Kādambarīkathāsāra · Chapter 6

atha praviśya nagarīmupāsya pitarau ciram /
śukanāsaṃ ca so 'dhyāsta kumārabhavanaṃ punaḥ //

tatra kādambarīdhyānanirataikāgracetasaḥ /
babhūva rataye nāsya kiñcitsthāsnu cariṣṇu ca //

nākarot priyam āhāraṃ nābodhi madhuraṃ rasam /
na cādriyata vāsāṃsi na siṣeve vilepanam //

sārthacyuta ivādhvanyo yūthabhraṣṭa iva dvipaḥ /
vāgurāpāśasaṃruddha iva sāraṅgaśāvakaḥ //

divā vibhāvarīṃ dhyāyan niśi vāñchan dināgamam /
udīcīm eva sāsrākṣo vīkṣamāṇo 'niśaṃ diśam //

keyūrakādihāyātaṃ jñātvā māṃ kiṃ bhajedasau /
kiṃ vadet pattralekhāṃ vā sāpi kiṃ vocyate tayā //

iti naktandinaṃ dhyāyann anavāpitanirvṛtiḥ /
kālaṃ kiyantam apy evaṃ candrāpīḍo 'tyavāhayat //

ākāraḥ saṃvṛtas tv īdṛg asya gūḍhātmano 'bhavat /
yathā tāṃ śūnyatāṃ tasya pitarau nādhijagmatuḥ //

dineṣv atha vyatīteṣu pattralekhā tadantikam /
prāpad balāhakāśvīyanirvṛttapathasauṣṭhavā //

candrāpīḍo 'pi tāṃ dṛṣṭvā samucchvasitamānasaḥ /
kādambarīm ivāmaṃsta pasparśa ca muhurmuhuḥ //

atha visrabdham aprākṣīd vada kādambarīkathām /
kim asmākaṃ smaraty eṣā ruṣitehāgamanena kim //

sābhyasūyam ivālokya candrāpīḍam uvāca sā /
kim etaccintayā deva gurūn ārādhaya sthiram //

asau hi suprasannena svayaṃ makaraketunā /
tvayyarpitā vidhivaśācchrīpatau śrīrivābdhinā //

tāṃ cābhinavabhāvārdrāṃ bālāṃ tarulatām iva /
tīvre virahadāvāgnau kṣiptavānasi kiṃ vṛthā //

keyūrakamukhād buddhvāgamanaṃ deva tāvakam /
vajrāśanihatā śālivallarīva vyakampata //

labdhasthairyāvadan māṃ ca pattralekhe kim īdṛśam /
yuktam etasya yanmanye rakṣāṃsy api na kurvate //

tataḥ prabhṛti niḥśvāsair vardhamānair dinair iva /
krāntā grīṣmaniśevāsāvakṣīyata śanaiḥ śanaiḥ //

alabdhakusumāmodāḥ prāgabhyāsādupāgatāḥ /
dūrātpariharantyasyāḥ kabarīmadya ṣaṭpadāḥ //

rodanāruṇitāpāṅge ciraṃ vismṛtakajjale /
netre mādhuryamutsṛjya gate tasyāḥ kaṣāyatām //

ciraṃ pattralatālekhyaṃ vihāya kriyate navam /
maṇḍanaṃ gaṇḍayor aśrukaṇamuktāvalī tayā //

mṛduḥ svabhāvaraktaś ca pravṛddhair asamoṣmabhiḥ /
mlānim ānīyate tasyā niḥśvāsair adharaḥ svaraiḥ //

stanau ca virahe tasyāḥ śokān na hi bahiṣkṛtau /
dāhapratikriyābhyastair hārakarpūracandanaiḥ //

virahajvalanas tasyā lāvaṇyarasanirjharaiḥ /
vāḍavaś cābdhinā naiti śamam ity adbhutadvayam //

muhuḥ sarasi haṃsīva mṛgīvopavane muhuḥ /
puline cakravākīva muhur luṭhati vihvalā //

muhur bhavantam āliṅgya puraḥ saṃkalpakalpitam /
śūnye bhujalate vīkṣya vilakṣā patati kṣitau //

mā gād ayam upālabdhaḥ saṃkalpād api dūrataḥ /
ity upālabhate na tvāṃ bhīteva manasāpi sā //

tvadākāramayaṃ dhyānaṃ tvadgotrapravaṇā giraḥ /
tvadgātrakīlitā dṛṣṭis tasyāḥ samprati vartate //

kiyatī varṇyate tasyāḥ pareṇa virahavyathā /
svasaṃvedanagamyā hi sā tayaivānubhūyate //

kim apy ākhyātukāmeva bahuśaḥ sphuritādharā /
hṛdayasthena kenāpi guruṇeva niṣidhyate //

bhūmau viveṣṭamānāṅgī bhujaṅgīva kadāpy asau /
diśo vīkṣya madutsaṅge nidhāya mukham abravīt //

uttiṣṭhānaya taṃ gatvā jīvantīṃ māṃ yadīcchasi /
ahaṃ gantum aśaktā hi sudūram idam antaram //

sthitāyāṃ tvayi jīvāmi tvatsparśena yathā tathā /
gatāyāṃ tu ciraṃ kālaṃ na sahante mamāsavaḥ //

iti śrutvā ca dṛṣṭvā ca samāyātāsmy ataḥ param /
devaḥ pramāṇam ity uktvā rudatī virarāma sā //

candrāpīḍas tad ākarṇya gatasmṛtir ivābhavat /
labdhasmṛtiś ciraṃ dadhyau gamane hetum ātmanaḥ //

dineṣv atha vyatīteṣu vaktuṃ kādambarīdaśām /
āgāt keyūrako 'py āśu dīrghādhvaśrāntavāhanaḥ //

sa cojjayinyā vibhavaṃ praviśan vīkṣya vismitaḥ /
sthāne nanu mano lagnaṃ svāminyā ity amanyata //

praviśya dadṛśe tena candrāpīḍaḥ kṛśākṛtiḥ /
cakravāka ivaikākī priyāvirahavihvalaḥ //

dadhatyā pārśvavartinyā cāmaraṃ pattralekhayā /
saṃvījyamānaḥ paryaṅkaniṣaṇṇaglānavigrahaḥ //

praṇipatyopaviṣṭo 'sau gāḍhaṃ śirasi paspṛśe /
kurvatā kuśalapraśnaṃ candrāpīḍena sādaram //

tataḥ kādambarīvārtāṃ pṛṣṭaḥ keyūrako 'munā /
pattralekhāmukhaṃ vīkṣya saṃkṣiptam idam abravīt //

ukto 'si nānayā kiñcid uktaś cet kim iha sthitaḥ /
uktaś ceha sthitaś cāsi kṛtam āgamanena me //

tathāpi vada saṃdeśam iti tena tu coditaḥ /
punaḥ keyūrakaḥ prāha na hi vijñāpyase mṛṣā //

kathaṃ jīvatsu yuṣmāsu viraho hanti mām iti /
tasyāḥ sākūtayā dṛṣṭyā visṛṣṭo 'smi na tadgirā //

kim atra bahunoktena tathāsyā virahavyathā /
adyāpi jīvatīty atra yathā dolāyate manaḥ //

tatkathābhis tathā sthitvā tasminn atha dine ciram /
candrāpīḍaḥ sukhāvāsaṃ keyūrakam akārayat //

na rākṣaso na cāṇḍālo na kirātaś ca yady aham /
acchodasarasas tīraṃ prāptaṃ māṃ vettha sarvathā //

anyedyur iti saṃdiśya sahitaṃ pattralekhayā /
keyūrakam asau ratnaiḥ prāhiṇot kṛtamaṇḍanam //

tayos tu gatayor āsta sutarāṃ khinnamānasaḥ /
gamanāya dhiyā kiñcin nimittam anusaṃdadhat //

śuśrāvātha niyuktebhyaḥ skandhāvāram upāgatam /
yojanadvayamātraṃ ca punaḥ kṛtaniveśanam //

vaiśampāyanato lapsye kiñcit kāraṇam ity asau /
pratyudgantum agād enaṃ kaṭakaṃ pitur ājñayā //

tatra rājakam ālokya balāhakaniveditam /
kva vaiśampāyanāvāsa iti senānyam abhyadhāt //

balāhakas tv adhodṛṣṭir ullikhan medinīṃ muhuḥ /
na vaiśampāyano 'treti sannakaṇṭham abhāṣata //

tato 'vatīrya turagādupaviśya taror adhaḥ /
hā vayasyeti vilapanprāvartata sa roditum //

balāhako nipatyātha candrāpīḍasya pādayoḥ /
deva maivaṃ kṛthāḥ so 'sti jīvann evety avocata //

candrāpīḍas tu taṃ prāha naiva śraddhīyate maya /
na vaiśampāyano jīvan muhūrtaṃ māṃ vimuñcati //

iti sambhrāntacittaṃ taṃ punar āha balāhakaḥ /
śrūyatāṃ deva tadvṛttaṃ yathāsāv iha nāgataḥ //

deva tādṛśam ādiśya prasthitaṃ tvām anuvrajat /
tataḥ pratinivṛtto 'sau tatraivāsta yathāsthiti //

aparedyur athotthāya vidhāya prakṛtāḥ kriyāḥ /
vinodayitum ātmānaṃ sa cacāra vanasthalīḥ //

tatra sapratyabhijñānaṃ sthānaṃ sthānaṃ nirūpayan /
kiñcin naṣṭam ivānveṣṭum aicchad uttrastalocanaḥ //

tato 'stābhimukhe bhānāv asmābhiḥ so 'bhyadhīyata /
sthīyatām adya śiṣṭās tu śvo draṣṭāsi vanasthalīḥ //

athāsau vicarann eva sābhyasūyam ivāvadat /
yāta yūyaṃ na gantavyaṃ yāvajjīvam ito mayā //

sa bahūni dināny āsta tatraiva vicaran vane /
na ca kenāpyupāyena śaktaś calayituṃ tataḥ //

kṛtaprāyopaveśena pādayoḥ patatāniśam /
iyatā rājacakreṇa nārthito 'py atyajad graham //

tatas tatra ciraṃ sthitvā kāryaśeṣam apaśyatā /
āyātam iha sainyena tvaṃ pramāṇam ataḥ param //

iti śrutvā nipatitaḥ śokavismayasaṃkaṭe /
candrāpīḍastathaivāsta tarumūle kṛtāsanaḥ //

atha vārtāṃ viditvemāṃ sāmātyāntaḥpuro nṛpaḥ /
anapekṣitavṛttāntas tam evoddeśam āgamat //

tatra kṣaṇam iva sthitvā svayaṃ pṛṣṭvā balāhakam /
adhikṣipann iva prāha candrāpīḍaṃ kṣitīśvaraḥ //

nūnamutpādito manyur avinīta tvayāsya saḥ /
yenāntaḥsphuratā so 'dya tvāṃ vihāya vanaṃ śritaḥ //

viyuktau na purā dṛṣṭau yuvāṃ kṣaṇam api kvacit /
kiṃ jātamadhunā yena tvaṃ gṛhe sa tapovane //

vinā na hi nimittena śakyā soḍhuṃ garīyasī /
mātāpitṛsuhṛdbandhudeśavittaviyogitā //

ity uktavati bhūpāle śukanāsas tataḥ param /
antaḥ sphuritaśoko 'pi stambhitakṣobham abhyadhāt //

kim etad avicāryaiva vastutattvam atarkayan /
śaṅkānumānamātreṇa kṛtadhīr api bhāṣase //

alātavṛṣṭir indor vā kṣīrād vā kaṇṭakodgamaḥ /
tasya manyuḥ kumārād vā kasya sambhāvanāspadam //

pāpaḥ sa eva durjātaḥ suciraṃ pāṭhitaḥ śukaḥ /
yatrāmṛtaraso 'py uptaḥ phalitaḥ kālakūṭavat //

sa tvaṃ kumāra sarvasyāḥ pṛthivyā ekajīvitam /
durātmano na tasyārthe śokam udvoḍhum arhasi //

tasmin viratavākye tu patitvā pādayoḥ pituḥ /
sāśrukaṇṭham athovāca candrāpīḍaḥ kṛtāñjaliḥ //

tāta śaṅkitadoṣasya prāyaścittam idaṃ mama /
gatvā tam ānayāmīha tvam anujñātum arhasi //

tam āgatam ihālokya pṛṣṭvā śapathapūrvakam /
tato guṇaṃ vā doṣaṃ vā krameṇa mama vetsyasi //

tatrasthaṃ tam anānīya mayaitat svagṛhaṃ punaḥ /
na praveṣṭavyam ity eṣa gṛhyatāṃ mama niścayaḥ //

tathoktavati tasmiṃs tu rājā bāṣpākulekṣaṇaḥ /
apaśyan mantriṇo vaktraṃ sa ca tatra bahūktavān //

sarvopāyaprayogeṇa pitrā tena ca mantriṇā /
candrāpīḍo niruddho 'pi nācalan niścayāt tataḥ //

siñcantī bāṣpadhārābhir maulim asya manoramā /
karuṇaṃ vilapantī ca ciram enam abodhayat //

tvayi sthite nijotsaṅgasthitaṃ paśyāmi putrakam /
nūnam andhībhavāmy eva tvayi putra gate punaḥ //

itthaṃ vilāsavatyā ca tayā ca karuṇoktibhiḥ /
ciram ārdrīkṛto 'pyeṣa na jahāti sma niścayam //

tato 'śrubharasaṃruddhagadgadākṣarayā girā /
yathā jānāsi putreti katham apy avadan nṛpaḥ //

dattānujñas tataḥ pitrā praṇamya sakalān gurūn /
śrutvā ca yatnasaṃruddhabāṣpadhārās tadāśiṣaḥ //

candrāpīḍaḥ pathi śrāntān vinivartya yathā tathā /
pārthivān parivāreṇa prātiṣṭhata laghīyasā //

kiṃ tan mayābhyadhāyīti dūyamānamanāḥ śucā /
senayā saha rājāpi viveśa nagarīṃ śanaiḥ //

balāhakas tu senānīr vāryamāṇo 'pi bhūbhujā /
svagṛhān apraviśyaiva sa candrāpīḍam anvagāt //

candrāpīḍas tato gacchan dayitādarśanotsukaḥ /
amanyata tṛṇāyaiva madhyaṃ kailāsavindhyayoḥ //

nājīgaṇad drumān adrīn na nadīr na vanasthalīḥ /
na rātriṃ nāpi divasaṃ dhāvann indrāyudhena saḥ //

tataḥ prāvartata prāvṛṭ pīnonnatapayodharā /
kāntā navarasārdreva pratyudgantum ivāgatā //

tām apy agaṇayitvāsau vrajan katipayair dinaiḥ /
acchodasarasas tīram avāpākaluṣāmbhasaḥ //

apanītasamāyogaḥ parivartya ca vāsasī /
mahāśvetām atha draṣṭuṃ sa jagāma tadāśramam //

tatrāpaśyanmahāśvetāṃ tadālokanalajjitām /
vadantīṃ nijadaurātmyaṃ pralāpakaruṇasvanām //

tatkāraṇāparijñānamohaniṣpandapakṣmaṇā /
nirīkṣya cakṣuṣā pṛṣṭā candrāpīḍena sābravīt //

keyūrakamukhād buddhvāgataṃ tvāṃ pitur ājñayā /
dināni katicit sthitvā kādambaryā niketane //

tata etya yathānyāyam āsīnātra tapovane /
vipraṃ yuvānam adrākṣaṃ vicinvantaṃ vanasthalīḥ //

sapratyabhijñam ālokya mām asau manmathonmukhaḥ /
tīvram udvejayāmāsa narmavakrokticāpalaiḥ //

tato nirbhartsyamāno 'pi vāryamāṇo 'pi yatnataḥ /
sa bahūni dināny āsta tathā mām upapīḍayan //

ekadā tu śayānāṃ mām āgatya niśi nistrapaḥ /
kṛtāñjalir anaṅgārto yayāce ratidakṣiṇām //

tato dhigiti sakrodham abhidhāya kamaṇḍaloḥ /
jalam uddhṛtya śapto 'sau mayānudhyāya devatāḥ //

śukavanmukharāgeṇa vaktum evāsi śikṣitaḥ /
gaccha dūraṃ durācāra śuka eva bhaviṣyasi //

śāpena tena mahatā madanāgninā vā janmāntaropacitaduṣkṛtakarmaṇā vā /
citreṇa vā bhagavataś caritena dhātuḥ prāṇān asāv udasṛjan nipapāta corvyām //

ākrandataḥ parijanātmaśuco 'paredyur jñāto mayā sa śukanāsasutaḥ sakhā te /
tat paśya māṃ priyavayasyaviyogahetum astatrapām akaruṇāṃ prakhalām abhavyām //

iti śrutvā bhinnaḥ prasabham iva śūlāgraśikhayā kadā tvāṃ paśyeyaṃ kamalamukhi kādambari punaḥ /
vadann evaṃ śokasphuṭitahṛdayas tatkṣaṇam asūñ jahac candrāpīḍas tarur iva papāta kṣititale //

tato bhugnagrīvaṃ mukulitasitāpāṅganayanaṃ prabhāṃ tanvīṃ dīnām iva vidadhataṃ dikṣu śanakaiḥ /
kṣitau visrastāṅgaṃ patitam amum ālokya vivaśā mahāśvetā sadyaḥ katham api na yāti sma dalaśaḥ //

draṣṭuṃ dīnām iva vasumatīm akṣamas tena śūnyāṃ kurvannudyandviradakaruṇākrandinaś cakravākān /
abrahmaṇyadhvanim iva karaurūrdhvaśākhair vimuñcann astaṃ tigmadyutir api tataḥ kṣāmadhāmā jagāma //