Jñānāmṛtasārasaṃhitā · Chapter 1.14

iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre prathamaika-rātre
gandharva-mokṣaṇaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ
prathamaika-rātre caturdaśo 'dhyāyaḥ
śrī-śuka uvāca
prayāte rādhikā-nāthe golokaṃ ca nirāmayam /
babhūva kiṃ rahasyaṃ ca gate gandharva-puṅgave

śrī-vyāsa uvāca
sarve devāś ca munayaḥ prayāte paramātmani /
sarve babhūvus te tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye

uvāca śambhur brahmāṇaṃ nīti-sāra-viśāradam /
jñānādhidevo bhagavān pariṇāma-sukhaṃ vacaḥ

śrī-mahā-deva uvāca
rakṣitā yasya bhagavān kalyāṇaṃ tasya santatam /
sa yasya vighna-kartā ca rakṣituṃ taṃ ca kaḥ kṣamaḥ

smṛti-mātreṇa nirvighnā ye ca kṛṣṇa-parāyaṇaḥ /
vighnaṃ kartuṃ ke samarthās teṣāṃ ca munayaḥ surāḥ

kopāgnināṃ sthalaṃ kutra stambhitānāṃ ca sāmpratam /
devānāṃ ca munīnāṃ ca kṣaṇenaiveśvarecchayā

yadi tiṣṭhanti bhūmau ca dagdha-śasyā vasundharā /
jale yadi tatas taptaṃ naṣṭhāste jala-jantavaḥ

sthāle dahanti lokāṃś ca vṛkṣāṃś ca pralayāgnayaḥ /
vidhānaṃ kartum ucitam eṣāṃ ca jagatāṃ vidhe

tvam eva dhātā jagatāṃ pitā ca viṣṇur īśvaraḥ /
kālāgni-rudraḥ saṃhartā nedānī pralaya-kṣamaḥ

ete viṣayiṇaḥ sarve kṛṣṇasya paramātmanaḥ /
ājñāvahāś ca satataṃ dik-pālāś ca dig-īśvarāḥ

tasyaivājñāvaho dharmaḥ sākṣī ca karmaṇāṃ nṛṇām /
bhramanti viṣaye śaśvan mohitā māyayā hareḥ

ahaṃ na pātā na sraṣṭā na saṃhartā ca jīvanām /
nirlipto ' haṃ tapasvī ca harer ārādhanonmukhaḥ

saṃhāra-viṣayaṃ mahyaṃ śrī-kṛṣṇaś ca purā dadau /
datvā rudrāya tad ahaṃ tapasyāsu rato hareḥ

tad-arcanena dhyānena tapasā pūjanena ca /
stavena kavacanenaiva nāma-mantra-japena ca

mṛtyuñjayo ' haṃ adhunā na ca kālād bhayaṃ mama /
kālaḥ saṃharate sarvaṃ māṃ vinā ca tatheśvaram

purā sarvādi-sarge ca kasyacit sraṣṭur eva ca /
bhālodbhavāś ca te rudrās teṣv eko ' haṃ śaṅkaraḥ

kalpaś ca brahmaṇaḥ pāte laye prākṛtike tathā /
sarve naṣṭā viṣayiṇo na bhaktāś ca yatheśvaraḥ

asaṃkhya-brahmaṇaḥ pātaḥ kalpaś cāsaṃkhya eva ca /
samatītaḥ kati-vidho bhavitā yā punaḥ punaḥ

śrī-kṛṣṇasya nimeṣeṇa brahmaṇaḥ patanaṃ bhavet /
tatra prākṛtikāḥ sarve tiro-bhūtāḥ punaḥ punaḥ

na prākṛto na viṣayī nitya-dehī ca vaiṣṇavaḥ /
harer vareṇāmaro 'haṃ śivādhāras tatas tataḥ

jala-plutaṃ ca viśvaughaṃ laye prākṛtike dhruvam /
ābrahma-loka-paryantaṃ paraṃ kṛṣṇālayaṃ vinā

sarvā devyo vilīnāś ca kṛṣṇaḥ satyaṃ suniścitam /
sarve pumāṃso līnāś ca satye nitye sanātane

ahaṃ kṛṣṇaś ca prakṛtiḥ pārṣada-pravaro hareḥ /
nityaṃ nityā vidyamānā goloke ca nirāmaye

eka īśo na dvitīya iti sarvādi-sargataḥ /
nahi naśyanti tad-bhaktāḥ prakṛti-prākṛte laye

tasya bhaktottamānāṃ ca satataṃ smaraṇena ca /
āyur-vyayo nahi bhavet kathaṃ mṛtyur bhaviṣyati

na vāsudeva-bhaktānām aśubhaṃ vidyate kvacit /
teṣāṃ bhaktottamānāṃ ca satataṃ smaraṇena ca

janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-bhayaṃ nāpy upajāyate /
atra kalpe bhavān brahmā vyavasthātā ca karmasu

sthalaṃ kopānalānāṃ ca vidhānaṃ yad vidhe kuru /
śambhoś ca vacanaṃ śrutvā kampitaḥ kamalāsanaḥ /
sthalaṃ cakāra vahnīnām ājñayā śaṅkarasya ca

brahmovaca
jvaras tri-pādas tri-śirāḥ ṣaḍ-bhujo nava-locanaḥ /
bhasma-praharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ

bhave bhavatu sarvatra bhava-kopānalo 'dhunā /
prākṛteṣu ca deheṣu vyāpāro 'sya mayā kṛtaḥ

mama kopānalaḥ śambho saṃskṛtāgnir dvijasya ca /
bhave bhavatu sarvatra vyāpāro 'sya mayā kṛtaḥ

śeṣasya kopa-vahniś ca śeṣāsye 'stv adhunā śiva /
yato viśvaṃ ca pralaye dahed gomaya-piṇḍavat

vahner mukhyānalo viśve vyavahārāgnir īśvaraḥ /
bhvatv eva hi sarvatra sarveṣām upakārakaḥ

dharmāsya-kopa-vahniś ca kṛṣṇāgniś ca bhavatv ayam /
adharmaṃ kurvatāṃ sarvaṃ dāhanaṃ ca kariṣyati

sūrya-kopānalaś cāyaṃ dāvāgniś ca vaneṣu ca /
sthitir asya taroḥ skandhe tad-bhakṣyāḥ paśu-pakṣiṇaḥ

candra-kopānalo viśve kāmināṃ virahānalaḥ /
dampatyor virahe śaśvad bhakṣyati sma dvayos tanum

indra-kopānalaḥ sadyo vajrāgniś ca babhūva ha /
upendrasyānalaś caiva vidyud eva bhvatv ayam

rudrāṇām āsya-vahniś ca maholkāgnir bhavatv ayam /
gaṇeśāgniḥ pṛthivyāṃ tu yathāsthāne tu tiṣṭhati

yatra tiṣṭhet tad uṣaram evam evaṃ vidur budhāḥ /
skanda-kopānalaś caiva raṇāstrāgnir babhūva ha

kāmetarāṇāṃ devānāṃ munīnāṃ ca mukhānalaḥ /
jagrāhaurva-munis tatra tejasi brahmaṇaḥ sutaḥ

sva-dakṣiṇorau sa muniḥ saṃsthāpya veda-mantrataḥ /
brahmaṇaṃ ca namas-kṛtya śaṅkaraṃ tapase yayau

kālena tasmān niḥsṛtya samudre vāḍavānalaḥ /
sa babhūva purā putra paramaurvānalaḥ svayam

kāmāgnim ulvaṇaṃ dṛṣṭvā vicintya manasā vidhiḥ /
samālocya suraiḥ sārdhaṃ munīndraiḥ saha saṃsadi

ajuhāva striyaḥ sarvāḥ suvratāś ca pati-vratāḥ /
āyuyur yoṣitaḥ sarvās tā ūcuḥ kamalodbhavam

striya ūcuḥ
kim asmān brūhi bhagavan śādhi naḥ karavāma kim /
ālocya manasā sarvaṃ dehi bhāraṃ vayaṃ striyaḥ

brahmovāca
gṛhītvā madanāgniṃ ca maithune sukha-dāyakam /
viśve ca yoṣitaḥ sarvāḥ śaśvat-kāmā bhavantu ca

brahmaṇaś ca vacaḥ śrutvā kopa-raktāsya-locanaḥ /
tam ūcuḥ yoṣitaḥ sarvā bhayaṃ tyaktvā ca saṃsadi

striya ūcuḥ
dhik tvāṃ jagad-vidhiṃ vyarthaṃ cakāra parameśvaraḥ /
apūjyo mohinī-śāpāt putra-śāpena sāmpratam

gṛhītvā madanāgniṃ ca puruṣāś ca tathā striyaḥ /
nityaṃ dahanti satataṃ vāstavaṃ duḥsahaṃ param

tad-eka-bhāgaḥ puruṣe tri-bhāgaś cāpi yoṣiti /
tena dugdhāḥ striyaḥ sarvāś cāsmākam apareṇa kim

samarpaṇaṃ cet puruṣe yad yasmāsu smarānalaḥ /
bhasmī-bhūtaṃ kariṣyāmo rakṣitā ko bhavet tava

pati-vratā-vacaḥ śrutvā tam uvāca śivaḥ svayam /
hitaṃ satyaṃ niti-sāraṃ pariṇāma-sukhāvaham

atha kulaṭotpattiḥ
śrī-mahā-deva uvāca
tyaja dvandvaṃ mahā-bhāga suvratābhiḥ sahādhunā /
pati-vratānāṃ tejaś ca sarvebhyaś ca paraṃ bhavet

nirmāṇaṃ kuru devendra kṛtyāṃ strī-jātim īśvara /
tasyai dehi duḥkha-bījaṃ kāma-kopānalaṃ param

śaṅkarasya vacaḥ śrutvā satvaraṃ jagatāṃ vidhiḥ /
sasṛje tat-kṣaṇaṃ mūrtiṃ strī-rūpāṃ sumanoharāṃ

aho rūpam aho veśam aho asyā navaṃ vayaḥ /
aho cakṣuḥ kaṭākṣaṃ ca munīnāṃ mohayan manaḥ

aho kaṭhinaṃ cāru stana-yugmaṃ suvartulam /
vicitraṃ kaṭhinaṃ sthūlaṃ śroṇi-yugmaṃ ca sundaram

nitamba-yugmaṃ valitaṃ cakrākāraṃ sukomalam /
śveta-campaka-varṇābhaṃ sarvāvayam īpsitam

śarat-pārvaṇa-koṭīndu-vinindāsyaṃ suśobhanam /
īṣaddhāsya-prasannāsyaṃ vastreṇācchāditaṃ mudā

vapuḥ sukomalam cālaṃ nāti-dīrghaṃ na vakharam /
vahni-śuddhāṃśukaṃ ratna-bhūṣaṇair bhūṣitaṃ sadā

dāḍimba-kumudākāraṃ sāndraṃ sindūra-sundaram /
kastūrī-vindunā sārdhaṃ snigdha-candana-vindubhiḥ

pakva-bimba-phalākāram adha-rauṣṭha-puṭaṃ param /
danta-paṃkti-yugaṃ caiva dāḍimba-bīja-sannibham

sucāru kavarī-bhāraṃ mālatī-mālya-maṇḍitam /
tasyai dadau ca kāmāgniṃ dṛṣṭvā tāṃ kamalodbhavaḥ

dṛṣṭvā sā candra-rūpaṃ ca kāmonmattā vicetanā /
kṛtvā kaṭākṣaṃ smerāśyā māṃ bhajasvety uvāca sā

saspitaḥ prayayau candro lajjayā ca sabhā-talāt /
kāmaṃ dṛṣṭvā ca cakame kāmārtā sā gata-trapā

dudrāva kāmas tasmāc ca tat-paścāt sā dadhāva ca /
jahasur devatāḥ sarvā munayaś cāpi saṃsadi

lajjitā yoṣitah sarvās tāṃ vārayitum akṣamāḥ /
sarve cakruḥ parīhāsaṃ strī-vargaṃ śaṅkarādayaḥ

kāmaṃ na labdhvā sā ca strī nivṛtyāgatya saṃsadi /
tam aśvinī-kumāraṃ cāpy uvāca sura-sannidhau

kṛtyā-kāminy uvāca
māṃ bhajasva raveḥ putra priyāṃ rasavatīṃ mudā /
śṛṅgāre sukhadāṃ śāntāṃ parāṃ kāmāturāṃ varāṃ

tvayā śārdhaṃ bhramiṣyāmi sundare gahane vane /
rahasi rahasi krīḍāṃ kariṣyāmi divāniśam

madhu-pānaṃ ca dāsyāmi vāsitaṃ cāmalaṃ jalam /
sakarpūraṃ ca tāmbūlaṃ bhoga-vastu manoharam

śayyāṃ manoramāṃ kṛtvā sapuṣpa-candanārcitām /
bhagavantaṃ kariṣyāmi puṣpa-candana-carcitam

kumāra uvāca
vacanaṃ vada vāme mām ātmano hṛdayaṅgama /
vihāya kapaṭaṃ kānte kapaṭaṃ dharma-nāśanam

strī-dharmaṃ strī-manas-kāmaṃ strī-svabhāvaṃ ca kīdṛśam /
tad-ācāraṃ kati-vidhaṃ tan māṃ vyākhyātum arhasi

aśvinīja-vacaḥ śrutvā kāmārtā tam uvāca sā /
kāmārtānāṃ kva lajjā ca kva bhayaṃ mānam eva ca

atha kulaṭā-svabhāva-kathanam
kāminy uvāca
sthānaṃ nāsti kṣaṇaṃ nāsti nāsti dūtī tad uttamā /
tenaiva yuvatīnāṃ ca satītvam upajāyate

suveśaṃ kāmukaṃ dṛṣṭvā kāminī madanāturā /
tad rātraṃ ca pulakitaṃ yonau kaṇḍūyanaṃ paraṃ

vicetanā bhavet sā ca kāma-jvara-prapīḍitā /
sarvaṃ tyajati tad-dhetoḥ putraṃ kāntaṃ gṛhaṃ dhanam

//
labdhvā yuvānaṃ puruṣaṃ deśa-tyāgaṃ karoti sā /
tad-uttamaṃ punar labdhvā taṃ tyajet sā kṣaṇena ca

viṣaṃ dātuṃ samarthā sā svāminaṃ guṇināṃ varam /
mlecchaṃ yuvānaṃ samprāpya sarvasvaṃ dātum utsukā

tyajet kula-bhayaṃ lajjāṃ dharmaṃ bandhuṃ yaśaḥ śriyam /
samprāpya rati-śūraṃ ca yuvānaṃ suratonmukham

sudṛśyaṃ sundara-mukhaṃ śaśvan-madhuritaṃ vacaḥ /
hṛdayaṃ kṣura-dhārābhaṃ ko vā jānāti tan-manaḥ

vidyucchaṭā jale rekhā cāsthirā ca yathāmbare /
tathāsthirā ca kulaṭā-prītiḥ svapnaṃ ca tad-vacaḥ

kulaṭānāṃ na satyaṃ ca na ca dharmo bhayaṃ dayā /
na laukikaṃ na lajjā syāj jāra-jintā nirantaram

svapne jāgaraṇe caiva bhojane śayane sadā /
nirantaraṃ kāma-cintā jāre sneho na cānyataḥ

kulaṭā nara-ghātibhyo nirdayā duṣṭa-mānasāḥ /
jārārthe ca sutaṃ hanti bāndhavasya ca kā kathā

na hi vedā vidanty evaṃ kulatā-hṛdayaṅgamam /
kathaṃ devās ca munayaḥ santo jānanti niścayam

rati-śūraṃ priyaṃ dṛṣṭvā kṣīraṃ ghṛtam ivācaret /
gate vayasi jīrṇaṃ taṃ viṣaṃ dṛṣṭvā tyajet kṣaṇāt

na viśvaseyus tāṃ duṣṭo tasmāt santo hi santataṃ /
na ripuḥ puruṣāṇāṃ ca duṣṭa-strībhyaḥ paro bhuvi

viṣaṃ mantrād upaśamaṃ jalād vahniś ca niścitaṃ /
agneś ca kaṇṭhakocchannaṃ durjanaḥ stavanād vaśaḥ

lubdho dhanena rājā ca sevayā satataṃ vaśaḥ /
miśraṃ svaccha-svabhāvena bhayena ca ripur vaśaḥ

ādareṇa vaśo vipro yauvatī prema-bhārataḥ /
bandhur vaśaḥ samatayā guruḥ praṇatibhiḥ sadā

mūrkho vaśaḥ kathāyāṃ ca vidvān vidyā-vicārataḥ /
na hi duṣṭā ca kulaṭā puṃsaś ca vaśagā bhavet

sva-kārye tat-parā śaśvat prītiḥ kāryānurodhataḥ /
na sarvasya vaśī-bhūtā vinā śṛṅgāram ulvaṇam

na prītyā na dhanenaiva na stavān na sevayā /
na prāṇa-dānato veśyā vaśī-bhūtā bhavet kṣaṇam

āhāro dvi-guṇas tāsāṃ buddhis tāsāṃ catur-guṇā /
ṣaḍ-guṇā mantraṇā tāsāṃ kāmaś cāṣṭa-gunaḥ smṛtaḥ

śaśvat-kāmā ca kulaṭā na ca tṛptiś ca krīḍayā /
haviṣā kṛṣṇa-vartmeva bhūya evābhivardhate

divāniśaṃ ca śṛṅgāraṃ kurute tat-pumān yadi /
na tṛptiḥ kulaṭānāṃ ca pumāṃsaṃ grastum icchati

nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ /
nāntakaḥ sarva-bhūtānāṃ nāsāṃ tṛpyati sampadām

na śreyasāṃ manas tṛptaṃ vāḍavāgnir na pāthasām /
vasundharā na rajasāṃ na puṃsāṃ kulaṭā tathā

ity evaṃ kathitaṃ kiṃcit sarvaṃ vaktuṃ ca nocitam /
lajjā bījaṃ yoṣitāṃ ca nibodha bhāskarātmaja

śrutvā ca kṛtyā-strī-vākyaṃ jahasur munayaḥ surāḥ /
cukupur yoṣitaḥ sarvāḥ padmādyā lajjitāḥ suta

lajjā-natānanā lakṣmīr niryayau deva-maṇḍalāt /
tat paścāt pārvatī sārdhaṃ sarasvatyā natānanā

sāvitrī rohinī svāhā vāruṇī ca ratiḥ śacī /
sarvā babhūvur ekatra pracakrur mantraṇāṃ ca tāḥ

kṛtyā-striyaḥ samāhūya tā ūcuś ca krameṇa ca /
rodhayām āsur iṣṭāṃ tāṃ sugopyāṃ api yoṣitaḥ

tasyā mukhe dadau hastaṃ suśīlā kamalālayā /
salajjitā bhava sute śāntā ceti śubhāśiṣam

sarasvatī dadau tasyai cābhimānaṃ ca dhairyatām /
maukharyaṃ vāvadūkatvaṃ mantraṇām ātma-rakṣaṇam

sāvitrī ca dadau tasyai sauśīlyaṃ cātidurlabham /
ātma-saṃgopanaṃ caiva gāmbhīryaṃ kulato bhayam

pārvaty uvāca
dhik tvāṃ sva-bhāva-kulaṭāṃ lajjitā bhava sundari /
sva-mānaṃ gauravaṃ rakṣa hy asmākaṃ ca smarātura

jani labha pṛthivyāṃ ca kāya-vyūhaṃ vidhāya ca /
puṃsām aṣṭa-guṇaṃ kāmaṃ labhasva ca pṛthak prṛthak

lajjāṃ catur-guṇāṃ cāpi dviguṇāṃ dhairyatāṃ tathā /
abhogecchadhame gaccha dūraṃ gaccha mamāntikāt

puṃsāṃ ca dvi-guṇaḥ kāmo vāstavīṇāṃ ca yoṣitām /
lajjā cāṣṭa-guṇā cāpi dhairyatā ca catur-guṇā

kula-dharmaḥ kula-bhayaṃ sauśīlyaṃ mānam ūrjitam /
śaśvat tiṣṭhatu puṃsy eva strīṣu ca mamājñayā

yasmāt sadasi sarvebhyo lajjā-hīnaḥ surādhamaḥ /
strī-sva-bhāvaṃ ca papraccha yajña-bhāk na bhavet tataḥ

adya-prabhṛti viśveṣu nāgrāhyaṃ pāpa-saṃyutam /
cikitsakānāṃ viduṣāṃ na bhakṣya mamājñayā

ity evam uktvā prayayur devyaś ca sarva-yoṣitaḥ /
devāś ca munayaś cāpi ye cānye ca samāgataḥ

devāś ca munayaś cāpi ye cānye sarvataḥ suta /
pati-vratāṇāṃ strīṇāṃ ca lajjā bīja-svarūpiṇī