Jayakhya Samhita · Chapter 4
paṭalaḥ - 4
atha śuddhasargabrahmatattvākhyānaṃ nāma cutarthaḥ paṭalaḥ 4-1
nārada :---
śuddhasargamahaṃ deva vettumicchāmi tattvataḥ/
sargadvayasya caivāsya yaḥ paratvena vartate
(vāsudevātparabrahmaṇastadananyasyācyutāderāvirbhāvaḥ) 4-2
śrībhagavān ---
yatsarvavyāpakaṃ devaṃ paramaṃ brahma śāśvatam/
citsāmānyaṃ jagatyasminparamānandalakṣaṇam
vāsudevādi(da?)bhinnaṃ tu vahnyarkenduśataprabham/
sa vāsudevo bhagavāṃstaddharmā parameśvaraḥ
(1)svādīptaṃ kṣobhayitvā tu vidyudvatsvena tejasā/
prakāśarūpī bhagavānacyutaścā(taṃ cā ?)sṛjaddvija
(1. svadīptaṃ C. L.)
so'cyuto'cyutatejāśca svarūpaṃ vitanoti ca/
āśritya vāsudevaṃ ca gharme(rmo) meghadalaṃ yathā
kṣobhayitvā svamātmānaṃ satyaṃ bhāsvaravigraham/
utpādayāmāsa tadā samudro budbudaṃ yathā
sa cinmayaprakāśākhya utpādyātmānamātmanā/
puruṣākhyamanantaṃ ca prakāśaprasaraṃ mahat
[puruṣātmanā''virbhūtasya vāsudevasya sarvadevāntaryāmitvam] 4-3
(2)sa ca vai sarvadevānāmāśrayaḥ parameśvaraḥ/
antaryāmī sa teṣāṃ vai tārakāṇāṃ yathā'mbaram
(2.sa caiva A.)
sendhanaḥ pāvako yadvatsphuliṅganicayaṃ dvija/
anicchataḥ prerayati tadvadeṣa paraḥ prabhuḥ
prāgvāsanānibaddhā ye jīvāstānbandhaśāntaye/
svadeha . . . . . . . . . . . . .tadubhayaṃ punaḥ
[avatārāṇāṃ tadaṃśatvam]
(3)ye svidādyāvatārāśca lokatrāṇādhikāriṇaḥ/
sarvānviddhi tadaṃśāṃstānsarve'śāssattvajāstathā
(3. yesmadā A. sarvānapi)
[puruṣasatyācyutānāmuttarottarasvarūpādabhinnānāṃ vāsudeve pare rūpe'vasthitiḥ] 4-4
sa ca satyādabhinnastu tasmātsatyaṃ tathaiva hi/
(4)dvābhyāmekātmarūpaṃ yattadabhinnamatho'cyutāt
(4. āmyā A.)
āśritassaṃsthitastābhyāmabhedena sadaiva hi/
pumānsatyo'cyutaścaiva cidrūpaṃ tritayaṃ tu tat
śāntasaṃvitsvarūpe ca vāsudeve'vatiṣṭhate/
[cidrūpasya vāsudevasya tataḥ prādurbhūtasyācyutādirūpatrayasya ca sanidarśanamabhinnatānirūpaṇam] 4-5
so'ntaryāmī prakāśātmā cidrūpassa pratiṣṭhitaḥ
tritaye yastathārūpo'nicchāta uditassadā(1)/
asaṅkalpātmakāssarve prasaranti parasparam
(1. stadā S. 1 stathā A.)
dīpavanmuniśārdūla svaparālokadāstu vai/
saṅkalpena vinā tadvadanyo'nyatvena(2) saṃsthitāḥ
(2. danyānya A.)
gṛhṇanti pratibimbatvaṃ darpaṇeṣviva darpaṇam/
atīva dvija nairmalyātsaṅkāntānāṃ parasparam
pravibhāgo na jāyeta vyomasphaṭikayoryathā/
bhāsādvayasya viprendra tathā teṣāmabhinnatā
etadrahasyaṃ paramaṃ mayā te saṃprakāśitam/
sarga ādyo hyananta(nya?)śca anantasya mahātmanaḥ
nārada :---
mayaitadviditaṃ sarvaṃ sarveśa tvadanugrahāt/
yathā hyasya(si?) tvamavyakto hyamūrto mūrttatāṃ gataḥ
jñātumicchāmi bhagavansvarūpaṃ te yathārthataḥ/
sthūlaṃ sūkṣmaṃ paraṃ caiva adhyātmani tathā bahiḥ
bhavatprasādasāmarthyādvinaitatrritayaṃ katham/
vyajyate viṣayasthānāṃ kuru me'nugrahaṃ vada
[sthūla--sūkṣma--parātmanā tredhā'vasthitasya bhagavato rūpasya nirūpaṇam] 4-6
śrībhagavān ---
sraṣṭā pālayitā cāhaṃ saṃhartā punareva ca/
svakīyayogayuktyā tu sthūlarūpeṇa nārada
sūkṣmeṇa sarvabhūtānāṃ nivasāmi hṛdantare/
karomyanugrahaṃ cāpi bhaktānāṃ bhāvitātmanām
pareṇānandarūpeṇa vyāpakenāmalena ca/
vyāsayāmyakhilaṃ vipra raseneva tarūttamam
mūle siktaṃ śikhāśākhāpatrapuṣpaphalānvitam/
nārada :---
satyaṃ tvayā jagatsṛṣṭaṃ vidhṛtaṃ ca tvayā vibho
kālarūpī tvamevānte satyaṃ saṃhārakṛtasmṛtaḥ/
pātālādau ca ye lokāstvannābheśca samutthitāḥ
dharmasaṃsthāpanaṃ caiva punareva tvayā kṛtam/
saṃhṛtāśca tvayā daityāḥ śrutaṃ ca viditaṃ mayā
yathā yena prakāreṇa tvameva prakaroṣi ca/
tadvai veditumicchāmi tvatsakāśātsuvistaram
[sakalaniṣkalātmanā dvidhā bhinnāyā mantrarūpāyā mūrterbandhatadviparyayahetutvopapādanam] 4-7
śrībhagavān ---
yogavīryeṇa viprenda mantrarūpā purātanī/
niṣkaḻā sakaḻā caiva bhogamokṣapradā śubhā
kṛtā mayā ca lokānāṃ samyagālokadā śubhā/
mantrotpattikrameṇaiva sthitā śāntatarātmanā
tamomayābhyāṃ mūrttābhyāṃ doṣābhyāṃ nāśanāya vai/
saivāvatiṣṭhate loke prakṛtirviśvapālinī
yā karotyevamādīni karmāṇyasminbhavodare/
bhaktānāṃ mokṣayatyāśu kṛtvā bandhaparikṣayam
nārada :---
niśśeṣeṇa ca tadyogaṃ tanmantraṃ vīryameva ca/
ādiśasva jagatkartu(rta)ryadi sānugraho'si me
[mantratadvīryādiparijñānasya brahmajñānamūlatvakathanam] 4-8
śrīmagavān ---
brahmapūrvamidaṃ sarvaṃ yattvayā codito hyaham
tadvinā na pravartante yāni saṅkīrtitāni te/
nārada :---
kiṃ tadbrahma vijānīyāṃ yena yogeśvareśvara
vibhavo mantrapūrvaśca mantropakaraṇaṃ tathā/
pravartante vibho kṣipraṃ bhaktānāṃ bhaktavatsala
śrībhagavān ---
jñānena tadabhinnena parijñātena nārada/
jāyate brahmasaṃsaktistasmājjñānaṃ samabhyaset
nārada :---
brahmasiddhipradaṃ jñānaṃ brūhi tallakṣaṇaṃ prabho/
yajjñātvā na bhavejjanma maraṇaṃ bhavabandhanam
śrībhagavān ---
[jñānasya dvaividhyam, tayoḥ kriyākhyena sattākhyasya niṣpattiḥ] 4-9
jñānaṃ tu dvividhaṃ viddhi sattākhyaṃ ca kriyātmakam/
sattākhyasya kriyākhyena abhyastena maveddhṛtiḥ
nārada :---
jñānaṃ kriyātmakaṃ tāvadvada kīdṛgvidhaṃ prabho/
yenābhyastena sattākhyaṃ jñāsyāmi brahmasiddhidam
[kriyātmakasya yamaniyamabhedena dvaividhyam] 4-10
śrībhagavān ---
dvividhaṃ ca kriyājñānaṃ pūrvaṃ niyamalakṣaṇam/
yamākhyaṃ paramaṃ caiva tacca svābhāvikaṃ smṛtam
nirvartya niyamākhyaṃ tadyamayuktaṃ ca siddhidam/
nārada :---
etayorlakṣaṇaṃ brūhi yadāyattaṃ paraṃ padam
vistareṇa jagannātha bhavābdhipatitasya me/
[yamaniyamanirūpaṇam]
śrībhagavān ---
śucirijyā tapaścaiva svādhyāyaśrutipūrvakaḥ
akrūratā'niṣṭhuratā kṣamā caivānapāyinī/
satyaṃ bhūtahitaṃ caiva yadabādhā pareṣvapi
parasvāderahiṃsā ca cetaso damanaṃ mahat/
indriyābhyavahāryāṇāṃ bhogānāmapi cāspṛhā
āsane śayane mārge asaktiścāpi bhojane/
hṛdgataṃ na tyajeddhyānamānandaphaladaṃ ca yat
ātmaśaktyā pradānaṃ ca satyaṃ vākyamaniṣṭhuram/
amitreṣu ca mitreṣu samā budissadaiva hi
ārjavatvamakauṭilyaṃ kāruṇyaṃ sarvajantuṣu/
etadaṅgānvito yo yo yamo yamaniyāmakaḥ
[kriyākhyātsattākhyaniṣpatterbrahmābhinnajñānodayaḥ, tena brahmopasampattiḥ]
evaṃ kriyākhyātsattākhyaṃ jñānaṃ prāpnoti mānavaḥ/
brahmaṇyabhinnaṃ sattākhyāt jñānājjñānaṃ tato bhavet
brahmābhinnāttato jñānādbrahma saṃyujyate param/
[brahmasamāpatterapunarbhavalakṣaṇamokṣarūpatā] 4-11
anādivāsanāyukto yo jīva iti kathyate
tasya brahmasamāpattiryā'punarbhavatā ca sā/
[brahmābhinnatvaprakāropapādanam] 4-12
yatsamyagbrahmavettṛtvaṃ manāgyā caiva bhinnatā
īṣadbrahmasamāpattistadabhinnaṃ tu vai smṛtam/
[avidyāyogādātmano devādibhedaḥ]
jñānaṃ tvanekabhedairyattattvatāmeti cātmanaḥ
(1)gauṇa(ṇe ?)vidyāmaye tattve samyagvidyāmayasya ca/
nārada :---
kā guṇākhyā hyavidyā ca yatra jñānamayaḥ prabhuḥ
(1. rgoṇye A.)
tvayoktaṃ yattu (tattva ?)tāmeti bhedairnānāvidhairvibho/
[avidyāsvarūpanirūpaṇam] 4-13
śrībhagavān ---
guṇatrayasya yatsāmyaṃ sā'vidyā'nekarūpiṇī
rāgādīnāṃ ca doṣāṇāmutpattisthānameva ca/
nārada :---
brahmaprāptau tu yassamyagupāyaḥ kathitaḥ purā
sa ca kiṃlakṣaṇo brūhi yaścātmeti tvayoditaḥ/
[jīvātmanornirūpaṇam] 4-14
śrībhagavān ---
yattatsthitaṃ ca cidrūpaṃ svasaṃvedyādyanirgatam
rañjitaṃ guṇarāgeṇa sa ātmā kathito dvija/
nārada :---
jñānamātmasvarūpaṃ ca māyā tadrañjikā tu vai
ācakṣva bhagavanbrahma prāgva(gya ?)tsaṃcoditaṃ mayā/
tanme na viditaṃ samyagyadarthaṃ kriyate kriyā
yatprāpya na punarjanma bhave'sminprāpyate budhaiḥ/
[parabrahmanirūpaṇam] 4-15
śrībhagavān ---
ānandalakṣaṇaṃ brahma sarvaheyavivarjitam
svasaṃvedyamanaupamyaṃ parā kāṣṭhā parā gatiḥ/
sarvakriyāvinirmuktaṃ sarveṣāmāśrayaṃ prabhuḥ
cintāmaṇau yathā (1)sarvaṃ mūrtaṃ saṅgi vyavasthitam/
tathā sarvaṃ tu sarvatra vidte sarvagasya ca
(1. sarvamamūrtaṃ saṃvyava A.)
anādi tadanantaṃ ca na sattannāsaducyate/
sarvatra karavākpādaṃ sarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥśrutimadviddhi sarvamāvṛtya tiṣṭhati/
saguṇairindriyaissarvai(2)rbhāsitaṃ caiva varjitam
(2. bhāvitaṃ C. L.)
tadasaktaṃ hi sarvatra yattu sarvatra caiva hi/
nirguṇo guṇabhoktā ca sarvasyāntarbahiḥ sthitaḥ
calācalaṃ tu tadviddhi sūkṣmatvānnopalabhyate/
dūrasthitastathā hṛtsthaḥ paramātmā paraḥ prabhuḥ
bhūtebhyaścāvibhaktaṃ tadvibhaktamupalabhyate/
sa bhāvabhūtabhṛcca syātsaṃhartāpi sṛjatyapi
prakāśyaṃ(3) jyotiṣāṃ tacca ajñānātparataḥ sthitam/
jñānaṃ tadeva jñeyaṃ ca taddhyānenādhigamyate
(3. śaṃ A.)
sarvavarṇarasairhīnaṃ sarvagandharasānvitam/
sarvajñassarvadarśī ca sarvassarveśvaraḥ prabhuḥ
sarvaśaktimayaścaiva svādhīnaḥ parameśvaraḥ/
anādiścāpyanantaśca sarvaduḥkhavivarjitaḥ
viditvaivaṃ (evaṃ vetti ?) paraṃ brahma jñānena parameṇa ca/
yadā na jāyate bhūyassaṃsāre'smisthadā pumān
nārada :---
sarvataḥ pāṇipādādyairyaduktaṃ lakṣaṇaistvayā/
na caikamupapadyeta ghaṭate tadyathā''diśa
śrībhagavān ---
iti tasya jagaddhātussarvajñatvācca nārada/
mahimā'yamanantasya īśvaratvācca vidyate
tasya sarvātiśāyitvaṃ yathā te na mayoditam/
anyathā vidyate tasya mahimā'yaṃ tathā'cyute
anādissarpūrvatvānna sattannāsadityapi/
apratyakṣatayā'kṣāṇāṃ tadasaddvijasattama
svasaṃvedyaṃ tu tadviddhi gandhaḥ puṣpādigo yathā/
tathā samastamākṣiptaṃ yasmādvai paramātmanā
tasmādvai sarvapāṇitvaṃ sarvagasyānumīyate/
nāvacchinnaṃ hi deśena na kālenāntarīkṛtam
atassarvagatatvādvai sarvataḥprātprabhuḥ smṛtaḥ/
ūrdhvaṃ tiryagadhoyātairyathoccai(srai?)rbhāsayedraviḥ
tadvatprakāśarūpatvātsarvacakṣustato hyajaḥ/
yathā sarveṣu gātreṣu pradhānaṃ gīyate śiraḥ
bhave'sminprākṛtānāṃ tu na tathā tasya sattama/
samatvātpāvanatvācca siddhassarvaśirāḥ prabhuḥ
yathā'nantara(1)sāssarve tasya santi sadaiva hi/
sarvatra śāntarūpasya atassarvamukhaḥ smṛtaḥ
(1. ratāḥ S. & C. L.)
śabdarāśiryato viddhi sa eva parameśvaraḥ/
sarvataḥ śrutimāṃścāto yathā dṛkśrāvakoragaḥ
ayaḥpiṇḍe yathā vahnirbhinnasthiṣṭhatyabhinnavat/
tadvatsarvamidaṃ devo vyāvṛ(pṛ?)tya paritiṣṭhati
nirmale darpaṇe yadvatkiñcidvastvabhitiṣṭhati/
na ca taddarpaṇasyāsti asti tasya ca taddvija
sendriyaistu guṇairevaṃ saṃyuktaścāpi varjitaḥ/
asminmāyāmaye viśve vyāpī sarveśvaraḥ prabhuḥ
sarvadā viddhyasaktaśca yathā'mbhaḥ puṣkaracchade/
sarvabhṛdvaiśvarūpyācca amoghatvācca nirguṇaḥ
udāsīnavadāsīno guṇānāṃ guṇabhuk tataḥ/
sarvadā'ntargatasyaiva kumbhasya ca yathodakam
tathā sarvasya jagato bahirantarvyavasthitaḥ/
ghaṭasaṃsthaṃ yathā''kāśaṃ nīyamānaṃ vibhāvyate
nākāśaṃ kutracidyāti nayanāttu ghaṭasya ca/
calācalatvamevaṃ hi vibhoścaivānumīyate
bahuṣvambujapatreṣu vedhaṃ kurvankramātkramāt/
kālavaccātisūkṣmatvānna sadā'pyupalabhyate
ajñānāccātidūrasthaṃ jñānātsambhāvyate hṛdi/
yadā tadā samīpasthaṃ svasaṃvedyaścidātmakaḥ
ākāśsaya (śaḥsa ?) ca yo vāyustaddvayorapyabhedataḥ (ditā ?)
tathā tasya(syā ?) vibhaktyaikyaṃ bhūtānāṃ hi parasya ca
cetanācetanāssarve bhūtāḥ sthāvarajaṅgamāḥ/
pūritāḥ parameśena rasenauṣadhayo yathā
ekenābhinnarūpeṇa bhūtabhṛttvena hetunā/
yathaiva sūryādhīne tu prakāśatamasī dvija
tadvatsṛṣṭi sasaṃhārāṃ svatantraḥ prakaroti ca/
prakāśo jyotiṣāṃ tacca śrotrādīnāṃ yathā manaḥ
śabdādike na saṃdṛṣṭe (1)tathā'pi śruṇute'nyathā/
tamaso'nyo yathā'lokaścājñānāttatparastathā
(1. tatopi C. L.)
jñānaṃ tadeva jñeyaṃ ca vahnerjvālā yathaiva hi/
varṇaairvirahitaṃ sarvairnīrūpatvātsitādikaiḥ
madhurādirasaistadvatkalpanārahitaṃ yataḥ/
mayūrakaṇṭhavatsarvairvarṇaistadupacaryate
anubhāvādrasānāṃ ca tathā sarvarasātmakaḥ/
sarvavarṇarasairhīno yuktascātassmṛto'cyutaḥ
sarvajñassarvavettṛtvāddarśassarvatra darśanāt/
sāmyātsarveśvaraścaiva yatassarvajñatādibhiḥ
yuktaścāntassarvaśaktiḥ ṣāṅguṇyamahimānvitaḥ/
svādhīnaśca svatantratvātpurāṇatvādanādi tat
na hyasyāntostyato'nantastṛptatvādduḥ khavarjitaḥ/
amūrta eva sarveśo hyabhyāsādupalabhyate
yathā kāṣṭhāntarādvahnirghṛtaṃ kṣīrāntarādyathā/
svānubhāvādvinā naiva vaktuṃ saṃyujyate yathā
mādhuryamikṣusaṃsthaṃ ca amūrtamupalabhyate/
evaṃ svadehagaṃ devaṃ paramātmānamavyayam
heyopādeyarahitaṃ susitānandavigraham/
pramāṇairaparicchaidyaṃ yatassaṃvinmayaṃ mahat
vibhāti hṛdayākāśe yeṣāṃ māyāvivarjitam/
eṣa nārāyaṇo devassarvropādhivivarjitaḥ
svātmasaṃvedanatvāddyo vinā lakṣyaḥ paraḥ prabhuḥ/
tamāśrayasvānirdeśyaṃ jñānena parameṇa ca
yaccopamānai rahitaṃ vyavahārairdhiyo'kṣagaiḥ/
kāraṇaṃ tadanaupamyaṃ ye vidantyabhayāstu te
bhāvātītaṃ paraṃ brahma sphaṭikāmalasannibham/
mokṣaṃ yānti ca te muktāḥ sthitisteṣāṃ pare pade
nānābhedena bhedānāṃ nivasatyeka eva hi/
na tasya vidyate mānaṃ na ca rūpaṃ mahātmanaḥ
tejovāyvindubhāvena, padmasūtrāyutāyutāt/
koṭhyaṃśena tu mānena susūkṣmeṣu sthito'ṇuṣu
kiñcicca tebhyaḥ sthūleṣu (1)sthūlajyotiḥ puroditāt/
pramāṇātsaṃsthito vyāpī paramātmā hyadhokṣajaḥ
(1. sthūlatvena C. L. 1 sthūlavacca A.)
vāyvātmanā sa bhūtānāṃ sthitaḥ kuṭilabhāvinām/
sargo rūpeṇa dhātūnāṃ pārthivānāmaśeṣataḥ
sthitaḥṣaḍrasarūpeṇa sarvauṣadhiṣu sarvagaḥ/
anekābisca saṃjñābhistamavyayamupāsate
īśvaratvena viprendra puruṣatvena caiva hi/
śivasūryātmakatvena somatvena tathaiva ca
agnīṣomātmakatvena śabdatvenāpi vai punaḥ/
jyotirjñānātmakatvena kālatvena ca nārada
jīvakṣe(1)trātmakatvena bhūtātmatvena vai tathā/
evamekaḥ paro devo nānāśaktyātmarūpadhṛt
(1. kṣetrajñakatvena C. L.)
nārāyaṇaḥ paraṃ brahma niṣṭhā sanbrahmavedinām/
[sanidarśanamupāsakānāṃ brahmasampattinirūpaṇam] 4-16
yadvanmahāpurasyāntaryāyinaḥ praviśanti ca
sarvadigbahunirmāṇa(?)stadvadviṣṇorupāsakāḥ/
dhyeyeṣvīśvarabhūteṣu dhyāyinastu sadaiva hi
viśanti kṣīṇamohāśca yathā kṣīṇāmṛtā dvija/
kalā yā aindavāssūrye tadvadviṣṇau ca yoginaḥ
meghāddhārāgaṇenaiva pṛthagambugataṃ kṣitau/
prāpnotyaikyaṃ tathā sarve bhagavatyapi yoginaḥ
yathā'nekendhanādīni saṃpraviṣṭāni pāvake/
alakṣyāṇi ca dagdhāni tadbadbrahmaṇyupāsakāḥ
saritsaṅghādyathā toyaṃ saṃpraviṣṭaṃ mahodadhau/
alakṣyaścodake bhedaḥ parasmin yogināṃ tathā
upāsate yamātmajñā yatassūryo virājate/
tamāśraya mune śaśvadyasya koṭhyaṃśajā vayam
tathā sahasramūrdhā yaḥ sahasrākṣassahasrapāt/
sahasrabāhubhiḥ pūrṇassahasrātmadharaḥ prabhuḥ
sahasradīptibhiḥ sphītaḥ śrīnivāsaḥ kirīṭavān/
śrīvatsavakṣā viprendra kaustubhādyairalaṅkhṛtaḥ
candrārkau nayanoddeśe jihvāsaṅghe(sthāne?)sarasvatī/
yasyocchvāsaśca pavanastasmādūrdhvastu kāvadhau (?)
śrotroddeśe diśo yasya vidiśo yasya bāhavaḥ/
pātālādau talaṃ yasya vijñeyaṃ pādasantatau
prabhā yasya ca kālāgnirjīmūtāḥ (2)keśasantatiḥ/
romāṇi yasya vibudhā ṛṣayo romakūpagāḥ
(2. kaca.)
mukhe'gnirāpassvedo vai grahā ṛkṣādayo malam/
malamasyopacāratvānnatvevaṃ paramārthataḥ
idamuktaṃ mayā brahman brahmatattvaṃ yathārthataḥ/
yajjñātvā na punarbhūyo bhavameṣyasi saṅkulam
khavatsarvagataṃ caiva yadyapyasmiṃścarācare/
sthitaṃ jñānaṃ vinā vipra tathā'pi hi sudurlabhaḥ
iti śrī pāñcarātre jayākhyasaṃhitāyāṃ śuddhasargabrahmatattvākhyānaṃ nāma caturthaḥ paṭalaḥ/
* * * * *
Original text: jayākhyasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0