Jātakamālā 1-15 · Chapter 6
ity enam abhisaṃrādhya śakras tac cāsya vibhavasāram upasaṃhṛtya kṣamayitvā ca tatraivāntardadhe //
tad evaṃ na vibhavakṣayāpekṣayā samṛddhyāśayā vā pradānavaidhuryam upayānti satpuruṣā iti //
aviṣahyaśreṣṭhijātakaṃ pañcamam //
6. Śaśajātakam
tiryaggatānām api mahāsattvānāṃ śaktyanurūpā dānapravṛttir dṛṣṭā /
kena nāma manuṣyabhūtena na dātavyaṃ syāt //
tadyathānuśrūyate / kasmiṃś cid araṇyapradeśe manojñavīruttṛṇatarunicite puṣpaphalavati vaiḍūryanīlaśucisalilavāhinyā saritā vibhūṣitaparyante mṛduśādvalāstaraṇa sukhasaṃsparśadarśanīya dharaṇitale tapasvijanavicarite bodhisattvaḥ śaśo babhūva /
sa sattvayogād vapuṣaś ca saṃpadā balaprakarṣād vipulena caujasā /
atarkitaḥ kṣudramṛgair aśaṅkitaś cacāra tasmin mṛgarājalīlayā
svacarmājinasaṃvītaḥ svatanūruhavalkalaḥ /
munivat tatra śuśubhe tuṣṭacittas tṛṇāṅkuraiḥ
tasya maitryavadātena manovākkāyakarmaṇā /
āsur jihmitadaurātmyāḥ prāyaḥ śiṣyasukhā mṛgāḥ
tasya guṇātiśayasaṃbhṛtena snehagauraveṇa viśeṣavattaram avabaddhahṛdayās trayaḥ sahāyā babhūvur udraḥ śṛgālo vānaraś ca / te parasparasaṃbandhanibaddhasnehā iva bāndhavā anyonyapraṇayasaṃmānavirūḍhasauhṛdā iva ca suhṛdaḥ saṃmodamānās tatra viharanti sma / tiryaksvabhāvavimukhāś ca prāṇiṣu dayānuvṛttyā laulyapraśamād vismṛtasteyapravṛttyā ca dharmānurodhinyā ca vṛttyā paṭuvijñānatvād vinayaniyamadhīrayā ca ceṣṭayā devatānām api vismayanīyā babhūvuḥ /
sukhānulome guṇabādhini krame guṇānukūle ca sukhoparodhini /
naro 'pi tāvad guṇapakṣasaṃśrayād virājate kiṃ bata tiryagākṛtiḥ
abhūt sa teṣāṃ tu śaśākṛtiḥ kṛtī parānukampāpratipadgurur guruḥ /
svabhāvasaṃpac ca guṇakramānugā yaśo yad eṣāṃ suralokam apy agāt
atha kadā cit sa mahātmā sāyāhnasamaye dharmaśravaṇārtham abhigataiḥ sabahumānam upāsyamānas taiḥ sahāyaiḥ paripūrṇaprāyamaṇḍalam ādityaviprakarṣād vyavadāyamānaśobhaṃ rūpyadarpaṇam iva tsaruvirahitam īṣatpārśvāpavṛttabimbaṃ śuklapakṣacaturdaśīcandramasamuditam abhivīkṣya sahāyān uvāca /
asāv āpūrṇaśobhena maṇḍalena hasann iva /
nivedayati sādhūnāṃ candramāḥ poṣadhotsavam
tad vyaktaṃ śvaḥ pañcadaśī yato bhavadbhiḥ poṣadhaniyamam abhisaṃpādayadbhir nyāyopalabdhenāhāraviśeṣena kālopanatam atithijanaṃ pratipūjya prāṇasaṃdhāraṇam anuṣṭheyam / paśyantu bhavantaḥ /
yat saṃprayogā virahāvasānāḥ samucchrayāḥ pātavirūpaniṣṭhāḥ /
vidyullatābhaṅguralolam āyus tenaiva kāryo dṛḍham apramādaḥ
dānena śīlābharaṇena tasmāt puṇyāni saṃvardhayituṃ yatadhvam /
vivartamānasya hi janmadurge lokasya puṇyāni parā pratiṣṭhā
tārāgaṇānām abhibhūya lakṣmīṃ vibhāti yat kāntiguṇena somaḥ /
jyotīṃṣi cākramya sahasraraśmir yad dīpyate puṇyaguṇocchrayaḥ saḥ
dṛptasvabhāvāḥ sacivā nṛpāś ca puṇyaprabhāvāt pṛthivīśvarāṇām /
sadaśvavṛttyā hatasarvagarvāḥ prītā ivājñādhuram udvahanti
puṇyair vihīnān anuyāty alakṣmīr vispandamānān api nītimārge /
puṇyādhikaiḥ sā hy avabhartsyamānā paryety amarṣād iva tadvipakṣān
duḥkhapratiṣṭhād ayaśo'nubandhād apuṇyamārgād uparamya tasmāt /
śrīmatsu saukhyodayasādhaneṣu puṇyaprasaṅgeṣu matiṃ kurudhvam
te tathety asyānuśāsanīṃ pratigṛhyābhivādya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ svaṃ svam ālayam abhijagmuḥ / aciragateṣu ca teṣu sahāyeṣu sa mahātmā cintām āpede /
atither abhyupetasya saṃmānaṃ yena tena vā /
vidhātuṃ śaktir asty eṣām atra śocyo 'ham eva tu
asmaddantāgravicchinnāḥ paritiktās tṛṇāṅkurāḥ /
śakyā nātithaye dātuṃ sarvathā dhig aśaktitām
ity asāmarthyadīnena ko nv artho jīvitena me /
ānandaḥ śokatāṃ yāyād yasyaivam atithir mama
tat kutredānīm idam atithiparicaryāvaiguṇyān niḥsāraṃ śarīrakam utsṛjyamānaṃ kasya cid upakārāya syād iti vimṛśan sa mahātmā smṛtiṃ pratilebhe / aye /
svādhīnasulabham etan niravadyaṃ vidyate mamaiva khalu /
atithijanapratipūjanasamartharūpaṃ śarīradhanam
tat kim ahaṃ viṣīdāmi /
samadhigatam idaṃ mayātitheyaṃ hṛdaya vimuñca yato viṣādadainyam /
samupanatam anena satkariṣyāmy aham atithipraṇayaṃ śarīrakeṇa
iti viniścitya sa mahāsattvaḥ param iva lābham adhigamya paramaprītamanās tatrāvatasthe /
vitarkātiśayas tasya hṛdi saṃpravijṛmbhitaḥ /
āviścakre prabhāvaṃ ca prasādaṃ ca divaukasām
tataḥ praharṣād iva sācalā calā mahī babhūvānibhṛtārṇavāṃśukā /
vitastaruḥ khe suradundubhisvanā diśaḥ prasādābharaṇāś cakāśire
prasaktamandrastanitaprahāsinas taḍitpinaddhāś ca ghanāḥ samantataḥ /
parasparāśleṣavikīrṇareṇubhiḥ prasaktam enaṃ kusumair avākiran
samudvahan dhīragatiḥ samīraṇaḥ sugandhi nānādrumapuṣpajaṃ rajaḥ /
mudā pravṛddhair avibhaktabhaktibhis tam arcayām āsa kṛśāṃśukair iva
tad upalabhya pramuditavismitamanobhir devatābhiḥ samantataḥ parikīrtyamānaṃ tasya vitarkādbhutaṃ samāpūryamāṇavismayakautūhalena manasā tasya mahāsattvasya bhāvajijñāsayā dvitīye 'hani gaganatalamadhyam abhilaṅghamāne paṭutarakiraṇaprabhāve savitari prasphuritamarīcijālavasanāsu bhāsvarātapavisarāvaguṇṭhitāsv anālokanakṣamāsu dikṣu saṃkṣipyamāṇacchāyeṣv abhivṛddhacīrīvirāvonnāditeṣu vanāntareṣu vicchidyamānapakṣisaṃpāteṣu gharmaklamāpītotsāheṣv adhvageṣu śakro devānām adhipatir brāhmaṇarūpī bhūtvā mārgapranaṣṭa ivādhvagaḥ kṣuttarṣaśramaviṣādadīnakaṇṭhaḥ sasvaraṃ prarudann avidūre teṣāṃ vicukrośa /
ekaṃ sārthāt paribhraṣṭaṃ bhramantaṃ gahane vane /
kṣucchramaklāntadehaṃ māṃ trātum arhanti sādhavaḥ
mārgāmārgajñānaniścetanaṃ māṃ diksaṃmohāt kvāpi gacchantam ekam /
kāntāre 'smin gharmatarṣaklamārtaṃ mābhaiḥśabdaiḥ ko 'tra māṃ hlādayeta
atha te mahāsattvās tena tasyātikaruṇenākranditaśabdena samākampitahṛdayāḥ sasaṃbhramadrutataragatayas taṃ deśam abhijagmuḥ / mārgapranaṣṭādhvagadīnadarśanaṃ cainam abhisamīkṣya samabhigamyopacārapuraḥsaraṃ samāśvāsayanta ūcuḥ /
kāntāre vipranaṣṭo 'ham ity alaṃ saṃbhrameṇa te /
svasya śiṣyagaṇasyeva samīpe vartase hi naḥ
tad adya tāvad asmākaṃ paricaryāpratigrahāt /
vidhāyānugrahaṃ saumya śvo gantāsi yathepsitam
athodras tasya tūṣṇīṃbhāvād anumatam upanimantraṇam avetya harṣasaṃbhramatvaritagatiḥ sapta rohitamatsyān samupanīyāvocad enam /
mīnāribhir vismaraṇojjhitā vā trāsotplutā vā sthalam abhyupetāḥ /
khedaprasuptā iva sapta matsyā labdhā mayaitān nivaseha bhuktvā
atha śṛgālo 'py enaṃ yathopalabdham annajātam upahṛtya praṇāmapuraḥsaraṃ sādaram uvāca /
ekāṃ ca godhāṃ dadhibhājanaṃ ca kenāpi saṃtyaktam ihādhyagaccham /
tan me hitāvekṣitayopayujya vane 'stu te 'smin guṇavāsa vāsaḥ
ity uktvā prītamanās tad asmai samupajahāra // atha vānaraḥ paripākaguṇāt samupajātamārdavāni manaḥśilācūrṇarañjitānīvātipiñjarāṇy atiraktabandhanamūlāni piṇḍīkṛtāny āmraphalāny ādāya sāñjalipragraham enam uvāca /
āmrāṇi pakvāny udakaṃ manojñaṃ chāyāś ca satsaṃgamasaukhyaśītāḥ /
ity asti me brahmavidāṃ variṣṭha bhuktvaitad atraiva tavāstu vāsaḥ
atha śaśo 'bhisṛtyainam upacārakriyānantaraṃ sabahumānam udīkṣamāṇaḥ svena śarīreṇopanimantrayām āsa /
na santi mudgā na tilā na taṇḍulā vane 'bhivṛddhasya śaśasya ke ca na /
śarīram etat tv analābhisaṃskṛtaṃ mamopayujyādya tapovane vasa
yad asti yasyepsitasādhanaṃ dhanaṃ sa tan niyuṅkte 'rthijanāgamotsave /
na cāsti dehād adhikaṃ ca me dhanaṃ pratīccha sarvasvam idaṃ yato mama
śakra uvāca /
anyasyāpi vadhaṃ tāvat kuryād asmadvidhaḥ katham /
iti darśitasauhārde kathā kaiva bhavadvidhe
śaśa uvāca / upapannarūpam idam āsannānukrośe brāhmaṇye / tad ihaiva tāvad bhavān āstām asmadanugrahāpekṣayā yāvat kutaś cid ātmānugrahopāyam āsādayāmīti // atha śakro devānām indras tasya bhāvam avetya taptatapanīyavarṇaṃ sphuratpratanujvālaṃ vikīryamāṇavisphuliṅgaprakaraṃ nirdhūmam aṅgārarāśim abhinirmame // atha śaśaḥ samantato vilokayaṃs tam agniskandhaṃ dadarśa / dṛṣṭvā ca prītamanāḥ śakram uvāca / samadhigato 'yaṃ mayātmānugrahopāyaḥ / tad asmaccharīropabhogāt saphalām anugrahāśāṃ me kartum arhasi / paśya mahābrāhmaṇa /
deyaṃ ca ditsāpravaṇaṃ ca cittaṃ bhavadvidhenātithinā ca yogaḥ /
nāvāptum etad dhi sukhena śakyaṃ tat syād amoghaṃ bhavadāśrayān me
ity anunīya saṃmānanādarātithipriyatayā cainam abhivādya /
tataḥ sa taṃ vahnim abhijvalantaṃ nidhiṃ dhanārthī sahaseva dṛṣṭvā /
pareṇa harṣeṇa samāruroha toyaṃ hasatpadmam ivaikahaṃsaḥ
tad dṛṣṭvā paramavismayāvarjitamatir devānām adhipatiḥ svam eva vapur āsthāya divyakusumavarṣapuraḥsarībhir manaḥśrutisukhābhir vāgbhir abhipūjya taṃ mahāsattvaṃ kamalapalāśalakṣmīsamṛddhābhyāṃ bhāsurāṅgulivibhūṣaṇālaṃkṛtābhyāṃ pāṇibhyāṃ svayam eva cainaṃ parigṛhya tridaśebhyaḥ saṃdarśayām āsa / paśyantv atrabhavantas tridaśālayanivāsino devāḥ samanumodantāṃ cedam ativismayanīyaṃ karmāvadānam asya mahāsattvasya /
tyaktaṃ batānena yathā śarīraṃ niḥsaṅgam adyātithivatsalena /
nirmālyam apy evam akampamānā nālaṃ parityaktum adhīrasattvāḥ
jātiḥ kveyaṃ tadvirodhi kva cedaṃ tyāgaudāryaṃ cetasaḥ pāṭavaṃ ca /
vispaṣṭo 'yaṃ puṇyamandādarāṇāṃ pratyādeśo devatānāṃ nṛṇāṃ ca
aho bata guṇābhyāsavāsitāsya yathā matiḥ /
aho sadvṛttavātsalyaṃ kriyaudāryeṇa darśitam
atha śakras tatkarmātiśayavikhyāpanārthaṃ lokahitāvekṣī śaśabimbalakṣaṇena vaijayantasya prāsādavarasya sudharmāyāś ca devasabhāyāḥ kūṭāgārakarṇike candramaṇḍalaṃ cābhyalaṃcakāra /
saṃpūrṇe 'dyāpi tad idaṃ śaśabimbaṃ niśākare /
chāyāmayam ivādarśe rājate 'bhivirājate
tataḥ prabhṛti lokena kumudākarahāsanaḥ /
kṣaṇadātilakaś candraḥ śaśāṅka iti kīrtyate
Original text: Jātakamālā 1-15 · Edition: Hanisch, Albrecht: Aryasuras Jatakamala. Philologische Untersuchungen zu den Legenden 1 bis 15. Teil 1: Einleitung, Textausgabe, Anhänge, Register. Marburg : 2005 (Indica et Tibetica 43/1) · Data entry Albrecht Hanisch Mitsuyo Demoto · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0