Kalika Purana · Chapter 19

kālikāpurāṇam ekonaviṃśo'dhyāyaḥ sandhyātapaścaraṇam
kālikā purāṇa adhyāya १९
// mārkaṇḍeya uvāca //
tatastāṃ patitāṃ dṛṣṭvā tadā dākṣāyaṇīṃ smaran /
na śaśāka havai soḍhuṃ śokamudvegasambhavam

bhraṣṭadhairyastataḥ śambhurvāṣpavyākulalocanaḥ /
paśyatāṃ sarvadevānāṃ cintādhyānaparo'bhavat

athāśvāsya tadā dhātā vijayāṃ śokakarṣitām /
haramāśvāsayan sāntvapūrvametaduvāca ha

// brahmovāca //
purāṇayogin bhagavanna śokastava yujyate /
paradhāni tava dhyānamāsīt kasmāt striyāmiha

prabhaviṣṇuḥ paraḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sthūlataraḥ sadā /
tava svabhāvaśca kathaṃ śokena bahudhākṛtaḥ

nirañjanaṃ dhyānagamyaṃ yatīnāṃ parātparaṃ nirmalaṃ sarvagāmi /
malairhīnaṃ rāgalobhādibhiryat tat te rūpaṃ tvadbhūyoṃ tad gṛhṇa buddhyā

śoko lobhaḥ krodhamohau ca hiṃsā māno dambho madamohapramodāḥ /
īrṣyāsūyākṣāntirasatyatā ca caturdaśa jñānanāśā hi doṣāḥ

dhyānena tvāṃ yoginaścintayanti tvaṃ viṣṇurūpī jagatāṃ vidhātā /
yā te mahāmohakarī satīti tavaiva sā lokamohāya māyā

yā sarvalokāñjanane'tha garbhe vimohayantī pūrvadehasya buddhim /
vināśya bālyaṃ kurute hi janto-rvimohayatyadya sā tvaṃ saśokam

satīsahasrāṇi purojjhitāni tvayā mṛtāni pratikalpamevam /
hitāya lokasya carācarasya punargṛhītā ca tathā tvayeyam

bhavāntare dhyānayogena paśya satīsahasrāṇi mṛtāni yāni /
yathā tathā tvaṃ parivarjitaśca yathāsti sā vā vṛṣarājaketo

yataḥ samutpadya muhurbhavantaṃ sā prāpsyatīśa tridaśaidurāpam /
punaścajāyā yādṛśī te bhavitrī tattat sarvaṃ dhyānayogena paśya

// mārkaṇḍeya uvāca //
evaṃ bahuvidhaṃ brahmā vyāharat sāma śaṅkaram /
girirājapurāttasmādgamayāmāsa nirjanam

tato himavataḥ prasthe pratīcyāṃ tatpurasya ca /
śipraṃ nāma saraḥ pūrṇaṃ dadṛśurduhiṇādayaḥ

tadrahasthānamāsādya brahmaśakrādayaḥ surāḥ /
upaviṣṭā yathānyāyaṃ puraskṛtya maheśvaram

taṃ śiprasaṃjñaṃ kāsāraṃ manojñaṃ sarvadehinām /
śītāmalajalaṃ sarvairguṇairmānasasammitam /
dṛṣṭvā kṣaṇaṃ harastasmin sotsuko'bhūdavekṣaṇe

śiprāṃ nāma nadīṃ tasmānniḥ sṛtāṃ dakṣiṇodadhim /
gacchantīñca dadarśāsau pāvayantīṃ jagajjanān

tatsaraḥ pūrṇamāsādya carataḥ śakunān bahūn /
nānādeśāgatāñchambhurvīkṣāñcakre manoramān

gambhīrapavanoddhatisampanneṣu virājitaḥ /
kokadvandvāṃstaraṅgeṣu dadarśa nṛtyato yathā //१९/
madgucañcaṣu sampṛktāṃstaraṅgān saḥ pṛthak pṛthak /
vīkṣāñcakre yathā toyādutpatatpatagān muhuḥ

kādambaiḥ sārasairhasaiḥ śreṇībhūtaistaṭe taṭe /
bhaṅgīkṛtairyathā śaṅkhaiḥ sāgarastādṛśaṃ saraḥ

mahāmīnāhatikṣubdhaistoyaśabdotthasādhvasaiḥ/
pakṣibhirvihitaiḥ śabdastatra tatra manoharam

praphullaiḥ paṅkajaiścaiva kvacirjjālarmanoharaiḥ /
saro reje yathā svarge nakṣatraiḥ sthūlasūkṣmakaiḥ

mahotpalānāṃ madhyeṣu viralaṃ nīlamutpalam /
reje nakṣatramadhyeṣu nīlanīradakhaṇḍavat

padmasaṅghāta- madhyasthā haṃsā: kaiścinna saṃstutāḥ /
praphullapaṅkajabhrāntyā niścalāḥ svargavāsibhiḥ

dvidhā dṛṣṭvā śoṇaśukle padme phulle vidhiḥ svake /
kāye'ruṇatvaṃ phullatvaṃ svāsanābje nininda ca

phullaṃ mahotpalaṃ vīkṣya sarasastasya śaṅkaraḥ /
maulīndukāntimalinaṃ hastasthaṃ notpalaṃ mame

hare: svacakrasūryāṃśuphullaṃ hastagatāmbujam /
saraḥ padmañca sadṛśaṃ mene vīkṣya samantataḥ

tatsaro vīkṣya sampūrṇaṃ nānāpakṣisamākulam /
padminīśatasañchannaṃ nīlotpalacayairvṛtam

devadārutarūṇāñca taṭasthānāṃ prasūnajaiḥ /
parāgairvāsitajalaṃ hṛdayānandakārakam

tīre tīre mahāvṛkṣaiḥ śādvalaiḥ parivāritam /
dṛṣṭvā śambhuḥ kṣaṇaṃ tatra sotsukaḥ śokavarjitaḥ /
śiprāmālokayāmāsa niḥsṛtāṃ sarasastataḥ

yathendumaṇḍalad gaṅgā merorjāmbūnadī yathā /
tathā dṛṣṭvā maheśena śiprā śiprādviniḥsṛtā

// ṛṣaya ūcuḥ //
śiprāhvayaḥ kaḥ kāsāraḥ kathaṃ śiprā tataḥ sṛtā /
kīdṛśo'sya prabhāvaśca tat samācakṣva vistarāt

// mārkaṇḍeya uvāca //
śṛṇvantu munayaḥ sarve yathā śiprā nadī sṛtā /
śiprasya ca mahābhāgāḥ prabhāvaṃ gadato mama

vasiṣṭhena yadā devī pariṇītā tvarundhatī /
tadā vaivāhikaistoyaiḥ śiprāsindhura bhūdvijāḥ

sā samāgatya patitā śipre sarasi śāsanāt /
yathā mandākinī viṣṇupādādabdhau śivodakā

brahmaviṣṇumahādevaistoyaṃ siktaṃ tayoḥ purā /
vivāhe śāntivihitaṃ gāyatrīdrupadādibhiḥ

ekībhūtantu tattoyaṃ mānasācalakandarāt /
tat sarvaṃ patitaṃ śipre kāsāre sāgaropame

devānāmupabhogārthaṃ purā dhātrā vinirmitam /
sara: śiprāhvayaṃ sānau prāleyasya girermahat

tatrādyāpi sunāsīra: sahitaścāpsarogaṇaiḥ /
śacīsahāyo ramate prasanne salile śubhe

taddevaiḥ sarvadā yatnādrakṣyate'dyāpi ratnavat /
na tatra mānuṣaḥ kaścid yātuṃ śaknoti yo'muniḥ

tapaḥ prabhāvānmunayaḥ prayānti sarasīṃ śubhām /
śiprākhyāntu mahāyanāt snātuṃ pātuñca tajjalam

tatra snātvā ca pītvā ca manuṣyāḥ daivayogataḥ /
avaśyamamaratvāya gacchantyavikalendriyāḥ

vṛddhiṃ gacchati varṣāsu saro naitadvijottamāḥ /
na grīṣme śoṣatāṃ yāti sarvadā tadyathā tathā

tatra tat patitaṃ toyaṃ vasiṣṭhodvāhasambhavam /
brahmaviṣṇumahādevakarapadmairudīritam

vavṛdhe śipragarbhasthamanvahaṃ dvijasattamāḥ /
tatra vṛddhantu tattoyañcakreṇa ca hariḥ purā

gireḥ śṛṅgaṃ vinirbhidya lokānāṃ hitakāmyayā /
pṛthivīṃ prerayāmāsa kṛtvā puṇyatamāṃ nadīm

parivṛtya mahendraṃ sā punānā snānakāriṇaḥ /
dakṣiṇaṃ sāgaraṃ yātā phalaṃdā jāhnavī samā

śiprākhyāt saraso yasmānniḥsṛtā sā mahānadī /
ataḥ śipreti tannāma puraiva brahmaṇā kṛtam

kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tasyāṃ yaḥ snāti mānavaḥ /
sa yāti viṣṇusadanaṃ vimānenātidīpyatā

kārtikaṃ sakalaṃ māsaṃ snātvā śiprājale naraḥ /
prayāti brahmasadanaṃ paścānmokṣamavāpnuyāt

// ṛṣaya ūcuḥ /
vasiṣṭhena kathaṃ devī pariṇītā tvarundhatī /
kasya sā tanayā brahmannutpannā vā vadasva naḥ

pativratāsu prathitā triṣu lokeṣu yā varā /
bhartṛpādau vinānyatra yā na cakṣuḥ pradāsyati

yasyā: smṛtvā kathāmātraṃ māhātmyasahitaṃ striyaḥ /
pretyeha ca satītvaṃ vai prāpnuvantyanyajanmani // ५४ / /
āsannakāladharmo yāṃ na paśyati tathā śuciḥ /
puruṣaḥ pāpakārī ca tasyā janma vadasva naḥ

// mārkaṇḍeya uvāca //
śṛṇudhvaṃ sā yathā jātā yasya vā tanayā śubhā /
yathāvāpa vasiṣṭhaṃ sā yathābhūtā prativratā

yā sā sandhyā brahmasutā manojātā purābhavat /
tapastaptvā tanuṃ tyaktvā saiva bhūtā tvarundhatī

medhātitheḥ sutā bhūtvā muniśreṣṭhasya sā satī /
brahmaviṣṇumaheśānāṃ vacanāccaritavratā /
vavre patiṃ mahātmānaṃ vasiṣṭhaṃ saṃśitavratam

// ṛṣaya ūcuḥ /
kathaṃ tayā tapastaptaṃ kimarthaṃ kutra sandhyayā /
kathaṃ śarīraṃ sā tyaktvā bhūtā medhātitheḥ sutā

kathaṃ vā gaditaṃ devairbrahmaviṣṇuśivaiḥ patim /
vasiṣṭhaṃ sumahātmānaṃ sā vavre saṃśitavratam

tannaḥ sarvaṃ samācakṣva vistareṇa dvijottama /
etannaḥ śroṣyamāṇānāṃ caritaṃ dvijasattama /
arundhatyā mahāsatyāḥ paraṃ kautuhalaṃ mahat

// mārkaṇḍeya uvāca //
brahmāpi tanayāṃ sandhyāṃ dṛṣṭvā pūrvamathātmanaḥ /
kāmāya mānasañcakre tyaktā sā ca suteti vai

tasyāṃca calitaṃ cittaṃ kāmavāṇaviloḍitam /
ṛṣīṇāṃ prekṣatāṃ teṣāṃ mānasānāṃ mahātmanām

bhargasya vacanaṃ śrutvā sopahāsavidhiṃ prati /
ātmanaścalacittatvamamaryādamṛṣīn prati

kāmasya tādṛśaṃ bhāvaṃ munimohakaraṃ muhuḥ /
dṛṣṭvā sandhyā svayaṃ tatra trapāmāyāti duḥkhitā

tatastu brahmā śapte madane tadanantaram /
antarbhūte vidhau śambhau gate cāpi nijāspadam

amarṣavaśamāpannā sandhyā dhyānaparābhavat /
dhyāyantī kṣaṇamevāśu pūrvavṛttaṃ manasvinī

idaṃ vimamṛśe sandhyā tasmin kāle yathocitam /
utpannamātrāṃ māṃ dṛṣṭvā yuvatīṃ madaneritaḥ /
akārṣīt sānurāgo'yamabhilāṣaṃ pitāmahaḥ

sarveṣāṃ mānasānāñca munīnāṃ bhāvitātmanām /
dṛṣṭaiva māmamaryādaṃ sakāmamabhavan manaḥ

mamāpi mathitaṃ cittaṃ madanena durātmanā /
yena dṛṣṭvā munīn sarvān calitaṃ me manobhṛśam

phalametasya pāpasya madanaḥ svayamāptavān /
svayaṃ śaśāpa kupitaḥ śambhoragre pitāmahaḥ

mamocitaṃ phalaṃ sarvaṃ prāptumicchāmi sāmpratam

yanmāṃ pitā bhrātaraśca sakāmāmaparokṣataḥ /
dṛṣṭvā cakruḥ spṛhāṃ tasmānna mattaḥ kā'pi pāpakṛt

mamāpi kāmabhāvo'bhūdamaryādaṃ samīkṣya tān /
patyāviva svake tāte sarveṣu sahajeṣvapi

kariṣyāmyasya pāpasya prāyaścittamahaṃ svayam /
ātmānamagnau hoṣyāmi vedamārgānusārataḥ

kintvekāṃ sthāpayiṣyāmi maryādāmiha bhūtale /
utpannamātrā na yathā sakāmāḥ syuḥ śarīriṇaḥ

etadarthamahaṃ kṛtvā tapaḥ paramadāruṇam /
maryādāṃ sthāpayitvaiva paścāttyakṣyāmi jīvitam

yasmiñcharīre pitrā me hyabhilāṣaḥ svayaṃ kṛtaḥ /
bhrātṛbhistena kāyena kiñcinnāsti prayojanam

yena svena śarīreṇa tāte ca sahaje svake /
udbhāvitaḥ kāmabhāvo na tatsukṛtasādhakam

iti sañcintya manasā sandhyā śailavaraṃ tataḥ/
jagāma candrabhāgākhyaṃ candrabhāgā yataḥ sṛtā

tayā sa śailaiḥ samadhiṣṭhitaḥ tadā suvarṇagauryā susamaprabhābhṛtā /
somena sandhyāsamayoditena yathodayādrirvirarāja śaśvat

// iti śrīkālikāpurāṇe sandhyātapaścaraṇaṃ nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

kālikā purāṇa hindī anuvāda paḍhane ke lie dekheṃ-[https://ptvaishnavi.blogspot.com/2023/03/Kalika-puran-adhyay-19.html DP Karmakand]