જાતકમાલા · અધ્યાય 6

ઇત્ય્ એનમ્ અભિસંરાધ્ય શક્રસ્ તચ્ ચાસ્ય વિભવસારમ્ ઉપસંહૃત્ય ક્ષમયિત્વા ચ તત્રૈવાન્તર્દધે ॥
તદ્ એવં ન વિભવક્ષયાપેક્ષયા સમૃદ્ધ્યાશયા વા પ્રદાનવૈધુર્યમ્ ઉપયાન્તિ સત્પુરુષા ઇતિ ॥
અવિષહ્યશ્રેષ્ઠિજાતકં પઞ્ચમમ્ ॥
6. શશજાતકમ્
તિર્યગ્ગતાનામ્ અપિ મહાસત્ત્વાનાં શક્ત્યનુરૂપા દાનપ્રવૃત્તિર્ દૃષ્ટા ।
કેન નામ મનુષ્યભૂતેન ન દાતવ્યં સ્યાત્ ॥
તદ્યથાનુશ્રૂયતે । કસ્મિંશ્ ચિદ્ અરણ્યપ્રદેશે મનોજ્ઞવીરુત્તૃણતરુનિચિતે પુષ્પફલવતિ વૈડૂર્યનીલશુચિસલિલવાહિન્યા સરિતા વિભૂષિતપર્યન્તે મૃદુશાદ્વલાસ્તરણ સુખસંસ્પર્શદર્શનીય ધરણિતલે તપસ્વિજનવિચરિતે બોધિસત્ત્વઃ શશો બભૂવ ।
સ સત્ત્વયોગાદ્ વપુષશ્ ચ સંપદા બલપ્રકર્ષાદ્ વિપુલેન ચૌજસા ।
અતર્કિતઃ ક્ષુદ્રમૃગૈર્ અશઙ્કિતશ્ ચચાર તસ્મિન્ મૃગરાજલીલયા

સ્વચર્માજિનસંવીતઃ સ્વતનૂરુહવલ્કલઃ ।
મુનિવત્ તત્ર શુશુભે તુષ્ટચિત્તસ્ તૃણાઙ્કુરૈઃ

તસ્ય મૈત્ર્યવદાતેન મનોવાક્કાયકર્મણા ।
આસુર્ જિહ્મિતદૌરાત્મ્યાઃ પ્રાયઃ શિષ્યસુખા મૃગાઃ

તસ્ય ગુણાતિશયસંભૃતેન સ્નેહગૌરવેણ વિશેષવત્તરમ્ અવબદ્ધહૃદયાસ્ ત્રયઃ સહાયા બભૂવુર્ ઉદ્રઃ શૃગાલો વાનરશ્ ચ । તે પરસ્પરસંબન્ધનિબદ્ધસ્નેહા ઇવ બાન્ધવા અન્યોન્યપ્રણયસંમાનવિરૂઢસૌહૃદા ઇવ ચ સુહૃદઃ સંમોદમાનાસ્ તત્ર વિહરન્તિ સ્મ । તિર્યક્સ્વભાવવિમુખાશ્ ચ પ્રાણિષુ દયાનુવૃત્ત્યા લૌલ્યપ્રશમાદ્ વિસ્મૃતસ્તેયપ્રવૃત્ત્યા ચ ધર્માનુરોધિન્યા ચ વૃત્ત્યા પટુવિજ્ઞાનત્વાદ્ વિનયનિયમધીરયા ચ ચેષ્ટયા દેવતાનામ્ અપિ વિસ્મયનીયા બભૂવુઃ ।
સુખાનુલોમે ગુણબાધિનિ ક્રમે ગુણાનુકૂલે ચ સુખોપરોધિનિ ।
નરો ઽપિ તાવદ્ ગુણપક્ષસંશ્રયાદ્ વિરાજતે કિં બત તિર્યગાકૃતિઃ

અભૂત્ સ તેષાં તુ શશાકૃતિઃ કૃતી પરાનુકમ્પાપ્રતિપદ્ગુરુર્ ગુરુઃ ।
સ્વભાવસંપચ્ ચ ગુણક્રમાનુગા યશો યદ્ એષાં સુરલોકમ્ અપ્ય્ અગાત્

અથ કદા ચિત્ સ મહાત્મા સાયાહ્નસમયે ધર્મશ્રવણાર્થમ્ અભિગતૈઃ સબહુમાનમ્ ઉપાસ્યમાનસ્ તૈઃ સહાયૈઃ પરિપૂર્ણપ્રાયમણ્ડલમ્ આદિત્યવિપ્રકર્ષાદ્ વ્યવદાયમાનશોભં રૂપ્યદર્પણમ્ ઇવ ત્સરુવિરહિતમ્ ઈષત્પાર્શ્વાપવૃત્તબિમ્બં શુક્લપક્ષચતુર્દશીચન્દ્રમસમુદિતમ્ અભિવીક્ષ્ય સહાયાન્ ઉવાચ ।
અસાવ્ આપૂર્ણશોભેન મણ્ડલેન હસન્ન્ ઇવ ।
નિવેદયતિ સાધૂનાં ચન્દ્રમાઃ પોષધોત્સવમ્

તદ્ વ્યક્તં શ્વઃ પઞ્ચદશી યતો ભવદ્ભિઃ પોષધનિયમમ્ અભિસંપાદયદ્ભિર્ ન્યાયોપલબ્ધેનાહારવિશેષેન કાલોપનતમ્ અતિથિજનં પ્રતિપૂજ્ય પ્રાણસંધારણમ્ અનુષ્ઠેયમ્ । પશ્યન્તુ ભવન્તઃ ।
યત્ સંપ્રયોગા વિરહાવસાનાઃ સમુચ્છ્રયાઃ પાતવિરૂપનિષ્ઠાઃ ।
વિદ્યુલ્લતાભઙ્ગુરલોલમ્ આયુસ્ તેનૈવ કાર્યો દૃઢમ્ અપ્રમાદઃ

દાનેન શીલાભરણેન તસ્માત્ પુણ્યાનિ સંવર્ધયિતું યતધ્વમ્ ।
વિવર્તમાનસ્ય હિ જન્મદુર્ગે લોકસ્ય પુણ્યાનિ પરા પ્રતિષ્ઠા

તારાગણાનામ્ અભિભૂય લક્ષ્મીં વિભાતિ યત્ કાન્તિગુણેન સોમઃ ।
જ્યોતીંષિ ચાક્રમ્ય સહસ્રરશ્મિર્ યદ્ દીપ્યતે પુણ્યગુણોચ્છ્રયઃ સઃ

દૃપ્તસ્વભાવાઃ સચિવા નૃપાશ્ ચ પુણ્યપ્રભાવાત્ પૃથિવીશ્વરાણામ્ ।
સદશ્વવૃત્ત્યા હતસર્વગર્વાઃ પ્રીતા ઇવાજ્ઞાધુરમ્ ઉદ્વહન્તિ

પુણ્યૈર્ વિહીનાન્ અનુયાત્ય્ અલક્ષ્મીર્ વિસ્પન્દમાનાન્ અપિ નીતિમાર્ગે ।
પુણ્યાધિકૈઃ સા હ્ય્ અવભર્ત્સ્યમાના પર્યેત્ય્ અમર્ષાદ્ ઇવ તદ્વિપક્ષાન્

દુઃખપ્રતિષ્ઠાદ્ અયશોઽનુબન્ધાદ્ અપુણ્યમાર્ગાદ્ ઉપરમ્ય તસ્માત્ ।
શ્રીમત્સુ સૌખ્યોદયસાધનેષુ પુણ્યપ્રસઙ્ગેષુ મતિં કુરુધ્વમ્

તે તથેત્ય્ અસ્યાનુશાસનીં પ્રતિગૃહ્યાભિવાદ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ચૈનં સ્વં સ્વમ્ આલયમ્ અભિજગ્મુઃ । અચિરગતેષુ ચ તેષુ સહાયેષુ સ મહાત્મા ચિન્તામ્ આપેદે ।
અતિથેર્ અભ્યુપેતસ્ય સંમાનં યેન તેન વા ।
વિધાતું શક્તિર્ અસ્ત્ય્ એષામ્ અત્ર શોચ્યો ઽહમ્ એવ તુ

અસ્મદ્દન્તાગ્રવિચ્છિન્નાઃ પરિતિક્તાસ્ તૃણાઙ્કુરાઃ ।
શક્યા નાતિથયે દાતું સર્વથા ધિગ્ અશક્તિતામ્

ઇત્ય્ અસામર્થ્યદીનેન કો ન્વ્ અર્થો જીવિતેન મે ।
આનન્દઃ શોકતાં યાયાદ્ યસ્યૈવમ્ અતિથિર્ મમ

તત્ કુત્રેદાનીમ્ ઇદમ્ અતિથિપરિચર્યાવૈગુણ્યાન્ નિઃસારં શરીરકમ્ ઉત્સૃજ્યમાનં કસ્ય ચિદ્ ઉપકારાય સ્યાદ્ ઇતિ વિમૃશન્ સ મહાત્મા સ્મૃતિં પ્રતિલેભે । અયે ।
સ્વાધીનસુલભમ્ એતન્ નિરવદ્યં વિદ્યતે મમૈવ ખલુ ।
અતિથિજનપ્રતિપૂજનસમર્થરૂપં શરીરધનમ્

તત્ કિમ્ અહં વિષીદામિ ।
સમધિગતમ્ ઇદં મયાતિથેયં હૃદય વિમુઞ્ચ યતો વિષાદદૈન્યમ્ ।
સમુપનતમ્ અનેન સત્કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ અતિથિપ્રણયં શરીરકેણ

ઇતિ વિનિશ્ચિત્ય સ મહાસત્ત્વઃ પરમ્ ઇવ લાભમ્ અધિગમ્ય પરમપ્રીતમનાસ્ તત્રાવતસ્થે ।
વિતર્કાતિશયસ્ તસ્ય હૃદિ સંપ્રવિજૃમ્ભિતઃ ।
આવિશ્ચક્રે પ્રભાવં ચ પ્રસાદં ચ દિવૌકસામ્

તતઃ પ્રહર્ષાદ્ ઇવ સાચલા ચલા મહી બભૂવાનિભૃતાર્ણવાંશુકા ।
વિતસ્તરુઃ ખે સુરદુન્દુભિસ્વના દિશઃ પ્રસાદાભરણાશ્ ચકાશિરે

પ્રસક્તમન્દ્રસ્તનિતપ્રહાસિનસ્ તડિત્પિનદ્ધાશ્ ચ ઘનાઃ સમન્તતઃ ।
પરસ્પરાશ્લેષવિકીર્ણરેણુભિઃ પ્રસક્તમ્ એનં કુસુમૈર્ અવાકિરન્

સમુદ્વહન્ ધીરગતિઃ સમીરણઃ સુગન્ધિ નાનાદ્રુમપુષ્પજં રજઃ ।
મુદા પ્રવૃદ્ધૈર્ અવિભક્તભક્તિભિસ્ તમ્ અર્ચયામ્ આસ કૃશાંશુકૈર્ ઇવ

તદ્ ઉપલભ્ય પ્રમુદિતવિસ્મિતમનોભિર્ દેવતાભિઃ સમન્તતઃ પરિકીર્ત્યમાનં તસ્ય વિતર્કાદ્ભુતં સમાપૂર્યમાણવિસ્મયકૌતૂહલેન મનસા તસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાવજિજ્ઞાસયા દ્વિતીયે ઽહનિ ગગનતલમધ્યમ્ અભિલઙ્ઘમાને પટુતરકિરણપ્રભાવે સવિતરિ પ્રસ્ફુરિતમરીચિજાલવસનાસુ ભાસ્વરાતપવિસરાવગુણ્ઠિતાસ્વ્ અનાલોકનક્ષમાસુ દિક્ષુ સંક્ષિપ્યમાણચ્છાયેષ્વ્ અભિવૃદ્ધચીરીવિરાવોન્નાદિતેષુ વનાન્તરેષુ વિચ્છિદ્યમાનપક્ષિસંપાતેષુ ઘર્મક્લમાપીતોત્સાહેષ્વ્ અધ્વગેષુ શક્રો દેવાનામ્ અધિપતિર્ બ્રાહ્મણરૂપી ભૂત્વા માર્ગપ્રનષ્ટ ઇવાધ્વગઃ ક્ષુત્તર્ષશ્રમવિષાદદીનકણ્ઠઃ સસ્વરં પ્રરુદન્ન્ અવિદૂરે તેષાં વિચુક્રોશ ।
એકં સાર્થાત્ પરિભ્રષ્ટં ભ્રમન્તં ગહને વને ।
ક્ષુચ્છ્રમક્લાન્તદેહં માં ત્રાતુમ્ અર્હન્તિ સાધવઃ

માર્ગામાર્ગજ્ઞાનનિશ્ચેતનં માં દિક્સંમોહાત્ ક્વાપિ ગચ્છન્તમ્ એકમ્ ।
કાન્તારે ઽસ્મિન્ ઘર્મતર્ષક્લમાર્તં માભૈઃશબ્દૈઃ કો ઽત્ર માં હ્લાદયેત

અથ તે મહાસત્ત્વાસ્ તેન તસ્યાતિકરુણેનાક્રન્દિતશબ્દેન સમાકમ્પિતહૃદયાઃ સસંભ્રમદ્રુતતરગતયસ્ તં દેશમ્ અભિજગ્મુઃ । માર્ગપ્રનષ્ટાધ્વગદીનદર્શનં ચૈનમ્ અભિસમીક્ષ્ય સમભિગમ્યોપચારપુરઃસરં સમાશ્વાસયન્ત ઊચુઃ ।
કાન્તારે વિપ્રનષ્ટો ઽહમ્ ઇત્ય્ અલં સંભ્રમેણ તે ।
સ્વસ્ય શિષ્યગણસ્યેવ સમીપે વર્તસે હિ નઃ

તદ્ અદ્ય તાવદ્ અસ્માકં પરિચર્યાપ્રતિગ્રહાત્ ।
વિધાયાનુગ્રહં સૌમ્ય શ્વો ગન્તાસિ યથેપ્સિતમ્

અથોદ્રસ્ તસ્ય તૂષ્ણીંભાવાદ્ અનુમતમ્ ઉપનિમન્ત્રણમ્ અવેત્ય હર્ષસંભ્રમત્વરિતગતિઃ સપ્ત રોહિતમત્સ્યાન્ સમુપનીયાવોચદ્ એનમ્ ।
મીનારિભિર્ વિસ્મરણોજ્ઝિતા વા ત્રાસોત્પ્લુતા વા સ્થલમ્ અભ્યુપેતાઃ ।
ખેદપ્રસુપ્તા ઇવ સપ્ત મત્સ્યા લબ્ધા મયૈતાન્ નિવસેહ ભુક્ત્વા

અથ શૃગાલો ઽપ્ય્ એનં યથોપલબ્ધમ્ અન્નજાતમ્ ઉપહૃત્ય પ્રણામપુરઃસરં સાદરમ્ ઉવાચ ।
એકાં ચ ગોધાં દધિભાજનં ચ કેનાપિ સંત્યક્તમ્ ઇહાધ્યગચ્છમ્ ।
તન્ મે હિતાવેક્ષિતયોપયુજ્ય વને ઽસ્તુ તે ઽસ્મિન્ ગુણવાસ વાસઃ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રીતમનાસ્ તદ્ અસ્મૈ સમુપજહાર ॥ અથ વાનરઃ પરિપાકગુણાત્ સમુપજાતમાર્દવાનિ મનઃશિલાચૂર્ણરઞ્જિતાનીવાતિપિઞ્જરાણ્ય્ અતિરક્તબન્ધનમૂલાનિ પિણ્ડીકૃતાન્ય્ આમ્રફલાન્ય્ આદાય સાઞ્જલિપ્રગ્રહમ્ એનમ્ ઉવાચ ।
આમ્રાણિ પક્વાન્ય્ ઉદકં મનોજ્ઞં છાયાશ્ ચ સત્સંગમસૌખ્યશીતાઃ ।
ઇત્ય્ અસ્તિ મે બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠ ભુક્ત્વૈતદ્ અત્રૈવ તવાસ્તુ વાસઃ

અથ શશો ઽભિસૃત્યૈનમ્ ઉપચારક્રિયાનન્તરં સબહુમાનમ્ ઉદીક્ષમાણઃ સ્વેન શરીરેણોપનિમન્ત્રયામ્ આસ ।
ન સન્તિ મુદ્ગા ન તિલા ન તણ્ડુલા વને ઽભિવૃદ્ધસ્ય શશસ્ય કે ચ ન ।
શરીરમ્ એતત્ ત્વ્ અનલાભિસંસ્કૃતં મમોપયુજ્યાદ્ય તપોવને વસ

યદ્ અસ્તિ યસ્યેપ્સિતસાધનં ધનં સ તન્ નિયુઙ્ક્તે ઽર્થિજનાગમોત્સવે ।
ન ચાસ્તિ દેહાદ્ અધિકં ચ મે ધનં પ્રતીચ્છ સર્વસ્વમ્ ઇદં યતો મમ

શક્ર ઉવાચ ।
અન્યસ્યાપિ વધં તાવત્ કુર્યાદ્ અસ્મદ્વિધઃ કથમ્ ।
ઇતિ દર્શિતસૌહાર્દે કથા કૈવ ભવદ્વિધે

શશ ઉવાચ । ઉપપન્નરૂપમ્ ઇદમ્ આસન્નાનુક્રોશે બ્રાહ્મણ્યે । તદ્ ઇહૈવ તાવદ્ ભવાન્ આસ્તામ્ અસ્મદનુગ્રહાપેક્ષયા યાવત્ કુતશ્ ચિદ્ આત્માનુગ્રહોપાયમ્ આસાદયામીતિ ॥ અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ તસ્ય ભાવમ્ અવેત્ય તપ્તતપનીયવર્ણં સ્ફુરત્પ્રતનુજ્વાલં વિકીર્યમાણવિસ્ફુલિઙ્ગપ્રકરં નિર્ધૂમમ્ અઙ્ગારરાશિમ્ અભિનિર્મમે ॥ અથ શશઃ સમન્તતો વિલોકયંસ્ તમ્ અગ્નિસ્કન્ધં દદર્શ । દૃષ્ટ્વા ચ પ્રીતમનાઃ શક્રમ્ ઉવાચ । સમધિગતો ઽયં મયાત્માનુગ્રહોપાયઃ । તદ્ અસ્મચ્છરીરોપભોગાત્ સફલામ્ અનુગ્રહાશાં મે કર્તુમ્ અર્હસિ । પશ્ય મહાબ્રાહ્મણ ।
દેયં ચ દિત્સાપ્રવણં ચ ચિત્તં ભવદ્વિધેનાતિથિના ચ યોગઃ ।
નાવાપ્તુમ્ એતદ્ ધિ સુખેન શક્યં તત્ સ્યાદ્ અમોઘં ભવદાશ્રયાન્ મે

ઇત્ય્ અનુનીય સંમાનનાદરાતિથિપ્રિયતયા ચૈનમ્ અભિવાદ્ય ।
તતઃ સ તં વહ્નિમ્ અભિજ્વલન્તં નિધિં ધનાર્થી સહસેવ દૃષ્ટ્વા ।
પરેણ હર્ષેણ સમારુરોહ તોયં હસત્પદ્મમ્ ઇવૈકહંસઃ

તદ્ દૃષ્ટ્વા પરમવિસ્મયાવર્જિતમતિર્ દેવાનામ્ અધિપતિઃ સ્વમ્ એવ વપુર્ આસ્થાય દિવ્યકુસુમવર્ષપુરઃસરીભિર્ મનઃશ્રુતિસુખાભિર્ વાગ્ભિર્ અભિપૂજ્ય તં મહાસત્ત્વં કમલપલાશલક્ષ્મીસમૃદ્ધાભ્યાં ભાસુરાઙ્ગુલિવિભૂષણાલંકૃતાભ્યાં પાણિભ્યાં સ્વયમ્ એવ ચૈનં પરિગૃહ્ય ત્રિદશેભ્યઃ સંદર્શયામ્ આસ । પશ્યન્ત્વ્ અત્રભવન્તસ્ ત્રિદશાલયનિવાસિનો દેવાઃ સમનુમોદન્તાં ચેદમ્ અતિવિસ્મયનીયં કર્માવદાનમ્ અસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ।
ત્યક્તં બતાનેન યથા શરીરં નિઃસઙ્ગમ્ અદ્યાતિથિવત્સલેન ।
નિર્માલ્યમ્ અપ્ય્ એવમ્ અકમ્પમાના નાલં પરિત્યક્તુમ્ અધીરસત્ત્વાઃ

જાતિઃ ક્વેયં તદ્વિરોધિ ક્વ ચેદં ત્યાગૌદાર્યં ચેતસઃ પાટવં ચ ।
વિસ્પષ્ટો ઽયં પુણ્યમન્દાદરાણાં પ્રત્યાદેશો દેવતાનાં નૃણાં ચ

અહો બત ગુણાભ્યાસવાસિતાસ્ય યથા મતિઃ ।
અહો સદ્વૃત્તવાત્સલ્યં ક્રિયૌદાર્યેણ દર્શિતમ્

અથ શક્રસ્ તત્કર્માતિશયવિખ્યાપનાર્થં લોકહિતાવેક્ષી શશબિમ્બલક્ષણેન વૈજયન્તસ્ય પ્રાસાદવરસ્ય સુધર્માયાશ્ ચ દેવસભાયાઃ કૂટાગારકર્ણિકે ચન્દ્રમણ્ડલં ચાભ્યલંચકાર ।
સંપૂર્ણે ઽદ્યાપિ તદ્ ઇદં શશબિમ્બં નિશાકરે ।
છાયામયમ્ ઇવાદર્શે રાજતે ઽભિવિરાજતે

તતઃ પ્રભૃતિ લોકેન કુમુદાકરહાસનઃ ।
ક્ષણદાતિલકશ્ ચન્દ્રઃ શશાઙ્ક ઇતિ કીર્ત્યતે