જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.8

શ્યેનયાગઃ સામવેદે સમામ્નાત ઇતિ તત્રત્યાઃ સર્વે પદાર્થા ઉદ્ગાત્રાનુષ્ઠેયાઃ, બહિષ્પવમાનાજ્યપૃષ્ઠાદિસ્તોત્રેષ્વિવોદ્ગાત્રત્વ સમાખ્યાયાઃ શ્યોને ઽપિ સમત્વાત્ ।
તથા- યજુર્વેદે સમામ્નાતો વાજપેયઃ સર્વો ઽપ્યધ્વર્યુણૈવાનુષ્ઠેયઃ ।
સમાખ્યાવશાત્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- શ્યેનવાજપેયૌ હિ જ્યોતિષ્ટોમવિકારૌ ।
તત્ર ચોદકસ્તત્તત્પદાર્થેસ્તૈસ્તૈઃ પુરુષૈરનુષ્ઠેયતયા સમર્પયતિ ।
અઙ્ગેષ્વતિદિષ્ટેષુ પષ્ચાત્સાઙ્ગપ્રધાનાનુષ્ઠાપકસ્ય પ્રયોગવચનસાય પ્રવૃત્તિઃ ।
પ્રયોગવચનાધીના તુ સમાખ્યાત્યન્તજઘન્યા ।
તતઃ પ્રબલચોદકવશાત્પ્રકૃતાવિવ નાનાવિધાઃ કર્તારઃ સ્વસ્વધર્મેષુ વ્યવતિષ્ઠન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,7.34-35 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીય જૈમિનીયન્યાયમાલવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ પાદઃ ।
(પ્રથમે ક્રયસ્ય સ્વામિકર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્- )
સ્વામિકર્મ પરિક્રયઃ કર્મણસ્ તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,8.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.1-2
અષ્ટમપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ-
દક્ષિણાદિપરિક્રીતિઋત્વિજઃ સ્વામિનો ઽથવા ।
પરિક્રયઃ સમાખ્યાનાદૃત્વિજઃ સ્યાદ્યથેતરત્

પરિક્રયાત્પુરાધ્વર્યુહોત્રાદીનામભાવતઃ ।
પરિક્રયણકર્તૃત્વં યજમાનસ્ય નર્ત્વિજઃ

દક્ષિણાદાનેન કર્મકરાઃ પરિક્રેતવ્યાઃ ।
તત્ર હવિસ્ત્યાગવ્યતિરિક્તં સર્વમાર્ત્વિવ્યમ્- ઇતિ નિર્ણીતમ્ ।
દક્ષિણા ચ દ્વાદશશતરૂપાધ્વર્યુવેદ ઉદ્ગાતૃવેદે ચ સમામ્નાતૈ ।
અન્વાહાર્યદક્ષિણાધ્વર્યુવેદે ।
તતઃ સમાખ્યયા પરિક્રતૃત્વમૃત્વિજઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઋત્વિજાં પરિક્રયણોત્તરકાલીનાનાં તત્કર્તૃત્વાસંભવેન યજમાનસ્યૈવ તત્કર્તૃત્વાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.1-2 ॥
(દ્વિતીયે વરદાનસ્યાધ્વર્યુકર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
વચનાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્ । જૈમ્_3,8.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.3
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ-
ઇષ્ટકાવરદાનં કિં સ્વામિનઃ સ્યાદુતર્ત્વિજઃ ।
સ્વામિનઃ પૂર્વવન્મૈવમધ્વર્યોર્વચનાદયમ્

ઽય એતામિષ્ટકામુપદધ્યાત્, સ ત્રીન્વારાન્દદ્યાત્ઽ ઇત્યુપધાતુરધ્વર્યોર્ગોત્રયદાનં વાચનિકમ્ ।
નહ્વસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ

(તૃતીયે વપનાદિસંસ્કારાણાં યાજમાનતાધિકરણે સૂત્રાણિ 3- 8)
સંસ્કારાસ્ તુ પુરુષસામર્થ્યે યથાવેદં કર્મવદ્વ્યવતિષ્ઠેરન્ । જૈમ્_3,8.3 ।
યાજમાનાસ્ તુ તત્પ્રધાનત્વાત્ કર્મવત્ । જૈમ્_3,8.4 ।
વ્યપદેશાચ્ ચ । જૈમ્_3,8.5 ।
ગુણત્વેન તસ્ય નિર્દેશઃ । જૈમ્_3,8.6 ।
ચોદનાં પ્રતિ ભાવાચ્ ચ । જૈમ્_3,8.7 ।
અતુલ્યત્વાદ્ અસમાનવિધાનાઃ સ્યુઃ । જૈમ્_3,8.8 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.4-5
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ-
સંસ્કારા વપનાદ્યાઃ કિમધ્વર્યોઃ સ્વામિનો ઽથવા ।
અધ્વર્યોસ્તત્ર શક્તત્વાત્તદ્વેદોક્તેશ્ચ તસ્ય તે

સંસ્કારૈર્યોગ્યતાં પ્રાપ્ય સ્વકાર્ય કર્તુમૃત્વિજઃ ।
ક્રીણાત્યતઃ ક્રિયા તેષાં સંસ્ક્રિયા યજમાનગા

ઽઆપ ઉન્દન્તુ જીવસેઽ ઇત્યાદ્યાઃ સંસ્કારમન્ત્રાઃ ।
તદ્વિધયશ્ચાધ્વર્યુવેદે સમામ્નાતાઃ- ઽકેશશ્મશ્રુ વપતેઽ,ઽનખાનિ નિકૃન્તતેઽ ઇતિ ।
શક્તશ્ચાધ્વર્યુર્વપનાદૌ ।
તસ્માત્- તસ્યાધ્વર્યોસ્તે વપનાદિસંસ્કારાઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વપનાદિસંસ્કારા યજમાનગતમાલિન્યમપનીય યાગયોગ્યતામુત્પાદયિતું ક્રિયન્તે ।
તથા ચ બ્રાહ્મણમ્- ઽકેશશ્મશ્રુ વપતે ।
મૃતા વા એષા ત્વગમેધ્યા યત્કેશશ્મશ્રુ ।
મુતામેવ ત્વચમમેધ્યામપહત્ય યજ્ઞિયો ભૂત્વા મેધમુપૈતિઽ ઇતિ ।
નહ્યધ્વયુવપનેન યજમાનગતા મૃતા ત્વગપૈતિ ।
યોગ્યસ્ય હિ કર્માધિકાર સતિ પશ્ચાત્પ્રયાસરૂપેષુ વ્યાપારેષુ સ્વયમશક્તઃ સન્કર્મકરાનૃત્વિજઃ પરિક્રીણાતિ ।
લોકે ઽપિ રોગિણઃ સ્વામિન ઔષધાદ્યાનયન એવ ભૃત્યો જીવિતદાનેન પરિક્રીયતે ।
ન તુ તદૌષધં ભૃત્યઃ સેવતે ।
તસ્માત્- ઇતરક્રિયર્ત્વિજામ્, સંસ્કારસ્તુ યજમાનસ્ય ।
ક્વચિત્તુ ।
વચનાદૃત્વિજામપિ સંસ્કારો ઽસ્તુ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.4-5 ॥
(ચતુર્થે તપસો યાજમાનતાધિકરણે સૂત્રાણિ 9-11)
તપશ્ ચ ફલસિદ્ધિત્વાલ્ લોકવત્ । જૈમ્_3,8.9 ।
વાક્યશેષશ્ ચ તદ્વત્ । જૈમ્_3,8.10 ।
વચનાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્ । જૈમ્_3,8.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.5*-6
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ-
નાશ્નાતિ દ્વયહમિત્યેતત્તપઃ કસ્ય તયોર્દ્વયોઃ ।
દુઃખત્વાદ્ભોક્તૃસંસ્કારાદધ્વર્યોર્યુજ્યતે તપઃ ॥ મ્જૈન્ય્_3,8.5* ॥
ફલાન્તરાયપાપસ્ય નાશકત્વેન સંસ્કૃતિઃ ।
લિઙ્ગાત્તપઃ સ્વામિગામિ સંસ્કારાન્તરવત્તતઃ

જ્યોતિષ્ઠોમે- ઽદ્વ્યહં નાશ્નાતિઽ ઽત્ર્યહં નાશ્નાતિઽઇત્યાદિનોક્તં તપો ઽઘ્વર્યોર્યુક્તમ્ ।
તસ્ય દુઃખાત્મકત્વેન પરિક્રીતપુરુષૈઃ કર્તુમુચિતત્વાત્ ।
દુઃખત્વાદેવ ફલભોક્તૃસંસ્કારત્વાભાવાદ્યજમાનસ્ય ન યુક્તમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ભાવિનઃ સુખરૂપસ્ય ફલસ્ય પ્રતિબન્ધકં દુઃખજનકં યત્પાપં તસ્ય નાશકત્વેન દુઃખરૂપસ્યાપિ તપસઃ સ્વામિસંસ્કારત્વસંભવાત્ ।
અસ્મિન્નર્થે વાક્યશેષગતં લિઙ્ગં કલ્પસૂત્રકારેણૈવમુદાહૃતમ્- ઽયદા વૈ દીક્ષિતઃ કૃશો ભવતિ, અથ મેધ્યો ભવતિ ।
યદાસ્મિન્નન્તર્ન કિંચન ભવતિ, અથ મેધ્યો ભવતિ ।
યદાસ્ય કૃષ્ણં ચક્ષુષોર્નશ્યતિ, અથ મેધ્યો ભવતિ ।
યદાસ્ય ત્વચાસ્થિ સંધીયતે, અથ મેધ્યો ભવતિ ।
પીત્વા દીક્ષતે, કૃશો યજતે ।
યદસ્યાઙ્ગાનાં મીયતે જુહોત્યેવ તદિતિ વિજ્ઞાયતેઽ ઇતિ ।
ન હિ દુઃખરૂપં તપો વિના દુઃખપ્રદં પાપં નશ્યતિ ।
યથા પાટનમન્તરેણ વિષવ્રણાનાં નોપશાન્તિઃ, તદ્વત્ ।
તસ્માત્- વપનાદિસંસ્કારવત્તપો ઽપિ યજમાનસ્યૈવ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.5-6 ॥
(પઞ્ચમે લોહિતોષ્ણીષતાદીનાં સર્વર્ત્વિર્ગ્ધમતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
ગુણત્વાચ્ ચ વેદેન ન વ્યવસ્થા સ્યાત્ । જૈમ્_3,8.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.7-8
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ-
હિરણ્યમાલિતાદ્યાસ્તુ સંસ્કારા વચનાન્મતાઃ ।
ઋત્વિજાં તે યથાખ્યાનં કર્તવ્યા નિખિલૈરુત

આદ્ય આખ્યાવશાન્મૈવં સર્વસંનિધિપાઠતઃ ।
પ્રતિમુખ્યં ગુણાવૃત્તેઃ કર્તવ્યા નિખિલૈરપિ

વાજપેયે શ્રૂયતે- ઽહિરણ્યમાલિન ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિઽ ઇતિ ।
શ્યેને શ્રૂયતે- ઽલોહિતોષ્ણીષા લોહિતવસના નિવીતા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિઽ ઇતિ ।
યદ્યપિ હિરણ્યમાલિત્વાદીનાં સંસ્કારત્વાદ્યજમાનવિષયત્વં પૂર્વન્યાયેન પ્રાપ્તમ્, તથાપિ વચનાદય મૃત્વિક્સંસ્કારઃ ।
તત્ર હિરણ્યમાલિત્વં યજુર્વેદોક્તત્વાદધ્વર્યૂણામેવ, લોહિતોષ્ણીષાદિકં સામવેદોક્તત્વાદુદ્ગાતૄણામેવ ઇતિ સમાખ્યાવશાદભ્યુપેયમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽહિરણ્યમાલિન ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિઽ ઇતિ સર્વેષામૃત્વિજાં સંનિધૌ પઠ્યમાનો હિરણ્યમાલિત્વસંસ્કારઃ સંનિધિના સમાખ્યાં બાધિત્વા સર્વૈરપ્યૃત્વિગ્ભિઃ સંબધ્યતે ।
કિંચ- સંરકાર્યત્વાદૃત્વિજાં પ્રાધાન્યે સતિ પ્રતિપ્રધાનં ગુણાવૃત્ત્યા સર્વેષામપ્યૃત્વિજાં હિરણ્યમાલિત્વાદિસંસ્કારો ઽભ્યુપતેવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.7-8 ॥
(ષષ્ઠે વૃષ્ટિકામનાયા યાજમાનતાધિકરણે સૂત્રે - 13-14)
તથા કામો ઽર્થસંયોગાત્ । જૈમ્_3,8.13 ।
વ્યપદેશાદ્ ઇતરેષાં સ્યાત્ । જૈમ્_3,8.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.9-10
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
વૃષ્ટિકામી સદો નીચૈર્મિનુયાદિતિ કામના ।
અધ્વર્યોઃ સ્વામિનો વાઽદ્યો વાક્યાન્માતુસ્તદુચ્યતે

પરસ્મૈપદતો ઽધ્વર્યુવ્યાપારસ્ય પરાર્થતા ।
પ્રતીતાતો વાક્યબાધે તપોવત્સ્વામિનો ઽસ્તુ તત્

જ્યોતિષ્ઠોમે શ્રૂયતે- ઽયદિ કામયેત- વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાત્- ઇતિ નીચૈઃ સદો મિનુયાત્ઽ ઇતિ ।
-યથા પુરસ્તાત્પશ્ચાચ્ચાવસ્થિતૌ હવિર્ધાનપ્રાચીનવંશાવુચ્ચૈઃ, તથા સદો નોચ્ચં, કિંતુ નીચૈઃ કાર્યમ્- ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર- વૃષ્ટિકામનાધ્વર્યોર્યુક્તા ।
ઽયઃ કામયેત્, સ મિનુયાત્ઽ ઇતિ વાક્યેન કામયિતૃમાત્રોરેકત્વાવગમાત્ ।
માતૃત્વં ચાધ્વર્યોરિત્યબિવાદમ્ ।
તસ્માત્- સ કામયિતા- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽમિનુયાત્ઽ ઇતિ પરસ્મૈપદેનાધ્વર્યુવ્યાપારફલસ્ય પરગામિતા પ્રતીયતે ।
તતો વૃષ્ટિલક્ષણફલસ્ય યજમાનગામિત્વાત્પરસ્મૈપદશ્રુત્યા વાક્યં બાધિત્વા કામસ્ય યજમાનકર્તૃકત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
- ઽયજમાનકામિતાં વૃષ્ટિં પર્જન્યઃ સંપાદયતુઽ ઇત્યેવ યો ઽધ્વર્યુઃ કામયતે, સ નીચૈર્મિનુયાત્, ઇતિ વાક્યં વ્યાખ્યેયમ્ ।
- ઽએવંવિદુદ્વાતાઽત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે, તમાગાયતિઽ ઇતિ ઋત્વિજો ઽપિ કામઃ- ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ તસ્મિન્નુદ્ગીથોપાસને વચનાદૃત્વિજો ઽપિ ફલમસ્તુ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.9-10 ॥
(સપ્તમે, આયુર્દા ઇત્યાદિમન્ત્રાણાં યાજમાનતાધિકરણે- સૂત્રે 15-16)
મન્ત્રાશ્ ચાકર્મકરણાસ્ તદ્વત્ । જૈમ્_3,8.15 ।
વિપ્રયોગે ચ દર્શનાત્ । જૈમ્_3,8.16 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.11
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
આયુર્દા ઇતિ મન્ત્રોક્તિઃ કસ્યાધ્વર્યોઃ સમાખ્યયા ।
તદ્બાધે લિઙ્ગતઃ સ્વામિગામિતા કામબન્મતા

ઇદમામ્નાયતે-ઽઆયુર્દા અગ્ને ઽસ્યાયુર્મે દેહિઽ ઇતિ ।
તસ્યૈતસ્ય મન્ત્રસ્ય પાઠો ઽધ્વર્યોર્યજમાનસ્ય વા -ઇત્યયં સંશયઃ ઽકસ્યઽ ઇત્યનેન પદેન સૂચિતઃ ।
અસ્મિન્મન્ત્રે ઽઆયુર્મે દેહિઽ ઇતિ ફલસ્ય સ્વાત્મસંબન્ધઃ પ્રતીયતે ।
સ ચ યજમાનસ્ય યુક્તઃ, નાધ્વર્યોઃ ।
તસ્માત્- કામવન્મન્ત્રો ઽપિ યાજમાનઃ

(અષ્ટમે દ્વ્યામ્નાતસ્યોભયપ્રયોજ્યતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
દ્વ્યામ્નાતેષૂભૌ દ્વ્યામ્નાનસ્યાર્થવત્ત્વાત્ । જૈમ્_3,8.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.12
અષ્ઠમાધિકરણમારચયતિ-
વાજસ્ય મેત્યમું બ્રૂયાદેકો દ્વૌ વા કૃતાર્થતઃ ।
એકઃ કાણ્ડદ્વયે પાઠાદધ્વર્યુસ્વામિનાવુભૌ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ- ઽવાજસ્ય મા પ્રસવેનઽ ઇત્યયં મન્ત્રો ઽધ્વર્યુકાણ્ડે યજમાનકાણ્ડે ચાઽમ્નાતઃ ।
તત્રૈકેન પઠિતે સતિ મન્ત્રસ્ય ચરિતાર્થત્વાદિતરસ્તં ન પઠેત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
કાણ્ડાન્તરપાઠવૈયર્ય્થપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદુભાભ્યાં પઠનીયઃ ।
તયોઃ પઠતોરાશયભેદો ઽસ્તિ ।
ઽઅનેન મન્ત્રેણ પ્રકાશિતમર્થમનુષ્ઠાસ્યામિઽ ઇત્યધ્વર્યુર્મનુતે ।
ઽઅત્ર ન પ્રમદિષ્યામિઽ ઇતિ યજમાનઃ

(નવમે- અભિજ્ઞસ્યૈવ વાચયિતવ્યતાધિકરણે સૂત્રમ્-)
જ્ઞાતે ચ વાચનં ન હ્ય્ અવિદ્વાન્ વિહિતો ઽસ્તિ । જૈમ્_3,8.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.13
નવમાધિકરણમારચયતિ-
વાચયેત્સ્વામિનં જ્ઞાજ્ઞૌ વાચમીયૌ જ્ઞ એવ વા ।
અવિશેષાદુભૌ જ્ઞસ્ય સ્વામિત્વાદ્વાચયેદમુમ્

વાજપેયે શ્રૂયતે-ઽકૢપ્તીર્યજમાનં વાચયતિઽ ઇતિ ।
ઽઆર્યુયજ્ઞેન કલ્પતામ્ઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ કૢપ્તયઃ ।
તત્ર- મન્ત્રતદર્થાભિજ્ઞમનભિજ્ઞં ચોભાવપિ વાચયેત્ ।
ઽવિદ્વાસં વાચયેત્ઽ ઇત્યેવં વિશેષસ્યાશ્રવણાત્ ।
અનભિજ્ઞં તદૈવ શિક્ષયિત્વાપિ વાચયિતું શક્યત્વાત્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અધ્યયનવિધિબલાદધીતવેદસ્ય વિદિતવેદાર્થસ્યૈવ યજમાનત્વાત્ ।
તસ્માત્- અભિજ્ઞમેવ વાચયેતુ

(દશમે દ્વાદશદ્વંદ્વાનામાધ્વર્યવત્વાધિકરણે સૂત્રે 19-20)
યાજમાને સમાખ્યાનાત્ કર્માણિ યાજમાનં સ્યુઃ । જૈમ્_3,8.19 ।
અધ્વર્યુર્ વા તદર્થો હિ ન્યાયપૂર્વે સમાખ્યાનમ્ । જૈમ્_3,8.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.14-15
દશમાધિકરણમારચયતિ-
વત્સં ચોપસૃજેત્તદ્વદુખાં ચાધિશ્રયોદિતિ ।
દ્વાદશદ્વંદ્વકર્મૈતત્સ્વામિનો વેતરસ્ય વા

આદ્યઃ પાઠાત્સ્વામિકાણ્ડે તાદર્થ્યેન પરિક્રયાત્ ।
મહાકાણ્ડોક્તિતો ઽન્ત્યો ઽસ્તુ દ્વંદ્વતૈવાત્ર કીર્ત્યતે

દર્શપૂર્ણમાસયોર્યાજમાને કાણ્ડે શ્રૂયતે- ઽદ્વાદશ દ્વંદ્વાનિ દર્શપૂર્ણમાસયોસ્તાનિ સંપાદ્યાનિ- ઇત્યાહુઃ- વત્સં ચોપાવસૃજતિ, ઉખાં ચાધિશ્રયતિઽ અયં ચ હન્તિ, દૃષદૌ ચ સમાહન્તિઽ ઇત્યાદિ ।
તત્ર- પલાશશાખયા વત્સાપાકરણમેકં કર્મ, દોહનેન સંપાદિતં ક્ષીરં ધારયિતું પિઠરસ્થાપનમપરં કર્મ, તદેતદુભવમેકં દ્વંદ્વમ્ ।
તથા વ્રીહીણામવઘાતઃ, દૃષદુપલયોઃ પાષાણાન્તરેણ સમાઘાતઃ, ઇત્યેતદુભયં દ્વિતીયં દ્વંદ્વમ્ ।
એવં દ્વાદશ કર્મદ્વંદ્વાન્યનુષ્ઠેયાન્યામ્નાતાનિ ।
તેષાં યાજમાને કાણ્ડે પઠિતત્વાત્સમાખ્યયા યજમાનેન તાન્યનુષ્ઠેયાનિ- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- યજમાનસ્ય યાનિ કાર્યાણિ, તાન્યનુષ્ઠાતુમેવ પરિક્રીતા ઋત્વિજઃ ।
કિંચ- યજુર્વેદે યાજમાનમિદમવાન્તર કાણ્ડમ્, મહાકાણ્ડં ત્વાધ્વર્યવમેવ ।
તત્રૈવૈતે વત્સાપાકરણાદયો ધર્મા આમ્નાતાઃ ।
તસ્માદર્ધ્વયુરેવ તાનનુતિષ્ઠેત્ ।
યાજમાને તુ કાણ્ડે ન યેવામનુષ્ઠાનપ્રકારશ્ચોદિતઃ, કિંતુ પરિગણનયા દ્વંદ્વતાસંપાદનમાત્રમામ્નાતમ્ ।
તેન યજમાનસ્તામાનુપૂર્વી મનસિ નિધાયાધ્વર્યોરનુષ્ઠાને પ્રમાદરાહિત્યમનુસંધાતું પ્રભવતિ ।
તસ્માદધ્વર્યોરેવાનુષ્ઠાનમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.14-15 ॥
(એકાદશે હોતુરાધ્વર્યવકરણાનુષ્ઠાતૃત્વાધિકરણે સૂત્રમ્- )
વિપ્રતિષેધે કરણઃ સમવાયવિશેષાદ્ ઇતરમ્ અન્યસ્ તેષાં યતો વિશેષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,8.21 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.16-17
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
યો હોતાધ્વર્યુરેવ સ્યાદિત્યાધ્વર્યવમાચરન્ ।
હૌત્રં કુર્યાન્ન વા ત્યાગહેત્વમાવાત્કરોતિ તત્

હોતૈકો યુગપત્કર્મદ્વયં કર્તુ નહિ પ્રભુઃ ।
ત્યજોચ્ચોદકતઃ પ્રાપ્તં હૌત્રં વાચનિકાર્યકૃત્

અગ્નીષોમીયવશૌ ઽપરિવીરસિઽ ઇત્યનેન કરણમન્ત્રેણાધ્વર્યુર્યૂપસ્ય રશનયા પરિષ્યાણં કરોતિ ।
તદાનીં ક્રિયમાણં તત્પરિવ્યણં હોતા ઽયુવા સુવાસાઃઽ- ઇત્યનેન મન્ત્રેણાનુવદતિ ।
તદેતદુભયં ચોદકપરમ્પરયા કુણ્ડપાયિનામયને પ્રાપ્તમ્ ।
તત્રાધ્વર્યોર્હોતુશ્ચ સમાસ આમ્નાતઃ- ઽયો હોતા સો ઽધ્વર્યુઃઽ ઇતિ ।
હોતારમનૂષ્ઠા ધ્વર્યુત્વવિધાનાદધ્વર્યુકાર્યે હોત્રાનુષ્ઠેયમ્ ।
તતઃ ઽપરિવીરસિઽ ઇત્યનેન કરણમન્ત્રેણ હોતા યૂપપરિવ્યાણં કુર્વીત ।
તદાનીં સ્વસ્ય ચોદકતઃ પ્રાપ્તં હૌત્રમપિ હોતા ન ત્યજેત્ ।
નહિ ત્યાગહેતું કંચિન્નિષેધં પશ્યામઃ ।
તસ્માત્ક્રિયમાણં તત્પરિવ્યાણં ઽયુવા સ્ત્રુષાસાઃઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ હોતાનુવદેત્- ઇતિ પ્રાપ્તે-
બ્રૂમઃ- દ્વયોરધ્વર્યુહોત્રોરુચિતં કર્મદ્વયમેકો હોતા યુગપત્કર્તુ ન શક્નોતિ ।
તતો ઽન્યતરસ્યાવશ્યંભાવિનિ ત્યાગે ચોદકતઃ પ્રાપ્તં હૌત્રમેવ ત્યજેત્ ।
આદ્વયવ તુ ઽયો હોતા સો ઽધ્વર્યુઃઽ ઇત્યનેન પ્રાપિતત્વાદનુષ્ઠેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.16-17 ॥
(દ્વાદશે પ્રોક્ષણ્યાસાદનાદીનામનાધ્વર્યવતાધિકરણે સૂત્રમ્- )
પ્રૈષેષુ ચ પરાધિકારાત્ । જૈમ્_3,8.22 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.18
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ -
પ્રોક્ષણ્યાસાદનં કુર્યાદધ્વર્યુરિતરો ઽથવા ।
આખ્યયાઽદ્યઃ સાદયેતિ પ્રેષિતો ઽન્યો ઽસ્તુ લિઙ્ગતઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ- પ્રોક્ષણીનાં કેનચિત્પાત્રેણ વેદ્યામાતાદનં શ્રુતમ્ ।
તદેતદ્યજુર્વેદોક્તત્વાદાધ્વર્યમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રૈષમન્ત્રવિરોધપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽપ્રોક્ષણીરાસાદય ।
ઇદ્માવર્હિરુપતાદવ ।
અગ્નીદગ્નીન્વિહર ।
વર્હિઃ સ્તૃણીહિઽ ઇત્યાદિષ્વાધ્વર્યવેષુ પ્રૈષમન્ત્રેષુ શ્રૂયમાણમાગ્નીંપ્રસંબોધનં મધ્યમપુરુષશ્ચાન્યેન તદનુષ્ઠાને સત્યુપપદ્યતે ।
તસ્માત્- નાઽધ્વર્થવમ્

(ત્રયોદશે પ્રૈષમન્ત્રાણામાધ્વર્યવત્વાધિકરણે સૂત્રે 23-24)
અધ્વર્યુસ્ તુ દર્શનાત્ । જૈમ્_3,8.23 ।
ગૌણો વા કર્મસામાન્યાત્ । જૈમ્_3,8.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.19
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
અગ્નીત્પ્રેષ્યદુતાધ્વર્યુરગ્નીદસ્ત્વવિરોધતઃ ।
આખ્યાવિરોધાદધ્વર્યુઃ પ્રૈષદ્વારાર્ઽથકૃદ્યતઃ

યથા પ્રોક્ષણીરાગ્નીધ્ર આસાદયતિ, તથા પ્રૈષમન્ત્રમપ્યાગ્નીધ્ર એવ પઠતુ ।
વિરોધાભાવાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
આધ્વર્યવસમાખ્યાયાઃ પૂર્વોદાહૃતસંબોધનમધ્યમપુરુષયોશ્ચ વિરોધાત્ ।
ન ચ - પ્રોક્ષણ્યાસાદનાદીનામ ધ્વર્યુકર્તૃકત્વાભાવે ઽપિ સમાખ્યાવિરોધસ્તદવસ્થઃ- ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રૈષદ્વારા પ્રયોજકકર્તૃત્વે ઽપિ તદવિરોધાત્ ।
તસ્માત્ - અધ્વર્યોરેવ પ્રૈષમન્ત્રઃ

(ચતુર્દશે -દ્ગકરણમન્ત્રેષુ સ્વામિફલસ્યાઽશાસિતવ્યતાધિકરણે (વર્ચોન્યાયે)દ્ઘસૂત્રાણિ -- 25-27)
ઋત્વિક્ ફલં કરણેષ્વ્ અર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,8.25 ।
સ્વામિનો વા તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,8.26 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_3,8.27 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.20
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ -
મમાગ્ન ઇતિ કસ્યાત્ર ફલં લિઙ્ગેન વક્તૃગમ્ ।
શ્રુત્યા સ્વામિનિ ન ક્રીતે લિઙ્ગં તત્રોપચર્યતામ્

ઽમમાગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વસ્તુઽ ઇત્યયમાહવનીયસ્યાન્વાધાને કરણભૂતો મન્ત્રો ઽધ્વ- ।
ર્પુણા પઠ્યતે ।
ઽવિશિષ્ટં હવનં યેષાં યજ્ઞાનાં તે વિહવાસ્તેષુ વર્ચસ્તેજસોપલક્ષિતં યત્ફલં તન્મમાસ્તુઽ ઇત્યનેન લિઙ્ગેન મન્ત્રમુચ્ચારયિતુરધ્વર્યોસ્તત્ફલમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાત્મનેપદશ્રુત્યા સાઙ્ગપ્રધાનફલસ્ય યજમાનગામિત્વં પ્રતીયતે ।
ન ચ પરિક્રીતસ્યાધ્વર્યોર્દક્ષિણાતિક્તફલસંબન્ધો ન્યાય્યઃ ।
તસ્માત્- શ્રુતિન્યાયાભ્યાં વિરુદ્ધં તલ્લિઙ્ગં યજમાનપરત્વેનોપચરણીયમ્ ।
ઽમદીયયજમાનસ્ય તદ્વર્ચો ઽસ્તુઽ ઇતિ હ્યુપચારઃ ।
તસ્માત્- યજમાનેન પાઠ્યેષુ ઽઆયુર્દા અગ્ને ઽસ્યાયુર્મે દેહિઽ ઇત્યાદિષુ ક્રિયમાણાનુવાદિષુ પ્રત્યગાશીર્મન્ત્રેષુ શ્રુતં ફલં યથા યાજમાનમ્, તથૈવાધ્વર્યુણા પાઠ્યેષુ કરણમન્ત્રેષુ શ્રુતમપિ ફલં યાજમાનમેવ

(પઞ્ચદશે કરણમન્ત્રેષુ કર્માર્થફલસ્યર્ત્વિગ્ધર્મતાધિકરણે સૂત્રમ્ - )
કર્માર્થં તુ ફલં તેષાં સ્વામિનં પ્રત્યર્થવત્ત્વાત્ । જૈમ્_3,8.28 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.21
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ -
મા મા સંતાપ્તમિત્યેતત્કસ્મિન્સ્વામિનિ પૂર્વવત્ ।
અધ્વર્યાવસ્તુ તત્તેન સ્વામિકર્મોપયોગતઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોરાઘારહોમાર્થમાજ્યપૂર્ણૌ સ્ત્રુક્સ્ત્રુવૌ ગૃહીત્વા નાભિસમીપે હસ્તેન ધારયતે ।
તત્રાયં કરણમન્ત્રો ઽધ્વર્યુણા પઠ્યતે - ઽઅગ્નાવિષ્ણૂ મા વામવક્રમિવં વિજિહાથાં મા મા સંતાપ્તં લોકં મે લોકકૃતૌ કુણુતમ્ઽ ઇતિ ।
ઽભો સ્ત્રુક્સ્ત્રુવરૂપાવગ્નાવિષ્ણૂ યુવાં નાભિદેશે ધારયન્નહમધ્વર્યુર્મા વામવક્રમિષં યુવયોરતિક્રમં ન કૃતવાનસ્મિ ।
યુવાં ચ મત્તો વિયુક્તૌ મા ભવતમ્ ।
તતો માં દેહધારિણં મા સંતાપ્તં મમ દેહે સંતાપં જ્વરાદિરૂપં મા કુરુતમ્ ।
સ્થાનકૃતૌ યુવામાઘારહોમાય સ્થાનં કુરુતમ્ઽ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર પૂર્વોક્તવર્ચોન્યાયેન સંતાપાભાવો ઽપિ યજમાનસ્યૈવ, ન ત્વધ્વર્યોઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અધ્વર્યાવસંતપ્તે સત્યવિઘ્નેન સ્વામિનઃ કર્મ સમાપ્યતે ।
તસ્માત્ - અધ્વયુર્ગતો ઽપિ સંતાપાભાવો યજમાનસ્યૈવ ફલમ્ - ઇતિ નાત્ર મચ્છબ્દસ્યોપચારઃ

(ષોડશે ભદ્રમિત્યસ્યોભયગામિતાધિકરણે સૂત્રમ્- )
વ્યપદેશાચ્ ચ । જૈમ્_3,8.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.22
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
ભદ્રં તન્નૌ સહેત્યેતત્કસ્મિન્સ્વામિનિ યુજ્યતે ।
દ્વિત્વશ્રુત્યા દ્વયોરેતદધ્વર્યુયજમાનયોઃ

જ્યોતિષ્ટોમે હવિર્ધાનમણ્ડપે સોમાભિષવાધારયોઃ ફલકયોરધસ્તાચ્ચતસૃષ્વાગ્નેય્યાદિવિદિક્ષુ ચત્વાર ઉપરવનામકા ગર્તા અરત્નિમાત્રખાતા અધોભાગે પરસ્પરં મિલિતા ઊર્ધ્વભાગે પરસ્પરં પ્રાદેશમાત્રવ્યવહિતા વર્તન્તે ।
તેષ્વેકસ્મિન્નુપરવે યજમાનો દક્ષિણહસ્તં પ્રસારયતિ, તથૈવાધ્વર્યુરન્યસ્મિન્સ્વહસ્તં પ્રસાર્યાધસ્તાદ્યજમાનહસ્તં ગૃહ્ણાતિ ।
તદા યજમાનઃ ઽકિમત્રઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ફલં પૃચ્છતિ ।
અધ્વર્યુશ્ચ ઽભદ્રમ્-ઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણોત્તરં બ્રૂતે ।
તતો યજમાનઃ ઽતન્નૌ સહ - ઽ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ તત્ફલં સ્વકીયત્વેન સ્વી કરોતિ ।
તસ્માત્- યજમાનસ્યૈવ તત્ -
ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽનૌઽ ઇત્યનેન દ્વિવચનેન, ઽસહઽ ઇત્યનેન ચોભયગામિતયૈવ સ્વીકારાત્

(સપ્તદશે દ્રવ્યસંસ્કારસ્યાઙ્ગપ્રધાનાર્થતાધિકરણે સૂત્રે - 30-31)
દ્રવ્યસંસ્કારઃ પ્રકારણાવિશેષાત્ સર્વકર્મણામ્ । જૈમ્_3,8.30 ।
નિર્દેશાત્ તુ વિકૃતાવ્ અપૂર્વસ્યાનધિકારઃ । જૈમ્_3,8.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.23-24
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ-
ધર્માણાં પ્રકૃતિસ્થાનાં વિકૃતાવતિદેશતઃ ।
પ્રાપ્તિર્વિશેષતો વાઽદ્યો વિશેષસ્યાનિરૂપણાત્

પ્રકૃતૌ કાર્યકૃદ્ધર્મા વિકૃતૌ સ્યુર્ન ચેતરે ।
યૂપાવટાસ્તૃતિઃ કાર્ય ન હિ પ્રાકૃતબર્હિષઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોર્વેદિધર્મા બર્હિર્ર્ધમાશ્ચ હવિરાસાદનાદયો ઽઙ્ગપ્રધાનાર્થા ઇતિ પૂર્વત્ર નિર્ણીતમ્ ।
તે ચ ધર્મા વિકૃતાવતિદ્દિશ્યમાના નિયામકાભાવાત્સર્વે ઽપ્યતિદિશ્યન્તામ્- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- કાર્યમત્ર નિયામકમ્ ।
પ્રકૃતૌ હિ હવિરાસાદનં વેદિકાર્યમ્ ।
તચ્ચ વિકૃતાવપિ પ્રાપ્યમાણં સ્વસિદ્ધયેખનનાદીન્વેદિધર્માન્પ્રાપયતિ ।
યૂપાવટાસ્તરણરૂપં તુ કાર્ય ન પ્રકૃતાવસ્તિ ।
દર્શપૂર્ણમાસયોર્યૂપાવટાભાવાત્ ।
તર્ચ્ચઽઽસ્તરણકાર્યે વિકૃતૌ વિધીયમાનમપ્યપ્રાકૃતકાર્યતયા પ્રાકૃતાલ્લંવનાદીન્વર્હિઃ સંસ્કારાન્ન પ્રાપયન્તિ ।
તસ્માત્પ્રકૃતિગતાઃ કાર્યકૃદ્ધર્મા એવ વિકૃતૌ પ્રાપ્યન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.23-24 ॥
(અષ્ટાદશે પવિત્રસ્ય પરિભોજનીયબર્હિષા કર્તવ્યતાધિકરણે સૂત્રમ્)
વિરોધે ચ શ્રુતિવિશેષાદ્ અવ્યક્તઃ શેષે । જૈમ્_3,8.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.25
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ -
યદ્વર્હિસ્તત્પવિત્રાર્થ ન વાઽદ્યસ્તસ્ય સંભવાત્ ।
સંસ્કૃતં સ્તરણે ક્ષીણં પવિત્રં ત્વન્યતો ભવેત્

દર્શપૂર્ણમાસયોરામનન્તિ- ઽસમાવપ્રચ્છિન્નાગ્નૌ દર્મૌ પ્રાદેશમાત્રૌ પવિત્રે કરોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર- યદેતદ્વેદિસ્તરણાર્થ લવનસંસ્કૃતં બર્હિઃ, તેન પવિત્રસંભવાદાસ્તરણવત્પવિત્રમપિ બર્હિપઃ કાર્યમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
આસ્તરણ એવ સંસ્કૃતસ્ય સર્વસ્ય બર્હિષ ઉપક્ષીણત્વાત્ ।
ન હિ ઽવેદિં સ્તૃણાતિઽ ઇતિ વિહિતસ્ય સ્તરણસ્યાકસ્માદ્બર્હિરેકદેશે સંકોચો યુક્તઃ ।
તસ્માત્- યથા યૂપાવટમસંસ્કૃતેન બર્હિષા સ્તૃણાતિ, તથા પવિત્રનિષ્પત્તિરપિ શાસ્ત્રીયલવનાદિસંસ્કારરહિતૈઃ પરિભોજનીયનામકૈર્દર્ભેઃ સંપાદનીયા

(એકોનવિંશે પ્રાકૃતપુરોડાશાદીનાં નિધાનાધિકરણે સૂત્રમ્)
અપનયસ્ ત્વ્ એકદેશસ્ય વિદ્યમાનસંયોગાત્ । જૈમ્_3,8.33 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.26-27
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ-
પુરોડાશસ્ય શકલમૈન્દ્રવાયવપાત્રકે ।
અવદધ્યાત્પુરોડાશો નવો ઽથ સવનીયકઃ

સિદ્ધસ્ય યજનાર્તત્વાન્નવં સંપાદ્ય તત્ક્રિયા ।
સવનીયેન તત્કાર્યે સંસ્કાર્યત્વાદ્દ્વિતીયયા

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઽપુરોડાશશકલમૈન્દ્રવાયવસ્ય પાત્રે નિદધાતિઽ ઇતિ ।
તત્ર- સ્ત્રવનીયપુરોડાશસ્ય શકલં યદ્યપિ નિષ્પન્નમ્, તથાપિ તસ્ય યજમાર્થત્વેન સંસ્કૃતબર્હિર્બદુપક્ષયાન્નૂતનં કંચિત્પુરોડાશં સંપાદ્ય તદીયશફલસ્યૈન્દ્રવાયવપાત્રપ્રક્ષેપક્રિયા કર્તવ્યા - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સવનીયપુરોડાશશકલેનૈતન્નિધાનં કર્તવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
સંસ્કાર્યત્વાત્ ।
ઽશકલં નિદધાતિઽ ઇતિ દ્વિતીયયા સંસ્કાર્યત્વં ગમ્યતે ।
ઇષ્ટશિષ્ટસ્ય હિ પ્રતિપત્તિરૂપઃ સંસ્કારઃ ।
ન ચાત્ર કૃત્સ્નં યજનાર્થમ્ ।
અવદાનસ્યેયત્તપાપુરોડાશભાગસ્યાવશેષિતત્વાત્ ।
યથાત્ર પૂર્વસિદ્ધપુરોડાશશકલમ્, તથાઽધાના આશ્ચિનપાત્રેઽ ઽપયસ્યાં મૈત્રાવરુણપાત્રેઽ ઇત્યત્રાપિ પૂર્વશેષસ્યૈવ પ્રક્ષેપઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.26-27 ॥
(વિંશે તામ્યેષ્ટિપૂપાંશુત્વધર્મસ્ય પ્રધાનાર્થતાધિકરણે સૂત્રે -34-35)
વિકૃતૌ સર્વાર્થઃ શેષઃ પ્રકૃતિત્વાત્ । જૈમ્_3,8.34 ।
મુખ્યાર્થો વાઙ્ગસ્યાચોદિતત્વાત્ । જૈમ્_3,8.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.28-29
વિંશાધિકરણમારચયતિ -
કામ્યા ઉપાંશુ યષ્ઠવ્યાઃ કિં તદઙ્ગપ્રધાનયોઃ ।
પ્રધાન એવ વા નાત્ર વિશેષોક્તિરતો દ્વયોઃ

મુખ્યાનામેવ કામ્યત્વાત્તેષ્વેવ પરિચોદના ।
અઙ્ગાનામતથાભાવાદુપાંશુત્વં પ્રધાનગમ્

ઇદમામ્નાયતે - ઽયજ્ઞાથર્વણં વૈ કામ્યા ઇષ્ટયઃ, તા ઉપાંશુ ષષ્ટવ્યાઃઽ ઇતિ ।
અથર્વવેદોક્તકર્મવદ્યજ્ઞેષુ કામ્યા ઇષ્ટયો ગોમ્યાઃ ।
તસ્માત્તાસામુપાંશુત્વં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
યથા વેદિધર્માણાં બર્હિર્ર્ધમાણાં ચાઙ્ગપ્રધાનયોઃ સમાનો વિધિઃ, તથોપાંશુત્વસ્યાપિ ।
નહ્યત્ર કશ્ચિદ્વિશેષ આમ્નાતઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
કામ્યત્વસ્યૈવાત્ર વિશેષનિયામેકત્વાત્ ।
ન ત્વઙ્ગાનાં કામ્યત્વમસ્તિ ।
કરણપૌષ્કલ્યસંપાદકાનાં તેષાં ફલે સાક્ષાત્સંબન્ધાભાવાત્ ।
તતઃ- સાક્ષાત્ફલસાધને પ્રધાન એવોપાંશુત્વમ્ ।
અઙ્ગેષુ તુ તત્તદ્વેદાનુસારેણ ધ્વનિવિશેષઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.28-29 ॥
(એકવિંશે શ્યેનાઙ્ગાનાં નવનીતાજ્યતાધિકરણે સૂત્રાણિ 36-38)
સંનિધાનાવિશેષાદ્ અસંભવે તદઙ્ગાનામ્ । જૈમ્_3,8.36 ।
આધાને ઽપિ તથેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,8.37 ।
નાપ્રકરણત્વાદ્ અઙ્ગસ્યાતન્નિમિત્તત્વાત્ । જૈમ્_3,8.38 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.30-31
એકવિંશાધિકરણમારચયતિ -
નવનીતં શ્યેન આજ્યં મુખ્યે ઽઙ્ગે વાસ્તુ મુખ્યગમ્ ।
વિધેયમાજ્યમપ્રપ્તં દૃતિસ્થનવનીતકમ્

મુખ્યઃ સોમવિકારો ઽઙ્ગે ચોદકપ્રાપ્તમાજ્યકમ્ ।
અનૂદ્ય દૃતિસંસ્થાનં નવનીતગુણો વિધિઃ

શ્યેને શ્રૂયતે - ઽદૃતિનવનીતમાજ્યં ભવતિઽ ઇતિ ।
દૃતૌ ચિરં સંગૃહીતં નવનીતં યસ્યાઽજ્યસ્ય પ્રકૃતિદ્રવ્યં તદેતદીદૃશમાજ્યં માનાન્તરેણ પૂર્વમપ્રાપ્તત્વાત્પ્રધાનકર્મણિ વિધેયમ્- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રધાનશ્યેનસ્ય સોમયાગવિકારત્વેનાઽજ્યાપેક્ષાયા અભાવાત્ ।
અઙ્ગેષ્વિષ્ટિવિશેષેષુ ચોદકપ્રાપ્તસ્યાઽજ્યસ્ય પ્રકૃતિદ્રવ્યત્વેન યથોક્તનવનીતગુણો વિધીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,8.30-31 ॥
(દ્વાવિંશે સર્વશ્યેનાઙ્ગાનાં નવનીતાજ્યતાધિકરણે સૂત્રાણિ 39-41)
તત્કાલે વા લિઙ્ગદર્શનાત્ । જૈમ્_3,8.39 ।
સર્વેષાં વાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,8.40 ।
ન્યાયોક્તે લિઙ્ગદર્શનમ્ । જૈમ્_3,8.41 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.32
દ્વાવિંશાધિકરણમારચયતિ-
સુત્યાકાલગતાઙ્ગેષુ ગુણઃ સર્વેષુ વોદિતઃ ।
આદ્યો વૈશેષિકાઙ્ગત્વાદ્વાક્યાત્સર્વાઙ્ગસંગતિઃ

યો ઽયં શ્યેનસ્યાઙ્ગેષુ દૃતિનવનીતત્વગુણો વિહિતઃ સો ઽયં સુત્યાકાલીનેષ્વેવ સવનીયપશુતત્પુરોડાશરૂપેષ્વઙ્ગેષુ, ન તુ કાલાન્તરવર્તિદીક્ષણીયાદ્યઙ્ગેષુ ।
વિમતો ગુણઃ સુત્યાકાલીનાઙ્ગમાત્રગઃ, શ્યેનવૈશેષિકત્વાત્, પશુસાહિત્યવત્ ।
યથા ઽસહ પશૂનાલભતેઽ ઇતિ વિહિતં પશુસાહિત્યં શ્યેન એવ વિશેષત્વેનોચ્યમાનં સુત્યાકાલીનેષ્વેવ સવનીયપશુષ્વવસ્થિતમ્, તથા - નવનીતમપિ- ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ઽયદાજ્યં તદ્દૃતિનવનીતમ્ઽ ઇતિવાક્યેન સર્વાઙ્ગતાજ્યવિષયત્વપ્રતીતાવનુમાનં કાલાત્યયાપદિષ્ટમ્ ।
તસ્માત્- સર્વેષ્વઙ્ગેષુ તન્નવનીતમ્

(ત્રયોવિંશે સવનીયાનાં માંસમયતાધિકરણે સૂત્રાણિ 42-44)
માંસં તુ સવનીયાનાં ચોદનાવિશેષાત્ । જૈમ્_3,8.42 ।
ભક્તિર્ અસંનિધાવન્યાય્યેતિ ચેત્ । જૈમ્_3,8.43 ।
સ્યાત્ પ્રકૃતિલિઙ્ગાદ્ વૈરાજવત્ । જૈમ્_3,8.44 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,8.33-34
ત્રયોવિંશાધિકરણમારચયતિ -
શાક્યાયને પુરોડાશાસ્તરસા ઇતિ માંસતા ।
સર્વત્ર સવનીયે વા સર્વત્ર નવનીતવત્

તરસાઃ સવનીયાઃ સ્યુરિતિ તત્સંનિધિઃ શ્રુતઃ ।
પુરોડાશસ્ય માંસત્વં તેષ્વેવાતો નિયમ્યતે