કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 19

કાલિકાપુરાણમ્ એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ સન્ધ્યાતપશ્ચરણમ્
કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૧૯
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા તદા દાક્ષાયણીં સ્મરન્ ।
ન શશાક હવૈ સોઢું શોકમુદ્વેગસમ્ભવમ્

ભ્રષ્ટધૈર્યસ્તતઃ શમ્ભુર્વાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ।
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં ચિન્તાધ્યાનપરોઽભવત્

અથાશ્વાસ્ય તદા ધાતા વિજયાં શોકકર્ષિતામ્ ।
હરમાશ્વાસયન્ સાન્ત્વપૂર્વમેતદુવાચ હ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
પુરાણયોગિન્ ભગવન્ન શોકસ્તવ યુજ્યતે ।
પરધાનિ તવ ધ્યાનમાસીત્ કસ્માત્ સ્ત્રિયામિહ

પ્રભવિષ્ણુઃ પરઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મઃ સ્થૂલતરઃ સદા ।
તવ સ્વભાવશ્ચ કથં શોકેન બહુધાકૃતઃ

નિરઞ્જનં ધ્યાનગમ્યં યતીનાં પરાત્પરં નિર્મલં સર્વગામિ ।
મલૈર્હીનં રાગલોભાદિભિર્યત્ તત્ તે રૂપં ત્વદ્ભૂયોં તદ્ ગૃહ્ણ બુદ્ધ્યા

શોકો લોભઃ ક્રોધમોહૌ ચ હિંસા માનો દમ્ભો મદમોહપ્રમોદાઃ ।
ઈર્ષ્યાસૂયાક્ષાન્તિરસત્યતા ચ ચતુર્દશ જ્ઞાનનાશા હિ દોષાઃ

ધ્યાનેન ત્વાં યોગિનશ્ચિન્તયન્તિ ત્વં વિષ્ણુરૂપી જગતાં વિધાતા ।
યા તે મહામોહકરી સતીતિ તવૈવ સા લોકમોહાય માયા

યા સર્વલોકાઞ્જનનેઽથ ગર્ભે વિમોહયન્તી પૂર્વદેહસ્ય બુદ્ધિમ્ ।
વિનાશ્ય બાલ્યં કુરુતે હિ જન્તો-ર્વિમોહયત્યદ્ય સા ત્વં સશોકમ્

સતીસહસ્રાણિ પુરોજ્ઝિતાનિ ત્વયા મૃતાનિ પ્રતિકલ્પમેવમ્ ।
હિતાય લોકસ્ય ચરાચરસ્ય પુનર્ગૃહીતા ચ તથા ત્વયેયમ્

ભવાન્તરે ધ્યાનયોગેન પશ્ય સતીસહસ્રાણિ મૃતાનિ યાનિ ।
યથા તથા ત્વં પરિવર્જિતશ્ચ યથાસ્તિ સા વા વૃષરાજકેતો

યતઃ સમુત્પદ્ય મુહુર્ભવન્તં સા પ્રાપ્સ્યતીશ ત્રિદશૈદુરાપમ્ ।
પુનશ્ચજાયા યાદૃશી તે ભવિત્રી તત્તત્ સર્વં ધ્યાનયોગેન પશ્ય

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એવં બહુવિધં બ્રહ્મા વ્યાહરત્ સામ શઙ્કરમ્ ।
ગિરિરાજપુરાત્તસ્માદ્ગમયામાસ નિર્જનમ્

તતો હિમવતઃ પ્રસ્થે પ્રતીચ્યાં તત્પુરસ્ય ચ ।
શિપ્રં નામ સરઃ પૂર્ણં દદૃશુર્દુહિણાદયઃ

તદ્રહસ્થાનમાસાદ્ય બ્રહ્મશક્રાદયઃ સુરાઃ ।
ઉપવિષ્ટા યથાન્યાયં પુરસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્

તં શિપ્રસંજ્ઞં કાસારં મનોજ્ઞં સર્વદેહિનામ્ ।
શીતામલજલં સર્વૈર્ગુણૈર્માનસસમ્મિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ક્ષણં હરસ્તસ્મિન્ સોત્સુકોઽભૂદવેક્ષણે

શિપ્રાં નામ નદીં તસ્માન્નિઃ સૃતાં દક્ષિણોદધિમ્ ।
ગચ્છન્તીઞ્ચ દદર્શાસૌ પાવયન્તીં જગજ્જનાન્

તત્સરઃ પૂર્ણમાસાદ્ય ચરતઃ શકુનાન્ બહૂન્ ।
નાનાદેશાગતાઞ્છમ્ભુર્વીક્ષાઞ્ચક્રે મનોરમાન્

ગમ્ભીરપવનોદ્ધતિસમ્પન્નેષુ વિરાજિતઃ ।
કોકદ્વન્દ્વાંસ્તરઙ્ગેષુ દદર્શ નૃત્યતો યથા ॥૧૯।
મદ્ગુચઞ્ચષુ સમ્પૃક્તાંસ્તરઙ્ગાન્ સઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
વીક્ષાઞ્ચક્રે યથા તોયાદુત્પતત્પતગાન્ મુહુઃ

કાદમ્બૈઃ સારસૈર્હસૈઃ શ્રેણીભૂતૈસ્તટે તટે ।
ભઙ્ગીકૃતૈર્યથા શઙ્ખૈઃ સાગરસ્તાદૃશં સરઃ

મહામીનાહતિક્ષુબ્ધૈસ્તોયશબ્દોત્થસાધ્વસૈઃ।
પક્ષિભિર્વિહિતૈઃ શબ્દસ્તત્ર તત્ર મનોહરમ્

પ્રફુલ્લૈઃ પઙ્કજૈશ્ચૈવ ક્વચિર્જ્જાલર્મનોહરૈઃ ।
સરો રેજે યથા સ્વર્ગે નક્ષત્રૈઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મકૈઃ

મહોત્પલાનાં મધ્યેષુ વિરલં નીલમુત્પલમ્ ।
રેજે નક્ષત્રમધ્યેષુ નીલનીરદખણ્ડવત્

પદ્મસઙ્ઘાત- મધ્યસ્થા હંસા: કૈશ્ચિન્ન સંસ્તુતાઃ ।
પ્રફુલ્લપઙ્કજભ્રાન્ત્યા નિશ્ચલાઃ સ્વર્ગવાસિભિઃ

દ્વિધા દૃષ્ટ્વા શોણશુક્લે પદ્મે ફુલ્લે વિધિઃ સ્વકે ।
કાયેઽરુણત્વં ફુલ્લત્વં સ્વાસનાબ્જે નિનિન્દ ચ

ફુલ્લં મહોત્પલં વીક્ષ્ય સરસસ્તસ્ય શઙ્કરઃ ।
મૌલીન્દુકાન્તિમલિનં હસ્તસ્થં નોત્પલં મમે

હરે: સ્વચક્રસૂર્યાંશુફુલ્લં હસ્તગતામ્બુજમ્ ।
સરઃ પદ્મઞ્ચ સદૃશં મેને વીક્ષ્ય સમન્તતઃ

તત્સરો વીક્ષ્ય સમ્પૂર્ણં નાનાપક્ષિસમાકુલમ્ ।
પદ્મિનીશતસઞ્છન્નં નીલોત્પલચયૈર્વૃતમ્

દેવદારુતરૂણાઞ્ચ તટસ્થાનાં પ્રસૂનજૈઃ ।
પરાગૈર્વાસિતજલં હૃદયાનન્દકારકમ્

તીરે તીરે મહાવૃક્ષૈઃ શાદ્વલૈઃ પરિવારિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શમ્ભુઃ ક્ષણં તત્ર સોત્સુકઃ શોકવર્જિતઃ ।
શિપ્રામાલોકયામાસ નિઃસૃતાં સરસસ્તતઃ

યથેન્દુમણ્ડલદ્ ગઙ્ગા મેરોર્જામ્બૂનદી યથા ।
તથા દૃષ્ટ્વા મહેશેન શિપ્રા શિપ્રાદ્વિનિઃસૃતા

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
શિપ્રાહ્વયઃ કઃ કાસારઃ કથં શિપ્રા તતઃ સૃતા ।
કીદૃશોઽસ્ય પ્રભાવશ્ચ તત્ સમાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે યથા શિપ્રા નદી સૃતા ।
શિપ્રસ્ય ચ મહાભાગાઃ પ્રભાવં ગદતો મમ

વસિષ્ઠેન યદા દેવી પરિણીતા ત્વરુન્ધતી ।
તદા વૈવાહિકૈસ્તોયૈઃ શિપ્રાસિન્ધુર ભૂદ્વિજાઃ

સા સમાગત્ય પતિતા શિપ્રે સરસિ શાસનાત્ ।
યથા મન્દાકિની વિષ્ણુપાદાદબ્ધૌ શિવોદકા

બ્રહ્મવિષ્ણુમહાદેવૈસ્તોયં સિક્તં તયોઃ પુરા ।
વિવાહે શાન્તિવિહિતં ગાયત્રીદ્રુપદાદિભિઃ

એકીભૂતન્તુ તત્તોયં માનસાચલકન્દરાત્ ।
તત્ સર્વં પતિતં શિપ્રે કાસારે સાગરોપમે

દેવાનામુપભોગાર્થં પુરા ધાત્રા વિનિર્મિતમ્ ।
સર: શિપ્રાહ્વયં સાનૌ પ્રાલેયસ્ય ગિરેર્મહત્

તત્રાદ્યાપિ સુનાસીર: સહિતશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ।
શચીસહાયો રમતે પ્રસન્ને સલિલે શુભે

તદ્દેવૈઃ સર્વદા યત્નાદ્રક્ષ્યતેઽદ્યાપિ રત્નવત્ ।
ન તત્ર માનુષઃ કશ્ચિદ્ યાતું શક્નોતિ યોઽમુનિઃ

તપઃ પ્રભાવાન્મુનયઃ પ્રયાન્તિ સરસીં શુભામ્ ।
શિપ્રાખ્યાન્તુ મહાયનાત્ સ્નાતું પાતુઞ્ચ તજ્જલમ્

તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ મનુષ્યાઃ દૈવયોગતઃ ।
અવશ્યમમરત્વાય ગચ્છન્ત્યવિકલેન્દ્રિયાઃ

વૃદ્ધિં ગચ્છતિ વર્ષાસુ સરો નૈતદ્વિજોત્તમાઃ ।
ન ગ્રીષ્મે શોષતાં યાતિ સર્વદા તદ્યથા તથા

તત્ર તત્ પતિતં તોયં વસિષ્ઠોદ્વાહસમ્ભવમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહાદેવકરપદ્મૈરુદીરિતમ્

વવૃધે શિપ્રગર્ભસ્થમન્વહં દ્વિજસત્તમાઃ ।
તત્ર વૃદ્ધન્તુ તત્તોયઞ્ચક્રેણ ચ હરિઃ પુરા

ગિરેઃ શૃઙ્ગં વિનિર્ભિદ્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
પૃથિવીં પ્રેરયામાસ કૃત્વા પુણ્યતમાં નદીમ્

પરિવૃત્ય મહેન્દ્રં સા પુનાના સ્નાનકારિણઃ ।
દક્ષિણં સાગરં યાતા ફલંદા જાહ્નવી સમા

શિપ્રાખ્યાત્ સરસો યસ્માન્નિઃસૃતા સા મહાનદી ।
અતઃ શિપ્રેતિ તન્નામ પુરૈવ બ્રહ્મણા કૃતમ્

કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં તુ તસ્યાં યઃ સ્નાતિ માનવઃ ।
સ યાતિ વિષ્ણુસદનં વિમાનેનાતિદીપ્યતા

કાર્તિકં સકલં માસં સ્નાત્વા શિપ્રાજલે નરઃ ।
પ્રયાતિ બ્રહ્મસદનં પશ્ચાન્મોક્ષમવાપ્નુયાત્

॥ ઋષય ઊચુઃ ।
વસિષ્ઠેન કથં દેવી પરિણીતા ત્વરુન્ધતી ।
કસ્ય સા તનયા બ્રહ્મન્નુત્પન્ના વા વદસ્વ નઃ

પતિવ્રતાસુ પ્રથિતા ત્રિષુ લોકેષુ યા વરા ।
ભર્તૃપાદૌ વિનાન્યત્ર યા ન ચક્ષુઃ પ્રદાસ્યતિ

યસ્યા: સ્મૃત્વા કથામાત્રં માહાત્મ્યસહિતં સ્ત્રિયઃ ।
પ્રેત્યેહ ચ સતીત્વં વૈ પ્રાપ્નુવન્ત્યન્યજન્મનિ ॥ ૫૪ । ।
આસન્નકાલધર્મો યાં ન પશ્યતિ તથા શુચિઃ ।
પુરુષઃ પાપકારી ચ તસ્યા જન્મ વદસ્વ નઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૃણુધ્વં સા યથા જાતા યસ્ય વા તનયા શુભા ।
યથાવાપ વસિષ્ઠં સા યથાભૂતા પ્રતિવ્રતા

યા સા સન્ધ્યા બ્રહ્મસુતા મનોજાતા પુરાભવત્ ।
તપસ્તપ્ત્વા તનું ત્યક્ત્વા સૈવ ભૂતા ત્વરુન્ધતી

મેધાતિથેઃ સુતા ભૂત્વા મુનિશ્રેષ્ઠસ્ય સા સતી ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં વચનાચ્ચરિતવ્રતા ।
વવ્રે પતિં મહાત્માનં વસિષ્ઠં સંશિતવ્રતમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ।
કથં તયા તપસ્તપ્તં કિમર્થં કુત્ર સન્ધ્યયા ।
કથં શરીરં સા ત્યક્ત્વા ભૂતા મેધાતિથેઃ સુતા

કથં વા ગદિતં દેવૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈઃ પતિમ્ ।
વસિષ્ઠં સુમહાત્માનં સા વવ્રે સંશિતવ્રતમ્

તન્નઃ સર્વં સમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ દ્વિજોત્તમ ।
એતન્નઃ શ્રોષ્યમાણાનાં ચરિતં દ્વિજસત્તમ ।
અરુન્ધત્યા મહાસત્યાઃ પરં કૌતુહલં મહત્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
બ્રહ્માપિ તનયાં સન્ધ્યાં દૃષ્ટ્વા પૂર્વમથાત્મનઃ ।
કામાય માનસઞ્ચક્રે ત્યક્તા સા ચ સુતેતિ વૈ

તસ્યાંચ ચલિતં ચિત્તં કામવાણવિલોડિતમ્ ।
ઋષીણાં પ્રેક્ષતાં તેષાં માનસાનાં મહાત્મનામ્

ભર્ગસ્ય વચનં શ્રુત્વા સોપહાસવિધિં પ્રતિ ।
આત્મનશ્ચલચિત્તત્વમમર્યાદમૃષીન્ પ્રતિ

કામસ્ય તાદૃશં ભાવં મુનિમોહકરં મુહુઃ ।
દૃષ્ટ્વા સન્ધ્યા સ્વયં તત્ર ત્રપામાયાતિ દુઃખિતા

તતસ્તુ બ્રહ્મા શપ્તે મદને તદનન્તરમ્ ।
અન્તર્ભૂતે વિધૌ શમ્ભૌ ગતે ચાપિ નિજાસ્પદમ્

અમર્ષવશમાપન્ના સન્ધ્યા ધ્યાનપરાભવત્ ।
ધ્યાયન્તી ક્ષણમેવાશુ પૂર્વવૃત્તં મનસ્વિની

ઇદં વિમમૃશે સન્ધ્યા તસ્મિન્ કાલે યથોચિતમ્ ।
ઉત્પન્નમાત્રાં માં દૃષ્ટ્વા યુવતીં મદનેરિતઃ ।
અકાર્ષીત્ સાનુરાગોઽયમભિલાષં પિતામહઃ

સર્વેષાં માનસાનાઞ્ચ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
દૃષ્ટૈવ મામમર્યાદં સકામમભવન્ મનઃ

મમાપિ મથિતં ચિત્તં મદનેન દુરાત્મના ।
યેન દૃષ્ટ્વા મુનીન્ સર્વાન્ ચલિતં મે મનોભૃશમ્

ફલમેતસ્ય પાપસ્ય મદનઃ સ્વયમાપ્તવાન્ ।
સ્વયં શશાપ કુપિતઃ શમ્ભોરગ્રે પિતામહઃ

મમોચિતં ફલં સર્વં પ્રાપ્તુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

યન્માં પિતા ભ્રાતરશ્ચ સકામામપરોક્ષતઃ ।
દૃષ્ટ્વા ચક્રુઃ સ્પૃહાં તસ્માન્ન મત્તઃ કાઽપિ પાપકૃત્

મમાપિ કામભાવોઽભૂદમર્યાદં સમીક્ષ્ય તાન્ ।
પત્યાવિવ સ્વકે તાતે સર્વેષુ સહજેષ્વપિ

કરિષ્યામ્યસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમહં સ્વયમ્ ।
આત્માનમગ્નૌ હોષ્યામિ વેદમાર્ગાનુસારતઃ

કિન્ત્વેકાં સ્થાપયિષ્યામિ મર્યાદામિહ ભૂતલે ।
ઉત્પન્નમાત્રા ન યથા સકામાઃ સ્યુઃ શરીરિણઃ

એતદર્થમહં કૃત્વા તપઃ પરમદારુણમ્ ।
મર્યાદાં સ્થાપયિત્વૈવ પશ્ચાત્ત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્

યસ્મિઞ્છરીરે પિત્રા મે હ્યભિલાષઃ સ્વયં કૃતઃ ।
ભ્રાતૃભિસ્તેન કાયેન કિઞ્ચિન્નાસ્તિ પ્રયોજનમ્

યેન સ્વેન શરીરેણ તાતે ચ સહજે સ્વકે ।
ઉદ્ભાવિતઃ કામભાવો ન તત્સુકૃતસાધકમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સન્ધ્યા શૈલવરં તતઃ।
જગામ ચન્દ્રભાગાખ્યં ચન્દ્રભાગા યતઃ સૃતા

તયા સ શૈલૈઃ સમધિષ્ઠિતઃ તદા સુવર્ણગૌર્યા સુસમપ્રભાભૃતા ।
સોમેન સન્ધ્યાસમયોદિતેન યથોદયાદ્રિર્વિરરાજ શશ્વત્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે સન્ધ્યાતપશ્ચરણં નામ એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।03।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-19.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]