જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 4.1

ષટ્ત્રિંશત્સુ સંવત્સરેષ્વનુષ્ઠેયં શાક્યાયનમ્ ।
તત્ર શ્રૂયતે - સંસ્થિતો ઽહનિ ગૃહપતિર્મૃગયાં યાતિ, સ યાન્મૃગાન્હન્તિ, તેષાં તરસાઃ સવમીયાઃ પુરોડાશા ભવન્તિઽ ઇતિ ।
તત્ર- યથા નવનીતં સર્વેષ્વઙ્ગેષુ નિવિષ્ટમ્, તથા માંસત્વમપિ સર્વેષુ પુરોડાશેષુ નિવિશતે - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
તદા હિ ઽયે પુરોડાશાસ્તે તરસાઃઽ ઇતિ વચનવ્યક્તૌ વ્યવહિતાન્વયઃ સ્યાત્ ।
તરસશબ્દપુરોડાશશબ્દયોર્મધ્યે સવનીયશબ્દેન વ્યવધાનાત્ ।
ઇહ તુ ઽતરસાઃ સવનીયાઃઽ ઇત્યનયોઃ સંનિધિઃ શ્રૂયતે ।
તથા સતિ ઽયે સવનીયાસ્તે તરસાઃઽ ઇત્યનેન સંનિધ્યનુગૃહીતેન વાક્યેન માંસત્વં સવનીયપુરોડાશેષ્વેવ નિયમ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.33-34 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ પાદઃ
સમાપ્તશ્ચાયં તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.1
શેષશેષિત્વસિદ્ધૌ કિં પ્રયોજ્યં કિં પ્રયોજકમ્ ।
ઇત્યપેક્ષોદયાદ્વક્તિ ચતુર્થ તપ્રત્યુક્તયે

અનેન તૃતીય- ચતુર્થયોરધ્યાયયોઃ પૂર્વોત્તરભાવ ઉપપાદિતઃ

(પ્રથમે પ્રતિજ્ઞાધિકરણે સૂત્રમ્-)
અથાતઃ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્ જિજ્ઞાસા । જૈમ્_4,1.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.2-3
ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
ચિન્તા ન કાર્યા કાર્યા વા ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોઃ ।
અફલત્વાન્ન કર્તવ્યા પ્રયુક્તૌક્રિયતામિયમ્

ક્વચિદેતદ્વિચારેણ ક્વચિત્ફલવિધેર્વશાત્ ।
ક્વચિત્સાક્ષાદિહાધ્યાયે પ્રયુક્તિર્બહુધોચ્યતે

ઽક્રત્વર્થો ઽયમ્, પુરુષાર્થો ઽયમ્ઽ ઇતિ વિવેકસ્ય પ્રયોજનં કિમપિ ન પશ્યામઃ ।
તસ્માત્- કાકદન્તવિચારવદયં વિચાર ઉપેક્ષણીયઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
તેન વિચારેણ પ્રયુક્તેર્જ્ઞાતું શક્યત્વાત્ ।
સાક્ષાદ્વા પરમ્પરયા વા પ્રયુક્તિનિર્ણયોપયુક્તં સર્વમિહ ચિન્તનીયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.2-3 ॥
(દ્વિતીયે ક્રત્વર્થપુરુષાર્થલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્-)
યસ્મિન્ પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણાવિભક્તત્વાત્ । જૈમ્_4,1.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.4
દ્વિતીયાધિકરણે પ્રથમવર્ણકમારચયતિ-
ક્રત્વર્થાદેર્નાસ્તિ વાસ્તિ લક્ષ્મ નાસ્ત્યનિરૂપણાત્ ।
ક્રતવે યસ્તદર્થો ઽસાવિતિ તસ્ય નિરૂપણમ્

ઽક્રતાવનુષ્ઠેયઃ ક્રત્વર્થઃઽ ઇત્યુક્તે ગોદોહનાદાવતિવ્યાપ્તિઃ ।
ઽપુરુષેણાર્થ્યમાનઃ પુરુષાર્થઃઽ ઇત્યુક્તે પ્રયાજાદીનામપ્યનુષ્ઠેયતયા પુરુષેણાર્થ્યમાનત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ ।
તસ્માત્- તયોરદ્રુષ્ટં લક્ષણં દુર્નિરૂપમ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઋતુસ્વરૂપપૌષ્કલ્યાયૈવ યો વિધીયતે સ ક્રત્વર્થઃ ।
પ્રયાજાદયસ્તાદૃશાઃ ।
નહિ પ્રયાજાદિમિઃ પુરુષસ્ય કશ્ચિત્પ્રીતિવિશેષ ઉત્પદ્યતે, યેનૈતે પુરુષાર્થા ભવેયુઃ ।
દર્શપૂર્ણમાસક્રતુસ્તુ તૈઃ પ્રયાજાદિભિઃ ફલજનનસામર્થ્યલક્ષણં પૌષ્કલ્યં પ્રાપ્નોતિ ।
તસ્માત્- તે ક્રત્વર્થાઃ ।
પુરુષપ્રીતયે વિધીયમાનઃ પુરુષાર્થઃ ।
દર્શપૂર્ણમાસાદયો ગોદોહનાદયશ્ચ તાદૃશાઃ ।
ન હિ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યા કસ્યચિત્ક્રતોઃ પૌષ્કસ્યં ભવતિ ।
ત્રયોરેવ ક્રતુત્વાત્ ।
નાપિ ગોદોહનં ક્રત્વર્થમ્ ।
તદભાવે ઽપિ ચમસેન ક્રતુપૌષ્કલ્યસિદ્ધિઃ ।
તસ્માત્- સુનિરૂપણં તદુભયલક્ષણમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.5
દ્વિતીયવર્ણકમારચયતિ-
ફલં વિધેયં નો વાઽદ્યો ભાવનાંશત્વતો ઽન્યવત્ ।
ન ભાવ્યાંશો વિધેયઃ સ્યાદ્રાગાત્તત્ર પ્રવર્તનાત્

ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇતિ સ્વર્ગઃ ફલત્વેન શ્રૂયતે ।
તત્ર-વિમતં ફલં વિધેયમ્, ભાવનાંશત્વાત્, કરણવત્, ઇતિકર્તવ્યતાવચ્ચ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અપ્રવૃત્તપ્રવર્તનં હિ વિધાનમ્ ।
ફલં તુ પુરુષઃ સૌન્દર્ય જામન્સ્વયં રાગાદેવ પ્રવૃત્તઃ- ઇતિ વ્યર્થસ્તત્ર વિધિઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.6
તૃતીયવર્ણકમારચયતિ-
ગોદોહનં દ્વયાર્થ સ્યામ્ન વા ભાનાદ્દ્વયાર્થતા ।
અન્યથાપિ ક્રતોઃ સિદ્ધિઃકેવલં પુરુષાય તત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽચમસેનાપઃ પ્રણયેદ્ગોદોહનેન પશુકામસ્યઽ ઇતિ ।
તત્ર- ગોદોહનસ્ય ક્રત્વર્થત્વં પુરુષાર્થત્વં ચ, ઇત્યાકારદ્વયમસ્તિ પશુફલજનમેન પુરુષપ્રીતિર્ભાતિ, અપાં પ્રણયનેન ક્રતુપૌષ્કલ્યમપિ ભાતિ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ગોદોહનમન્તરેણ ફલાસિદ્ધિર્ભવતુ પુરુષાર્થત્વમ્ ।
ક્રતુસ્તુ તદભાવે ઽપિ ચમસેન સિધ્યતીતિ ન ક્રત્વર્થતા

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.7
ચતુર્થવર્ણકમારચયતિ -
દ્રવ્યાર્ણનં સ્યાત્ક્રત્વર્થ પુમર્થ વા ક્રતાવિદમ્ ।
નિયતત્વાત્પુમર્થત્વં દૃષ્ટં ક્રત્વર્થતાઽર્થિકી

બ્રાહ્મણસ્ય દ્રવ્યાર્જને પ્રતિગ્રહયાજનાધ્યાપનાન્યેવ નિયતાનિ તત્ર તત્ર શ્રુતાનિ, રાજન્યસ્ય જયાદિકમ્, વૈશ્યસ્ય કૃષ્યાદિકમ્, શૂદ્રસ્ય સેવાદિકમ્ ।
તચ્ચ યદેતદ્દ્રવ્યસંપાદનં તદેતત્ક્રત્વર્થમ્ ।
કુતઃ ।
અર્જનોપાયાનાં નિયતત્વાત્ ।
પુરુષપ્રીતેસ્તુ યેન કેનાપિ દ્રવ્યેણ સિદ્ધત્વાદર્જનોપાયનિયમસ્તત્ર નિરર્થકઃ ।
ક્રતૌ તુ નિયમાપૂર્વ પરમાપૂર્વાપયોગીતિ સાર્થકો નિયમઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે ।
બ્રૂમઃ- દ્રવ્યાર્જને રાગઃ પ્રવર્તકો દૃષ્ટ ઇતિ ન વિધિરપેક્ષ્યતે ।
ફલં ચ ક્ષુન્નિવૃત્ત્યાદિરૂપં દૃષ્ટમેવ ।
અત એવ સ્મર્યતે-
ઽષણ્ણાં તુ કર્મણામસ્ય ત્રીણિ કર્માણિ જીવિકા ।
યાજનાધ્યાપને ચૈવ વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥ ઇત ।
ક્રત્વર્થત્વે તુ જીવનાભાવાત્ક્રતુરેવ ન સિધ્યેત્ ।
પુરુષાર્થતાયાં સ્વૈહિકપ્રીતિકારિભોજનાદિવત્ક્રતોરામુષ્મિકપ્રીતિકારિતયા પુરુષાર્થષ્વન્તર્ભાવાત્ક્રત્વર્થતાપ્યાર્થિકી સિધ્યતિ ।
ઉપાયનિયમસ્તૂપાયાન્તરેષુ પ્રત્યવાયવિવક્ષયોપપદ્યતે ।
તસ્માત્- દ્રવ્યાર્જનં પુરુષાર્થમ્

(તૃતીયે પ્રજાપતિવ્રતાનાં પુરુષાર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ 3-6)
તદુત્સર્ગે કર્માણિ પુરુષાર્થાય શાસ્ત્રસ્યાનતિશઙ્ક્યત્વાન્ ન ચ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે તેનાર્થેનાભિસમ્બન્ધાત્ ક્રિયાયાં પુરુષશ્રુતિઃ । જૈમ્_4,1.3 ।
અવિશેષાત્ તુ શાસ્ત્રસ્ય યથાશ્રુતિ ફલાનિ સ્યુઃ । જૈમ્_4,1.4 ।
અપિ વા કારણાગ્રહણે તદર્થમ્ અર્થસ્યાનભિસંબન્ધાત્ । જૈમ્_4,1.5 ।
તથા ચ લોકભૂતેષુ । જૈમ્_4,1.6 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.8-9
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
નેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યં ક્રત્વર્થ તન્ન વાગ્રિમઃ ।
ફલસ્યાકલ્પનીયત્વાત્ક્રતૌ પ્રાપ્તં નિષિધ્યતે

વ્રતોક્ત્યા પર્યુદાસત્વે સંકલ્પો ઽનીક્ષણે ઽત્ર સઃ ।
ન ક્રત્વઙ્ગસમાનત્વાત્પુમર્થઃ પાપહાનયે

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યં નાસ્તં યન્તં કદાચનઽ ઇતિ ।
અત્ર નઞ્પદમભિધાવૃત્ત્યા પ્રતિષેધં બ્રૂતે, ન તુ પર્યુદાસમ્ ।
પ્રતિષેધશ્ચ પ્રાપ્તિપૂર્વકઃ ।
પ્રાપ્તિશ્ચ વૈદિકસ્ય નિપેધસ્ય વૈદિકી પ્રત્યાસન્ના ।
તથા સતિ ક્રતૌ યત્રાઽદિત્યેક્ષણં વિહિતમ્, તત્રાયં નિષેધ ઉદયાસ્તમયોદ્દેશેન પ્રવર્તતે ।
એવં ચ સતિ ફલં ન કલ્પનીયમ્ ।
પર્યુદાસમાશ્રિત્ય પુરુષાર્થત્વાઙ્ગીકારે ઽધિકારસિદ્ધયે ફલં કલ્પનીયં સ્યાત્ ।
તસ્માત્- ક્રત્વર્થો નિષેધઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- ઽતસ્ય વ્રતમ્ઽ ઇત્યુપક્તમ્ય ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યમ્ઽ ઇત્યામ્નાતત્વાદનીક્ષણરૂપં કિંચિદનુષ્ઠેયમ્ ।
તચ્ચ પર્યુદાસત્વે સત્યવકલ્પતે ।
ઈક્ષણસ્યાભાવઃ પ્રતિષેધપક્ષે નઞર્થઃ ।
પર્યુદાસપક્ષે ત્વીક્ષણાદિતરઃ સંકલ્પો નઞ્પદેન લક્ષ્યતે ।
સ ચ સંકલ્પો ઽત્રાનુષ્ઠેયવ્રતત્વેન વિધીયતે ।
યદ્યપીક્ષણાદિતરે બહવો વ્યાપારા અનુષ્ઠાનયોગ્યાઃ સન્તિ, તથાપિ કાયિકવાચિકવ્યાપારવિશેષસ્યાપ્રતીયમાનત્વાત્, માનસવ્યાપારસ્યાવર્જનીયત્વાચ્ચ સંકલ્પ એવ પરિશિષ્યતે ।
સંકલ્પનીયશ્ચાર્થઃ પ્રત્યાસત્ત્યા ધાત્વર્થનિષેધઃ ।
તથા સતિઽઉદ્યન્તમ્, અસ્તં યન્તં ચાઽદિત્યં નેક્ષિષ્યેઽ ઇત્યેવંરૂપઃ સંકલ્પો ઽત્રાનુષ્ઠેયત્વેન વિધીયતે ।
ન ચ તસ્ય સંકલ્પસ્ય ક્રત્વઙ્ગત્વમ્ ।
તદ્બોધકશ્રુતિલિઙ્ગાદિપ્રમાણાભાવાત્ ।
ન ચ પુરુષાર્થત્વે ઽપિ પ્રમાણાભાવઃ ।
ઽએતાવતા હૈનસા મુક્તો ભવતિઽ ઇત્યનેન વાક્યેનેક્ષિતુઃ પુરુષસ્ય પ્રત્યવાયસંબન્ધમુપન્યસ્ય તત્પ્રત્યવાયનિવારણફલકસ્યાનીક્ષણસંકલ્પસ્ય વિધાનેન પુરુષાર્થત્વાવગમાત્ ।
ક્રત્વઙ્ગત્વવિવક્ષાયાં તુ ક્રતુવૈકલ્યરૂપો વિપક્ષબાધ ઉપન્યસ્યેત ।
તસ્માત્- અનીક્ષણસંકલ્પાદીનિ પ્રજાપતિવ્રતાનિ પુરુષાર્થાનિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.8-9 ॥
(ચતુર્થે યજ્ઞાયુધાનામનુવાદતાધિકરણે સૂત્રાણિ 7-10)
દ્રવ્યાણિ ત્વ્ અવિશેષેણાનર્થક્યાત્ પ્રદીયેરન્ । જૈમ્_4,1.7 ।
સ્વેન ત્વર્થેન સમ્બન્ધો દ્રવ્યાણાં પૃથગર્થત્વાત્ તસ્માદ્ યથાશ્રુતિ સ્યુઃ । જૈમ્_4,1.8 ।
ચોદ્યન્તે ચાર્થકથાસુ । જૈમ્_4,1.9 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_4,1.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.10-11
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
દશ યજ્ઞાયુધાનીતિ હવિષ્ટ્વેન વિધિર્ન વા ।
આદ્યો ઽપ્રાપ્તેઃ પુરોડાશે સમુચ્ચયવિકલ્પતે

સાર્ધમુત્પત્તિશિષ્ટેન વિકલ્પાદિર્ન યુજ્યતે ।
સ્ફ્યેનોદ્ધન્તીતિ યત્પ્રાપ્તં તદત્રાનૂદ્ય સંસ્તવઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ- ઽસ્ફ્યશ્ચ કપાલાનિ ચ-ઽ ઇત્યાદ્યુપક્રમ્ય ઽએતાનિ વૈ દશયજ્ઞાયુધાનિઽ ઇત્યામ્નાતમ્ ।
તાનિ ચાત્ર હવિષ્ટ્વેન વિધીયન્તે ।
કુતઃ ।
માનાન્તરૈરપ્રાપ્તત્વેનાપૂર્વાર્થત્વાત્ ।
યદિ તત્ર પુરોડાશો હવિર્ભવત્, તદા તેન સહૈતેષાં સમુચ્ચયો વિકલ્પો વાસ્તુ- ઇતિ પ્રાપ્તે, ।
બ્રૂમઃ- ઽઆગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃઽ ઇત્યુત્પત્તિશિષ્ટેન પુરોડાશેન સહ પશ્ચાચ્છિષ્ટાનામાયુધાનાં વિકલ્પઃ સમુચ્ચયો વા ન સંભવતિ ।
આયુધત્વં યજ્ઞસાધનત્વમ્ ।
તચ્ચ ઽસ્ફ્યેનોદ્ધન્તિ, કપાલેષુ શ્રપયતિઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રસિદ્ધમેવાત્રાનૂદ્ય ઽયજ્ઞાયુધાનિ સંભરતિઽ ઇત્યેષ સંભરણવિધિઃ સ્તૂયતે ।
તસ્માત્- નાસ્તિ હવિષ્ટ્વમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.10-11 ॥
(પઞ્ચમે પશ્વેકત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 11-16)
તત્રૈકત્વમયજ્ઞાઙ્ગમ્ અર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_4,1.11 ।
એકશ્રુતિત્વાચ્ ચ । જૈમ્_4,1.12 ।
પ્રતીયત ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,1.13 ।
નાશબ્દં તત્પ્રમાણત્વાત્ પૂર્વવત્ । જૈમ્_4,1.14 ।
શબ્દવત્ તૂપલભ્યતે તદાગમે હિ તદ્દૃશ્યતે તસ્ય જ્ઞાનં હિ યથાન્યેષામ્ । જૈમ્_4,1.15 ।
તદ્વચ્ ચ લિઙ્ગદર્શનમ્ । જૈમ્_4,1.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.12-13
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
પશુરાલભ્ય ઇત્યત્ર પશ્વૈક્યે યજનાઙ્ગતા ।
નાસ્ત્યસ્તિ વાઽદ્યઃ સ્વપદે શ્રુત્યા પશ્વઙ્ગતાગતેઃ

આદૌ સ્વપ્રત્યયોપાત્ત આસન્નતરકારકે ।
યોગઃ ક્રતૌ પશૌ ચેતિ ક્રમે યાગાઙ્ગતોચિતા

ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતઽ ઇત્યત્ર પશોરેકત્વં યજનાઙ્ગં ન ભવતિ ।
તસ્ય શ્રુત્યા પશુસંબન્ધાવગમાત્ ।
ઽપશુમ્ઽ ઇત્યેતસ્મિન્નેવ પદે પશુતદેકત્વયોઃ શ્રવણાત્પદાન્તરનૈરપેક્ષ્યેણ પરસ્પરસંબન્ધો ઽવગમ્યતે ।
યાગસ્તુ ઽઆલભેતઽ ઇત્યનેન પદાન્તરેણોપાત્તઃ ।
તત્ર વાક્યેન સંબન્ધાવગતિઃ ।
વાક્યાચ્ચ શ્રુતિર્બલીયસી ।
તત એકત્વસ્ય યાગાઙ્ગત્વાભાવાદ્દ્વાભ્યાં બહુભિર્વા યાગો ઽનુષ્ઠાતું શક્યતે- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽપશુમ્ઽ ઇતિ પદં યદ્યપ્યેકમ્, તથાપિ પ્રકૃત્યા પશુર્મિર્દિષ્ટઃ ।
પ્રત્યયેન કારકત્વમ્, એકત્વં ચ, ઇત્યુભયં નિર્દિષ્ટમ્ ।
તત એકત્વસ્યાઽસન્નતરે કારકે પ્રથમં સંબન્ધો ભવતિ ।
કારકત્વં નામ ક્રિયાહેતુત્વમ્ ।
તથા સતિ કારકદ્વારા ક્રિયાયામપિ સંબન્ધઃ પ્રત્યયેનૈવાવગતઃ ।
ક્રિયાવિશેષશ્ચ સંનિહિતપદાન્તરોપાત્તો યાગ ઇતિ યજનાઙ્ગત્વમેકત્વસ્ય સિધ્યતિ ।
તચ્ચૈકત્વં સ્વયમમૂર્તતયા યાગક્રિયાં નિષ્પાદયિતુમસમર્થ સત્તત્ર સમર્થે પશુદ્રવ્યં પશ્ચાદવચ્છિનત્તિ ।
તત એકત્વસ્ય યાગાઙ્ગત્વાન્ન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા યાગસિદ્ધિઃ ।
એવમ્- ઽઅનડ્વાહૌ યુનક્તિઽ ઽવસન્તાય કપિઞ્જલાનાલભતેઽ ઇત્યત્ર દ્વિત્વબહુત્વયોર્વિવક્ષિતત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.12-13 ॥
(ષષ્ઠે પશુલિઙ્ગવિવક્ષાધિકરણે સૂત્રમ્-)
તથા ચ લિઙ્ગમ્ । જૈમ્_4,1.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.14
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
ન પુંલિઙ્ગે વિવક્ષા વા વિવક્ષાનુપયોગતઃ ।
આદ્યો ઽનુષ્ઠિત્યપેક્ષત્વાત્સંખ્યાવત્તદ્વિવક્ષ્યતામ્

ઽપશુમાલભેતઽ ઇત્યત્ર પશુપદે પુંલિઙ્ગમવિવક્ષિતમ્ ।
કુતઃ ।
શબ્દાર્થવિચારે ઽનુષ્ઠાનવિચારે ચ તદુપયોગાદર્શનાત્ ।
અલિઙ્ગે ઽપિ વૃક્ષપદાર્થે પુંલિઙ્ગો વૃક્ષશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ।
તથા પુંવ્યક્તાવપિ સ્ત્રીલિઙ્ગો મક્ષિકાશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
તતો ન લિઙ્ગસ્ય શબ્દાર્થત્વેન વિવક્ષાસ્તિ ।
અનુષ્ઠાનમપિ પુંવ્યક્તિસ્ત્રીવ્યક્ત્યોઃ સમાનમ્ ।
એકત્વાવચ્છિન્નપશુત્વે વૈષમ્યાભાવાત્ ।
તસ્માત્- અવિવક્ષિતં લિઙ્ગમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- યથા પશુત્વજાતિઃ, યથા વા -તદેકત્વમ્, વૃદ્ધવ્યવહારે ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામનન્યથાસિદ્ધાભ્યાં શબ્દાર્થઃ, તથા લિઙ્ગસ્યાપિ કુતઃ શબ્દાર્થતા ન સ્યાત્ ।
વૃક્ષમક્ષિકાશબ્દયોસ્તુ ન વયમર્થતઃ સાધુતાં બ્રૂમઃ, કિંત્વભિયુક્તપ્રયોગમાત્રબલેન સાધુત્વમ્ ।
ન ચાનુષ્ઠાને સામ્યમ્ ।
અપુંસ્પશૌ વિશેષસદ્ભાવાત્ ।
ઽવાક્ત આપ્યાયતામ્ઽ ઇત્યાદિભિર્મન્ત્રૈસ્તત્તદવયવાનામાપ્યાયમનકાલે ઽમેઢ્રં તુ આધ્યાયતામ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ તદવયવસ્યાઽપ્યાયનશ્રવણાત્ ।
તસ્માત્-એકત્વવત્પુંલિઙ્ગમપિ વિવક્ષિતમ્

(સપ્તમે- આશ્રયિણામદૃષ્ટાર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ 18-20)
આશ્રયિષ્વ્ અવિશેષેણ ભાવો ઽર્થઃ પ્રતીયેત । જૈમ્_4,1.18 ।
ચોદનાયાં ત્વ્ અનારમ્ભો વિભક્તત્વાન્ ન હ્ય્ અન્યેન વિધીયતે । જૈમ્_4,1.19 ।
સ્યાદ્ વા દ્રવ્યચિકીર્ષાયાં ભાવો ઽર્થે ચ ગુણભૂતત્વાશ્રયાદ્ વિગુણીભાવઃ । જૈમ્_4,1.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.15-16
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
સ્વિષ્ટકૃત્સંસ્કૃતૌ ક્ષીણ ઉતાપૂર્વોપયોગ્યપિ ।
પ્રયોજનૈક્યમેકસ્મિન્યુક્તં કર્મણ્યતઃ ક્ષયઃ

મન્ત્રેણ દેવસંસ્કારઃ પ્રક્ષેપાઠ્દ્રવ્યસંસ્કૃતિઃ ।
ત્યાગાદપૂર્વમુત્પન્નં પ્રધાનાપૂર્વગં ચ તત્

યો ઽયં સ્વિષ્ટકૃદ્યાગઃ સો ઽયમુપયુક્તહવિઃસંસ્કારઃ- ઇત્યવિવાદમ્ ।
તત્ર સંસ્કારસ્ય દૃષ્ટપ્રયોજનત્વેનાવશ્યંભાવે સતિ તાવતૈવોપક્ષીણઃ સ્વિષ્ટકૃદ્યાગો નાપૂર્વસ્યોપકરોતિ ।
ન હ્યેકસ્મિન્કર્મણિ પ્રયોજનદ્વયં યુક્તમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- કર્મણ એકત્વે ઽપ્યંશભેદાત્પ્રયોજનભેદો ન વિરુધ્યતે ।
મન્ત્રપાઠઃ, દ્રવ્યપ્રક્ષેપઃ, દેવતોદ્દેશેન ત્યાગશ્ચ, ઇતિ ત્રયોંઽશાઃ ।
તત્ર ત્યાગેન પરમાપૂર્વોપયુક્તમવાન્તરાપૂર્વમુત્પદ્યતે ।
તસ્માત્- સ્વિષ્ટકૃદુભયાર્થઃ ।
એવમ્- અન્ત્યપ્રયાજપશુપુરોડાશાવપ્યુદહાર્યૈ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.15-16 ॥
(અષ્ટમે પ્રયુક્તિવિચારપ્રતિજ્ઞાધિકરણે સૂત્રમ્-)
અર્થે સમવૈષમ્યતો દ્રવ્યકર્મણામ્ । જૈમ્_4,1.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.17
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ-
શેષત્વમુપરિગ્રન્થે ચિન્તનીયમુતેતરત્ ।
શેષો માનાન્ન તસ્યાત્ર પ્રયુક્ત્યાખ્યફલેરણાત્

વક્ષ્યમાણેષ્વધિકરણેષુ શેષત્વમેવ ચિન્તાવિષયઃ ।
યથા - અતીતેષ્વધિકરણેષુ ક્રતુશેષો ઽયમ્, પુરુષશેષો ઽયમ્, ઇતિ ચિન્તિતમ્, તદ્વત્ ।
કુતઃ ।
ઉપરિતનગ્રન્થેન તત્ર તત્ર પર્ણાદીનાં શેષત્વવિચારસ્ય ભાસમાનત્વાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
શેષત્વસ્ય યત્પ્રયુક્તિરૂપં ફલં તદેવ પ્રાધાન્યેન વિચાર્યતે ।
શેષત્વં તુ તદુપયોગિત્વેનેતિ ન તદ્વિચારઃ પ્રધાનભૂતઃ

(નવમે- આમિક્ષાપ્રયુક્તતાધિકરણે (વાજિનન્યાયે) સૂત્રાણિ 22-24)
એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાત્ । જૈમ્_4,1.22 ।
સંસર્ગરસનિશ્પત્તેરામિક્ષા વા પ્રધાનં સ્યાત્ । જૈમ્_4,1.23 ।
મુખ્યશબ્દાભિસંસ્તવાચ્ ચ । જૈમ્_4,1.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.18-19
નવમાધિકરણમારચયતિ-
આમિક્ષા વાજિનં ચ સ્યાદ્દધ્યાનીતેઃ પ્રયોજકમ્ ।
ઉતાઽમિક્ષૈવ સામર્થ્ય દ્વયોસ્તુલ્યં તતો ઽગ્નિમઃ

આમક્ષી પય એવાત્ર તચ્છબ્દાન્મન્ત્રતો રસાત્ ।
પ્રયોજિકૈકા પ્રધાન્યાદનુનિષ્પાદિ વાજિનમ્

ઇદમામ્નાયતે- ઽતપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ સા વૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર-પયસિ દધિપ્રક્ષેપાદામિક્ષાદ્રવ્યં યથા નિષ્પદ્યતે, તથા વાજિનદ્રવ્યમપિઽ ઇતિ દધ્યાનયનસ્ય જનકત્વસામર્થ્યમુભયદ્રવ્યવિષયં તુલ્યમેવ ।
તસ્માત્- ઉભયમપિ પ્રયોજકમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- ઽન દ્રવ્યાન્તરમામિક્ષા, કિં તુ પય એવઽ ઇતિ તચ્છબ્દાદિભિરવગમ્યતે ।
ઽયસ્મિન્પયસિ દધિપ્રક્ષેપઃ, સાઽમિક્ષાઽ ઇતિ તચ્છબ્દેન પયઃ પરામૃશ્યતે ।
આમિક્ષાયાગસ્ય પુરોનુવાક્યાયામેવમામ્નાતમ્- ઽજુપન્તાં યુજ્યં પયઃઽ ઇતિ ।
પયોરસશ્ચ મધુર આમિક્ષાયામનુવર્તતે, ન તુ વાજિને ।
તતઃ- પ્રાધાન્યેન પયસો વનીભાવાવસ્થાં જનયિતું દધ્યાનીતમ્- ઇત્યામિક્ષૈવ પ્રયોજિકા ।
અનુનિષ્પાદ્યેવ વાજિનમ્, ન તુ પ્રયોજકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.18-19 ॥
(દશમે ગવાનયનસ્ય પદકર્માપ્રયુક્તતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
પદકર્માપ્રયોજકં નયનસ્ય પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_4,1.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.20-21
દશમાધિકરણમારચયતિ-
સોમક્રયણ્યાનયને પદકર્મ પ્રયોજકમ્ ।
ન વાઽદ્યો ઽક્ષાઞ્જનસ્યાપિ ક્રયવત્સંનિકર્ષતઃ

તૃતીયયા ક્રયાર્થા ગૌસ્તદ્દ્વારાઽનયનસ્ય ચ ।
તાદર્થ્યત્તત્પ્રયુક્તં તન્ન પ્રયોજકતા પદે

જ્યોતિષ્ટોમે સોમક્રય આઘ્નાયતે- ઽએકહાયન્યા ક્રીણાતિઽ ઇતિ ।
સેવમેકહાયની ગૌર્યદા સોમં ક્રેતુમાનીયતે, તદાધ્વર્યુસ્તસ્યાઃ પૃષ્ઠતો ઽનુગચ્છતિ ।
તદપ્યામ્નાતમ્- ઽષટ્પદાન્યનુનિષ્ક્રામતિઽ ઇતિ ।
તતઃ સપ્તમે પદે હિરણ્યં નિધાય હુત્વા તત્પદગતં રજો ગૃહ્ણીયાત્ ।
એતદપિ શ્રૂયતે- ઽસપ્તમં પદમધ્વર્યુરઞ્જલિના ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ।
તદેતદ્રજઃ સંગૃહ્ય હવિર્ધાનયોઃ શકટયોરક્ષે તેન રજસાં સંયુક્તમઞ્જનં પ્રક્ષિપેત્ ।
એતદપિ શ્રુતમ્-ઽયજ્ઞં વા એતત્સંભરન્તિ યત્સોમક્રયણ્યૈ પદમ્ઽ ઇતિ પ્રસ્તુત્ય ઽયર્હિ હવિર્ધાને પ્રાચી પ્રવર્તયેયુઃ, તર્હિ તેનાક્ષમુપાઞ્જ્યાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર યથા ક્રયઃ સંનિકૃષ્ટઃ, તથૈવ પદકર્માપ્યક્ષાઞ્જનં સંનિકૃષ્ટમ્ ।
અથોચ્યેત-
દધ્યાનયનમામિક્ષયા યથા સંયુક્તમ્, ન તથાક્ષાઞ્જનં સોમક્રયણ્યાનયનેન સંયુક્તમ્- ઇતિ ।
તન્ન ।
ક્રયે ઽપિ તદસંયોગસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
અથ- અસંયુક્તો ઽપિ ક્રયો ગવાનયનેન નિષ્પદ્યતે ।
- તર્હ્યક્ષાઞ્જનમપિ તેન નિષ્પદ્યતે- ઇતિ સમાનત્વાત્ ।
ક્રયવત્પદકર્માપિ સોમક્રયણ્યાનયનસ્ય પ્રયોજકમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે,-
બ્રૂમઃ- ઽએકહાયન્યા ક્રીણાતિઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા ગોઃ ક્રયાર્થતા ગમ્યતે ।
ગોદ્વારા તદાનયનમપિ ક્રયાર્થમેવેતિ ક્રય એવાઽનયને પ્રયોજકઃ ।
ન ચ પદકર્માર્થત્વં ગોર્વા તદાનયનસ્ય વા ક્વચિચ્છ્રુતમ્ ।
તસ્માત્- તદપ્રયોજકમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.20-21 ॥
(એકાદશે કપાલાનાં તુષોપવાપાપ્રયુક્તતાધિકરણે સૂત્રમ્ । )
અર્થાભિધાનકર્મ ચ ભવિષ્યતા સંયોગસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ તદર્થો હિ વિધીયતે । જૈમ્_4,1.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.22-23
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
શ્રપણં તુષવાપશ્ચ કપાલસ્ય પ્રયોજકૌ ।
ઉત શ્ચપણમેવાઽદ્યો વાપાર્થત્વાત્તૃતીયયા

પુરોડાશકપાલેતિનામ્ના સ્યાચ્છ્રપણાર્થતા ।
પ્રયુક્તસ્ય પ્રયુક્તિર્નો તસ્ય વાપે પ્રસઞ્જનમ્

ઽકપાલેષુ શ્રપયતિઽ ઇતિ શ્રપણં પુરોડાશસ્ય શ્રુતમ્ ।
તથા- ઽપુરોડાશકપાલેન તુષાનુપવપતિઽ ઇતિ કપાલે તુષધારણં શ્રુતમ્ ।
તે ચ તુષાઃ સકપાલાઃ ઽરક્ષસાં ભાગો ઽસિઽ ઇતિ મન્ત્રેણ નૈઋત્યાં દિશ્યવસ્થાપનીયાઃ ।
તત્ર શ્રપણં યથા કપાલસંપાદસ્ય પ્રયોજકમ્, તથા તુષવાપો ઽપિ પ્રયોજકઃ ।
ઽએકહાયમ્યાઽ ઇતિ તૃતીયયૈકહાયનીનયનસ્ય યથા ક્રયાર્થત્વાવગમઃ તથા ઽકપાલેનઽ ઇતિ તૃતીયયા કપાલસ્ય તુષવાપાર્થત્વાવગમાત્-
ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નાત્ર કપાલમાત્રસ્ય તુષોપવાપસાધનત્વં શ્રુતમ્ ।
કિં તર્હિ યત્કપાલં પુરોડાશશ્રપણાયોપાત્તમાસાદિતં ચ, તસ્ય કપાલસ્ય સાધનત્વમ્ ।
એતચ્ચ ઽપુરોડાશકપાલેનઽ ઇતિ સવિશેષણનામ્ના તદ્વિધાનાદવગમ્યતે ।
તથા સતિ પ્રથમ્ શ્રપણેન કપાલં પ્રયુજ્યને ।
ન ચ પ્રયુક્તસ્ય પુનસ્તુષવાપેન પ્રયુક્તિઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્- શ્રપણેનૈવ પ્રયુક્તં કપાલં તુષોપવાપે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્સિધ્યતિ ।
ઈદૃશમેવાઙ્ગત્વં તૃતીયાશ્રુત્યા બોધ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.22-23 ॥
(દ્વાદશે શકૃલ્લોહિતયોઃ પશાવપ્રયોક્તૃતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
પશાવ્ અનાલમ્ભાલ્ લોહિતશકૃતોર્ અકર્મત્વમ્ । જૈમ્_4,1.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.24-25
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
હૃદાદિઃ શકૃદાદિશ્ચ પશ્વાલમ્ભપ્રયોજકઃ ।
હૃદાદિરેવ વાઽદ્યો ઽસ્તુ પ્રકૃતત્વેન સામ્યતઃ

હવિષો વાગશેષત્વાદ્ધૃદાદેર્હવિરાત્મનઃ ।
પ્રયોજકત્વં તસ્યૈવ નેતરસ્યાતથાત્વતઃ

અગ્નીષોમીયપશૌ શ્રુતમ્-"હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ, અથ જિહ્વાયાઃ, અથ વક્ષસઃ,"ઇતિ ।
તથાન્યદપિ શ્રુતમ્- ઽશકૃત્સંપ્રવિધ્યતિઽ ઽલોહિતં નિરસ્યતિઽ ઇતિ ।
તત્ર હૃદયાદીનાં શકૃદાદીનાં ચ પ્રકરણપાઠસામ્યાત્પશુસાધ્યત્વસામ્યાઞ્ચ હૃદયાદિવચ્છકૃદાદિકમપિ પશ્વાલમ્ભસ્ય પ્રયોજકમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પશુયાગો હિ હવિઃસાધ્યઃ ।
હવિષ્ટ્વં ચાત્તું યોગ્યત્વાદ્ધૃદયાદીનામેવ, નત્વયોગ્યયોઃ શકૃલ્લોહિતયોઃ ।
તસ્માત્- હૃદયાદિરેવ પ્રયોજકઃ ।
શકૃત્સંપ્રબેધો લોહિતનિરસનં ચેત્યેતદુભયં શેષપ્રતિપત્તિમાત્રમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.24-25 ॥
(ત્રયોદશે પુરોડાશસ્ય સ્વિષ્ટકૃદપ્રયુક્તતાધિકરણે સુત્રાણિ 28-32)
એકદેશદ્રવ્યશ્ ચોત્પત્તૌ વિદ્યમાનસંયોગાત્ । જૈમ્_4,1.28 ।
નિર્દેશાત્ તસ્યાન્યદ્ અર્થાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_4,1.29 ।
ન શેષસંનિધાનાત્ । જૈમ્_4,1.30 ।
કર્મકાર્યાત્ । જૈમ્_4,1.31 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_4,1.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.26-27
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
પ્રયોજકઃ સ્વિષ્ટકૃત્કિં પુરોડાશોત્તરાર્ધયોઃ ।
યદ્વા પ્રયુક્તોપજીવી સ્યાદાદ્યઃ સ્વસ્ય સિદ્ધયે

ઉત્તરાર્ધેતિશબ્દસ્ય પ્રકૃતાકાઙ્ક્ષણે સતિ ।
અગ્ન્યાદ્યર્થ પુરોડાશમુપજીવ્યૈષ વર્તતામ્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે- ઽઉત્તરાર્ધાત્સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતિઽ ઇતિ ।
સો ઽયં સ્વિષ્ટકૃદ્યાગઃ કસ્યચિન્નૂતનસ્ય તદુત્તરાર્ધસ્ય ચ પ્રયોજકઃ ।
તદુભયાભાવે સ્વસિદ્ધ્યભાવાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઉત્તરશબ્દોર્ઽધશબ્દશ્ચ સર્વનામત્વાદ્ભાગવાચિત્વાચ્ચ પ્રકૃતં કંચિદ્ભાણિનમારાભ્ક્ષકઃ ।
અગ્ન્યાદિદેવતાર્થઃ પુરોડાશઃ પ્રકૃતા ભાગવાંશ્ચ ।
તસ્માત્- તમેવોપજીવ્ય સ્વિષ્ટકૃદ્યાગઃ પ્રવર્તતે ।
ન ત્વન્યસ્ય પ્રયોજકઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.26-27 ॥
(ચતુર્દશે- અભિઘારણે શેષધારણતત્પાત્રયોરનનુષ્ઠાનાધિકરણે સૂત્રાણિ 33-39)
અભિઘારણે વિપ્રકર્ષાદ્ અનુયાજવત્ પાત્રભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_4,1.33 ।
ન વાપાત્રત્વાદ્ અપાત્રત્વં ત્વ્ એકદેશત્વાત્ । જૈમ્_4,1.34 ।
હેતુત્વાચ્ ચ સહપ્રયોગસ્ય । જૈમ્_4,1.35 ।
અભાવદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_4,1.36 ।
સતિ સવ્યવચનમ્ । જૈમ્_4,1.37 ।
ન તસ્યેતિ ચેત્ । જૈમ્_4,1.38 ।
સ્યાત્ તસ્ય મુખ્યત્વાત્ । જૈમ્_4,1.39 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.28-29
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
અભિઘાર્ય પ્રયાજાનાં શેષેણ હવિરત્ર કિમ્ ।
શેષધારણતત્પાત્રે કાર્યે નો વાભિઘારણમ્

નાન્યથા તેન તે કાર્યે ન કાર્યે પ્રતિપત્તિતઃ ।
પ્રાજાપત્યવપાયાશ્ચ ન કો ઽપ્યર્થો ઽભિધારણાત્

પ્રકૃતૌ શ્રુતમ્- ઽપ્રયાજશેષેણ હવીંષ્યભિધારયતિઽ ઇતિ ।
તદેતદ્વિકૃતાવતિદિષ્ટમ્ ।
વિકૃતયશ્ચ વાજપેયગતાઃ પશવઃ ।
તે ચ દ્વિવિધાઃ- ક્રતુપશવઃ પ્રાજાપત્યપશવશ્ચેતિ ।
ઽઆગ્નેયં પશુમાલભતેઽ ઇત્યાદિના વિહિતાઃ ક્રતુપશવઃ ।
ઇતરે તુ ઽસપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્પશૂનાલભતેઽ ઇતિ વિહિતાઃ ।
એતે ચોભયવિધાઃ પશવઃ પ્રાતઃસવને સહૈવોપક્રમ્યન્તે ।
તતઃ સર્વેષામર્થે સકૃદેવ પ્રયાજા અનુષ્ઠીયન્તે ।
તત્ર ક્રતુપશૂનાં પ્રાતઃસવન એવાઽલબ્ધવ્યત્વાત્તદીયહવિષાં પ્રયાજશેષેણાભિધારણં નિર્વિઘ્નમેવ સિધ્યતિ ।
પ્રાજાપત્યપશૂનાં પર્યગ્નિકરણપર્યન્તમેવ તદાનીમનુષ્ઠાનમ્ ।
આલમ્ભસ્તુ માધ્યંદિને સવને, તત્કાલવિશેષસ્ય ઽબ્રહ્મસામ્ન્યાલભતેઽ ઇતિ વિધાનાત્ ।
તેષાં ચ પ્રાજાપત્યાદીનાં હવિષામભિધારણાર્થ પ્રાતઃકાલીનઃ પ્રયાજશેષો ધારયિતવ્યઃ ।
ન ચાત્ર જુહ્વાં તદ્ધારણં સંભવતિ ।
ક્રતુપશ્વનુષ્ઠાને જુહ્વાયા વ્યાપૃતત્વાત્ ।
અતઃ પાત્રાન્તરં સંતાદ્ય તસ્મિન્નયં શેષો ધારયિતવ્યઃ ।
અન્યથા પ્રાજાપત્યહવિષાં પ્રયાજશેષેણાભિધારણાત્સિદ્ધિઃ ।
તસ્માત્- શેષધારણતત્પાત્રે સંપાદનીયે- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- તે ઉભે ન કર્તવ્યે ।
કુતઃ ।
અભિધારણસ્ય શેષપ્રતિપત્તિરૂપત્વેન હવિઃસંસ્કારકત્વાભાવત્ત્ ।
ન હિ દૃષ્ટે પ્રતિપાદને સત્યદૃષ્ટાર્થઃ સંસ્કારો યુક્તઃ ।
દૃષ્ટં ચ જુહ્વા રિક્તીકરણમ્ ।
અન્યથા પ્રયાજશેષોપેતાયાં જુહ્વામાજ્યભાગાર્થતયા ગૃહ્યમાણં સંકીર્યેત ।
તતો રિક્તીકરણરૂપપપ્રતિપત્ત્યર્થમેવ પ્રકૃતૌ શેષેણાભિધારણમ્ ।
અસ્તુ વા તત્ર હવિઃસંસ્કારો ઽપિ તથાપિ પ્રાજાપત્યવપાયામભિધારણં વ્યર્થમ્ ।
રૂક્ષત્વનિવારણાય હ્યભિધાર્યતે ।
ન ચ પ્રાજાપત્યવપાયા રૂક્ષતાસ્તિ ।
બ્રહ્મસામ્નૈવતદ્રૂક્ષતાયા નિવારિતત્વાત્ ।
અત એવ- શ્રૂયતે- ઽશમ્યા વા એતર્હિ વપા યર્હ્યનભિધૃતા ।
બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મસામ યદ્બ્રહ્મસામ્ન્યાલભતે ।
તેનાશમ્યાસ્તેનાભિધૃતાઃ ઇતિ ।
શમ્યા રૂક્ષૈત્યર્થઃ ।
તસ્માત્- શેષધારણતત્પ્રાત્રે ન કર્તવ્યે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.28-29 ॥
(પઞ્ચદશે સમાનયનસ્યાઽજ્યધર્મપ્રયોજકતાધિકરણે સૂત્રે 40-41)
સમાનયનં તુ મુખ્યં સ્યાલ્ લિઙ્ગદર્શનાત્ । જૈમ્_4,1.40 ।
વચને હિ હેત્વસામર્થ્યે । જૈમ્_4,1.41 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.30-32
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ-
ચતુર્થસ્ય પ્રયાજસ્ય હોમાયૌપભૃતં ઘૃતમ્ ।
જુહ્વામાનયતીત્યૌપભૃતં નૈષાં પ્રયોજયેત્

પ્રયોજયેદુતાઽનીતિઃ પ્રયાજાદ્યખિલાર્થતા ।
શ્રુતૌપભૃત આજ્યે ઽતો જૌહવેન વિકલ્પનાત્

ન પ્રયોજકતા મૈવં નિયતાર્થ તુ જૌહવમ્ ।
અતિહાયેડ ઇત્યુક્તે ચતુર્થે સા પ્રયોજયેત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે-ઽઅતિહાયેડો બર્હિઃ પ્રતિસમાનયતિ જુહ્વામૌપભૃતમ્ઽ ઇતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ- ઽપઞ્ચામાં પ્રયાજાનાં મધ્યે તૃતીયઃ પ્રયાજ ઇટ્ શબ્દેન બહુવચનાન્તેનાભિધીયતે ।
તં તૃતીયં પ્રયોજમતિક્રમ્ય બર્હિર્નામકં ચતુર્થ પ્રયાજં હોતુમુપભૃત્સંજ્ઞકાયાં સ્ત્રુચિ સ્થિતં ઘૃતં જુહ્વામાનેતવ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તદેતદાનયનમુપભૃત્યાજ્યગ્રહણસ્ય ન પ્રયોજકમ્ ।
તથા હિ- જુહૂપભૃદ્ધ્રુવાસુ તિસૃષુ સ્ત્રુક્ષ્વાજ્યગ્રહણપ્રકારસ્તદ્વિનિયોગશ્ચૈવમામ્નાયતે- ચતુર્જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ, અષ્ટાવુપભૃતિ, ઽ ઽચતુઘ્રુવાયાં,ઽ યજ્જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ, પ્રયાજેભ્યસ્તત્ઽ ઽ યદુપભૃતિ પ્રયાજામુયાજેભ્યસ્તત્ઽ ઽસર્વસ્મૈ વા એતદ્યજ્ઞાય ગૃહ્યતે યદ્ધ્રુવાયામાજ્યમ્ઽ ઇતિ ।
તત્ર- જૌહવં કેવલપ્રયાજાર્થમ્ ।
ઔપભૃતં તુ પ્રયાજાનુયાજાર્થામિતિ પ્રયાજેષુ જૌહવમૌપભૃતં ચ વિકલ્પતે ।
તથા સતિ યદા જૌહવેન પ્રયાજા ઇજ્યન્તે તદાનીમૌપભૃતસ્યાઽનયનમેવ માસ્તિ, કુત આનયનસ્ય પ્રયોજકત્વમ્ ।
યદા ત્વૌપભૃતેન પ્રયાજહોમઃ, તદાનીમૌપભૃતસ્યર્ધ પઞ્ચપ્રયાજાર્થમ્, ઇતરદનુયાજાર્થમ્ ।
તયોઃ પ્રયાજસાધનમર્થ પ્રથમપ્રયાજકાલ એવ જુહ્વામાનીતમિતિ ન તસ્ય ચતુર્થપ્રયાજં પ્રતિ સમાનયનં વિધીયતે ।
યત્ત્વનુયાજાર્થમિતરદર્ધમુપભૃત્યવશિષ્ટમ્, તન્મધ્યે કિંચિચ્ચતુર્થપ્રયાજં પ્રતિ સમાનેતવ્યમ્ ।
તત્ત્વનુયાજૈરેવ પ્રયુક્તમિતિ ન તસ્યાઽનયનં પ્રયોજકમ્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- ઽયજ્જૌહવં તત્પ્રયાજત્રિતયાર્થમ્, યત્ત્વૌપભૃતં તદવશિષ્ટપ્રયાજદ્વયાર્થમનુયાજાર્થ ચઽ- ઇત્યેવં વાક્યદ્વયસ્ય વ્યવસ્થાયાં સંભવન્ત્યામષ્ટદોષગ્રસ્તો વિકલ્પો નાઽશ્રયિતું શક્યઃ ।
યદા જૌહવસ્વીકારઃ, તદાનીમૌપભૃતવાક્યસ્ય પ્રાપ્તં પ્રામાણ્યં પરિત્યજ્યેત, અપ્રાપ્તમપ્રામાણ્યં સ્વી ક્રિયેત, પુનરપિ કદાચિદૌપભૃતસ્વીકારે ત્યક્તં પ્રામાણ્યં સ્વીક્રિયેત, સ્વીકૃતમપ્રામાણ્યં પરિત્યજ્યેત, ઇત્યૌપભૃતવાક્યે ચત્વારો દોષઃ ।
જૌહવવાક્યે ઽપ્યેવં ચત્વારઃ, ઇત્યષ્ટૌ દોષાઃ ।
યથોક્તવ્યવસ્થા ચ ઽઅતિહાયેડઽ ઇતિવાક્યાદધ્યવસીયતે ।
તથા સત્યૌપભૃતસ્યાનુયાજા યથા પ્રયોજકાઃ, તથૈવ ચતુર્થપઞ્ચમપ્રયાજનિષ્પાદકમાનયનમપિ પ્રયોજકમેવ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.30-32 ॥
(ષોડશે- ઔપભૃતજૌહવયોઃ ક્રમેણોભયાનુભયાર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ 42-45)
તત્રોત્પત્તિર્ અવિભક્તા સ્યાત્ । જૈમ્_4,1.42 ।
તત્ર જૌહવમ્ અનુયાજપ્રતિષેધાર્થમ્ । જૈમ્_4,1.43 ।
ઔપભૃતં તથેતિ ચેત્ । જૈમ્_4,1.44 ।
સ્યાજ્ જુહૂપ્રતિષેધાન્ નિત્યાનુવાદઃ । જૈમ્_4,1.45 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.33-34
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
જુહૂપભૃદ્ધ્રુવાસ્વાજ્યં સર્વાર્થ વા વ્યવસ્થિતિઃ ।
સર્વાર્થમવિશેષાત્સ્યત્પ્રયાજાર્થ હિ જૌહવમ્

પ્રયાજાનુયાજહેતુઃ સ્યાદૌપભૃતભાજ્યકમ્ ।
ધ્રૌવમગ્ન્યાર્થમિત્યેષા વ્યવસ્થા વચનૈર્મતા

ઽચતુર્જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિઽ ઇત્યાદિષુ ગ્રહણવાક્યેષુ ઽએતદર્થમ્ઽ ઇતિ વિશેષનિયામકસ્યાશ્રવણાત્પાત્રત્રયગતમાજ્યં સર્વાર્થમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽયજ્જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ પ્રયાજેભ્યસ્તત્ઽ - ઇત્યાદિભિર્વાક્યૈર્વ્યવસ્થાવગમાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_4,1.33-34 ॥
(સપ્તદશે- ઉપભૃતિ દ્વિચતુર્ગૃહીતાચરણાધિકરણે સૂત્રાણિ 46-48)
તદષ્ટસંખ્યં શ્રવણાત્ । જૈમ્_4,1.46 ।
અનુગ્રહાચ્ ચ જૌહવસ્ય । જૈમ્_4,1.47 ।
દ્વયોસ્ તુ હેતુસામર્થયં શ્રવણં ચ સમાનયને । જૈમ્_4,1.48 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 4,1.35-36
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
અષ્ટાવુપભૃતીત્યત્ર કિમષ્ટૈકગ્રહે વિધિઃ ।
ચતુર્દ્વયગ્રહે વાઽદ્યઃ સ્યાદષ્ટશ્રુતિમુખ્યતઃ

ચતુર્ગૃહીતં હોમાઙ્ગં ફલવત્ત્વાન્ન બાધ્યતે ।
ચતુર્દ્વિત્વં લક્ષ્યતે ઽતઃ સહાનીત્યર્થયષ્ટતા