārthaṃ yātu candramāḥ /
kṣayaṃ vṛddhiñca māsārdhaṃ samaṃ bhāryāsu vartatām

21.26

tasya tadvacanaṃ śrutvā taṃ prasādya prajāpatim /
sarve suragaṇāstatra gatā yatrāsti candramāḥ

21.27

evamukte tu vacane dakṣeṇa muninā dvijāḥ /
atha candraṃ samādāya bhāryābhiḥ sahitaṃ tadā /
jagmuste brahmabhavanaṃ muditāḥ surasattamāḥ

21.28

tatra gatvā mahābhāgāḥ yathā dakṣeṇa bhāṣitam /
tatsarvaṃ kathayāmāsurbrahmaṇe paramātmane

21.29

brahmā dakṣavacaḥ śrutvā devānāṃ vacanāttadā /
candrabhāgaṃ mahāśailaṃ jagāma sahitaḥ suraiḥ

21.30

tatragatvā suraśreṣṭhaḥ prajānāṃ hitakāmyayā /
snāpayāmāsa śubhrāṃśuṃ vṛhallohitapuṣkare

21.31

bhūtabhavyabhavajjñāna: pūrvameva pitāmahaḥ /
etadarthañcakārā sara: pūrṇaṃ jagadguruḥ

21.32

tatra snātasya jantostu nīrogatvaṃ prajāyate /
cirāyuṣyañca satataṃ vṛhallohitasaṃjñake

21.33

tatra snātasya candrasya śarīrāttatkṣaṇaṃ gadaḥ /
rājayakṣmā niḥ sasāra pūrvarūpo yathoditaḥ

21.34

niḥsṛtya rājayakṣmāpi brahmāṇañca jagatpatim /
praṇamyāhaṃ kiṃ kariṣye kva gacchāmītyuvāca tam

21.35

sthānaṃ patnīñca lokeśa kṛtyaṃ mama sanātanam /
nideśayānurūpe me sraṣṭā tvaṃ jagatāṃ yataḥ

21.37

// mārkaṇḍeya uvāca //
tato brahmāpi taṃ puṣṭaṃ nirīkṣyenduṃ śarīragaiḥ /
amṛtaistenātiyuktaiḥ kṣīṇañcāpi niśāpatim // ३६ /
dorbhiḥ hastaiḥ taṃ gṛhītvā girau niṣpīḍya vai muhuḥ /
amṛtaṃ gālayāmāsa śarīrādrājayakṣmaṇaḥ

21.38

amṛtāni ca yānyāśu gālitāni tadā jale /
kṣīrodasya ca cikṣepa madhye rahasi lokabhṛt

21.39

tasmādasyāmṛtādindoḥ kalāḥ kṣīṇāstu yāḥ purā /
tāsāṃ jagrāha lavaśaścarṇān kṣīrodasāgarāt

21.40

kalāmātrāvaśeṣaṣya saṃsargādrājayakṣmaṇaḥ /
kṣīṇāḥ kalāḥ pañcadaśa yāḥ pūrvamamṛtātmikāḥ /
tā rājayakṣmagarbhasthācūrṇībhūtāstu pīḍayā

21.41

tejojyotsnā sudhābhistu nibaddhaṃ yat kalāpateḥ

21.42

śarīraṃ tat tridhā bhūtaṃ garbhasthaṃ rājayakṣmaṇaḥ

21.43

jyotiścūrṇamabhūt jyotsnā līnā rājādiyakṣmaṇi /
dravībhūtāḥ sudhāḥ sarvāḥ garbhe rogasya ca sthitāḥ

21.44

yadā niryālayāmāsa sudhāṃ brahmā kṣamāntarāt /
tadā jyotsnāsudhājyotiḥ sarvaṃ tasmādbahirgatam

21.45

kṣīrodasāgare kṣiptaṃ tat sarvaṃ vidhinā tadā /
devān girau parityajya svayaṃ gatvā drutaṃ tataḥ

21.46

tato'mṛtāni prakṣālya kalācūrṇāni vāribhiḥ /
jyotsnāñcāpyājagāmāśu gṛhītvā tattrayaṃ girim

21.47

kṣīrodāgirimāsādya candrabhāgaṃ tadā vidhiḥ /
devamadhye kalācūrṇaṃ sudhājyotsnā nyavīviśat

21.48

saṃsthāpya tattrayaṃ brahmā devānāṃ madhyataḥ sthitaḥ /
jagāda rājayakṣmāṇaṃ tat sthānādi nideśayan

21.49

// brahmovāca //
sarvadā yo divārātraṃ sandhyāyāṃ vanitārataḥ /
sevate surataṃ tasmin rājayakṣman vasiṣyasi

21.50

pratiśāya-śvāsakāsa- saṃyukto maithunaṃ caret /
sa te praveśyaḥ satataṃ śleṣmaṇaśca tathāvidhaḥ

21.52

kṛṣṇākhyā mṛtyuputrī yā bhavataḥ sadṛśī guṇaiḥ /
sā te'stu bhāryā satataṃ bhavantamanuyāsyati // ५१ / /
kṣīṇatvaṃ bhavataḥ kṛtyaṃ tatastvaṃ viṣayaṃ kuru /
drutaṃ gaccha yathākāmaṃ candrāt tvaṃ vimukho bhava

21.53

// mārkaṇḍeya uvāca //
evaṃ visṛṣṭo vidhinā rājayakṣmā mahāgadaḥ /
paśyatāṃ sarvadevānāmantardhānaṃ jagāma ha

21.54

antarhite mahāroge brahmā lokapitāmahaḥ /
candraṃ samagrayāmāsa kalāpañcadaśaidhitam

21.55

tena kṣīrodadhautena sudhāpūtena cātmabhūḥ /
sajyotsnaistu kalācūrṇaiḥ pūrvavaccākarodvidhum

21.56

sa ṣoḍaśakalāpūrṇaḥ pūrvavadvibhau yadā /
candrastadā sarvadevā mumudustasya darśanāt

21.57

atha candrastadā pūrṇaḥ praṇipatya pitāmaham /
uvācedaṃ surasadomadhyago nāti harṣitaḥ

21.58

// soma uvāca /
na śyāma pūrvavad brahmañchaśarīre mama vartate /
na vīryaṃ vā tathotsāho niṣīdantyaṃgasandhayaḥ

21.59

notsahe pūrvavacceṣṭāṃ vidhātuṃ sutarāmaham /
ceṣṭāhī nastvanudinaṃ varteyaṃ kena lokakṛt

21.60

// brahmovāca //
grastasya yakṣmaṇā soma yadabhūdaṃgasandhayaḥ /
pūrvaṃ viśīrṇā bhavatastatpūrṇamabhavannahi

21.61

adhunā bhavato dehacūrṇaṃ niḥsāritaṃ mayā /
śarīrāt sāmṛtajyotsnamañjasā rājayakṣmaṇaḥ

21.62

teṣāṃ prakṣālanavidhau lavaśo yatsthitaṃ jale /
jyotsnāyāśca sudhāyāśca tena hīno bhavān yataḥ

21.63

tato'ṅgasandhayo rājaṃstava sīdanti sāmpratam /
tasyopāyaṃ vidhāsyāmi yathā nārtiṃ labhedbhavān

21.64

prājāpatyaḥ puroḍāśo havanīyaḥ puro'dhvare /
aindrastato'nu cāgneyaḥ pradeyaḥ sarvataḥ kratau

21.65

tato nu bhavato bhāgaḥ puroḍāśo mayā kṛtaḥ /
tena bhāgena bhuktena nityaṃ yajñakṛtena hi /
pūrvavat te samutsāhaḥ śyāmavīryaṃ bhaviṣyati

21.66

ye cāmṛtakaṇāstoye kṣīrodasya sthitāstava /
śarīracūrṇaṃ vā yatte jyotsnāyāścāpi ye lavāḥ

21.67

tat sarvaṃ bhavato jyotsnāyogādanudinaṃ vidho /
vṛddhiṃ yāsyati satataṃ kṣīrasāgaragarbhagam

21.68

svārociṣe'ntare prāpte dvitīye śaṅkarāṃśajaḥ /
durvāsā bhavitā vipraḥ pracaṇḍaścaṇḍa bhānuvat

21.69

sa devendrasyāvinayācchāpaṃ datvā sudāruṇam /
kariṣyati tribhuvanaṃ niḥśrīkaṃ sasurāsuram

21.70

śriyā hīne tato loke bhavitā lokaviplavaḥ /
yathā tava kṣayāt soma pravṛttaḥ sarvaviplavaḥ

21.71

tanmānuṣapramāṇena tṛtīye tu kṛte yuge /
bhaviṣyati sthāsyati ca yāvad yugacatuṣṭayam

21.72

tataścaturthe samprāpte saha devaiḥ kṛte yuge /
kṣīrodaṃ nirmathiṣyāmaḥ śambhurviṣṇurahaṃ tathā /
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukīm

21.75

yajñabhāgeṣu līneṣu devānnārthaṃ vayaṃ tataḥ /
mathiṣyāmaḥ samaṃ devaiḥ kṣīrodaṃ saha dānavaiḥ //७३/
tvaccharīrāmṛtamidaṃ yatsthitaṃ kṣīrasāgare /
tat pramathya grahīṣyāmo rāśībhūtaṃ tathā kṣayam //७४/
sarvauṣadhyantare kṛtvā tvaccharīraṃ tadā vayam /
kṣepsyāmaḥ sāgarajale śarīrārthaṃ vidho tava

21.76

nirmathya sāgaraṃ paścāt samuddhārya yadāmṛtam /
tadā tava vapustasmin pūrvavat sambhavaviṣyati

21.77

ojovīryādbhutaṃ kāntamakṣayaṃca sudhātmakam /
dṛḍhāṅgasandhikaṃ cāru bhaviṣyati vapustava

21.78

// mārkaṇḍeya uvāca //
sudhāṃśumevamābhāṣya brahmā lokapitāmahaḥ /
vidhoḥ kṣayāya māsārdhaṃ vṛddhaye yatnavānabhūt

21.79

yathā dakṣeṇa gaditaṃ māsārthaṃ yātu candramāḥ /
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca māsārdhaṃ yatnaṃ tatrākarodvidhiḥ

21.80

tataḥ ṣoḍaśadhā candraṃ surajyeṣṭho vibhaktavān /
vibhajya ca surān sarvān samuvācedamuttamam

21.81

kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhumūrdhani /
tiṣṭhatvadyāvadhi parā kṣayaṃ yāntu kṣayaṃ vinā

21.82

kṣayeṇa yadi rogeṇa māsārdhaṃ dakṣavākyataḥ /
kṣayāya pīḍyate candro nopaśāntistadā bhavet

21.83

kiṃtvasya yā kalā śambhau jyotsnā gacchatu tāṃ prati /
caturdaśakalāsaṃsthāḥ pratimāsaṃ surottamāḥ

21.84

caturdaśakalāsaṃsthānyamṛtāni pibantu vai /
pratipattithimārabhya bhavantastāṃ caturdaśīm

21.85

tejobhogāḥ sūryyabimbaṃ caturdaśatithau kramāt /
praviśantu kṣayaṃ tvevaṃ kṛṣṇapakṣe vidhorbhavet

21.86

yātu śeṣa kalā darśe haritpatre palāyitā /
tiṣṭhatu prathame bhāge tithau tasyāṃ niśāpateḥ

21.87

dvitīye darśabhāge tu rohiṇyā yātu mandiram /
tṛtīye tu sarasvatyāṃ snātvā samutthito vidhuḥ

21.88

caturthe balasampūrṇastithibhāge vibhāvasoḥ /
maṇḍalaṃ yātu candro'yaṃ savimbasthaghoṭakaḥ

21.89

yāvat kālena hi kalā prathamā kṣayamāpnuyāt /
evamevaṃ kṛṣṇapakṣe tāvat sā pratipad bhavet

21.90

dvitīyādau kṛṣṇapakṣe vṛddhi - hrāsastathāvidhaḥ /
tithīnāṃ vṛddhihetuśca śukle kṛṣṇe tathā bhavet

21.91

tataḥ punaḥ śuklapakṣe yāvat pūrvakaloditā /
vṛddhiṃ naiti bhavettāvat pratipattithirāditaḥ

21.92

tato dvitīyabhāgasya yā jyotsnā haramūrdhani /
sthitā yā vai kalā yātu gatā sā punareṣyati

21.93

yuṣmābhistu bhavet peyamamṛtaṃ yaddine dine /
taddvitīyāditithibhiḥ pūrṇāntābhiḥ sadaiva hi /
svayamutpatsyate candro jyotsnāyogāt surottamāḥ

21.94

yathā dine dine bhāgāḥ kṣayaṃ yānti tathā vidhoḥ /
vṛddhiṃ gacchantyanudinaṃ śuklapakṣe'nvahaṃ surāḥ

21.95

tejobhāgaḥ sūryabimbāt punareva sameṣyati /
prayāsyati kṛṣṇapakṣe yathā bhāgakramaṃ tathā

21.97

jyotsnā haraśiraścandrāt pratyahaṃ punareṣyati /
tejobhāgaḥ sūryabimbādamṛtaṃ varṣati svayam //९६ /
evaṃ vṛddhiḥ śuklapakṣe sudhāṃśoḥ sambhaviṣyati /
pakṣayoḥ śuklakṛṣṇatvaṃ candravṛddhikṣayādbhavet

21.98

yāvat kālena yo bhāgaḥ kṣayaṃ vṛddhiṃca yāsyati /
tāvat kālamabhivyāpya tithi: sthāsyati sā punaḥ

21.99

cireṇa vṛddhiryadi vā kṣayo vā drutena vṛddhiryadivā kṣayo vā /
drutātithīnāntu sadā kṣayaḥ syāccirātu vṛddhistithiṣu praveśe

21.100

havyaṃ kavyañca candreṇa vinā na sambhaviṣyati /
tasmāttayoḥ pravṛddhayarthaṃ candraṃ rakṣantu devatāḥ

21.101

āsvādanīyaḥ śubhrāṃśuḥ kalāśeṣo'numāsataḥ /
amāvāsyāparādheṃ tu pitṛbhī rohiṇīgṛhe

21.102

tasyaivāsvādanāt kavyaṃ vṛddhiṃ yāsyati cānvaham /
tena kavyena pitarastṛptiṃ yāsyanti vai parām

21.103

// mārkaṇḍeya uvāca //
tataḥ suragaṇāḥ sarve yathoktaṃ vidhinā tathā /
cakrurlokahitārthāya candrasya kṣaya vṛddhaye

21.104

mahādevo'pi candrārdhaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ /
jagrāha devairvidhinā śirasā gadito bhṛśam

21.105

yattejaḥ paramaṃ nityamajamavyayamakṣayam /
tatsvarūpā candrakalā śāpatastu kṣayaṃ gatā

21.106

praviśati yadā jyotirānandamajaraṃ param /
yoginastu tadā teṣāṃ cintanaṃ līnameṣyati

21.107

mahādevaśira: saṃsthe līne citte sudhānidhau /
candradvārā bhavenmuktirityevaṃ vaidikī śrutiḥ

21.108

etaj jñātvā mahādevaḥ kṣayavṛddhyavinākṛtam /
hitāya sarvalokānāṃ jagrāha śirasā vidhum

21.109

candrajyotsnāsamāyogādauṣadhyo yānti vṛddhaye /
sarvoṣadhiṣu vṛddhāsu pravartante tato'dhvarāḥ

21.110

adhvareṣu pravṛtteṣu svān svān bhāgāṃstu devatāḥ /
parigṛhṇanti pitarastathā kavyāni bhūriśaḥ

21.111

amṛtaṃ brahmaṇā sṛṣṭaṃ yad devebhyaḥ purātanam /
tena tṛpyanti hīnā ye havyabhāgena devatāḥ

21.112

yajñenāpyāyitaṃ tacca jyotsnābhirvṛddhimeti vai /
yajñajyotsnā vinābhūtaṃ tacca syāt kṣīṇamanyathā

21.113

ato'mṛtasya yajñasya candramāḥ kāraṇaṃ svayam /
ato dakṣasya śāpāttu rakṣāyai taccikīrṣitam

21.114

adyāpi kṛṣṇapakṣe tu sudhāṃśuḥ pīyate suraiḥ /
tejaḥ sūryaṃ yāti śambhuṃ candrārdhaṃ jyotsnikā yathā

21.115

punaśca śuklapakṣe tu śeṣodeti kalā tataḥ /
jyotsnādvitīyo bhāgastu tejobhāgo dvitīyakaḥ

21.116

anye'tyugraśiraścandrāt sūryavimbād yathākramam /
kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhuśekhare

21.117

sitāsitāvubhau pakṣau śeṣāṇāmudayakṣayau /
iti vaḥ sarvamākhyātaṃ vibhaktaścandramā yathā /
brahmaṇā parvataśreṣṭhe yatho taccandrabhāgataḥ

21.118

yajñabhāge sthite yasmāddevānnamakarodvidhum /
kavye sthite'pi pitrannaṃ tithivṛddhi-kṣayo yathā

21.119

idaṃ puṇyatamākhyānaṃ yaḥ śṛṇoti sakṛnnaraḥ /
rājayakṣmā tasya kule na kadācid bhaviṣyati

21.120

yakṣmaṇā paribhūto yaḥ śṛṇoti vacanaṃ vidheḥ

21.121

idaṃ svastyayanaṃ puṇyaṃ guhyādguhyātamaṃ śubham /
yaḥ śṛṇotyekacittaḥ san sa mahāpuṇyabhāgbhavet

21.21

// iti śrīkālikāpurāṇe candraśāpa-mokṣaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

kālikā purāṇa hindī anuvāda paḍhane ke lie dekheṃ-[https://ptvaishnavi.blogspot.com/2023/03/Kalika-puran-adhyay-21.html DP Karmakand]

Original text: kālikāpurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc