જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 4.4

ઽઅગ્નિં ચિત્વા સૌત્રામણ્યા યજેતઽ ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽ ઇત્યત્ર સૌત્રામણીબૃહસ્પતિસવયારેઙ્ગત્વં પૂર્વમુક્તમ્ ।
તચ્ચાઙ્ગમઙ્ગિકાલે ઽઙ્ગિના સહ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
ઇતરેષામઙ્ગાનાં તથા પ્રયુજ્યમાનત્વાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ક્ત્વાપ્રત્યયેન પૂર્વકાલવાચિના સાઙ્ગે ચયનાદૌ નિર્વૃત્તે સતિ પશ્ચાત્કર્માન્તરત્વેન સૌત્રામણ્યાદેર્વિહિતત્વાત્ ।
યદિ-અઙ્ગિના સહૈકપ્રયોગઃ સ્યાત્, તદા ક્ત્વાપ્રત્યયપ્રાપિતઃ પૂર્વોત્તરકાલવિભાગો બાધ્યેત ।
ન હિ- અઙ્ગિના સહ પ્રયોક્તવ્યાનામુખાસંભરણાદીનાં ચયને નિર્વૃત્તે પશ્ચાદ્વિધાનં શ્રુતમ્ - તતઃ પૃથગ્પ્રયોગે ઽવશ્યભાવિનિ સતિ સ્વસ્વચોદકપ્રપિતે તદનુષ્ઠાનં યુક્તમ્ ।
સૌત્રામણ્યા ઇષ્ટિપ્રકૃતિકત્વાત્પર્વકાલશ્ચેદકપ્રાપ્તઃ ।
ચયનેન સહૈકપ્રયોગે તુ પર્વણ્યુખાસંભરણાદિવિધાનાદન્યસ્મિન્દન સૌત્રામણી વ્રસજ્યેત ।
તથા બૃહસ્પતિસવસ્ય જ્યોતિષ્ટોમવિકૃતિત્વાત્, વસન્તકાલશ્ચોદકપ્રાપ્તઃ ।
વાજપેયેન સહ પ્રયોગૈક્યે શરદિ વાજપેયસ્ય વિહિતત્વાદ્બૃહસ્પતિસવો ઽપિ શરદિ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્- અતિદિષ્ટે પર્વણિ વસન્તે ચ તદનુષ્ઠાનમ્ ।
નનુ સર્વત્રાઙ્ગાપૂર્વૈઃ પ્રધાનાપૂર્વ જનયિતવ્યમ્, ઇહ તુ પૂર્વકાલીનેન સાઙ્ગપ્રધાનાનુષ્ઠાનેન ફલાપૂર્વસ્ય નિષ્પન્નત્વાદુત્તરકાલીનપ્રઙ્ગં નિરર્થકમ્- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યૈવાપૂર્વસ્યાનેનાઙ્ગેન પ્રાબલ્યદશાયાઃ કલ્પનીયત્વાત્ ।
તસ્માત્- નાઙ્ગિનઃ કાલે ઽનુષ્ઠાનમ્, કિંતુ સ્વકાલે- ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,3.31-32 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્થ પાદઃ ।
(પ્રથમે રાજસૂયેજ્યાનાં દેવનાદ્યઙ્ગકત્વાધિકરણે સૂત્રે 1-2)
પ્રકરણશબ્દસામાન્યાચ્ ચોદનાનામ્ અનઙ્ગત્વમ્ । જૈમ્_4,4.1 ।
અપિ વાઙ્ગમનિજ્યાઃ સ્યુસ્ તતો વિશિષ્ટત્વાત્ । જૈમ્_4,4.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.1-2
ચતુર્થપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
રાજસૂયે ઽનુમત્યાદિ દેવનાદિ ચ તે ઉભે ।
મુખ્યે ઉતૈકમુખ્યત્વં સ્યાદાદ્યઃ પ્રક્રિયૈક્યતઃ

યાગાનાં રાજસૂયત્વાદઙ્ગિત્વં ફલવત્ત્વતઃ ।
દેવનાદ્યફલં યત્તદઙ્ગં ફલવતો યજેઃ

રાજસૂયપ્રકરણે યાગરૂપા અનુમત્યાદયો બહવઃ શ્રુતાઃ- ઽઅનુમત્યૈ પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપતિઽ ઽનૈઋતમેકકપાલમ્ઽ ઽઆદિત્યં ચરુ નિર્વપતિઽ ઽઆગ્નાવૈષ્ણવમેકાદશકપાલમ્ઽ ઇત્યાદયઃ ।
યથૈતા ઇષ્ટયઃ, તથા પશવો ઽપિ શ્રુતાઃ- ઽઆદિત્યાં મલ્હાં ગર્ભિણીમાલભતે, ઽ ઽમારુતીં પૃશ્રિમ્ઽ ઽપ્રષ્ઠૌહીમશ્વિભ્યામ્ઽ ઇત્યાદિ ।
મલ્હા મણિલા ગલસ્તનયુક્તેત્યર્થઃ ।
તસ્યા અદિતિર્દેવતા ।
પૃશ્રિરલ્પતનુઃ ।
તસ્યા મરુતો દેવતા ।
યાવતા વયસા વર્ષત્રયરૂપેણ પૃષ્ઠે ભારં વોઢું શક્તિર્ભવતિ, તાવદ્વયસ્કા પ્રષ્ઠૌહી ।
તસ્યા આશ્વિનૌ દેવતા ।
એવમભિષેચનીયદશપેયાદયઃ સોમયાગાઃ શ્રુતાઃ ।
તથા ઽવલ્મીકવપાયાં હોમઃઽ ઇત્યાદયો દર્વિહોમાઃ ।
યથૈત ઇષ્ટિપશુસોમદર્વિહોમાશ્ચતુર્વિધા યાગરૂપાઃ, એવમયાગરૂપા અપિ દ્યૂતાદયઃ શ્રુતાઃ- ઽપ્રષ્ઠૌહીં દીવ્યતિઽ ઽઅક્ષૈર્દીવ્યતિઽ ઽરાજન્યં જિનાતિઽ ઽશૌનઃ શેપમા ખ્યાપયતિઽ ઇત્યાદયઃ ।
તત્ર યાગા યથા મુખ્યાઃ, તથા દેવનાદીનામપિ મુખ્યત્વં યુક્તમ્ ।
પ્રકરણપાઠસ્યોભયત્ર સમાનત્વાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽરાજા સ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેન યજેતઽ ઇત્યત્રાઽખ્યાતવાચ્યાયાં ભાવનાયાં ધાતુવાચ્યો યાગઃ કરણમ્ ।
રાજસૂયશબ્દશ્ચાપ્રસિદ્ધાર્થત્વાદ્યાગસામાનાધિકરણ્યેન તન્નામધેયં ભવતિ ।
તથા સતિ ઽરાજસૂયેન યાગેન સ્વારાજ્યં ભાવયેત્ઽ ઇતિ વાક્યાર્થપર્યવસાનાદનુમત્યાદીનાં યાગાનામેવ ફલવત્ત્વાદઙ્ગિત્વમ્, તત્સંનિધૌ શ્રૂયમાણમફલં દેવનાદિકં યાગાઙ્ગમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,4.1-2 ॥
(દ્વિતીયે દેવનસ્ય કૃત્સ્નરાજસૂયાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 3-4)
મધ્યસ્થં યસ્ય તન્મધ્યે । જૈમ્_4,4.3 ।
સર્વાસાં વા સમત્વાચ્ ચોદનાતઃ સ્યાન્ ન હિ તસ્ય પ્રકરણં દેશાર્થમ્ ઉચ્યતે મધ્યે । જૈમ્_4,4.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.3
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
એકસ્યૈવાભિષેચ્યસ્ય તદઙ્ગં નિખિલસ્ય વા ।
રાજસૂયસ્યાપકર્ષાદાદ્યઃ પ્રક્રિયયોત્તરઃ

યદેતત્-દેવનાદિકમઙ્ગમ્- ઇત્યુક્તમ્, તદેતભિષેચનીયસ્ય સોમયાગસ્યૈકસ્યૈવાઙ્ગમ્ ।
કુતઃ ।
અપકર્ષાત્ ।
યદ્યપિ- અભિષેચનીયવિધેરૂર્ધ્વે તત્સંનિધૌ દેવનાદયઃ સમામ્નાતાઃ, તથાપિ- અભિષેચનીયમધ્વે તે ઽપકૃષ્યન્તે ।
ઽમાહેન્દ્રસ્ય સ્તોત્રં પ્રત્યભિષિચ્યતેઽ ઇતિ વાક્યેન રાજ્ઞો યજમાનસ્યાભિષેકો માધ્યંદિનસવને સ્તોત્રકાલે ઽપકૃષ્યતે ।
તસ્મિન્નપકૃષ્ટે સતિ તતઃ પૂર્વમામ્નાતાનાં દેવનાદીનામર્થસિદ્ધો ઽપકર્ષઃ ।
તતો માહેન્દ્રસ્તોત્રાદિવદભિષેચનીયપ્રયોગાન્તઃ પાતિત્વાદ્દેવનાદિકમભિષેચનીય સ્વૈવાઙ્ગમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- કિં તદઙ્ગત્વે સંનિધિઃ પ્રમાણમ્, કિંવા પ્રયોગપરિકલ્પિતમવાન્તર પ્રકરણમ્ ।
ઉભયથાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય મહાપ્રકરણસ્ય પ્રબલત્વાદ્દેવનાદિકં રાજસૂયસ્યાઙ્ગમ્ ।
રાજસૂયશબ્દશ્ચાનુમત્યાદીન્સર્વાન્યાગાનભિધત્તે ।
તસ્માત્સર્વેષામેતદઙ્ગમ્ ।
અનુષ્ઠાનં તુ રાજસૂયમધ્યે ક્વચિદપેક્ષિતમિતિ વચનબલાદભિષેચનીયગતમાહેન્દ્રસ્તોત્રકાલે તદનુષ્ઠીયતે

(તૃતીયે સૌમ્યાદીનામુપસત્કાલકત્વાધિકરણે સૂત્રે 5-6)
પ્રકરણાવિભાગે ચ વિપ્રતિષિદ્ધં હ્ય્ ઉભયમ્ । જૈમ્_4,4.5 ।
અપિ વા કાલમાત્રં સ્યાદ્ અદર્શનાદ્ વિશેશસ્ય । જૈમ્_4,4.6 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.4-5
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
કિં પુરસ્તાદુપસદાં સૌમ્યેન પ્રચરેદિતિ ।
અઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ કાલો વા વાક્યાદાદ્યઃ પ્રતીયતે

પુરસ્તાદિતિ કાલો ઽત્ર ભાતિ કાલવિધિસ્તતઃ ।
નાઙ્ગં કસ્યાપિ સૌમ્યાદિ પ્રધાનમિતરેષ્ટિવત્

રાજસૂયે સંસૃચ્છબ્દવાચ્યાન્યાગ્નેયાષ્ટાકપાલાદીનિ ।
તેષ્વષ્ટમનવમદશમાનિ સૌમ્ય- ત્વાષ્ટ્ર-વૈષ્ણવાનિ ।
તદ્વિષયમિદં વાક્યમામ્નાયતે- ઽપુરસ્તાદુપસદાં સૌમ્યેન પ્રચરન્તિ, અન્તરા ત્વાષ્ટ્રેણ, ઉપરિષ્ટાદ્વૈષ્ણવેનઽ ઇતિ ।
યો ઽયં રાજસૂયે સોમયાગઃ, તસ્મિન્નતિદિષ્ટાનામુપસદામાદિમધ્યાવસાનેષુ સૌમ્યાદીનાં ત્રયાણામનુષ્ઠાનમનેન વાક્યેન ચોદ્યતે ।
તતો વાક્યાત્સૌમ્યાદીન્યુપસદામઙ્ગાનિ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽઉપસદામ્ઽ ઇતિ ષષ્ઠ્યાઃ કાલવાચિના ઽપુરસ્તાત્ઽ ઇતિ શબ્દેનાન્વયાત્ ।
સૌમ્યાદીનાં કાલવિશેષસંબન્ધપરમિદં વાક્યમ્, ન ત્વઙ્ગાઙ્ગિભાવપરમ્ ।
તતો ન કસ્યાપ્યઙ્ગં સૌમ્યાદિકમ્, કિંતુ- અનુમત્યાદિવત્પ્રધાનમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,4.4-5 ॥
(ચતુર્થે- આમનહોમાનાં સાંગ્રહણ્યઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
ફલવદ્ વોક્તહેતુત્વાદ્ ઇતરસ્ય પ્રધાનં સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.7 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.6
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
મુખ્યતાઽમનહોમસ્ય સાંગ્રહણ્યઙ્ગતાથવા ।
મુખ્યત્વમવિરુદ્ધત્વાત્ફલાય સ્યાત્તદઙ્ગતા

કામ્યેષ્ટિકાણ્ડે શ્રૂયતે- ઽવૈશ્વદેવીં સાંગ્રહણીં નિર્વપેદ્પ્રામકાયઃ ઽ ઇતિ ।
તત્ર- આમનહોમાઃ શ્રુતાઃ- ઽઆમનસ્ય- આમનસ્ય દેવાઃ- ઇતિ તિસ્ત્ર આહુતીજુહોતિઽ ઇતિ ।
ત એત આમનહોમાઃ સાંગ્રહણ્યેષ્ટ્યા સહ સમપ્રધાનભૂતાઃ ।
ન હિ તેષાં મુખ્યત્વે કશ્ચિદ્વિરોધો ઽસ્તિ ।
દૃષ્ટં હ્યાગ્નેયાદિષ્વનુમત્યાદિષુ ચ બહૂનાં મુખ્યત્વમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામઃઽ ઇતિ વાક્યેન ઽસ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેનઽ ઇતિ વાક્યેન ચ યથા બહૂનાં ફલસંબન્ધાવગમઃ, તથાઽમનહોમાનામ્ ।
ફલસંબન્ધાભાવે સતિ પ્રાધાન્યાયોગાત્ ।
ઽસાંગ્રહણીં નિર્વપેદ્ગ્રામકામઃઽ ઇતિ વાક્યં તુ સાંગ્રહણ્યાઃ સંનિધાવામ્નાતા અફલા આમનહોમાસ્તદઙ્ગમ્

(પઞ્ચમે દધિગ્રહસ્ય નિત્યતાધિકરણે સૂત્રાણિ 8-11)
દધિગ્રહો નૈમિત્તિકઃ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_4,4.8 ।
નિત્યશ્ ચ જ્યેષ્ઠશબ્દાત્ । જૈમ્_4,4.9 ।
સાર્વરૂપ્યાચ્ ચ । જૈમ્_4,4.10 ।
નિત્યો વા સ્યાદ્ અર્થવાદસ્ તયોઃ કર્મણ્ય્ અસંબન્ધાદ્ ભઙ્ગિત્વાચ્ ચાન્તરાયસ્ય । જૈમ્_4,4.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.7-8
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
નિત્યનૈમિત્તિકત્વે વા નિત્યતૈવ દધિગ્રહે ।
દેવાન્તરાયાજ્જ્યૈષ્ઠ્યાચ્ચ સ્યાદસ્યોભયરૂપતા

નિમિત્તત્વદ્યોતિનો ઽત્ર યદિશબ્દાદયો ન હિ ।
અતો ઽસ્ય ન નિમિસત્વં કેવલા નિત્યતોચિતા

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽયાં વૈ કાંચિદધ્વર્યુયજમાનશ્ચ દેવતામન્તરીતઃ, તસ્યા આવૃશ્ચ્યેતે ।
યત્પ્રાજાપત્યં દધિગ્રહં ગૃહ્ણાતિ, શમયત્યેવૈનામ્ઽ ઇતિ સો ઽયં દધિગ્રહો નિત્યો નૈમિત્તિકશ્ચેત્યુભયાત્મકઃ ।
કુતઃ ।
આકારદ્વયસાધકસદ્ભાવાત્ ।
દેવતાન્તરાયેણ તદ્દેવતાક્ષોભનુપન્યસ્ય ગ્રહેણ શમનાભિધાનાત્ ।
અન્તરાયો નિમિત્તમ્, ગ્રહો નૈમિત્તિક ઇતિ પ્રતિભાતિ ।
તથા જ્યેષ્ઠત્વમામ્નાતમ્- ઽજ્યેષ્ઠો વા એષ ગ્રહાણામ્ઽ ઇતિ ।
જ્યેષ્ઠત્વં નામ પશસ્તત્વમ્ ।
તચ્ચ નિત્યત્વે સત્યુપપદ્યતે ।
નૈમિત્તિકસ્ય પાક્ષિકત્વાદપ્રશસ્તત્વમ્ ।
તસ્માત્- હેતુદ્વયબલાદુભયાત્મકઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દેવતાન્તરાયસ્ય નિમિત્તત્વાભાવાત્ ।
નિમિત્તત્વે યદિશબ્દ ઉપબધ્યેત, સપ્તમી વા શ્રૂયતે ।
યચ્છબ્દો વાન્તરાયકર્ત્રોરધ્વર્યુયજમાનયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન પ્રયુજ્યેત ।
ઽયદિ રથંતરસામા સોમઃ સ્યાદૈન્દ્રવાયવાગ્રાન્ગરહાન્ગૃહ્ણીયાત્ઽ ઽભિન્ને જુહોતિ, યો વૈ સંવત્સરમુખ્યમભૃત્વાગ્નિં ચિનુતેઽ ઇત્યાદિષુ સંપ્રતિપન્નનિમિત્તેષુ તદ્દર્શનાત્ ।
તસ્માત્- કેવલનિત્યત્વમેવ દધિગ્રહસ્યોચિતમ્ ।
દેવતાસ્ત્રોભતત્સમાધાનોપન્યાસો વિધેયદધિગ્રહસ્તુતયેર્ઽથવાદઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,4.7-8 ॥
(ષષ્ઠે વૈશ્વાનરસ્ય નૈમિત્તિકત્વાધિકરણે સૂત્રે 12-13)
વૈશ્વાનરશ્ ચ નિત્યઃ સ્યાન્ નિત્યૈઃ સમાનસંખ્યત્વાત્ । જૈમ્_4,4.12 ।
પક્ષે વોત્પન્નસંયોગાત્ । જૈમ્_4,4.13 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.9
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
નિત્યો નૌમિત્તિકો વા સ્યાદ્યાગો વૈશ્વાનરશ્ચિતૌ ।
નિત્યઃ પુરેવ યચ્છબ્દાદવિરોધાચ્ચ પશ્ચિમઃ

અગ્નિચયને શ્રૂયતે-ઽયો વૈ સંવત્સરમુખ્યમભૃત્વાગ્નિં ચિનુતે ।
યથા સામિનર્ભો વિપદ્યતે, તાદૃગેવ તદાર્તિમાર્છેત્ ।
વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં પુરસ્તાન્નિર્વપેત્ઽ ઇતિ ।
ઉખા પિઠરઃ ।
તામુખામ્ ઽયઞ્જાનઃ પ્રથમં મનઃઽ ઇત્યાદિપ્રપાઠકામ્નાતૈર્મન્ત્રૈઃ સંપાદ્ય, તસ્યામુખાયામગ્નિં નિધાય, ષડુદ્યામે દ્વાદશોદ્યામે વા શિક્યે તામુખામવસ્થાપ્ય, તચ્છિક્યં સ્વકણ્ઠે બદ્ધ્વા, તમુખ્યમગ્નિં સંવત્સરં ભૃત્વા પશ્ચાદિષ્ટકાભિરગ્નિશ્ચેતવ્યઃ ।
અભરણે ત્વપૂર્ણગર્ભપાતવદ્વિનાશઃ સ્યાત્ ।
તતો વૈશ્વાનરેષ્ટિં ચયનાત્પ્રાગેવ કુર્યાત્, ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાપ્યન્તરાયવાક્યવદભરણવાક્યસ્યાર્થવાદત્વાન્નિત્યા વૈશ્વાનરેષ્ટિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયઃ પુમાનભૃત્વાગ્નિં ચિનુતે, સ નિવપેત્ઽ ઇતિ કર્તૃસમાનાધિકૃતયચ્છબ્દબલાદભરણેષ્ટયોર્નિમિત્તનૈમિત્તિક ભાવાબભાસાત્ ।
કિંચ દધિગ્રહસ્ય નિત્વસ્ય પાક્ષિકત્વરૂપં નૈમિત્તિકત્વં વિરુદ્ધમ્ ।
ઇહ તુ નિત્યત્વે પ્રમાણભાવાદેકમેવ નૈમિત્તિકત્વમિત્વવિરોધઃ

(સપ્તમે ષષ્ઠાચિતેર્નૈમિત્તિકત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 14-18)
ષટ્ચિતિઃ પૂર્વવત્ત્વાત્ । જૈમ્_4,4.14 ।
તાભિશ્ ચ તુલ્યસંખ્યાનાત્ । જૈમ્_4,4.15 ।
અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચ । જૈમ્_4,4.16 ।
એકચિતિર્ વા સ્યાદ્ અપવૃક્તે હિ ચોદ્યતે નિમિત્તેન । જૈમ્_4,4.17 ।
વિપ્રતિષેધાત્ તાભિઃ સમાનસંખ્યમ્ । જૈમ્_4,4.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.10
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
નિત્યા ષષ્ઠી ચિતિર્નો વા પઞ્ચાપેક્ષત્વતો ઽગ્નિમઃ ।
અપવૃક્તાવપ્રતિષ્ઠાનિમિત્તીકૃતિતો ઽન્તિમઃ

અગ્નૌ શ્રૂયતે- ઽસંવત્સરો વા એનં પ્રતિષ્ઠાયૈ નુદતે, યો અગ્નિં ચિત્વા ન પ્રતિતિષ્ઠતિ, પઞ્ચ પૂર્વાશ્ચિતયો ભવન્તિ, અથ ષષ્ઠીં ચિતિં ચિનુતેઽ ઇતિ ।
લાઙ્ગલેન કૃષ્ટે વ્યામમાત્રે ભૂપ્રદેશે નાનાવિધાભિરિષ્ટિકાભિઃ પક્ષ્યાકારેણ સ્થાનં નિષ્પાદ્યતે, સેયં ચિતિઃ ।
તાદૃશ્યઃ પઞ્ચ ચિતયઃ પૂર્વાઃ ક્રિયન્તે ।
તતઃ ષષ્ઠી ચિતિઃ ।
તત્ર ઽષણ્ણાં પૂરણી ષષ્ઠીઽ ઇતિ વ્યુત્પત્તૌ પૂર્વાઃ પઞ્ચ ચિતૂરપેક્ષત્રે ।
અન્યથા ષટ્સંખ્યાપૂરકત્વાસંભવાત્ ।
તસ્માત્- એકપ્રયોગનિયમાદિતરચિતિવન્નિત્યા- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽઅગ્નિં ચિત્વાઽ ઇતિ પૂર્વાભિરેવ પઞ્ચમિશ્ચિત્યસ્યાગ્નિચયનસ્ય સમાપ્તૌ સ્ત્રત્યાં પશ્ચાત્- ઽયો ઽત્ર ન પ્રતિતિષ્ઠતિ, અસૌ ષષ્ઠીં ચિનુતેઽ ઇતિ કર્તૃસમાનાધિકૃતેન યચ્છબ્દેનાપ્રતિષ્ઠાં નિમિત્તીકૃત્ત્ય વિધાનાત્ષષ્ઠી નૈમિત્તિકી ।
તતઃ- પઞ્ચચિતિકો નિત્યો ઽગ્નિઃ, નૈમિત્તિકસ્ત્વેકચિતિકઃ, ઇતિ પ્રયોગૈક્યમ્ ।
પૂરણપ્રત્યયસ્ત્વભિધાનાપેક્ષયોપપદ્યતે ।
ઽપૂર્વાઃ પઞ્ચ ચિતયો ઽભિહિતાઃ ।
અથાભિધાસ્યમાનાં ષષ્ઠીં ચિતિં ચિનુતે, ઇતિ વચનવ્યક્તિઃ

(અષ્ટમે પિણ્ડપિતૃયજ્ઞસ્યાનઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 19-21)
પિતૃયજ્ઞઃ સ્વકાલત્વાદ્ અનઙ્ગં સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.19 ।
તુલ્યવત્ પ્રસઙ્ખ્યાનાત્ । જૈમ્_4,4.20 ।
પ્રતિષિદ્ધે ચ દર્શનાત્ । જૈમ્_4,4.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.11
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
ક્રત્વઙ્ગં સ્યાન્ન વા પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ક્રતૌ હિ સઃ ।
અમાષાસ્યોક્તિતો મૈવં તત્કાલોક્તેઃ પુમર્થતા

ઇદમામ્નાયતે- ઽઅમાવાસ્યાયામપરાહ્ણે પિણ્ડપિતૃયચ્ચેન ચરન્તિઽ ઇતિ ।
તત્ર-અમાવાસ્યાશબ્દવાચ્યે કર્મણિ વિધીયમાનત્વાદયં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ક્રત્વઙ્ગમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અમાવાસ્યાશબ્દસ્ય કાલવાચિત્વાત્ ।
કર્મણિ ત્વયં શબ્દો લાક્ષણિકઃ ।
ન ચ - વાક્યેન ક્તત્વઙ્ગત્વાભાવે ઽપિ પ્રકરણેન તદ્ભેવત્- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્યાનારભ્યાધીતત્વાત્ ।
તસ્માત્- અયં પુરુષાર્થઃ

(નવમે રશનાયા યૂપાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 22-24)
પશ્વઙ્ગં રશના સ્યાત્ તદાગમે વિધાનાત્ । જૈમ્_4,4.22 ।
યૂપાઙ્ગં વા તત્સંસ્કારાત્ । જૈમ્_4,4.23 ।
અર્થવાદશ્ ચ તદર્થવત્ । જૈમ્_4,4.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.12
નવમાધિકરણમારચયતિ-
રજ્જુર્હિતીયા પશ્વર્થા યૂપાર્થા વાન્વયાત્પશૌ ।
પશ્વર્થા ત્રિવૃત્રા યૂપં પરિવીયેતિ યૂપગા

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે- ઽઆશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાઽગ્નેયં સબનયિં પશુમુપાકરોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર- સવનીયપશોરગ્નીષોમીયવિકૃતિત્વાચ્ચોદકપ્રાપ્તં યૂપપરિવ્યાણં કાલોપલક્ષણાર્થમનૂદ્ય પરિવ્યાણોત્તરકાલે ત્રિવૃદ્રશનોપલક્ષિતપશોરુપાકરણં વિધીયતે ।
તતો ઽત્ર રશનાયાઃ પશ્વન્વયાત્પશુબન્ધનેન પશોરિતસ્તતો ઽપક્રમણનિવારણરૂપદૃષ્ટાર્થ લાભાચ્ચ પશ્વર્થા રશના- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽત્રિવૃતાઽ ઇતિ તૃતીયયા ઽયૂપમ્ઽ ઇતિ દ્વિતીયયા ચ શેષશેષિભાવાવનમાત્, અવ્યવહિતાન્વયલાભાચ્ચ રશના યૂપાર્થા ।
કાલસ્તુ ઽઆશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ઽ ઇત્યનેનૈવોપલક્ષિતઃ ।
પશ્વનપક્રમણવદ્યૂપદાર્ડ્યમપિ દૃષ્ટમેવ પ્રયોજનમ્ ।
ન ચ- પરિવ્યાણેન દોર્ઢ્ય ચોદકાદેવ સિદ્ધમ્ - ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્મિન્સિદ્ધિસતિ પુવર્વિધાનાદેવ દ્વિતીયયા રશનયા પરિવ્યાણાન્તરાઙ્ગીકારાત્ ।
તસ્માત્ - ઇયં દ્વિતીયા રશના યૂપાર્થા

( દશમે સ્વરોઃ પશ્વઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 25-28)
સ્વરુશ્ચાપ્ય્ એકદેશત્વાત્ । જૈમ્_4,4.25 ।
નિષ્ક્રયશ્ ચ તદઙ્ગવત્ । જૈમ્_4,4.26 ।
પશ્વઙ્ગં વા તદર્થઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.27 ।
ભક્ત્યા નિષ્ક્રયવાદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.28 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.13
દશમાધિકરણમારચયતિ-
સ્વરુર્યૂપે પશૌ વાઙ્ગં યૂપસ્યેત્યુક્તિતો ઽગ્રિમઃ ।
સ્વરુણા પશુમઞ્જ્યાદિત્યુક્તેઃ પશ્વઙ્ગતા સ્ફુટા

અગ્નીષોમીયપશૌ શ્રૂયતે - ઽયૂપસ્ય સ્વરું કરોતિઽ ઽસ્વરુણા પશુમનક્તિઽ ઇતિ ।
તત્ર - સ્વરોર્યૂપસંબન્ધભિધાનાદ્યૂપાઙ્ગત્વમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽસ્વરુણા પશુમ્ઽ ઇતિ તૃતીયયા દ્વિતીયયા ચાઙ્ગાઙ્ગિભાવાવગતૌ સંવન્ધસામાન્યવાચિન્યાઃ ષષ્ઠ્યા યૂપીયચ્છેદનજન્યત્વાભિપ્રાયેણાપિ નેતું શક્યત્વાત્ ।
તસ્માત્- સ્વરુઃ પશ્વઙ્ગમ્

(એકાદશે - આઘારાદીનામઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 29-38)
દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઇજ્યાઃ પ્રધાનાન્ય્ અવિશેષાત્ । જૈમ્_4,4.29 ।
અપિ વાઙ્ગાનિ કાનિચિદ્ યેષ્વ્ અઙ્ગત્વેન સંસ્તુતિઃ સામાન્યો હ્ય્ અભિસંબન્હ્દઃ । જૈમ્_4,4.30 ।
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્ । જૈમ્_4,4.31 ।
અવશિષ્ટં તુ કારણં પ્રધાનેષુ ગુણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ । જૈમ્_4,4.32 ।
નાનુક્તે ઽન્યાર્થદર્શનં પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,4.33 ।
પૃથક્ત્વે ત્વ્ અભિધાનયોર્ નિવેશઃ શ્રુતિતો વ્યપદેશાચ્ ચ તત્પુનર્મુખ્યલક્ષણં યત્ફલવત્વં તત્સંનિધાવ્ અસંયુક્તં તદઙ્ગં સ્યાદ્ ભાગિત્વાત્ કારણસ્યાશ્રુતશ્ ચાન્યસંબન્ધઃ । જૈમ્_4,4.34 ।
ગુણાશ્ ચ નામસંયુક્તા વિધીયન્તે નાઙ્ગેષૂપપદ્યન્તે । જૈમ્_4,4.35 ।
તુલ્યા ચ કારણશ્રુતિર્ અન્યૈર્ અઙ્ગાઙ્ગિસંબન્ધઃ । જૈમ્_4,4.36 ।
ઉત્પત્તાવ્ અભિસંબન્ધસ્ તસ્માદ્ અઙ્ગોપદેશઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.37 ।
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્ । જૈમ્_4,4.38 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.14
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
આઘારાદેશ્ચ મુખ્યત્વં ન વાઽગ્નેયાદિવત્તુ તત્ ।
ષણ્મુખ્યા નામતઃ સિદ્ધાઃશેષા અન્યે ઽઙ્ગસંસ્તુતેઃ

દર્શપૂર્ણ માસયોરાઘારાજ્યભાગપ્રયાજાનુયાજાદયઃ કાલસંયોગમન્તરેણાઽમ્નાતાઃ ।
આગ્નેયાદયઃ ષડ્યાગાઃ કાલસંયોગેન ચોદિતાઃ ।
તત્ર - આગ્નેયાદીનાં યથા પ્રાધાન્યમઙ્ગીકૃતમ્, તથૈવાઽઘારાદીનામપ્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
યથા રાજસૂયે પરસ્પરવિલક્ષણાનામિષ્ટિપશુસોમાનાં બહૂનાં સમપ્રાધાન્યમ્, તદ્વત્ ।
એકપ્રકરણપાઠશ્ચોભયત્રાપિ સમાનઃ ।
તસ્માત્ - આઘારાદીનામાગ્નેયાદીનાં ચ સમપ્રધાન્યમ્ - ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ઽરાજા સ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેન યજેતઽ ઇત્યત્ર રાજસૂયશબ્દો રાજસંબન્ધાત્પ્રવર્તમાનો રાજકર્તૃકાણામેકપ્રકરણ પઠિતાનાં સર્વેષાં યાગાનાં નામધેયં ભવતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસશબ્દૌ તુ કાલવાચિનૌ સન્તૌ કાલસંયોગેન વિહિતાનામેવાઽગ્નેયાદીનાં ષણ્ણાં યાગાનાં નામધેયતાં પ્રતિપદ્યેતે ।
તતઃ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ વાક્યેન તન્નામધેયવશાદાગ્નેયાદયઃ ષડેવ યાગાઃ ફલસંબન્ધિત્વેન પ્રતીયમાના મુખ્યાઃ ।
અન્યે ત્વાજ્યભાગાઘારાદયસ્તન્નામરહિતા નિષ્ફલા આગ્નેયાદીનાં શેષાઃ ।
એવં સત્યઙ્ગત્વેન સ્તુતિરુપપદ્યતે ।
ઽચક્ષુષી વા એતે યજ્ઞસ્ય, યદાજ્યભાગૌઽ ઇત્યાજ્યભાગૌ યજ્ઞશરીરસ્યાઙ્ગિનો ઽઙ્ગત્વેન સ્તૂયેતે ।
ઽયત્પ્રયાજાનુયાજા ઇજ્યન્તે વર્મ વા એતશ્ચજ્ઞાય ક્રિયતેઽ ઇતિ યજ્ઞશરીરોપકારકવર્મત્વેન પ્રયાજાનુયાજાઃ સ્તૂયન્તે ।
એવમાઘારાદિષૂદાહાર્યમ્ ।
એતચ્ચ સતિ સાદૃશ્યે સંભવતિ ।
તસ્માત્ - આધારાદીનાં નાસ્તિ મુખ્યત્વમ્

(દ્વાદશે જ્યેતિષ્ટોમે દીક્ષણીયાદીનામઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રાણિ 39-41)
જ્યોતિષ્ટોમે તુલ્યાન્ય્ અવિશિષ્ટં હિ કારણમ્ । જૈમ્_4,4.39 ।
ગુણાનાં તૂત્પત્તિવાક્યેન સંબન્ધાત્ કારણશ્રુતિસ્ તસ્માત્ સોમઃ પ્રધાનં સ્યાત્ । જૈમ્_4,4.40 ।
તથા ચાન્યાર્થદર્શનમ્ । જૈમ્_4,4.41 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,4.15
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
મુખ્યા ન વા દીક્ષણીયા મુખ્યા સ્યાત્સોમસામ્યતઃ ।
જ્યોર્તિષિ યસ્ય સ્તોમાઃ સ્યુરિતિ સોમૈકમુખ્યતા

ઽજ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યસ્ય પ્રકરણે- ઐન્દ્રવાયવગ્રહાદયઃ સોમયાગાઃ, દીક્ષણીયાદીષ્ટયઃ, અગ્નીષોયાદિ પશવઃ, અગ્નીષોયાદિપશવઃ, આમ્નાતાઃ ।
તત્ર - આગ્નેયાદિપક્ષપાતિદર્શપૂર્ણમાસનામવજ્જ્યોતિષ્ટોમનામ્નઃ સોમપક્ષપાતે હેત્વભાવેન રાજસૂયનામવત્પ્રકૃતસર્વયાગસાધારણત્વાત્, સોમસમાનાનાં દીક્ષણીયાદીનામપ્યસ્તિ મુખ્યત્વમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સોમયાગપક્ષપાતે હેતુસદ્ભાવાત્ ।
ઽજ્યોર્તીષિ સ્તોમા યસ્ય યજ્ઞસ્ય સો ઽયં જ્યોતિષ્ટોમઃઽ ઇતિ હિ તદ્વ્યુત્પત્તિઃ ।
અત એવ બ્રાહ્મણમ્ - ઽત્રિવૃત્, પઞ્ચદશઃ, સપ્તદશઃ, એકવિંશઃ, એતાનિ વાય તાનિ જ્યોતિંષિ ય એતસ્ય સ્તોમાઃઽ ઇતિ ।
સ્તોમાનાં જ્યોતિષ્ટ્વં યજ્ઞપ્રકાશકત્વમ્ ।
ન ચેષ્ટયઃ પશવો વા ત્રિવૃદાદિસ્તોમયુક્તાઃ પ્રતિભાસન્તે ।
તસ્માત્ - જ્યોતિષ્ટોમનામ્ના સોમયાગાનામેવ ફલસંબન્ધાવગમાદફલા ઇષ્ટિપશવો ન મુખ્યા ઇતિ સોમયાગાનામેવ પ્રાધાન્યમ્