જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 3.2

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - ઽઆગ્નેયં ચતુર્ધા કરોતિઽ ઇતિ ।
તત્ર -આગ્નેયવદૈન્દ્રાગ્નાગ્નીષોમીયયોરપિ પુરોડાશયોરગ્નિસંબન્ધાદાગ્નેયશબ્દેન પુરોડાશત્રયયુપલક્ષ્યતે ।
તતસ્ત્રયાણાં શેષઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નહિ ઽઆગ્નેયઃઽ ઇત્યયર્ં તદ્ધતઃ સંબન્ધમાત્રે વિહિતઃ, કિંતુ દ્દેવતાસંબન્ધે ।
આગ્નિશ્ચ કેવલો દ્વિદૈવત્યયોઃ પુરોડાશયોર્ન દેવતા ।
તતો દ્દેવતૈકદેશેન કૃત્સ્નદેવતોપલક્ષણત્વાદાગ્નેયત્વં તયોર્ન મુખ્યમિતિ મુખ્ય એવાઽગ્નેયે ચતુર્ધાકરણં વ્યવતિષ્ઠતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,1.34-36 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ
અથ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
અર્થાભિધાનસામર્થ્યાન્ મન્ત્રેષુ શેષભાવઃ સ્યાત્ તસ્માદ્ ઉત્પત્તિસમ્બન્ધો ઽર્થેન નિત્યસંયોગાત્ । જૈમ્_3,2.1 ।
સંસ્કારકત્વાદ્ અચોદિતેન સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.1-2
દ્વિતીયપાદે પ્રથમાધિકરણમારચયતિ -
દેવોપસદનં બર્હિર્દામિગીર્મુખ્યગૌણયોઃ ।
તલ્લિઙ્ગમર્થયોર્મન્ત્રં નિયુઙ્ક્તે મુખ્ય એવ વા

શબ્દાર્થત્વાદ્દ્વયોસ્તત્ર યુજ્યતે વિનિયોજનમ્ ।
પ્રથમાવગતત્વેન મુખ્યે તદ્વિનિયમ્યતે

"બર્હિર્દેવસદનં દામિઽ ઇતિ લવનપ્રકાશકો મન્ત્ર આમ્નાતઃ ।
તત્ર - લવનપ્રકાશનસામર્થ્યલક્ષણેન લિઙ્ગેનાયં મન્ત્રો લવનક્રિયાયાં વિનિયુજ્યતે ।
લવિતવ્યં ચ બર્હિર્દ્વિવિધમ્ - મુખ્યં ગૌણં ચ ।
મુખ્યં - કુશકાશાદિદશવિધદર્ભરૂપમ્ ।
ગૌણં તુ -તત્સદૃશં તૃણાન્તરમ્ ।
તસ્મિન્બર્હિઃશબ્દસ્ય માણવકે ઽગ્નિશબ્દવદ્ગુણયોગેન પ્રવૃત્તત્વાત્ ।
તથા સતિ મુખ્યવદ્ગૌણસ્યાપિ શબ્દાર્થત્વેન દર્ભસ્ય તૃણાન્તરસ્ય ચ લવને મન્ત્રવિનિયોગઃ- ઇતિ - પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- મુખ્યસ્ય શીઘ્રપ્રતીતત્વેન મુખ્યે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચરિતાર્થ લિઙ્ગં વિલમ્બપ્રતીતતયા ગૌણપ્રતીક્ષાં ન કરોતિ ।
તસ્માત્ - મુખ્યસ્યૈવ લવને મન્ત્રો નિયમ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.1-2 ॥
(દ્વિતીયે (ઐન્દ્રીન્યાયે) ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યે વિનિયોગાધિકરણે સૂત્રે 3-4) ।
વચનાત્ ત્વ્ અયથાર્થમ્ ઐન્દ્રી સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.3 ।
ગુણાદ્ વાપ્ય્ અભિધાનં સ્યાત્ સમ્બન્ધસ્યાશાસ્ત્રહેતુત્વાત્ । જૈમ્_3,2.4 ।
દ્વતીયાધિકરણમારચયતિ -
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.3-4
ઐન્દ્ર્યા નિવેશનેત્યગ્નિં ગાર્હપત્યં ભજેદિતિ ।
પ્રકાશ્યે મુખ્ય ઇન્દ્રે વા ગૌણે મુખ્યે ઽસ્તુ પૂર્વવત્

એકસ્ય ગૌણતાધ્નૌવ્યે મન્ત્રસ્યૈવાનુવાદતઃ ।
ગૌણતાતો ઽગ્ન્યુપસ્થાને મન્ત્રઃ શ્રુત્યા નિયુજ્યતે

અગ્નિચયને - ઽનિવેશનઃ સંગમનઃઽ- ઇત્યાદિકા કાચિદૈન્દ્રી સમામ્નાતા ।
તસ્યા ઉત્તરાર્ધે ઽઇન્દ્રો ન તસ્થૌઽ ઇતિ પઠ્યમાનત્વાત્ ।
તન્મન્ત્રવિષયં બ્રાહ્મણં ચૈવમામ્નાયતે - ઽનિવેશનઃ સંગમનો વસૂનામિત્યૈન્દ્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠતેઽ ઇતિ ।
એતેન બ્રાહ્મણેન ગાર્હપત્યોપસ્થાને વિનિયુજ્યમાનો મન્ત્રોર્ઽથે પ્રકાશયન્મુખ્યમિન્દ્રં પ્રકાશયતિ ।
મુખ્યશ્ચેન્દ્રઃ સ્વર્ગાધિપતિઃ સહસ્ત્રાક્ષઃ ।
તત્રેન્દ્રશબ્દસ્ય રૂઢત્વાત્ ।
ગૌણસ્ત્વિન્દ્રો ગાર્હપત્યઃ ।
તસ્યૈશ્વર્યે ગુણયોગન યજ્ઞસાધનત્વેન વા મુખ્યેન્દ્રસદૃશત્વાત્ ।
તત્ર પૂર્વાન્યાયેન શીઘ્રપ્રતીત્યા મુખ્યેન્દ્ર મન્ત્રેણ પ્રકાશિતે સતિ મન્ત્રબ્રાહ્મણયોર્વિસંવાદં વારયિતું ગાર્હપત્યશબ્દેન મુખ્યેન્દ્રો ગાર્હપત્યસમીપદેશો વા લક્ષણીયઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઇન્દ્રગાહર્પત્યશબ્દયોરન્યતસ્ય ગૌણત્વે ઽવશ્યંભાવિનિ સતિ બ્રાહ્મણવાક્યસ્ય વિધાયકત્વાદપ્રાપ્તાર્થત્વેન વિધૌ લક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્પ્રાપ્તાર્થત્વેનાનુવાદકો મન્ત્ર એવેન્દ્રશબ્દેન વહ્નિં લક્ષયિષ્યતિ ।
તતો ગાર્હપત્યપ્રકાશને સમર્થમેવ મન્ત્રમ્ ઽઐન્દ્ર્યાઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુતિર્ગાર્હપત્યોપસ્થાને વિનિયુઙ્ક્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.3-4 ॥
(તૃતીયે, આહ્વાનવિનિયોગાધિકરણે સૂત્રાણિ 4-9) ।
તથાહવાનમ્ અપીતિ ચેત્ । જૈમ્_3,2.5 ।
નકાલવિધિશ્ ચોદિતત્વાત્ । જૈમ્_3,2.6 ।
ગુણાભાવાત્ । જૈમ્_3,2.7 ।
લિઙ્ગાચ્ ચ । જૈમ્_3,2.8 ।
વિધિકોપશ્ ચોપદેશે સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.9 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.5-8
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ -
હવિષ્કૃદેહીત્યામન્ત્ર્ય ત્રિરવઘ્નન્સમાહ્વયેત્ ।
વિનિયોગો ઽવઘાતે સ્યાદાહ્વાને વાવઘાતકે

ઐન્દ્રીવન્માન્ત્રમાહ્વાનં ગૌણં હન્તિર્વૃથાન્યથા ।
પાઠેન પ્રાપિતં ત્રિત્વં હ્વયતેરુપચારગીઃ

ત્રિરભ્યાસો વિધાતવ્યો નિત્યપ્રાપ્તેરભાવતઃ ।
હન્તિના લક્ષ્યતે કાલઃ પ્રાપ્તો ઽસૌ હ્વયતિસ્તથા

વિનિયોગે વાક્યભેદો લિઙ્ગાદાહ્વાનશેષતા ।
નૈન્દ્રીન્યાયઃ શ્રુત્યભાવાદ્બર્હિર્ન્યાયેન મુખ્યગઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - ઽહવિષ્કૃદેહીતિ ત્રિરવઘ્નન્નાહ્વયતિઽ ઇતિ ।
દેવાનામર્થે યા હવિઃ સંપાદયતિ સા હવિષ્કૃત્ ।
તામેનાં સંબોધ્યાધ્વર્યુઃ ઽએહિઽ ઇતિ બ્રૂતે ।
તથા ચાયં મન્ત્રો બ્રાહ્મણેન વ્યાખ્યાયતે - ઽહવિષ્કૃદેહીત્યાહ યા એવ દેવાનાં હવિષ્કૃતસ્તાનાહ્વયતિ ઽ ઇતિ ।
તમિમં મન્ત્રમુચ્ચાર્યાધ્વર્યુસ્ત્રિવારમવઘાતં કુર્વન્નાહ્વયતીત્યર્થઃ ।
અનેન વાક્યેન મન્ત્રો ઽવઘાતે વિનિયુજ્યતે ।
નનુ -આહ્વાને સમર્થઃ, ન ત્વવઘાતે - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાવઘાતલક્ષકત્વાત્ ।
યથા પૂર્વોદાષ્ટ્તાયા મૈચ્યામુચીન્દ્વશબ્દો ગૌણઃ, તદ્વત્ ઽએહિઽ ઇતિ પદં મન્ત્રગતત્વેનાવઘાતે ગૌણં ભવિવ્યતિ ।
અન્યથા મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરાહ્વાનપરત્વાચ્છ્રૂયમાણમ્ ઽઅવઘ્નન્ઽ ઇતિ પદમનર્થકં સ્યાત્ ।
પ્રાપ્તમવઘાતમુદ્દિશ્ય મન્ત્રસ્ય ત્રિત્વસ્ય ચ વિધૌ વાક્યભેદઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ત્રિત્વસ્ય પ્રાપ્તત્વેનાનુવાદકત્વાત્ ।
કસ્યાંચિચ્છાખાયામયં મન્ત્રો મન્ત્રકાણ્ડે ત્રિવારમભ્યસ્યાઽમ્નાતઃ ।
આહ્વયતિપદં તુ ઽએહિઽ ઇતિવદવઘાતપરતયોપચરણીયમ્-ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ત્રિરભ્યાસસ્ય નિત્યવત્પ્રાપ્તિઃ પાઠમાત્રેણ ન સિધ્યતિ ।
કસ્યાંચિચ્છાલાયાં દ્વિઃપાઠાત્ ।
કસ્યાંચિત્સકૃત્પાઠાત્ ।
અતો ઽસૌ નિત્યવદ્વિધીયતે ।
ન ચ ઽઅવત્રન્ઽ ઇત્યસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ।
તસ્ય કાલલક્ષકત્વાત્ ।
કાલસ્યાપિ વિધૌ વાક્યભેદઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન હ્યવઘાતે સહાયહ્વાનમન્યસ્મિન્કાલે ભવતિ ।
તતોર્ઽથપ્રાપ્તઃ કાલઃ ।
આહ્વાનમપિ મન્ત્રસામર્થ્યાદેવ પ્રાપ્તત્વાન્ન વિધેયમ્ ।
ન હિ ઽએહિઽ ઇતિ મન્ત્રપાઠ આહ્વાનમન્તરેણોપપદ્યતે ।
મન્ત્રવ્યાખ્યાનં ચોદહૃતમ્ ।
તત્રાયં વાક્યાર્થઃ સંપન્નઃ- ઽઅવઘાતકાલે યદાહ્વાનં તસ્ય ત્રિરભ્યાસઃ કર્તવ્યઃઽ ઇતિ ।
અત એવ શાખાન્તરે વિસ્પષ્ટમાહ્વાનાનુવાદેનાભ્યાસો વિધીયતે ।
ઽત્રિરાહ્વયતિ ત્રિઃસત્યા હિ દેવાઃઽ ઇતિ ।
એવંસતિ મન્ત્રસ્યાપિ વિનિયોગે વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
લિઙ્ગેન ત્વાહ્વાને વિનિયુજ્યતે, નાવઘાતે ।
ન ચૈન્દ્રીન્યાયો ઽત્ર પ્રસરતિ ।
તૃતીયાશ્રુત્યભાવાત્ ।
ઽબર્હિદ્દેવસદનં દામિઽ ઇત્યત્રોક્તેન તુ ન્યાયેન મુખ્ય એવાઽહ્વાને લિઙ્ગેન મન્ત્રવિનિયોગઃ, ન ત્વવવાતરૂપે ગૌણાહ્વાને ।
તસ્માત્ - આહ્વાનશેષો ઽયં મન્ત્રઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.5-8 ॥
(ચતુર્થે - અગ્નિવિહરણાદિપ્રકાશકમન્ત્રવિનિયોગાધિકરણે સૂત્રમ્) ।
તથોત્થાનવિસર્જને । જૈમ્_3,2.10 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.9-11
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
ઉત્તિષ્ઠન્પ્રવદેદગ્નદિગ્નીનિત્યાદિકં તથા ।
કૃણુત વ્રતમિત્યેવં પઠન્વાચં વિમુઞ્ચતિ

મન્ત્રૌ વિધેયૌ કાલો વા મન્ત્રાવુત્થાનમોકયોઃ ।
વિનિયોજ્યૌ ન કાલસ્ય લક્ષણા યુજ્યતે વિધૌ

મન્ત્રાર્થાનન્વયાત્તત્ર તદ્વિધિર્નૈવ શક્યતે ।
અગત્યા લક્ષણાપ્યસ્તુ તેન કાલો વિધીયતે

જ્યોતિષ્ટોમે સમામનન્તિ - ઽઉત્તિષ્ઠન્નન્વાહાગ્નીદગ્નીન્વિહરઽ ઇતિ ।
તથા - ઽવ્રતં કૃણુતેતિ વાચં વિસૃજતિઽ ઇતિ ।
તત્ર - આગ્નીધ્રં સંબોધ્યાગ્નિવિહરણાદિપ્રૈષરૂપો મન્ત્રો ઽનેન વાક્યેનોત્થાનશેષતયા વિનિયુજ્યતે ।
તથા- મુષ્ટિં કૃત્વા નિયમિતવાચો દીક્ષિતસ્ય વાગ્વિમોકે ઽવ્રતં કૃણુતઽ ઇતિ મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે ।
ન ચાત્ર પૂર્વોક્તાવઘાતશબ્દવદુત્થાનવિમોકશબ્દૌ કાલલક્ષકૌ ।
તત્કાલયોરવઘાતકાલવદર્થપ્રાપ્ત્યભાવેન વિધેયત્વે સતિ લક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્ - ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- અગ્નિવિહરણપ્રૈષે પયઃપાનરૂપવ્રતસંપાદનપ્રૈષે ચાન્વિતાવેતૌ મન્ત્રૌ, ન તૂત્થાને વાગ્વિમોકે ચ ।
અતો ઽસમર્થયોર્વિનિયોગાસંભવાદગત્યા લક્ષણામપ્યઙ્ગીકૃત્ય કાલો વિધીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.9-11 ॥
(પઞ્ચમે - સૂક્તવાકસ્ય પ્રસ્તરપ્રહરણાઙ્ગતાધિકરણં (પ્રસ્તરપ્રહરણન્યાયે) સૂત્રાણિ-- 11-14) ।
સૂક્તવાકે ચ કાલવિધિઃ પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,2.11 ।
ઉપદેશો વા યાજ્યાશબ્દો હિ નાકસ્માત્ । જૈમ્_3,2.12 ।
સદેવતાર્થસ્ તત્સંયોગાત્ । જૈમ્_3,2.13 ।
પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ ચેત્ સ્વિષ્ટકૃદ્વદુભયસંસ્કારઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.14 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.12-13
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ --
પ્રસ્તરં સૂક્તવાકેન પ્રહરેદિતિ કાલધીઃ ।
અઙ્ગાઙ્ગિતા વા સ્યાત્કાલો ઽજુપતેત્યાદ્યનન્વયાત્

પ્રહૃતેરિષ્ટદેવાર્થસંસ્કારત્વાત્તદન્વયઃ ।
સંપાદ્યો દેવતાદ્વારા તૃતીયાશ્રુતિતો ઽઙ્ગતા

દર્શપૂર્ણમાસયોરામ્નાયતે - ઽસૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં પ્રહરતિઽ ઇતિ ।
ઽઇદં દ્યાવાપૃથિવી ભદ્રમભૂત્ઽ ઇત્યાદિકો મન્ત્રઃ સૂક્તવાકઃ ।
તસ્મિન્મન્ત્રે ઽગ્નિં સંબોધ્ય ઽત્વં સૂક્તવાગસિઽ ઇત્યામ્નાનાત્ ।
પ્રસ્તરો દર્ભમુષ્ટિઃ, તસ્ય પ્રહરણમગ્નૌ પ્રક્ષેપઃ ।
તત્ર - ઽસૂક્તવાકેનઽ ઇત્યેતત્પદં કાલં લક્ષયતિ ।
હોત્રા મન્ત્રે ઽસ્મિન્પઠ્યમાને તત્પાઠકાલે ઽધ્વર્યુઃ પ્રસ્તરં પ્રહેરત્ ।
ન ત્વત્ર પ્રહરણે મન્ત્રો ઽયં વિનિયોક્તું શક્યઃ ।
પૂર્વોક્તપ્રૈષમન્ત્રવદત્રાન્વયાભાવાત્ ।
ઽઅગ્નિરિદં હવિરજુષતાવીવૃધત મહો જ્યાયો ઽકૃતઽ- ઇત્યાદિકં મન્ત્રે પઠ્યતે ।
ઽપુરોડાશસેવયા વૃદ્ધોઽગ્નિસ્તસ્મિન્યજપાને તેજોબાહુલ્યં કૃતવાન્ઽ ઇતિ તસ્યાર્થઃ ।
ન ચાસૌ પ્રસ્તરપ્રહરણે ઽન્વેતું શક્યઃ - ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽસૂક્તવાકેનઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા પ્રહરણે મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે ।
ન ચાત્યન્તમન્વયાભાવઃ ।
મન્ત્રો હ્યયં પૂર્વમિષ્ટાનગ્ન્યાદિદેવાનનુસ્મારયતિ ।
પ્રસ્તપપ્રહરણં ચેષ્ટદેવતાસંસ્કારઃ ।
અતો દેવતાદ્વારા મન્ત્રપ્રહરણયોરન્વયાન્મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે ।
નનુ- પ્રહરણં નામ પ્રક્ષેપમાત્રમ્, ન તુ દેવતોદ્દેશેન પ્રક્ષેપઃ ।
યજિધાતોરશ્રવણાત્ ।
તથા સતિ દેવતાનામાત્રાભાવાત્તદ્વારાપિ નાન્વયઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
દેવતાનાં સદ્ભાવાત્ ।
અગ્ન્યાદિદેવતાપ્રકાશકસ્ય સૂક્તવાકસ્ય તૃતીયાશ્રુત્યા પ્રહરણાઙ્ગત્વં બોધ્યતે ।
યદિ પ્રકરણે ઽગ્ન્યાદયો દેવતા ભવેયુઃ, તદા તત્પ્રકાશનેન દૃષ્ટોર્ઽથો મન્ત્રસ્ય લભ્યેત ।
તતો દેવતાકલ્પનેન તદુદ્દેશપૂર્વકસ્ય પ્રક્ષેપસ્ય યાગત્વં સિધ્યતિ ।
તસ્માત્ -- દેવતાદ્વારાસ્ત્યેવાન્વયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.12-13 ॥
ષષ્ઠે -દ્ગસૂક્તવાકાનામર્થાનુસારેણ વિનિ-દ્ઘસૂત્રાણિ -- 15-18) ।
યોગાધિકરણે (સૂક્તવાકન્યાયે)
કૃત્સ્નોપદેશાદ્ ઉભયત્ર સર્વવચનમ્ । જૈમ્_3,2.15 ।
યથાર્થં વા શેષભૂતસંસ્કારાત્ । જૈમ્_3,2.16 ।
વચનાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_3,2.17 ।
પ્રકરણાવિભાગાદ્ ઉભે પ્રતિ કૃત્સ્નશબ્દઃ । જૈમ્_3,2.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.14-15
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
પ્રહૃતેરખિલઃ સૂક્તવાકો ઽઙ્ગં સ્યાદ્વિભજ્ય વા ।
સમાખ્યા કૃત્સ્નગા તેન વિભક્તસ્યાઙ્ગતા નહિ

દર્શપૂર્ણિમયોર્દેવાનનુસૃત્ય વિભજ્યતામ્ ।
આખ્યાં લિઙ્ગેન બાધિત્વા ભાગે નામ નિરુચ્યતે

પૂર્વોદાહૃતે મન્ત્રે સૂક્તવાકસમાખ્યા કૃત્સ્નમન્ત્રવિષયા ।
યાજ્ઞિકઃ કૃત્સ્ને તચ્છબ્દપ્રયોગાત્ ।
તતઃ સર્વો ઽપિ પ્રહરણાઙ્ગમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
લિઙ્ગેન સમાખ્યાયા બાધિતત્વાત્ ।
તસ્મિન્મત્રે પૂર્ણમાસદેવતામ્નાનં કસ્મિંશ્ચિદ્ભાગે દૃશ્યતે- ઽઅગ્નીષોમાવિદં હવિરજુષેતામ્ઽ ઇતિ ।
ભાગાન્તરે તુ દર્શદેવતામ્નાનમ્- ઽઇન્દ્રાગ્ની ઇદં હવિરજુષેતામ્ઽ ઇતિ, ઽઇન્દ્ર ઇદં હવિરજુવતઽ ઇતિ, ઽમહેન્દ્ર ઇદં હવિરજુષતઽ ઇતિ ચ ।
ઇમ્દ્રાગ્નીન્દ્રમહેન્દ્રાઃ પુરુષભેદેન દર્શે વ્યવસ્થિતાઃ ।
તથા સતિ મન્ત્રલિઙ્ગેન તત્તદ્ભાગવત્તત્તત્કાલે વ્યવતિષ્ઠતે ।
સૂક્તવાકશબ્દશ્ચ ભાગે યૌગિકઃ ।
ઽસૂક્તં વક્તિઽ ઇતિ તદ્વ્યુત્પત્તેઃ ।
યાગકાલે તત્તન્મન્ત્રેણ સમ્યગુક્તં દેવં વક્તીત્યર્થઃ ।
અત એવ બ્રાહ્મણેન વ્યાખ્યાતમ્- ઽઅગ્નિરિદં હવિરજુવતેત્યાહ, યો આયાક્ષ્મ દેવતાસ્તા અરીરધામેતિ બાવૈતદાહઽ ઇતિ ।
અરીરધામાઽરાધિતાંસ્તુષ્ટાનકુર્મેત્યર્થઃ ।
તસ્માદયં વિભજ્ય વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.14-15 ॥
(સપ્તપ્તે કામ્યયાજ્યાનુવાક્યાનાં કામ્યમાત્રાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રમ્-) ।
લિઙ્ગક્રમસમાખ્યાનાત્ કામ્યયુક્તં સમામ્નાતમ્ । જૈમ્_3,2.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.16-18
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ-
ઐન્દ્રાગ્નાદીષ્ટયઃ કામ્યા યાજ્યા અપ્યુદિતાઃ ક્રમાત્ ।
કાણ્ડયોસ્તા યથાલિઙ્ગં સંચાર્યા નિયમો ઽથવા

લિઙ્ગં ક્રમસમાખ્યાભ્યાં પ્રબલં તદ્વશાદમૂઃ ।
અકામ્યાસ્વપિ સંચાર્યા યાજ્યાઃ સર્વત્ર કા ક્ષતિઃ

સમાખ્યાનાત્કાણ્ડયોગઃ ક્રમાદિષ્ટિષુ યોજનમ્ ।
અપેક્ષતે દેવમાત્રં શક્તિઃ કામ્યૈકગાસ્તતઃ

કામ્યેષ્ટયસ્તત્કાણ્ડે ક્રમેણાઽમ્નાતાઃ- ઽઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્, યસ્ય સજાતા વીયુઃઽ ઇત્યાદિના ।
સજાતા જ્ઞાતયઃ ।
વીયુર્વિગતા વિપ્રતિપન્ના ઇત્યર્થઃ ।
ઽઇદ્રાગ્ની રોચનઽ - ઇત્યાદિકે મન્ત્રકાણ્ડે યાજ્યાનુવાક્યાઃ ક્રમેણાઽમ્નાતાઃ ।
તત્ર ઽઇદં કામ્યયાજ્યાનુવાક્યાકાણ્ડમ્ઽ ઇતિ યાજ્ઞિકાનાં સમાખ્યયો ઽવગમ્યતે ।
તયોરિષ્ટિકાણ્ડમન્ત્રકાણ્ડયોઃ પ્રથમાયામિષ્ટૌ પ્રથમપઠિતે યાજ્યાનુવાક્યે ઇત્યાદિવ્યવસ્થા ક્રમેણ ક્રિયતે ।
મન્ત્રગતં ત્વૈન્દ્રાગ્નલિઙ્ગં કામ્યાયાં નિત્યાયાં ચૈન્દ્રાગ્નેષ્ટૌ તે યાજ્યાનુવાક્યે વિનિયુઙ્ક્તે ।
લિઙ્ગં ચ પ્રબલમિતિ સર્વત્ર તયોર્વિનિયોગઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- નાત્ર લિઙ્ગેન ક્રમસમાખ્યે બાધિતું શક્યેતે ।
ઉપજીવ્યત્વાત ।
ઇન્દ્રાગ્નિદેવતારૂપમાત્રપ્રકાશનં લિઙ્ગમ્ ।
ન ચ તાવન્માત્રેણ મન્ત્રકર્મણોરઙ્ગાઙ્ગિભાવઃ ।
તતઃ સમાખ્યાબલાન્મન્ત્રકાણ્ડકર્મકાણ્ડયોઃ સંબન્ધાવગતૌ સામાન્યેન મન્ત્રકર્મણોઃ સંબન્ધો ઽવગમ્યતે ।
વિશેષતસ્તુ ઽઅસ્મિન્પ્રથમે કર્મણ્યયં મન્ત્રઃ પ્રથમઃઽ ઇતિ ક્રમાદવગમ્યતે ।
નનુ - ઽઐન્દ્રાગ્નેષ્ટાવૈન્દ્રાગ્નમન્ત્રઃ, વૈશ્વાનરેષ્ટૌ વૈશ્વાનરમન્ત્રઃઽ ઇત્યેતાદૃશી વિશેષો લિઙ્ગેનૈવાવગમ્યતે- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
લિઙ્ગસાધારણ્યે ક્રમાપેક્ષણાત્ ।
"ઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેદ્ભ્રાતૃવ્યવાન્"ઇતિ દ્વિતીયેષ્ટિરપિ ।
તત્રૈન્દ્રાગ્ની પઠિતૌ ।
મન્ત્રકાણ્ડે ઽપિ"ઇન્દ્રાગ્ની નવતિમ્"ઇત્યાદિકમપરમૈન્દ્રાગ્નં યાજ્યાનુવાક્યાયુગલમામ્નાતમ્ ।
ન હિ તત્ર ક્રમમન્તરેણ નિર્ણેતું શક્યમ્ ।
ન ચ ક્રમેણૈવ તત્સિદ્ધેર્લિઙ્ગમપ્રયોજકમિતિ વાચ્યમ્ ।
ક્વચિલ્લિઙ્ગસ્યૈવ વ્યવસ્થાપકત્વાત્ ।
ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યેષ્ટિરકૈવાઽમ્નાતા- ઽયં કામયેત રાજન્યમનયોદ્ધો જાયેત વૃત્રાન્ઘ્નંશ્ચરેત્-ઇતિ તસ્મા એનમૈન્દ્રાબાર્હસ્પત્યં ચરું નિર્વપેત્ઽ ઇતિ ।
યં રાજપુત્રં જાયમાનં પ્રતિ રાજ્ઞઃ પુરોહિતસ્ય ચ કામ એવં ભવતિ- ઽઅયં માતૃગર્ભે દેવકૃતવિઘ્નેન કેનાપ્યપ્રતિબદ્ધો જાયતામ્ ।
જાતશ્ચ શત્રૂન્મારયન્સંચરેત્ઽ ઇતિ ।
તદ્રાજપુત્રાર્થેયમિષ્ટિઃ ।
મન્ત્રકાણ્ડે તદિષ્ટિક્રમે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતિદેવતાકે દ્વિવિધે આમ્નાતે ।
ઽઇદં વામાસ્યે હવિઃ- ઽ - ઇત્યેકં યુગલમ્ ।
ઽઅસ્મે ઇન્દ્રાબૃહસ્પતીઽ - ઇત્યાદિકમપરમ્ ।
તયોઃ પ્રથમયુગલસ્ય ક્રમેણ વિનિયોગે ઽપિ દ્વિતીયયુગલં લિઙ્ગેનૈવ વિનિયોક્તવ્યમ્ ।
તસ્માત્- ક્રમસમાખ્યાસહકૃતેન કામ્યેષ્ટિષ્વેવૈતા યાજ્યાનિયમ્યન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.16-18 ॥
(અષ્ટમે, આગ્નીધ્નોપસ્થાને પ્રાકૃતાનાં મન્ત્રાણાં વિનિયોગાધિકરણે સૂત્રાણિ 20-23) ।
અધિકારે ચ મન્ત્રવિધિર્ અતદાખ્યેષુ શિષ્ટત્વાત્ । જૈમ્_3,2.20 ।
તદાખ્યો વા પ્રકરણોપપત્તિભ્યામ્ । જૈમ્_3,2.21 ।
અનર્થકશ્ ચોપદેશઃ સ્યાદ્ અસમ્બન્ધાત્ ફલવતા । જૈમ્_3,2.22 ।
સર્વેષાં ચોપદિષ્ટત્વાત્ । જૈમ્_3,2.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.19-20
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
આગ્નેય્યાઽગ્નીધ્રમિત્યગ્નિદેવતાકા ઋચો ઽખિલાઃ ।
ઉપસ્થાને પ્રયોક્તવ્યાઃ પ્રકૃતા એવ તા ઉત

સાધારણ્યેન શબ્દોક્તેઃ સર્વાભિસ્તદુપસ્થિતિઃ ।
વિશેષે વિધિસંક્રાન્ત્યા પ્રકૃતાભિરિતીષ્યતામ્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઽઆગ્નેય્યાઽગ્નીધ્રમુપતિષ્ઠતેઽ ઇતિ ।
તત્ર- આગ્નીધનામકસ્ય મણ્ડપસ્ય યદુપસ્થાનં તત્, યયા ચ કયાચિદૃચા દાશતયીગતયાગ્નિસંબન્ધિન્યા કર્તવ્યમ્ ।
ઽઅગ્નિર્દેવતા યસ્યા ઋચઃ સાઽગ્નેયીઽ ઇતિ સાધારણોક્તાવૃગ્વિશેષસ્યાપ્રતીતેઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ક્રતુપ્રકરણપઠિતાનામાગ્નેયીનામૃચાં ક્રતુપ્રયુક્તવ્યાપારસાધનત્વં પ્રકરણાદેવાવગતમ્ ।
ઽકો ઽસૌ વ્યાપારઃઽ ઇતિ વિશેષબુભુત્સાયામ્ ઽઆગ્નીધ્રોપસ્યાનરૂપો ઽયમ્, ઇતિ બોધયન્નયં વિધિર્વિશેષમાત્રે સંક્રામતીતિ લાઘવમ્ ।
અપ્રકૃતાનાં ક્રતૂપયુક્તવ્યાપારસાધનત્વં તદ્વ્યાપારવિશેષષ્ચેત્યુભયમનેન બોધ્યત ઇતિ ગૌરવમ્ ।
તસ્માત્પ્રકૃતાભિરાગ્નેપીભિસ્તદુપસ્થાનમ્ ।
એવમ્ ઽઐન્દ્યા સદો વૈષ્ણવ્યા હવિર્ધાનમ્ઽ ઇત્યત્ર સદોહવિર્ધાનનામકયોર્મણ્ડપયોરુપસ્થાને પ્રકૃતાનામેવૈન્દ્રીણાં વષ્ણૈવીનાં ચ પ્રયોગ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.19-20 ॥
(નવમે ભક્ષમન્ત્રાણાં યથાલિઙ્ગં ગ્રહણાદૌ વિનિયોગાધિકરણે સૂત્રે 24-25) ।
લિઙ્ગસમાખ્યાનાભ્યાં ભક્ષાર્થતાનુવાકસ્ય । જૈમ્_3,2.24 ।
તસ્ય રૂપોપદેશાભ્યામ્ અપકર્ષો ઽર્થસ્ય ચોદિતત્વાત્ । જૈમ્_3,2.25 ।
નવમાધિકરણમારચયતિ -
ભક્ષેહીત્યનુવાકો ઽયં સર્વો ભક્ષણગામ્યુત ।
ગ્રહણાદૌ યથાયોગં વિભજ્ય વ્યવતિષ્ઠતે

અવિધેર્ગ્રહણાદીનાં ભક્ષણે નિખિલો ઽસ્તુ સઃ ।
અર્થાક્ષિપ્તેષુ તેષ્વેવ યથાલિઙ્ગં વિભજ્યતે

જ્યોતિષ્ટોમે હુતસ્ય સોમસ્ય શેષભક્ષણં વિહિતમ્ ।
અત એવાઽમ્નાતમ્ - ઽઅભિષુત્યાઽહવનીયે હુત્વા પ્રત્યઞ્ચઃ પરેત્ય સદસિ સોમં ભક્ષયન્તિઽ ઇતિ ।
તસ્મિન્મક્ષણે ગ્રહણાવેક્ષણનિગરણસમ્યગ્જરણરૂપાશ્ચત્વારો વ્યાપારાઃ સન્તિ ।
મન્ત્રચ્ચ ઽભક્ષેહિઽ- ઇત્યાદ્યનુવાકે સમામ્નાતઃ ।
તત્ર ભક્ષણં યથા સાક્ષાચ્ચોદિતં, ન તથા ગ્રહણાવેક્ષણનિગરણસમ્યગ્જરણાનિ ચોદિતાનિ ।
ન ચાવિહિતેષુ મન્ત્રો વિનિયોગમર્હતિ ।
સમાખ્યા તુ ઽભક્ષાનુવાકઃઽ ઇત્યેવંરૂપા ભક્ષણમાત્રવિષયા ।
તસ્માત્કૃત્સ્નસ્યાપ્યનુવાકસ્ય ભક્ષણ એવ વિનિયોગઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- અવિહિતાન્યપિ ગ્રહણાદીન્યર્થાક્ષિપ્તાનિ ।
તદ્વ્યતિરેકેણ ભક્ષણાસંભવાત્ ।
અતસ્તેષ્વનુવાકો યથાલિઙ્ગં વિભજ્ય વિનિયોક્તવ્યઃ ।
તત્ર ઽભક્ષેહિઽ- ઇત્યારભ્ય ઽઅશ્વિનોસ્ત્વા બાહુભ્યાં સાધ્યાસમ્ઽ ।
ઇત્યન્તો ગ્રહણં પ્રકાશયતિ ।
ઽએહિઽ ઇત્યાહ્વાનસ્ય બાહુભ્યાં સ્વીકરવાણિઽ ઇત્યેતસ્ય ચ દર્શનાત્ ।
ઽનૃચક્ષસંત્વા દેવ સોમ સુચક્ષા અવખ્યેષમ્ઽ ઇત્યયં ભાગો ઽવેક્ષણં પ્રકાશયતિ ।
ઽશોભનચક્ષુરહં મનુષ્યેષુ મખ્યાતં ત્વામવેક્ષિષીયઽ ઇત્યભિધાનાત્ ।
ઽહિન્વ મે ગાત્રાઽ- ઇત્યાદિઃ ઽમા મે ઽવાઙ્નાભિમતિગાઃઽઐત્યન્તઃ સમ્યગ્જરણં પ્રકાશયતિ ।
ગાત્રપ્રીણનેનાધોભાગે નામ્યતિક્રમણનિષેધેન ચ તદવગમાત્ ।
જરણં નાર્થાક્ષિપ્તમ્, તેન વિનાપિ ભક્ષસિદ્ધેઃ- ઇતિ સેત્ ।
ન ।
જરણપર્યન્તસ્યૈવ સાર્થકભક્ષણત્વાત્ ।
ન ચ - જરણે પુરુષવ્યાપારાભાવઃ ।
સમ્યગુપવેશનાદેર્જરણાર્થત્વાત્ ।
ઽમન્દ્રાભિભૂતિઃઽ - ઇત્યાદિઃ ઽભક્ષયામિઽ ઇત્યન્તો ભક્ષણં પ્રકાશયતિ ।
તસ્માત્- લિઙ્ગેન સમાખ્યાં બાધિત્વા વિનિયોગઃ કર્તવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.21-22 ॥
(દશમે મન્દ્રાભિભૂતિરિત્યાદેરેકમન્ત્રતાધિકરણે સૂત્રમ્ - )
ગુણાભિધાનાન્ મન્દ્રાદિર્ એકમન્ત્રઃ સ્યાત્ તયોર્ એકાર્થસંયોગાત્ । જૈમ્_3,2.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.23-24
દશમાધિકરણમારચયતિ-
મન્દ્રેતિ વસુમદ્વેતિ દ્વયં તર્પણભક્ષયોઃ ।
વિભક્તવ્યમુતાશેષં તૃપ્તિસંયુક્તભક્ષણે

લિઙ્ગાદ્વિભાગો મૈવં નો તૃપ્તિર્ભક્ષણતો ઽન્યતઃ ।
લિઙ્ગસ્યાસંભવે વાક્યશેષાત્સર્વે ઽસ્તુ ભક્ષણે

ઽમન્દ્રાભિભૂતિઃઽ - ઇત્યાદિઃ ઽજુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુઽ ઇત્યન્તો ભાગો હૃષ્ટાયા અરુચિમભિભવન્ત્યાઃ સોમં સેવમાનાયા જિહ્વાયાસ્તૃપ્તિં પ્રકાશયતિ ।
ઽવસુમદ્ગણસ્યઽ- ઇત્યાદિઃ ઽભક્ષયામિઽ ઇત્યન્તો ભાગો ભક્ષણપ્રકાશકઃ ।
તત્ર પૂર્વબલ્લિઙ્ગેન વિભજ્ય વિનિયોગઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ન ખલુ તૃપ્તિર્ભક્ષણાદન્યેન વ્યાપારેણ જાયતે ।
કિં તર્હિ-ભક્ષણામુનિષ્પાદિની હિ સા ।
તથા સતિ કસ્મિન્વ્યાપારે તૃપ્તિપ્રકાશકો ભાગો વિનિયુજ્યેત ।
તતો લિઙ્ગેન વિનિયોગાસંભવાદ્ભક્ષણવાક્યસ્ય શેષસ્તૃપ્તિપ્રકાશકભાગો ભવિષ્યતિ ।
ઉપયુક્તશ્ચ તત્રાયં ભાગઃ ।
તૃપ્તિસહિતભક્ષણપ્રકાશનેન પુરુષોત્સાહજનનાત્ ।
તસ્માન્મન્દ્રાદિઃ સર્વો ભક્ષણે વિનિયુજ્યતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.23-24 ॥
(એકાદશે, ઇન્દ્રપીતસ્યેત્યાદિમન્ત્રાણાં વિનિયોગાધિકરણે સૂત્રે 27 -28) ।
લિઙ્ગવિશેષનિર્દેશાત્ સમાનવિધાનેષ્વ્ અનૈન્દ્રાણામ્ અમન્ત્રત્વમ્ । જૈમ્_3,2.27 ।
યથાદેવતં વા તત્પ્રકૃતિત્વં હિ દર્શયતિ । જૈમ્_3,2.28 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.25-27
એકાદશાધિકરણમારચયતિ -
ઇન્દ્રપીતસ્યેતિ મક્ષમન્ત્રાંશઃ કિમિહૈન્દ્રકે ।
કેવલે ઽન્યત્ર વોહાચ્ચ સર્વત્રોત યર્થાશ્રુતમ્

ઐન્દ્ર એવ સમર્થત્વાત્તૂષ્ણીમેવાન્યભક્ષણમ્ ।
ઊહો વાન્યેષુ કર્મૈક્યે ઽપ્યસ્ત્યૂહો ભક્ષભેદતઃ

ઇન્દ્રેણ યસ્મિન્સવને સોમઃ પીત ઇતીરણાત્ ।
સવનસ્થેષુ સર્વેષુ મન્ત્રો ઽનૂહેન પઠ્યતામ્

ભક્ષમન્ત્રે કશ્ચિદંશઃ ઽઇન્દ્રપીતસ્યઽ ઇત્યેવંવિધઃ શ્રૂયતે ।
તત્ર- ઽઇન્દ્રેણ પૂતસ્ય સોમસ્ય શેષં ભક્ષયામિઽ ઇત્યર્થો ભવતિ ।
તથા સત્યસ્ય મન્ત્રસ્યેન્દ્રપ્રદાનશેષભક્ષણ એવ સમર્થત્વાત્તત્રૈવાયં મન્ત્રો વિનિયુજ્યતે, ન તુ મૈત્રાવરુણાદિશેષભક્ષણે ।
તસ્માદમન્ત્રકમેવ તદ્ભક્ષણમ્, ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽઇન્દ્રપીતસ્યઽ ઇતિ પદસ્યાસમર્થત્વે ઽપિ ઽમિત્રાવરુણપીતસ્યઽ ઇત્યેષમૂહે સતિ સામર્થ્યે ભવિષ્યતિ ।
નનુ-આગ્નેયયાગસ્ય પ્રકૃતિત્વાત્તદ્વતસ્ય ઽઅગ્નયે જુષ્ટમ્ઽ ।
ઇતિ મન્ત્રસ્ય વિકૃતૌ સૌર્યે ચરૌ ઽસૂર્યાય જુષ્ટમ્ઽ ઇત્યેવમૂહઃ ક્રિયતે ।
ઇહ તુ કર્મૈક્યાન્નોહઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મભેદ ઇવ ભક્ષભેદે ઽપ્યૂહિતું શક્યત્વાત્ ।
ઇતિ દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઽઇન્દ્રપીતસ્યઽ ઇત્યત્ર બહુવ્રીહિર્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તત્પુરૂષત્વે ઽસમાસસ્યઽ (પા.સૂ. 6.1.123) ઇતિ સૂત્રેણાન્તોદાત્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
આદ્યુદાત્તં હ્યેતત્પદમામ્નાતમ્ ।
ઇન્દ્રપ્રતિપાદિકં તુ સ્વત આદ્યુદાત્તમ્ ।
તથા સતિ ઽબહુવ્રીહૌ પ્રકૃત્યા પૂર્વપદમ્ઽ[પા.સૂ. 6.2.1] ઇતિ સૂત્રેણ પૂર્વપદપ્રકૃતિસ્વરવિધાનાત્સમસ્તપદમપ્યાદ્યુદાત્તમેવ સંપદ્યતે ।
ઽઇન્દ્રેણ પીતઃ સોમો યસ્મિન્સવનેઽ ઇતિ વિગ્રહાત્સવનપરત્વે સતિ ઽઐન્દ્રભક્ષણ એવઽ ઇતિ નિયન્તુમસમર્થત્વાત્સર્વભક્ષણેષ્વનૂહેનૈવાયં મન્ત્રઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ રાદ્ધાન્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.25-27 ॥
(દ્વાદશે, અભ્યુન્નીતસોમભક્ષણાધિકરણે સૂત્રાણિ 29-31) ।
પુનરભ્યુન્નીતેષુ સર્વેષામ્ ઉપલક્ષણં દ્વિશેષત્વાત્ । જૈમ્_3,2.29 ।
અપનયાદ્ વા પૂર્વસ્યાનુપલક્ષણમ્ । જૈમ્_3,2.30 ।
ગ્રહણાદ્ વાપનયઃ સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.28-30
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
ઊહપક્ષે યદૂહ્યં તચ્ચિન્ત્યતે ન્યાયપઞ્ચકે ।
ઇન્દ્રે હુતે ઽથ તચ્છેષે હોત્રકૈશ્ચમસસ્થિતે

સોમો ઽભ્યુન્નીય દેવેભ્યો હુત્વા સંભક્ષ્યતે તદા ।
ઇન્દ્રો ન લક્ષ્યો લક્ષ્યો વા ન શેષે ઽન્યાર્થતા યતઃ

ઉન્નીત એવ સંબદ્ધો ન પૂર્વો દેવતાન્તરૈઃ ।
અત ઇન્દ્રસ્ય સિદ્ધ્યર્થે લક્ષ્યો ઽસાવિતરૈઃ સહ

પૂર્વાધિકરણે યો ઽયમૂહરૂપો દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ, તત્પ્રસંઙ્ગાત્કૃત્વાચિન્તારૂપેણ ન્યાયપઞ્ચકેનોહવિષયશ્ચિન્ત્યતે ।
મૈત્રાવરુણબ્રાહ્મણાચ્છંસિપોત્રાદય ઋત્વિજો હોત્રકાઃ ।
તેષાં ચ સન્તિ ચમસાઃ ।
પાત્રવિશેષસ્થિતાઃ સોમરસાશ્ચમસાઃ ।
તૈર્વષટ્કારાનુવષટ્કારયોર્હોતવ્યમ્ ।
ચમસાનામૈન્દ્રત્વાદ્ધોતુર્વષટ્કારે પ્રથમમિન્દ્રો હુતઃ ।
અનન્તરં ચમસસ્થિતે હુતશેષે પુનઃ સોમાન્તરમભ્યુન્નીય દેવતાન્તરેભ્યો હોત્રકા અનુવષટ્કારે જુહ્વતિ ।
તત્ર મૈત્રાવરુણઃ ઽમિત્રં વયં હવામહેઽ - ઇતિ મન્ત્રેણ મિત્રાવરુણૌ યજતિ ।
બ્રાહ્મણાચ્છંસી ઽઇન્દ્ર ત્વા વૃષભં વયમ્ઽ - ઇતિ મન્ત્રેણેન્દ્રં યજતિ ।
પોતા ઽમરુતો યસ્ય હિ ક્ષયેઽ- ઇતિ મન્ત્રેણ મરુતો યજતિ ।
એવં હુત્વા પશ્ચાત્સોમો ભક્ષ્યતે ।
તસ્મિન્ભક્ષણે ઽમિત્રાવરુણપીતસ્યઽ ઇતિ મન્ત્ર ઊહનીયઃ ।
તદાનીમ્ ઽઇન્દ્રમિત્રાવરુણપીતસ્યઽ ઇત્યેવં મિત્રાવરુણાભ્યાં સહ નેન્દ્ર ઉપલક્ષણીયઃ ।
કુતઃ ।
ઇન્દ્રશેષે પુનરભ્યુન્નીતસ્ય તેન સહ મિત્રાવરુણાદ્યર્થત્વે સતિ તસ્ય શેષસ્યેન્દ્રસંબન્ધરાહિત્યાત્ ।
પુનરુન્નીતસ્યૈવાન્યાર્થત્વમ્, ન પૂર્વસ્ય- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઉન્નયનકાલે ઽમિત્રાવરુણાદ્યર્થો ઽયમ્ઽ ઇતિ સંકલ્પાભાવાત્ ।
પ્રદાનકાલે તુ પૂર્વશેષેણ સહૈવ મિત્રાવરુણાદિભ્યઃ પ્રદીયતે ।
તસ્માત્- ઇન્દ્રસંબન્ધરાહિત્યાન્નેન્દ્રો લક્ષણીયઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- મા ભૂત્સંકલ્પઃ, તથાપ્યુન્નયનં કરિષ્યમાણં મૈત્રાવરુણાદિયાગાર્થમેવ ।
ન તુ તસ્ય પૂર્વાનુષ્ઠિતેન્દ્રયાગાર્શ્ચત્વં સંભવતિ ।
તસ્માદુન્નીતો મિત્રાવરુણાદિસંબદ્ધશેષ ઇન્દ્રસંબદ્ધ એવેત્યુભયભક્ષણે મિત્રાવરુણાદિભિઃ સહેન્દ્રો ઽપ્યુપલક્ષણીયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.28-30 ॥
(ત્રયોદશે પાત્નીવતમક્ષણ ઇન્દ્રાદીનામનુપલક્ષણાધિકરણે સૂત્રે 32-33) ।
પાત્નીવતે તુ પૂર્વવત્ । જૈમ્_3,2.32 ।
ગ્રહણાદ્ વાપનીતં સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.33 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.31-33
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ -
દ્વિદેવશેષ આદિત્યસ્થાલ્યા આગ્રયણાભિધામ્ ।
સ્થાલીં પ્રાપ્તસ્તતઃ પાત્નીવતસ્ય ગ્રહણે સતિ

તદ્ભક્ષણે દ્વિદેવાઃ કિં સાર્ધે પાત્નીવતેન તે ।
ઉપલક્ષ્યા ન વા પૂર્વન્યાયેનાસ્તૂપલક્ષણમ્

અન્ય આગ્રયણાત્પાત્નીવતો નૈતસ્ય વિદ્યતે ।
આકાઙ્ક્ષા પૂર્વદેવેષુ પત્નીવાનેવ લક્ષ્યતે

ઐન્દ્રવાયવાદયો દ્વિદેવત્યાઃ ।
તેષાં શેષ આદિત્યસ્થાલીમાગચ્છતિ, પુનરપિ તસ્યાઃ સ્થાલ્યા આગ્રયણસ્થાલીમાગચ્છતિ ।
તસ્યા આગ્રયણસ્થાલ્યાઃ પાત્નીવતો ગૃહ્યતે ।
તસ્ય પાત્નીવતસ્ય ભક્ષણ ઇન્દ્રવાય્વાદય ઉપલક્ષણીયાઃ ।
પૂર્વાધિકરણે યથા મિત્રાવરુણાદિભિઃ સહેન્દ્ર ઉપલક્ષિતઃ, તદ્વત્ - ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- ઽયદુપાંશુ પાત્રેણ પાત્નીવતમાગ્રયણાદ્ગૃહ્ણાતિઽ ઇત્યાગ્રયણપાત્રસ્યાપાદાનત્વશ્રવણાત્તતો નિઃસૃતસોમરસસ્ય તત્સંબન્ધે ઽપેતે સતિ પશ્ચાત્પત્નીવદ્દેવતાયૈ ગ્રહણં ભવતિ ।
તથા સત્યત્યન્તભિન્નસ્ય પાત્નીવતસ્ય પૂર્વદેવેષ્વાકાઙ્ક્ષા નાસ્તિ ।
પુનરભ્યન્નીતસ્તુ સોમ ઐન્દ્રશેષેણ સંસૃષ્ટઃ ।
તસ્ય સંસૃષ્ટસ્ય ભક્ષણે મૈત્રાવરુણાદીનામિવેન્દ્રસ્યાપિ સંબન્ધો નાપૈતીતિ વૈષમ્યમ્ ।
તસ્માત્પાત્નીવતભક્ષણ ઇન્દ્રવાધ્વાદયો નોપલક્ષણીયાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.31-33 ॥
(ચતુર્દશે પાત્નીવતશેષભક્ષે ત્વષ્ટુરનુપલક્ષણીયતાધિકરણે સૂત્રે 34-35) ।
ત્વષ્ટારં તૂપલક્ષયેત્ । જૈમ્_3,2.34 ।
અતુલ્યત્વાત્ તુ નૈવં સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.35 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.34-35
ચતુદર્શાધિકરણમારચયતિ-
સહ પત્નીવતા ત્વષ્ટા તદ્ગ્રહે લક્ષ્યતે ન વા ।
સહ ત્વષ્ટ્રા પિબેત્યુક્તેર્દેવત્વાત્સો ઽપિ લક્ષ્યતે

સહત્વમાત્રં ત્વષ્ટુઃ સ્યાન્ન પાતૃત્વમશબ્દનાત્ ।
ચોદનાયા અભાવાચ્ચ ન દેવો ઽતો ન લક્ષ્યતે

તસ્મિન્નેવ પાત્નીવતગ્રહે શેષભક્ષણમન્ત્રે પત્નીવતા સહ ત્વષ્ટાપ્યુપલક્ષણીયઃ ।
કુતઃ ।
ત્વષ્ટુરપિ તદ્દેવત્વાત્ ।
તચ્ચ હોમમન્ત્રાદવગતમ્ ।
ઽઅગ્ની 3 ઇ પત્નીબન્ત્સજૂર્દેવેન ત્વષ્ટ્રા સોમં પિબ સ્વાહાઽ ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે પત્નીવન્તમગ્નિં પ્લુતાન્તેન સંબોધ્યઽત્વષ્ટ્રા દેવેન સહ પિબઽ ઇત્યભિધાનાત્પાતૃત્વેન પત્નીવત ઇવ ત્વષ્ટુસ્તદ્દેવત્વમ્ ।
તતઃ- ઽપત્નીવત્ત્વષ્ટૃપીતસ્યઽ ઇત્યુપલક્ષણમ્-ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- પાનકાલે સહાવસ્થાનમાત્રં ત્વષ્ટુઃ ઽસજૂઃઽ ઇત્યનેન પદેન પ્રતીયતે, ન તુ પાતૃત્વમ્ ।
અસંબોધિતસ્ય ત્વષ્ટુઃ ઽપિબઽ ઇત્યનેન શબ્દેન સામાનાધિકરણ્યાભાવાત્ ।
ન ચ પાતૃસહભાવમાત્રેણ પાતૃત્વમ્ -
"સહૈવ દશભિઃ પુત્રૈર્ભારં વહતિ ગર્દગ્રી" ।
ઇત્યત્ર પુત્રાણાં વોઢૃત્વાદર્શનાત્ ।
આસ્તાં મન્ત્રઃ ।
વિધિબલાત્વષ્ટુર્દેવત્વમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽપાત્નીવતમાગ્રયણાદ્ગૃહ્ણાતિ"ઇત્યત્ર ત્વષ્ટુરપ્રતીતેઃ ।
તસ્માત્ - અદેવત્વાત્ત્વષ્ટા નોપલક્ષણીયઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.34-35 ॥
(પઞ્ચદશે પાત્નીવતશેષભક્ષે ત્રિંશતામનુપલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્) ।
ત્રિંશચ્ ચ પરાર્થત્વાત્ । જૈમ્_3,2.36 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.36-37
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ -
પત્નીવન્તસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાસ્તાન્માદયેત્યમી ।
લક્ષ્યા ન વા યાજ્યયાક્તેર્દેવત્વાદુપલક્ષણમ્

એકો ઽગ્નિર્યજમાનેન માદિતો ઽન્યે તુ વહ્નિના ।
અતો ઽગ્નેરેવ દેવત્વાન્નાન્યેષામુપલક્ષણમ્

તસ્યૈવ પાત્નીવતગ્રહસ્ય યાજ્યાયામગ્નિં સંબોધ્ય ઽપત્નીવન્નામધારિણસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાન્માદયઽ ઇત્યભિધીયતે - ઽપત્નીવતસ્ત્રિંશતં ત્રીંશ્ચ દેવાનનુષ્વધમાવહ માદયસ્વઽ ઇતિ ।
અનુષ્વધમનુપ્રદાનમ્ ।
અત્ર હૂયમાનેન સોમરસેન માદનીયત્વાત્રયસ્ત્રિંશતાં તદ્દેવત્વમ્ ।
અત્તસ્તે ઽપિ ભક્ષણે લક્ષણીયાઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
યજમાનેન માદનીયસ્યાગ્નેરેવ તદ્દેવત્વાત્ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાસ્તુ વહ્નિના માદ્યન્ત ઇતિ ન તેષામત્ર દેવત્વમ્ ।
તસ્માન્નોપલક્ષણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.36-37 ॥
(ષોડશે ભક્ષણે ઽનુવષટ્કારદેવતાયા અનુપલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્) ।
વષટ્કારશ્ ચ પૂર્વવત્ । જૈમ્_3,2.37 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.38-39
ષોડશાધિકરણમારચયતિ-
સોમસ્યાગ્ન ઇતિ પ્રોક્તાનુવષટ્કારદેવતા ।
લક્ષ્યા ન વા દેવતાત્વાલ્લક્ષ્યા ત્રિંશદ્વિલક્ષણા

પ્રકૃતૌ વિદ્યમાનો ઽગ્નિરનુદ્દેશદિલક્ષિતઃ ।
ઉદ્દેશ્યેન્દ્રો લક્ષિતો ઽત્તો વિકૃતાવપિ તત્તથા

"સોમસ્યાગ્ને વીહી ।
ત્યનુયજતિ"ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર-અનુવષટ્કારસ્ય માન્ત્રવર્ણિકો ઽગ્નિર્દેવતા ।
ન ચ ત્રયસ્ત્રિંશતામિવ વહ્નેરદેવતાત્વમ્ ।
મન્ત્રે વહ્નિં સંબોધ્ય સોમપાતૃત્વામિધાનાત્ ।
તસ્માત્-અગ્નિર્લક્ષણીયઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકૃતાવલક્ષિતત્વાત્ ।
ઐન્દ્રશ્વમસઃ પ્રકૃતિઃ ।
ઇતરે વિકૃતિરૂપાઃ ।
તથા હિ-ઐન્દ્રશ્ચ સોમો ગૃહ્યતે મીયતે ચ ।
તેનૈન્દ્રોષ્વેવ સોમઃ, અનૈન્દ્રેષુ સોમ એવ નાસ્તીતિ સર્વે સોમધર્મા ઐન્દ્રેષ્વેવ ।
અનૈન્દ્રા અધર્મકાઃ ।
ધર્મતાકાઙ્ક્ષાશ્ચોદકેન સધર્મકા ઇતિ વિકૃતિત્વમ્ ।
ગૃહ્યમાણસ્ય મીયમાનસ્ય ચ સોમસ્યૈન્દ્રત્વમ્ ઽઇન્દ્રાય ત્વા વસુમતેઽ ઇત્યાદિગ્રહણમન્ત્રાદવગમ્યતે ।
તસ્ય પ્રકૃતિભૂતસ્યેન્દ્રચમસસ્ય ભક્ષણે ઽગ્નિરનુવષટ્કારદેવો નોપલક્ષિતઃ ।
કુતઃ ।
ગ્રહણે તદુદ્દેશાભાવાત્ ।
ઇન્દ્રસ્તૂદ્દેશ્યત્વાદુપલક્ષિતઃ ।
એવં વિકૃતાવપ્યુદ્દેશ્યદેવાનામેવોલક્ષણં ન્યાય્યમ્ ।
તસ્માત્- અગ્નિર્નોપલક્ષ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.38-39 ॥
(સપ્તદશે(કૃત્વાચિન્તારૂપે)અનૈન્દ્રાણામમન્ત્રકભક્ષણાધિ કરણે સૂત્રમ્) ।
છન્દઃ પ્રતિષેધસ્ તુ સર્વગામિત્વાત્ । જૈમ્_3,2.38 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.40-41
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ -
અમન્ત્રપક્ષમાશ્રિત્ય કૃત્વાચિન્તાન્તરત્રયમ્ ।
ઊહો ઽસ્તિ નો વા સો ઽસ્ત્યત્ર વિકૃતૌ તસ્ય સંભવાત્

સોમેનેતિ વિધેઃ સર્વપ્રદાનેષુ સમત્વતઃ ।
અવિકારે ઽપ્યનૂહો ઽતો નૈન્દ્રો નિર્મન્ત્રભક્ષણમ્

ઉક્તાભ્યઃ પઞ્ચમ્યઃ કૃત્વાચિન્તાભ્યઃ પૂર્વસ્મિન્નેવાધિકરણે યો ઽયમ્ ઽઅનૈન્દ્રેષ્વમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ઽ ઇત્યેવંરૂપઃ પ્રથમઃ પૂર્વપક્ષઃ, તમેવ મનસિ નિધાય પુનઃ કૃત્વાચિન્તાનાં ત્રયમભિધીયતે - અનૈન્દ્રપૂક્તરીત્યા વિકૃતિત્વેનોહસંભવાદરત્યૂહઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનૈન્દ્રણાં વિકૃતિત્વાસંભવાત્ ।
ઽસોમેન યજેતઽ ઇત્યુત્પત્તિશ્રુતઃ સોમઃ કર્મણો ઽઙ્ગમ્, ન તુ પ્રદાનવિશેષસ્ય કસ્યચિદઙ્ગમ્ ।
સ એવ સોમઃ સર્વપ્રદાનેષ્વભ્યસ્યત ઇતિ સર્વાણિ સમપ્રધાનાનિ ।
અત ઐન્દ્રાણામનૈન્દ્રણાં ચ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાસંભવાન્નાસ્ત્યત્રોહઃ ।
ઽઇન્દ્રાય ત્વા વસુમતેઽ ઇત્યાદિમન્ત્રો લિઙ્ગાદૈન્દ્રવિષયો ઽસ્તુ ।
નૈતાવતા પ્રકૃતિવિકૃતિભાવઃ સિધ્યતિ ।
તસ્માદુક્તમન્ત્રસ્ય લિઙ્ગાદૈન્દ્રવિષયત્વાદનૈન્દ્રેષ્વમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.40-41 ॥
(અષ્ટાદશે, ઐન્દ્રાગ્નભક્ષસ્યામન્ત્રકતાધિકરણે સૂત્રે - 39 -40)
ઐન્દ્રાગ્ને તુ લિઙ્ગભાવાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_3,2.39 ।
એકસ્મિન્ વા દેવતાન્તરાદ્ વિભાગવત્ । જૈમ્_3,2.40 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.42-43
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ -
સમન્ત્રકમમન્ત્રં વા સ્યાદૈન્દ્રાગ્નાદિભક્ષણમ્ ।
ઐન્દ્રાગ્ને ઽતીન્દ્રપીતત્વસંભવાત્તત્સમન્ત્રકમ્

ન પાનમશરીરસ્ય યુક્તં દાનં તુ મિશ્રગમ્ ।
મન્ત્રો ઽયં તુ ન મિશ્રાર્હસ્તસ્માદેતદમન્ત્રકમ્

યદેતત્ ઽઐન્દ્રાગ્નં ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ વિહિતં શેષભક્ષણમ્, તત્ર- ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં પીતઃ સોમ ઇન્દ્રેણાપિ પીતો ભવતિઽ ઇતિ લેઙ્ગેનૈવ વિનિયોગાત્સમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નવમાધ્યાયે વક્ષ્યમાણદેવતાધિકરણન્યાયેનાશરીરસ્યેન્દ્રસ્ય પાનાસંભવાત્ ।
અથ- પતિશબ્દેન દાનં વિવક્ષ્યેત, તદાનીમ્ ઽઇન્દ્રાય દત્તઃ સોમઃઽ ઇતિ મન્ત્રાર્થો ભવતિ ।
ન ચાત્ર યજમાન ઇન્દ્રમુદ્દિશ્ય દદૌ, કિંત્વિન્દ્રાગ્ની ઉદ્દીશ્ય ।
તસ્માત્ ઽદાનં મિશ્રવિષયમ્ ।
મન્ત્રસ્તુ ન મિશ્રવિષયઃઽ ઇત્યમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_3,2.42-43 ॥
(એકોનવિંશે ઽગાયત્રચ્છન્દસઃઽ ઇત્યાદિમન્ત્રવિનિયોગાધિકરણે સૂત્રાણિ 41-43) ।
છન્દશ્ ચ દેવતાવત્ । જૈમ્_3,2.41 ।
સર્વેષુ વાભાવાદ્ એકચ્છન્દસઃ । જૈમ્_3,2.42 ।
સર્વેષાં વૈકમન્ત્ર્યમ્ ઐતિશાયનસ્ય ભક્તિપાવનત્વાત્ સવનાધિકારો હિ । જૈમ્_3,2.43 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 3,2.44-46
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ -
ઐન્દ્રદાને ઽપિ ગાયત્રમાત્રયુક્તે ઽથવેતરૈઃ ।
છન્દોભિરપિ યુક્તે સ્યાદાદ્યો મન્ત્રે તથોક્તિતઃ

દ્વયોઃ સમો બહુવ્રીહિરેકચ્છન્દાસ્તુ ન ક્વચિત્ ।
નાનાચ્છન્દસ્યૈન્દ્ર એવ કૃત્વાચિન્તેયમીરિતા

સવનાર્થેન્દ્રપીતોક્તિરિત્યુદ્ઘટનમીરિતમ્ ।
તેન સર્વપ્રદાનેષુ મન્ત્રપાઠો યથા સ્થિતઃ