Kādambarīkathāsāra · Chapter 5

ity āveditanirvyājanijavṛttāntavistarā /
virarāma mahāśvetā niḥśvāsaglapitādharā //

candrāpīḍas tu taddhyāyanmanobhavavijṛmbhitam /
sakampavismayo 'py antas tām avocata sāntvayan //

mayā te ciravṛtto 'pi pariṇāmamapaśyatā /
śokaḥ pratyagratāṃ nītaḥ kautukāviṣṭacetasā //

sā tvamarhasi kalyāṇi na śokaṃ kartum īdṛśam /
āśvāsitāsi devena nūnaṃ candramasā svayam //

ko 'nyas tathāvidhākāras tacchaktir maṇḍalāt tataḥ /
nirgatya tatraiva viśan niśi sambhāvyate naraḥ //

śrūyante gatayaś citrā devatānām anekaśaḥ /
varaśāpatapaḥśaktiyogavaicitryanirmitāḥ //

śvetaketuś ca tasyāste prajāpatisamaḥ pitā /
nāsty eva tasya tapasām asādhyaṃ nāma kiñcana //

ityādiyuktyupanyāsair itihāsanidarśanaiḥ /
mahāśvetāṃ samāśvāsya punaḥ papraccha tām asau //

sā te taralikā nāma visrambhanibhṛtā sakhī /
gatā bhagavati kvādya na hi sā tvāṃ vimuñcati //

athovāca mahāśvetā kvāsau yāti tapasvinī /
śṛṇvannāpi nimittaṃ te yathā sā prahitā mayā //

yaḥ sa citraratho nāma gandharvādhipatirmayā /
varṇito yena devo 'yaṃ pratyaṣṭāpi maheśvaraḥ //

yena khānitam atyaccham acchodākhyam idaṃ saraḥ /
yena caitrarathaṃ nāma kṛtam etac ca kānanam //

tasyāmṛtasamudbhūte prasūtāpsarasāṃ kule /
mahiṣī madirā nāma jīvitād api vallabhā //

tayoḥ kādambarī nāma kanyāsti navayauvanā /
lakṣmīm upahasantīva rūpalāvaṇyavibhramaiḥ //

tayā saha mahat prema bālyāt prabhṛti me tathā /
yathaikam eva jānāti jano jīvitam āvayoḥ //

viditvā dagdhavṛttāntam imaṃ sapadi māmakam /
sāgrahīn niyamaṃ bālā vāryamāṇāpi bandhubhiḥ //

mahāśvetāsya duḥkhasya yāvan na labhate 'vadhim /
tāvan mayā na kartavyaṃ pāṇigrahaṇam ātmanaḥ //

ato yathā yathā tasyā yauvanaśrīr vijṛmbhate /
tathā tathā tato dhatte khedaṃ citrarathaḥ param //

saṃdiṣṭaṃ tena me putri yatasvāvahitā tathā /
yathemaṃ durgrahagranthiṃ vimuñcati tava svasā //

atas taralikā tatra mayā prakaraṇocitam /
prahitā bahu saṃdiśya śvaś cāganteha sā punaḥ //

itītthaṃ kathayā nītvā mahāśvetāśrame dinam /
candrāpīḍaḥ prayāte 'stam arke saṃdhyāvidhiṃ vyadhāt //

tatrendrāyudham ānīya saṃyamya nicule kvacit /
mahāśvetodite deśe parṇaśayyām akalpayat //

tasyāṃ tasya niṣaṇṇasya śrāntasyāpi yathāśrutām /
kathām āścaryabahulāṃ tām eva dhyāyataś ciram //

punaś cintayataḥ senāṃ vaiśampāyanam eva ca /
pattralekhāṃ ca sā rātrir gatā prāyeṇa jāgrataḥ //

indrāyudhas tu bāṣpārdrāṃ mahāśvetāmukhe dṛśam /
sapratyabhijñam aśvo 'pi bhṛśaṃ mānuṣavad dadau //

prayātāyāṃ tu yāminyāṃ kṛtaprābhātikakriye /
samādher utthitāṃ buddhvā mahāśvetāṃ tadantikam //

candrāpīḍe praviṣṭe 'tha nātidūrodite ravau /
sagandharvakumārāsau tatas taralikā yayau //

sā praviśya mahāśvetāṃ praṇipatyopaviśya ca /
siddhārthāsīti tatpṛṣṭā valitagrīvam abravīt //

tvatsaṃdeśaṃ niśamyoktaṃ yattayā bhartṛdārike /
tattvaṃ tacchāsanāyātakeyūrakamukhācchṛṇu //

atha keyūrakaḥ prāha nānabhijñāsi cetasaḥ /
svasya svameva cedaṃ te manmanaḥ kiṃ parīkṣase //

athavā bhūmir asyāham upālambhasya bhūyasaḥ /
tapovananivāsinyāṃ tvayi svagṛhavartinī //

ākarṇya tava saṃdeśavacas taralikāmukhāt /
eṣa te pratisaṃdeśaḥ priyasakhyā niveditaḥ //

iti śrutvā mahāśvetā kṣaṇaṃ niścalalocanā /
cintayitvā kim apy antaś candrāpīḍam abhāṣata //

rājaputra tavākāraḥ sadācāraś ca peśalaḥ /
tanoti sarvabhāvena niḥspṛhāṇām api spṛhām //

kādambarīvacaś cedaṃ śrutaṃ keyūrakāt tvayā /
tatra ko vā pratīkāraḥ svayaṃ madgamanād ṛte //

ito na dūre gandharvarājadhānī tadadya tām /
paśyāsmadanusedhena śvo gantāsi svavāhinīm //

udāttamadhurāmetāṃ darśayantyā tavākṛtim /
bahu gandharvalokasya mayāpyupakṛtaṃ bhavet //

candrāpīḍas tu tāṃ prāha bahūktvā bhavagaty alam /
anatikramaṇīyaṃ me munīnām api śāsanam //

prāvartata tato gantuṃ sa mahāśvetayā saha /
padbhyām eva niyujyāśvaṃ prati keyūrakaṃ dṛśā //

keyūrako 'grato gatvā kādambaryai nyavedayat /
tasyāgamanam ākāraṃ guṇāṃś cāhitavismayān //

sa gatvā kiñcid adhvānaṃ candrāpīḍaḥ samāsadat /
gandharvarājanagarīm aparām amarāvatīm //

āsādya rājadhānīṃ ca tuṅgasphaṭikatoraṇām /
sapta kakṣā atikramya kanyāntaḥpuram abhyagāt //

keyūrakopadiṣṭena vartmanātha praviśya saḥ /
bhāsvanmaṇimayastambhaṃ śrīmaṇḍapam alokayat //

tanmadhye maṇiparyaṅkamadhyāsīnāṃ mahīyasā /
ratnābharaṇacitreṇa straiṇena parivāritām //

dehaprabhāvitānena ratnakāntyabhibhāvinā /
prataptakanakoddyotadhautā vidadhatīṃ diśaḥ //

taṭastham apy ārdrayataḥ sadācāram abhindataḥ /
sthitāṃ navasya lāvaṇyasindhor antas taraṅgiṇaḥ //

sarvopameyabhāvānām upamānatvam āgatām /
kādambarīṃ dadarśāsau dūravisphāritekṣaṇaḥ //

parātiśayakoṭistharūpalāvaṇyasampadam /
tasyāṃ nirūpayann antar acintayad atha kṣaṇam //

satyaṃ na kaścid āścaryanirmāṇeṣv avadhir vidheḥ /
īdṛśāny api ratnāni sraṣṭuṃ prabhavati sma yaḥ //

moghaṃ yāti hareḥ kālo lakṣmīṃ vakṣasi bibhrataḥ /
dehārdhena vahan gaurīṃ vañcitaś candraśekharaḥ //

kṛtam akṣṇāṃ sahasreṇa nirnimeṣeṇa vajriṇaḥ /
ananyakarmaṇā yena nityam eṣā na dṛśyate //

ityādi cintayaty asminn atha citrarathātmajā /
pratyudyayau mahāśvetām abhyutthāya sasambhramam //

mahāśvetā tu niḥśaṅkam āliṅgya snehanirbharam /
tāṃ candrāpīḍanirdeśapuraḥsaram abhāṣata //

ayaṃ hi bhārate varṣe sārvabhaumasya bhūpateḥ /
tārāpīḍasya tanayaś candrāpīḍa ihāgataḥ //

aneneha praviṣṭena dṛṣṭer viṣayavartinā /
bhavatv akhilagandharvakuṭumbakamahotsavaḥ //

atha kādambarī tasmin pakṣmotkṣepavikāsinīm /
ākarṇaprasṛtāpāṅgāṃ ciraṃ dṛśam apātayat //

dvāreṇa vivṛtenātha tenaiva nijamāyayā /
madano 'ntaḥ praviśyāsyā babandha hṛdaye padam //

ratnapīṭhopaviṣṭe tu candrāpīḍe tadantike /
adhyāsātāṃ kathām ekāṃ haṃsacitrarathātmaje //

lajjāstimitam āsīnām atha kādambarīṃ balāt /
mahāśvetā gṛhācāraṃ candrāpīḍe nyadhāpayat //

śarīranirviśeṣāsyāḥ kādambaryāḥ priyā sakhī /
madalekhābhidhānāsya caraṇākṣālanaṃ vyadhāt //

kādambarī tu sasvedaprakampikarapallavā /
tāmbūlacchadmanātmānaṃ svayam asmai nyavedayat //

tadaṅgulitalasparśamādhuryahṛtamānasā /
nālakṣayata sā ratnavalayaṃ skhalitaṃ karāt //

candrāpīḍo 'pi tatpāṇisaṃsparśasukhasampadā /
tadā tribhuvanādhīśam ivātmānam amanyata //

tatas tūṣṇīm upāsīne sarvasmin kanyakājane /
śukaśārikayor āsit kalahaḥ kelikāraṇam //

tatprasaṅge ca sotprāsaṃ tayoḥ kalahavṛddhaye /
candrāpīḍo 'bravīd yena sarvā jahasuraṅganāḥ //

tāś ca dantaprabhādhautadiṅmukhā madhurasvarāḥ /
candrāpīḍagiro jahrustarāṃ kādambarīmanaḥ //

kṣaṇamātre vyatīte 'tha praviśya prāha kañcukī /
rājaputryau yuvāṃ draṣṭuṃ devī nirvighnam icchati //

krīḍāparvatake kṛtvā sutāramaṇimandire /
candrāpīḍaṃ sukhāsīnam āyātaṃ mātur antikam //

tatrādhyāsitaparyaṅkaṃ keyūrakapuraḥsarāḥ /
mukhyāḥ kādambarīsakhyaś candrāpīḍaṃ siṣevire //

snānānulepanāhārakriyāḥ sa tadupāhṛtaiḥ /
cakre 'martyapuraprāpyair vibhavair upapāditāḥ //

atha mandaprabhe bhānau bheje kādabarī nijam /
madalekhādvitīyaiva mahāprāsādamastakam //

candrāpīḍaṃ ca tatrasthā krīḍāparvatavartinam /
niravarṇayadākarṇaprasṛtāpāṅgayā dṛśā //

candrāpīḍe tadā tasyāḥ kaṭākṣās tīkṣṇakoṭayaḥ /
samaṃ nipetus tasyāṃ ca kusumāyudhasāyakāḥ //

kaṭākṣair upanītaṃ ca kṣipraṃ kṛtasamāgamaiḥ /
tallāvaṇyaṃ pibantīva madalekhām uvāca sā //

na mayā madano nāma kathāsvapi sakhi śrutaḥ /
adya pratyakṣato dṛṣṭaḥ sa candrāpīḍavigrahaḥ //

na mahāśvetayā kiñcid uktaṃ prakṛtavastuni /
atha cehānayantyāmuṃ sarvam uktam anakṣaram //

api nāma vikāro me tadānīṃ lakṣitas tayā /
kiṃ vā na lakṣayed eṣā dṛṣṭamanmathavikriyā //

adyāpi nijasaṃkalpaviruddhāṃ vikriyām imām /
manasaḥ saṃharāmy eva sthūlām api yathātathā //

kiṃ tv asau śeṣahāro 'syāstulyaṃ maṇḍanam ākṛteḥ /
urasy anicchato 'py asya tūrṇam āmucyatāṃ tvayā //

madalekhā gṛhītvā taṃ hāraṃ gatvā tadantike /
tathovāca yathā tena pratyuktā sā na kiñcana //

āmucyata tataḥ kaṇṭhe hāro 'sya madalekhayā /
śaradindukarodāraprabhāpūritadiṅmukhaḥ //

candrāpīḍaś ca hāreṇa rarāja kṛtamaṇḍanaḥ /
pūrṇendur iva nakṣatrakalāpaparivāritaḥ //

kādambarī ciraṃ tv enam avalokya niśāgame /
prāsādaśikharāt tasmān mandamandam avātarat //

utthāya candrāpīḍo 'tha kṛtasaṃdhyāvidhis tataḥ /
avālambata dehena śayyāṃ cintāṃ ca cetasā //

kiṃ syur gandharvakanyāyā vilāsāḥ sahajā ime /
utemaṃ janam uddiśya bālāṃ nartayati smaraḥ //

dṛṣṭirnipuṇadūtīva yathā tvasyā viceṣṭate /
tathā sambhāvanā hīyaṃ mama cetasi vartate //

avaimi puṣpitas tāvat kiṃnarānusṛtikramaḥ /
sa kālapariṇāmena na jāne kiṃ phaliṣyati //

athavā yauvanonmādakṛta eṣa mama bhramaḥ /
kva mānuṣyaḥ kva gandharva iti kiṃ tena saṃgatam //

ātmasambhāvanā ceyamāstāmasadṛśakramā /
kālena vyajyate sarvaṃ kathaṃ ca mama sainikāḥ //

iti cintayatas tasya nidrā sucirasambhṛtā /
cakāra mukulākāre cakṣuṣī ā niśātyayāt //

aparedyur athotthāya kṛtaprābhātikakramaḥ /
kādambarīmahāśvete dṛṣṭvā labdhvā cirād iva //

tadanujñāṃ tadādiṣṭagandharvaparivāritaḥ /
sa indrāyudham āruhya pratasthe pṛtanāṃ prati //

atha kenāpy upāyena labdhamārgam asau nijam /
saṃniviṣṭaṃ sarastīre skandhāvāraṃ vyalokayat //

tatra dṛṣṭvā nṛpān sarvān mantriputraṃ rahasy asau /
svavṛttāntavidaṃ cakre pattralekhāṃ viśeṣataḥ //

niśi tasyām atītāyām anyedyur udite ravau /
keyūrakastam āgatya hemakūṭād abhāṣata //

kādambarī na paṭvīti tvām abhīṣṇaṃ didṛkṣate /
vismṛtaṃ śayanīye ca śeṣahāram upāharat //

keyūrakavacaḥ śrutvā sametaḥ pattralekhayā /
candrāpīḍaḥ punas tūrṇaṃ hemakūṭam athāgamat //

abhivandya mahāśvetāṃ ślāghitāgamanas tayā /
kādambarīm athāpaśyat pattralekhāpuraḥsaraḥ //

udyānanalinītīrakalpite himamandire /
kadalīdalaśayyāntarniṣaṇṇāṃ mlānavigrahām //

tadālokanamātreṇa muhur āśvāsiteva sā /
tata utthātum icchantī śayānaivāsta tadgirā //

tataḥ kuśalasampraśnasukhamātrapavitritāḥ /
nānānarmavilāsārdrāḥ prāvartanta tayor giraḥ //

tathā tatra ciraṃ sthitvā tāṃ tathā vaśavartinīm /
bhaṅgībhaṇitibhir vyaktam āvedya nijam āśayam //

tadabhyarthanayādiśya pattralekhāṃ tadantike /
keyūrakadvitīyo 'sau jagāma kaṭakaṃ punaḥ //

tatrojjayinyāḥ samprāptaṃ pūrvedyur lekhahārakam /
avalokya tadānīṃ taṃ lekhaṃ svayam avācayat //

pitur ājñāṃ tato jñātvā śīghrāgamanaśaṃsinīm /
keyūrakakare nyasya taṃ lekhaṃ kūṇitekṣaṇaḥ //

tadartham atha saṃmantrya saha mantrisutena saḥ /
evam etad iti dhyāyan prasthānasthairyam agrahīt //

satyaṃ vacmi bhavatprasādarasikaṃ ceto mamaitatpadaṃ gantuṃ necchati kiṃ tu śāsanam idaṃ nollaṅghanīyaṃ guroḥ /
manyuḥ samprati sahyatāṃ punar ihāgantāsmi kādambarīṃ saṃdiśyeti sabāṣpagadgadam asau keyūrakaṃ prāhiṇot //

vaiśampāyanam abhyabhāṣata bhavān saṃvāhayan vāhinīṃ paścād eṣyati yāmi satvaram ahaṃ svalpair ito vājibhiḥ /
niścityeti tadā prayāṇapaṭahe datte pratasthe tato gatvā kiñcana caṇḍikāśramataṭīm adhyāsta tasmin dine //

tatroddhatadraviḍadhārmikarūpaveṣabhāṣātapaścaraṇasiddhikathāvinodaiḥ /
nītvā niśāṃ satatamaskhalitaprayāṇaiḥ svalpair dinais tvaritamujjayinīmavāpa //