જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 4

પટલઃ - 4
અથ શુદ્ધસર્ગબ્રહ્મતત્ત્વાખ્યાનં નામ ચુતર્થઃ પટલઃ 4-1
નારદ :---
શુદ્ધસર્ગમહં દેવ વેત્તુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ।
સર્ગદ્વયસ્ય ચૈવાસ્ય યઃ પરત્વેન વર્તતે

(વાસુદેવાત્પરબ્રહ્મણસ્તદનન્યસ્યાચ્યુતાદેરાવિર્ભાવઃ) 4-2
શ્રીભગવાન્ ---
યત્સર્વવ્યાપકં દેવં પરમં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્।
ચિત્સામાન્યં જગત્યસ્મિન્પરમાનન્દલક્ષણમ્

વાસુદેવાદિ(દ?)ભિન્નં તુ વહ્ન્યર્કેન્દુશતપ્રભમ્।
સ વાસુદેવો ભગવાંસ્તદ્ધર્મા પરમેશ્વરઃ

(1)સ્વાદીપ્તં ક્ષોભયિત્વા તુ વિદ્યુદ્વત્સ્વેન તેજસા।
પ્રકાશરૂપી ભગવાનચ્યુતશ્ચા(તં ચા ?)સૃજદ્દ્વિજ

(1. સ્વદીપ્તં ચ્. લ્.)
સોઽચ્યુતોઽચ્યુતતેજાશ્ચ સ્વરૂપં વિતનોતિ ચ।
આશ્રિત્ય વાસુદેવં ચ ઘર્મે(ર્મો) મેઘદલં યથા

ક્ષોભયિત્વા સ્વમાત્માનં સત્યં ભાસ્વરવિગ્રહમ્।
ઉત્પાદયામાસ તદા સમુદ્રો બુદ્બુદં યથા

સ ચિન્મયપ્રકાશાખ્ય ઉત્પાદ્યાત્માનમાત્મના।
પુરુષાખ્યમનન્તં ચ પ્રકાશપ્રસરં મહત્

[પુરુષાત્મનાઽઽવિર્ભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય સર્વદેવાન્તર્યામિત્વમ્] 4-3
(2)સ ચ વૈ સર્વદેવાનામાશ્રયઃ પરમેશ્વરઃ।
અન્તર્યામી સ તેષાં વૈ તારકાણાં યથાઽમ્બરમ્

(2.સ ચૈવ અ.)
સેન્ધનઃ પાવકો યદ્વત્સ્ફુલિઙ્ગનિચયં દ્વિજ।
અનિચ્છતઃ પ્રેરયતિ તદ્વદેષ પરઃ પ્રભુઃ

પ્રાગ્વાસનાનિબદ્ધા યે જીવાસ્તાન્બન્ધશાન્તયે।
સ્વદેહ . . . . . . . . . . . . .તદુભયં પુનઃ

[અવતારાણાં તદંશત્વમ્]
(3)યે સ્વિદાદ્યાવતારાશ્ચ લોકત્રાણાધિકારિણઃ।
સર્વાન્વિદ્ધિ તદંશાંસ્તાન્સર્વેઽશાસ્સત્ત્વજાસ્તથા

(3. યેસ્મદા અ. સર્વાનપિ)
[પુરુષસત્યાચ્યુતાનામુત્તરોત્તરસ્વરૂપાદભિન્નાનાં વાસુદેવે પરે રૂપેઽવસ્થિતિઃ] 4-4
સ ચ સત્યાદભિન્નસ્તુ તસ્માત્સત્યં તથૈવ હિ।
(4)દ્વાભ્યામેકાત્મરૂપં યત્તદભિન્નમથોઽચ્યુતાત્

(4. આમ્યા અ.)
આશ્રિતસ્સંસ્થિતસ્તાભ્યામભેદેન સદૈવ હિ।
પુમાન્સત્યોઽચ્યુતશ્ચૈવ ચિદ્રૂપં ત્રિતયં તુ તત્

શાન્તસંવિત્સ્વરૂપે ચ વાસુદેવેઽવતિષ્ઠતે।
[ચિદ્રૂપસ્ય વાસુદેવસ્ય તતઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્યાચ્યુતાદિરૂપત્રયસ્ય ચ સનિદર્શનમભિન્નતાનિરૂપણમ્] 4-5
સોઽન્તર્યામી પ્રકાશાત્મા ચિદ્રૂપસ્સ પ્રતિષ્ઠિતઃ

ત્રિતયે યસ્તથારૂપોઽનિચ્છાત ઉદિતસ્સદા(1)।
અસઙ્કલ્પાત્મકાસ્સર્વે પ્રસરન્તિ પરસ્પરમ્

(1. સ્તદા સ્. 1 સ્તથા અ.)
દીપવન્મુનિશાર્દૂલ સ્વપરાલોકદાસ્તુ વૈ।
સઙ્કલ્પેન વિના તદ્વદન્યોઽન્યત્વેન(2) સંસ્થિતાઃ

(2. દન્યાન્ય અ.)
ગૃહ્ણન્તિ પ્રતિબિમ્બત્વં દર્પણેષ્વિવ દર્પણમ્।
અતીવ દ્વિજ નૈર્મલ્યાત્સઙ્કાન્તાનાં પરસ્પરમ્

પ્રવિભાગો ન જાયેત વ્યોમસ્ફટિકયોર્યથા।
ભાસાદ્વયસ્ય વિપ્રેન્દ્ર તથા તેષામભિન્નતા

એતદ્રહસ્યં પરમં મયા તે સંપ્રકાશિતમ્।
સર્ગ આદ્યો હ્યનન્ત(ન્ય?)શ્ચ અનન્તસ્ય મહાત્મનઃ

નારદ :---
મયૈતદ્વિદિતં સર્વં સર્વેશ ત્વદનુગ્રહાત્।
યથા હ્યસ્ય(સિ?) ત્વમવ્યક્તો હ્યમૂર્તો મૂર્ત્તતાં ગતઃ

જ્ઞાતુમિચ્છામિ ભગવન્સ્વરૂપં તે યથાર્થતઃ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચૈવ અધ્યાત્મનિ તથા બહિઃ

ભવત્પ્રસાદસામર્થ્યાદ્વિનૈતત્ર્રિતયં કથમ્।
વ્યજ્યતે વિષયસ્થાનાં કુરુ મેઽનુગ્રહં વદ

[સ્થૂલ--સૂક્ષ્મ--પરાત્મના ત્રેધાઽવસ્થિતસ્ય ભગવતો રૂપસ્ય નિરૂપણમ્] 4-6
શ્રીભગવાન્ ---
સ્રષ્ટા પાલયિતા ચાહં સંહર્તા પુનરેવ ચ।
સ્વકીયયોગયુક્ત્યા તુ સ્થૂલરૂપેણ નારદ

સૂક્ષ્મેણ સર્વભૂતાનાં નિવસામિ હૃદન્તરે।
કરોમ્યનુગ્રહં ચાપિ ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્

પરેણાનન્દરૂપેણ વ્યાપકેનામલેન ચ।
વ્યાસયામ્યખિલં વિપ્ર રસેનેવ તરૂત્તમમ્

મૂલે સિક્તં શિખાશાખાપત્રપુષ્પફલાન્વિતમ્।
નારદ :---
સત્યં ત્વયા જગત્સૃષ્ટં વિધૃતં ચ ત્વયા વિભો

કાલરૂપી ત્વમેવાન્તે સત્યં સંહારકૃતસ્મૃતઃ।
પાતાલાદૌ ચ યે લોકાસ્ત્વન્નાભેશ્ચ સમુત્થિતાઃ

ધર્મસંસ્થાપનં ચૈવ પુનરેવ ત્વયા કૃતમ્।
સંહૃતાશ્ચ ત્વયા દૈત્યાઃ શ્રુતં ચ વિદિતં મયા

યથા યેન પ્રકારેણ ત્વમેવ પ્રકરોષિ ચ।
તદ્વૈ વેદિતુમિચ્છામિ ત્વત્સકાશાત્સુવિસ્તરમ્

[સકલનિષ્કલાત્મના દ્વિધા ભિન્નાયા મન્ત્રરૂપાયા મૂર્તેર્બન્ધતદ્વિપર્યયહેતુત્વોપપાદનમ્] 4-7
શ્રીભગવાન્ ---
યોગવીર્યેણ વિપ્રેન્દ મન્ત્રરૂપા પુરાતની।
નિષ્કળા સકળા ચૈવ ભોગમોક્ષપ્રદા શુભા

કૃતા મયા ચ લોકાનાં સમ્યગાલોકદા શુભા।
મન્ત્રોત્પત્તિક્રમેણૈવ સ્થિતા શાન્તતરાત્મના

તમોમયાભ્યાં મૂર્ત્તાભ્યાં દોષાભ્યાં નાશનાય વૈ।
સૈવાવતિષ્ઠતે લોકે પ્રકૃતિર્વિશ્વપાલિની

યા કરોત્યેવમાદીનિ કર્માણ્યસ્મિન્ભવોદરે।
ભક્તાનાં મોક્ષયત્યાશુ કૃત્વા બન્ધપરિક્ષયમ્

નારદ :---
નિશ્શેષેણ ચ તદ્યોગં તન્મન્ત્રં વીર્યમેવ ચ।
આદિશસ્વ જગત્કર્તુ(ર્ત)ર્યદિ સાનુગ્રહોઽસિ મે

[મન્ત્રતદ્વીર્યાદિપરિજ્ઞાનસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનમૂલત્વકથનમ્] 4-8
શ્રીમગવાન્ ---
બ્રહ્મપૂર્વમિદં સર્વં યત્ત્વયા ચોદિતો હ્યહમ્

તદ્વિના ન પ્રવર્તન્તે યાનિ સઙ્કીર્તિતાનિ તે।
નારદ :---
કિં તદ્બ્રહ્મ વિજાનીયાં યેન યોગેશ્વરેશ્વર

વિભવો મન્ત્રપૂર્વશ્ચ મન્ત્રોપકરણં તથા।
પ્રવર્તન્તે વિભો ક્ષિપ્રં ભક્તાનાં ભક્તવત્સલ

શ્રીભગવાન્ ---
જ્ઞાનેન તદભિન્નેન પરિજ્ઞાતેન નારદ।
જાયતે બ્રહ્મસંસક્તિસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં સમભ્યસેત્

નારદ :---
બ્રહ્મસિદ્ધિપ્રદં જ્ઞાનં બ્રૂહિ તલ્લક્ષણં પ્રભો।
યજ્જ્ઞાત્વા ન ભવેજ્જન્મ મરણં ભવબન્ધનમ્

શ્રીભગવાન્ ---
[જ્ઞાનસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્, તયોઃ ક્રિયાખ્યેન સત્તાખ્યસ્ય નિષ્પત્તિઃ] 4-9
જ્ઞાનં તુ દ્વિવિધં વિદ્ધિ સત્તાખ્યં ચ ક્રિયાત્મકમ્।
સત્તાખ્યસ્ય ક્રિયાખ્યેન અભ્યસ્તેન મવેદ્ધૃતિઃ

નારદ :---
જ્ઞાનં ક્રિયાત્મકં તાવદ્વદ કીદૃગ્વિધં પ્રભો।
યેનાભ્યસ્તેન સત્તાખ્યં જ્ઞાસ્યામિ બ્રહ્મસિદ્ધિદમ્

[ક્રિયાત્મકસ્ય યમનિયમભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્] 4-10
શ્રીભગવાન્ ---
દ્વિવિધં ચ ક્રિયાજ્ઞાનં પૂર્વં નિયમલક્ષણમ્।
યમાખ્યં પરમં ચૈવ તચ્ચ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્

નિર્વર્ત્ય નિયમાખ્યં તદ્યમયુક્તં ચ સિદ્ધિદમ્।
નારદ :---
એતયોર્લક્ષણં બ્રૂહિ યદાયત્તં પરં પદમ્

વિસ્તરેણ જગન્નાથ ભવાબ્ધિપતિતસ્ય મે।
[યમનિયમનિરૂપણમ્]
શ્રીભગવાન્ ---
શુચિરિજ્યા તપશ્ચૈવ સ્વાધ્યાયશ્રુતિપૂર્વકઃ

અક્રૂરતાઽનિષ્ઠુરતા ક્ષમા ચૈવાનપાયિની।
સત્યં ભૂતહિતં ચૈવ યદબાધા પરેષ્વપિ

પરસ્વાદેરહિંસા ચ ચેતસો દમનં મહત્।
ઇન્દ્રિયાભ્યવહાર્યાણાં ભોગાનામપિ ચાસ્પૃહા

આસને શયને માર્ગે અસક્તિશ્ચાપિ ભોજને।
હૃદ્ગતં ન ત્યજેદ્ધ્યાનમાનન્દફલદં ચ યત્

આત્મશક્ત્યા પ્રદાનં ચ સત્યં વાક્યમનિષ્ઠુરમ્।
અમિત્રેષુ ચ મિત્રેષુ સમા બુદિસ્સદૈવ હિ

આર્જવત્વમકૌટિલ્યં કારુણ્યં સર્વજન્તુષુ।
એતદઙ્ગાન્વિતો યો યો યમો યમનિયામકઃ

[ક્રિયાખ્યાત્સત્તાખ્યનિષ્પત્તેર્બ્રહ્માભિન્નજ્ઞાનોદયઃ, તેન બ્રહ્મોપસમ્પત્તિઃ]
એવં ક્રિયાખ્યાત્સત્તાખ્યં જ્ઞાનં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ।
બ્રહ્મણ્યભિન્નં સત્તાખ્યાત્ જ્ઞાનાજ્જ્ઞાનં તતો ભવેત્

બ્રહ્માભિન્નાત્તતો જ્ઞાનાદ્બ્રહ્મ સંયુજ્યતે પરમ્।
[બ્રહ્મસમાપત્તેરપુનર્ભવલક્ષણમોક્ષરૂપતા] 4-11
અનાદિવાસનાયુક્તો યો જીવ ઇતિ કથ્યતે

તસ્ય બ્રહ્મસમાપત્તિર્યાઽપુનર્ભવતા ચ સા।
[બ્રહ્માભિન્નત્વપ્રકારોપપાદનમ્] 4-12
યત્સમ્યગ્બ્રહ્મવેત્તૃત્વં મનાગ્યા ચૈવ ભિન્નતા

ઈષદ્બ્રહ્મસમાપત્તિસ્તદભિન્નં તુ વૈ સ્મૃતમ્।
[અવિદ્યાયોગાદાત્મનો દેવાદિભેદઃ]
જ્ઞાનં ત્વનેકભેદૈર્યત્તત્ત્વતામેતિ ચાત્મનઃ

(1)ગૌણ(ણે ?)વિદ્યામયે તત્ત્વે સમ્યગ્વિદ્યામયસ્ય ચ।
નારદ :---
કા ગુણાખ્યા હ્યવિદ્યા ચ યત્ર જ્ઞાનમયઃ પ્રભુઃ

(1. ર્ગોણ્યે અ.)
ત્વયોક્તં યત્તુ (તત્ત્વ ?)તામેતિ ભેદૈર્નાનાવિધૈર્વિભો।
[અવિદ્યાસ્વરૂપનિરૂપણમ્] 4-13
શ્રીભગવાન્ ---
ગુણત્રયસ્ય યત્સામ્યં સાઽવિદ્યાઽનેકરૂપિણી

રાગાદીનાં ચ દોષાણામુત્પત્તિસ્થાનમેવ ચ।
નારદ :---
બ્રહ્મપ્રાપ્તૌ તુ યસ્સમ્યગુપાયઃ કથિતઃ પુરા

સ ચ કિંલક્ષણો બ્રૂહિ યશ્ચાત્મેતિ ત્વયોદિતઃ।
[જીવાત્મનોર્નિરૂપણમ્] 4-14
શ્રીભગવાન્ ---
યત્તત્સ્થિતં ચ ચિદ્રૂપં સ્વસંવેદ્યાદ્યનિર્ગતમ્

રઞ્જિતં ગુણરાગેણ સ આત્મા કથિતો દ્વિજ।
નારદ :---
જ્ઞાનમાત્મસ્વરૂપં ચ માયા તદ્રઞ્જિકા તુ વૈ

આચક્ષ્વ ભગવન્બ્રહ્મ પ્રાગ્વ(ગ્ય ?)ત્સંચોદિતં મયા।
તન્મે ન વિદિતં સમ્યગ્યદર્થં ક્રિયતે ક્રિયા

યત્પ્રાપ્ય ન પુનર્જન્મ ભવેઽસ્મિન્પ્રાપ્યતે બુધૈઃ।
[પરબ્રહ્મનિરૂપણમ્] 4-15
શ્રીભગવાન્ ---
આનન્દલક્ષણં બ્રહ્મ સર્વહેયવિવર્જિતમ્

સ્વસંવેદ્યમનૌપમ્યં પરા કાષ્ઠા પરા ગતિઃ।
સર્વક્રિયાવિનિર્મુક્તં સર્વેષામાશ્રયં પ્રભુઃ

ચિન્તામણૌ યથા (1)સર્વં મૂર્તં સઙ્ગિ વ્યવસ્થિતમ્।
તથા સર્વં તુ સર્વત્ર વિદ્તે સર્વગસ્ય ચ

(1. સર્વમમૂર્તં સંવ્યવ અ.)
અનાદિ તદનન્તં ચ ન સત્તન્નાસદુચ્યતે।
સર્વત્ર કરવાક્પાદં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્

સર્વતઃશ્રુતિમદ્વિદ્ધિ સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ।
સગુણૈરિન્દ્રિયૈસ્સર્વૈ(2)ર્ભાસિતં ચૈવ વર્જિતમ્

(2. ભાવિતં ચ્. લ્.)
તદસક્તં હિ સર્વત્ર યત્તુ સર્વત્ર ચૈવ હિ।
નિર્ગુણો ગુણભોક્તા ચ સર્વસ્યાન્તર્બહિઃ સ્થિતઃ

ચલાચલં તુ તદ્વિદ્ધિ સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યતે।
દૂરસ્થિતસ્તથા હૃત્સ્થઃ પરમાત્મા પરઃ પ્રભુઃ

ભૂતેભ્યશ્ચાવિભક્તં તદ્વિભક્તમુપલભ્યતે।
સ ભાવભૂતભૃચ્ચ સ્યાત્સંહર્તાપિ સૃજત્યપિ

પ્રકાશ્યં(3) જ્યોતિષાં તચ્ચ અજ્ઞાનાત્પરતઃ સ્થિતમ્।
જ્ઞાનં તદેવ જ્ઞેયં ચ તદ્ધ્યાનેનાધિગમ્યતે

(3. શં અ.)
સર્વવર્ણરસૈર્હીનં સર્વગન્ધરસાન્વિતમ્।
સર્વજ્ઞસ્સર્વદર્શી ચ સર્વસ્સર્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ

સર્વશક્તિમયશ્ચૈવ સ્વાધીનઃ પરમેશ્વરઃ।
અનાદિશ્ચાપ્યનન્તશ્ચ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ

વિદિત્વૈવં (એવં વેત્તિ ?) પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનેન પરમેણ ચ।
યદા ન જાયતે ભૂયસ્સંસારેઽસ્મિસ્થદા પુમાન્

નારદ :---
સર્વતઃ પાણિપાદાદ્યૈર્યદુક્તં લક્ષણૈસ્ત્વયા।
ન ચૈકમુપપદ્યેત ઘટતે તદ્યથાઽઽદિશ

શ્રીભગવાન્ ---
ઇતિ તસ્ય જગદ્ધાતુસ્સર્વજ્ઞત્વાચ્ચ નારદ।
મહિમાઽયમનન્તસ્ય ઈશ્વરત્વાચ્ચ વિદ્યતે

તસ્ય સર્વાતિશાયિત્વં યથા તે ન મયોદિતમ્।
અન્યથા વિદ્યતે તસ્ય મહિમાઽયં તથાઽચ્યુતે

અનાદિસ્સર્પૂર્વત્વાન્ન સત્તન્નાસદિત્યપિ।
અપ્રત્યક્ષતયાઽક્ષાણાં તદસદ્દ્વિજસત્તમ

સ્વસંવેદ્યં તુ તદ્વિદ્ધિ ગન્ધઃ પુષ્પાદિગો યથા।
તથા સમસ્તમાક્ષિપ્તં યસ્માદ્વૈ પરમાત્મના

તસ્માદ્વૈ સર્વપાણિત્વં સર્વગસ્યાનુમીયતે।
નાવચ્છિન્નં હિ દેશેન ન કાલેનાન્તરીકૃતમ્

અતસ્સર્વગતત્વાદ્વૈ સર્વતઃપ્રાત્પ્રભુઃ સ્મૃતઃ।
ઊર્ધ્વં તિર્યગધોયાતૈર્યથોચ્ચૈ(સ્રૈ?)ર્ભાસયેદ્રવિઃ

તદ્વત્પ્રકાશરૂપત્વાત્સર્વચક્ષુસ્તતો હ્યજઃ।
યથા સર્વેષુ ગાત્રેષુ પ્રધાનં ગીયતે શિરઃ

ભવેઽસ્મિન્પ્રાકૃતાનાં તુ ન તથા તસ્ય સત્તમ।
સમત્વાત્પાવનત્વાચ્ચ સિદ્ધસ્સર્વશિરાઃ પ્રભુઃ

યથાઽનન્તર(1)સાસ્સર્વે તસ્ય સન્તિ સદૈવ હિ।
સર્વત્ર શાન્તરૂપસ્ય અતસ્સર્વમુખઃ સ્મૃતઃ

(1. રતાઃ સ્. & ચ્. લ્.)
શબ્દરાશિર્યતો વિદ્ધિ સ એવ પરમેશ્વરઃ।
સર્વતઃ શ્રુતિમાંશ્ચાતો યથા દૃક્શ્રાવકોરગઃ

અયઃપિણ્ડે યથા વહ્નિર્ભિન્નસ્થિષ્ઠત્યભિન્નવત્।
તદ્વત્સર્વમિદં દેવો વ્યાવૃ(પૃ?)ત્ય પરિતિષ્ઠતિ

નિર્મલે દર્પણે યદ્વત્કિઞ્ચિદ્વસ્ત્વભિતિષ્ઠતિ।
ન ચ તદ્દર્પણસ્યાસ્તિ અસ્તિ તસ્ય ચ તદ્દ્વિજ

સેન્દ્રિયૈસ્તુ ગુણૈરેવં સંયુક્તશ્ચાપિ વર્જિતઃ।
અસ્મિન્માયામયે વિશ્વે વ્યાપી સર્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ

સર્વદા વિદ્ધ્યસક્તશ્ચ યથાઽમ્ભઃ પુષ્કરચ્છદે।
સર્વભૃદ્વૈશ્વરૂપ્યાચ્ચ અમોઘત્વાચ્ચ નિર્ગુણઃ

ઉદાસીનવદાસીનો ગુણાનાં ગુણભુક્ તતઃ।
સર્વદાઽન્તર્ગતસ્યૈવ કુમ્ભસ્ય ચ યથોદકમ્

તથા સર્વસ્ય જગતો બહિરન્તર્વ્યવસ્થિતઃ।
ઘટસંસ્થં યથાઽઽકાશં નીયમાનં વિભાવ્યતે

નાકાશં કુત્રચિદ્યાતિ નયનાત્તુ ઘટસ્ય ચ।
ચલાચલત્વમેવં હિ વિભોશ્ચૈવાનુમીયતે

બહુષ્વમ્બુજપત્રેષુ વેધં કુર્વન્ક્રમાત્ક્રમાત્।
કાલવચ્ચાતિસૂક્ષ્મત્વાન્ન સદાઽપ્યુપલભ્યતે

અજ્ઞાનાચ્ચાતિદૂરસ્થં જ્ઞાનાત્સમ્ભાવ્યતે હૃદિ।
યદા તદા સમીપસ્થં સ્વસંવેદ્યશ્ચિદાત્મકઃ

આકાશ્સય (શઃસ ?) ચ યો વાયુસ્તદ્દ્વયોરપ્યભેદતઃ (દિતા ?)
તથા તસ્ય(સ્યા ?) વિભક્ત્યૈક્યં ભૂતાનાં હિ પરસ્ય ચ

ચેતનાચેતનાસ્સર્વે ભૂતાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ।
પૂરિતાઃ પરમેશેન રસેનૌષધયો યથા

એકેનાભિન્નરૂપેણ ભૂતભૃત્ત્વેન હેતુના।
યથૈવ સૂર્યાધીને તુ પ્રકાશતમસી દ્વિજ

તદ્વત્સૃષ્ટિ સસંહારાં સ્વતન્ત્રઃ પ્રકરોતિ ચ।
પ્રકાશો જ્યોતિષાં તચ્ચ શ્રોત્રાદીનાં યથા મનઃ

શબ્દાદિકે ન સંદૃષ્ટે (1)તથાઽપિ શ્રુણુતેઽન્યથા।
તમસોઽન્યો યથાઽલોકશ્ચાજ્ઞાનાત્તત્પરસ્તથા

(1. તતોપિ ચ્. લ્.)
જ્ઞાનં તદેવ જ્ઞેયં ચ વહ્નેર્જ્વાલા યથૈવ હિ।
વર્ણઐર્વિરહિતં સર્વૈર્નીરૂપત્વાત્સિતાદિકૈઃ

મધુરાદિરસૈસ્તદ્વત્કલ્પનારહિતં યતઃ।
મયૂરકણ્ઠવત્સર્વૈર્વર્ણૈસ્તદુપચર્યતે

અનુભાવાદ્રસાનાં ચ તથા સર્વરસાત્મકઃ।
સર્વવર્ણરસૈર્હીનો યુક્તસ્ચાતસ્સ્મૃતોઽચ્યુતઃ

સર્વજ્ઞસ્સર્વવેત્તૃત્વાદ્દર્શસ્સર્વત્ર દર્શનાત્।
સામ્યાત્સર્વેશ્વરશ્ચૈવ યતસ્સર્વજ્ઞતાદિભિઃ

યુક્તશ્ચાન્તસ્સર્વશક્તિઃ ષાઙ્ગુણ્યમહિમાન્વિતઃ।
સ્વાધીનશ્ચ સ્વતન્ત્રત્વાત્પુરાણત્વાદનાદિ તત્

ન હ્યસ્યાન્તોસ્ત્યતોઽનન્તસ્તૃપ્તત્વાદ્દુઃ ખવર્જિતઃ।
અમૂર્ત એવ સર્વેશો હ્યભ્યાસાદુપલભ્યતે

યથા કાષ્ઠાન્તરાદ્વહ્નિર્ઘૃતં ક્ષીરાન્તરાદ્યથા।
સ્વાનુભાવાદ્વિના નૈવ વક્તું સંયુજ્યતે યથા

માધુર્યમિક્ષુસંસ્થં ચ અમૂર્તમુપલભ્યતે।
એવં સ્વદેહગં દેવં પરમાત્માનમવ્યયમ્

હેયોપાદેયરહિતં સુસિતાનન્દવિગ્રહમ્।
પ્રમાણૈરપરિચ્છૈદ્યં યતસ્સંવિન્મયં મહત્

વિભાતિ હૃદયાકાશે યેષાં માયાવિવર્જિતમ્।
એષ નારાયણો દેવસ્સર્વ્રોપાધિવિવર્જિતઃ

સ્વાત્મસંવેદનત્વાદ્દ્યો વિના લક્ષ્યઃ પરઃ પ્રભુઃ।
તમાશ્રયસ્વાનિર્દેશ્યં જ્ઞાનેન પરમેણ ચ

યચ્ચોપમાનૈ રહિતં વ્યવહારૈર્ધિયોઽક્ષગૈઃ।
કારણં તદનૌપમ્યં યે વિદન્ત્યભયાસ્તુ તે

ભાવાતીતં પરં બ્રહ્મ સ્ફટિકામલસન્નિભમ્।
મોક્ષં યાન્તિ ચ તે મુક્તાઃ સ્થિતિસ્તેષાં પરે પદે

નાનાભેદેન ભેદાનાં નિવસત્યેક એવ હિ।
ન તસ્ય વિદ્યતે માનં ન ચ રૂપં મહાત્મનઃ

તેજોવાય્વિન્દુભાવેન, પદ્મસૂત્રાયુતાયુતાત્।
કોઠ્યંશેન તુ માનેન સુસૂક્ષ્મેષુ સ્થિતોઽણુષુ

કિઞ્ચિચ્ચ તેભ્યઃ સ્થૂલેષુ (1)સ્થૂલજ્યોતિઃ પુરોદિતાત્।
પ્રમાણાત્સંસ્થિતો વ્યાપી પરમાત્મા હ્યધોક્ષજઃ

(1. સ્થૂલત્વેન ચ્. લ્. 1 સ્થૂલવચ્ચ અ.)
વાય્વાત્મના સ ભૂતાનાં સ્થિતઃ કુટિલભાવિનામ્।
સર્ગો રૂપેણ ધાતૂનાં પાર્થિવાનામશેષતઃ

સ્થિતઃષડ્રસરૂપેણ સર્વૌષધિષુ સર્વગઃ।
અનેકાબિસ્ચ સંજ્ઞાભિસ્તમવ્યયમુપાસતે

ઈશ્વરત્વેન વિપ્રેન્દ્ર પુરુષત્વેન ચૈવ હિ।
શિવસૂર્યાત્મકત્વેન સોમત્વેન તથૈવ ચ

અગ્નીષોમાત્મકત્વેન શબ્દત્વેનાપિ વૈ પુનઃ।
જ્યોતિર્જ્ઞાનાત્મકત્વેન કાલત્વેન ચ નારદ

જીવક્ષે(1)ત્રાત્મકત્વેન ભૂતાત્મત્વેન વૈ તથા।
એવમેકઃ પરો દેવો નાનાશક્ત્યાત્મરૂપધૃત્

(1. ક્ષેત્રજ્ઞકત્વેન ચ્. લ્.)
નારાયણઃ પરં બ્રહ્મ નિષ્ઠા સન્બ્રહ્મવેદિનામ્।
[સનિદર્શનમુપાસકાનાં બ્રહ્મસમ્પત્તિનિરૂપણમ્] 4-16
યદ્વન્મહાપુરસ્યાન્તર્યાયિનઃ પ્રવિશન્તિ ચ

સર્વદિગ્બહુનિર્માણ(?)સ્તદ્વદ્વિષ્ણોરુપાસકાઃ।
ધ્યેયેષ્વીશ્વરભૂતેષુ ધ્યાયિનસ્તુ સદૈવ હિ

વિશન્તિ ક્ષીણમોહાશ્ચ યથા ક્ષીણામૃતા દ્વિજ।
કલા યા ઐન્દવાસ્સૂર્યે તદ્વદ્વિષ્ણૌ ચ યોગિનઃ

મેઘાદ્ધારાગણેનૈવ પૃથગમ્બુગતં ક્ષિતૌ।
પ્રાપ્નોત્યૈક્યં તથા સર્વે ભગવત્યપિ યોગિનઃ

યથાઽનેકેન્ધનાદીનિ સંપ્રવિષ્ટાનિ પાવકે।
અલક્ષ્યાણિ ચ દગ્ધાનિ તદ્બદ્બ્રહ્મણ્યુપાસકાઃ

સરિત્સઙ્ઘાદ્યથા તોયં સંપ્રવિષ્ટં મહોદધૌ।
અલક્ષ્યશ્ચોદકે ભેદઃ પરસ્મિન્ યોગિનાં તથા

ઉપાસતે યમાત્મજ્ઞા યતસ્સૂર્યો વિરાજતે।
તમાશ્રય મુને શશ્વદ્યસ્ય કોઠ્યંશજા વયમ્

તથા સહસ્રમૂર્ધા યઃ સહસ્રાક્ષસ્સહસ્રપાત્।
સહસ્રબાહુભિઃ પૂર્ણસ્સહસ્રાત્મધરઃ પ્રભુઃ

સહસ્રદીપ્તિભિઃ સ્ફીતઃ શ્રીનિવાસઃ કિરીટવાન્।
શ્રીવત્સવક્ષા વિપ્રેન્દ્ર કૌસ્તુભાદ્યૈરલઙ્ખૃતઃ

ચન્દ્રાર્કૌ નયનોદ્દેશે જિહ્વાસઙ્ઘે(સ્થાને?)સરસ્વતી।
યસ્યોચ્છ્વાસશ્ચ પવનસ્તસ્માદૂર્ધ્વસ્તુ કાવધૌ (?)

શ્રોત્રોદ્દેશે દિશો યસ્ય વિદિશો યસ્ય બાહવઃ।
પાતાલાદૌ તલં યસ્ય વિજ્ઞેયં પાદસન્તતૌ

પ્રભા યસ્ય ચ કાલાગ્નિર્જીમૂતાઃ (2)કેશસન્તતિઃ।
રોમાણિ યસ્ય વિબુધા ઋષયો રોમકૂપગાઃ

(2. કચ.)
મુખેઽગ્નિરાપસ્સ્વેદો વૈ ગ્રહા ઋક્ષાદયો મલમ્।
મલમસ્યોપચારત્વાન્નત્વેવં પરમાર્થતઃ

ઇદમુક્તં મયા બ્રહ્મન્ બ્રહ્મતત્ત્વં યથાર્થતઃ।
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્ભૂયો ભવમેષ્યસિ સઙ્કુલમ્

ખવત્સર્વગતં ચૈવ યદ્યપ્યસ્મિંશ્ચરાચરે।
સ્થિતં જ્ઞાનં વિના વિપ્ર તથાઽપિ હિ સુદુર્લભઃ

ઇતિ શ્રી પાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં શુદ્ધસર્ગબ્રહ્મતત્ત્વાખ્યાનં નામ ચતુર્થઃ પટલઃ।
* * * * *