જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 2.3

ઽ યો વૃષ્ટિકામો યો ઽન્નાદ્યકામો યઃ સ્વર્ગકામઃ સ સૌભરેણ સ્તુવીત, સર્વે વૈ કામાઃ સૌભરે ઽ ઇતિ સમામ્નાય પુનઃ સમામ્નાતમ્ - હીષિત વૃષ્ટિકામાય નિધનં કુર્યાત્, ઊર્ગિત્યન્નાદ્યકામાય, ઊ ઇતિ સ્વર્ગકામાય ઽ ઇતિ ।
સૌભરં નામ સામવિશેષઃ ।
નિધનં નામ પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વા ભાગૈરુપેતસ્ય સામ્નો ઽન્તિમો ભાગઃ ।
તસ્મિન્નિધને હીષાદયો વિશેષાઃ સૌભરસામસાધ્યસ્તોત્રફલેભ્યો વૃષ્ટ્યાદિભ્યો ઽન્યાનિ વૃષ્ટ્ર્યાદિફલાનિ જનયિતું વિધીયન્તે ।
કુતઃ ।
હીષાદિવિધિવાક્યે ઽવૃષ્ટિકામાય ઽ ઇત્યાદિના ચતુર્થીશ્રવણાત્ ।
તાદર્થ્યે બ્રુવતી [ચતુર્થી] હીષાદીનાં વૃષ્ટ્યાદિકામપુરુષશેષત્વં ગમયતિ ।
તચ્છેષત્વં ચ પુરુષાભિલવિતફલસાધનત્વે સત્યુપપદ્યતે ।
તતઃ સૌભરસ્ય હીષિતિનિધનવિશેષસ્ય ચ ફલભૂતે દ્વે વૃષ્ટી ભવતઃ ।
તદુભયમેલનાન્મહતી વૃષ્ટિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- સૌભરવિધૌ યો વૃષ્ટ્યાદિકામઃ સ એવ હીષાદિવિધૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તતઃ સૌભરસ્ય ફલભૂતા યે વૃષ્ટ્યાદયઃ, ત એવ હીષાદિવાક્યેષ્વનૂદ્યન્તે, ઇતિ ન ફલાન્તરમ્ ।
અથોચ્યેત - નૂતનફલાન્તરાભાવાત્, હીષાદીનાં ચ નાનાશાખાધ્યયનાદેવ સૌભરે પ્રાપ્તત્વાદનર્થકો ઽયં વિધિઃ- ઇતિ ।
તન્ન ।
ફલત્રયકામાણાં ત્રયાણામનિયમેનૈવ હીષાદિષુ મધ્યે યસ્ય કસ્યચિન્નિધનસ્ય પ્રાપ્તૌ વિધેર્નિયમાર્થત્વાત્ ।
તાદર્થ્ય તુ ફલાન્તરાભાવે ઽપિ સૌભરવાક્યોક્તવૃષ્ટ્યાદિફલસાધને સૌભરે હીષાદીનાં નિયમ્યમાનત્વાદુપપદ્યતે ।
તસ્માત્ - અયં નિધનવિશેષનિયમનાવિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,2.32-35 ॥
ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ
(અથ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ)
(પ્રથમે ગ્રહાગ્રતાયા જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગતાધિકરણે સૂત્રે 1-2)
ગુણસ્ તુ ક્રતુસંયોગાત્ કર્માન્તરં પ્રયોજયેત્ સંયોગસ્યાશેષભૂત્વાત્ । જૈમ્_2,3.1 ।
એકસ્ય તુ લિઙ્ગભેદાત્ પ્રયોજનાર્થમ્ ઉચ્યેતૈકત્વં ગુણવાક્યત્વાત્ । જૈમ્_2,3.2 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.1-3
તૃતીયપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણમારચયતિ --
રથંતરં સામ સોમે ભવેત્તદ્વદ્બૃહજ્જગત્ ।
ઐન્દ્રવાયવશુક્રાગ્રયણાગ્રાશ્ચ ગ્રહાઃ શ્રુતાઃ

રથંતરાદિસંયુક્તમન્યત્કર્માથવા ગુણઃ ।
ગાયત્રાદિયુતાત્પૂર્વાદન્યદ્વ્યાવૃત્તિતો ગુણૈઃ

સોમશબ્દપ્રકરણે જ્યોતિષ્ટોમસમર્પકે ।
ગ્રહાગ્રત્વં ગુણસ્તત્ર વ્યાવૃત્તિસ્તુ પરસ્પરમ્

જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે શ્રૂયતે -"યદિ રથંતરસામા સોમઃ સ્યાદૈન્દ્રવાયબાગ્રાન્ગ્રહાન્ગૃહ્ણીયાત્ ।
યદિ બૃહત્સામા શુક્રાગ્રાન્ ।
યદિ જગત્સામાઽગ્રયણાગ્રાન્"ઇતિ ।
તત્ર - સોમશબ્દેન સોમલતાસાધનકો યાગો ઽઽભિધીયતે ।
તસ્મિંશ્ચ યાગે બાધ્યંદિને સવને પૃષ્ઠસ્તોત્રે રથંતરબૃહજ્જગન્નામકાનિ સામાનિ વિકલ્પેન વિહિતાનિ ।
"અભિ ત્વા શૂર"- ઇત્યેતસ્યાં યોનાવુત્પન્નં રથંતરમ્ ।
"ત્વામિદ્ધિ હવામહે"- ઇત્યેતસ્યામુત્પન્નં બૃહત્ ।
જગતીછન્દસ્કાયામૃચ્યુત્પન્નં જગત્ ।
ઐન્દ્રમાયવઃ, મૈત્રાવરુણઃ, આશ્વિનઃ, શુક્રઃ, મન્થ્યાગ્રયણઃ, ઉક્થ્યઃ, ધ્રુવઃ, ઇત્યાદિનામકા ગ્રહાઃ પ્રાતઃસવને ગૃહ્યન્તે ।
દારુપાત્રેષુ સોમરતસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહા ભવન્તિ ।
સોમયાગસ્ય રથંતરસામોપેતત્વપક્ષ એતેષુ ગ્રહેષ્વૈન્દ્રવાયવઃ પ્રથમં ગ્રહીતવ્યઃ ।
બૃહત્સામોપેતત્વપક્ષે શુક્રઃ ।
જગત્સામોપેતત્વપક્ષ આગ્રયણઃ પ્રાથમિકઃ- ઇતિ વિષયવાક્યાર્થઃ ।
તત્ર પ્રકૃતો જ્યોતિષ્ટોમો ગાયત્રાદિસામોપેતઃ, તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થમિહ રથંતરાદયો ગુણાઃ કીર્ત્યન્તે ।
તસ્માત્ - ઐન્દ્રવાયવાદિગુણોપેતાનિ કર્માન્તરાણ્યત્ર વિધીયન્તે - ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ-"યદિ રથંતરસામા સોમઃ સ્યાત્"ઇત્યુક્તો યઃ સોમશબ્દઃ, તેન પ્રકરણેન ચાત્ર જ્યોતિષ્ટોમઃ સમર્પ્યતે ।
સમર્પિતે તસ્મિન્યથોક્તગ્રહાગ્રત્વં ગુણો વિધીયતે ।
ન ચ રથંતરાદિગુણાનુવાદેન જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સંભવતિ ।
તસ્ય પ્રાતઃ સવનાદૌ ગાયત્રાદિસામોપેતત્વે ઽપિ પૃષ્ઠસ્તોત્રે રથંતરાદિયોગસ્યાપિ સદ્ભાવાત્ ।
કિં તર્હિ વ્યાવર્ત્યત ઇતિ ચેત્ ।
રથંતરબૃહજ્જગતાં પરસ્પરવ્યાવૃત્તિઃ- ઇતિ વદામઃ ।
રથંતરાદયઃ પૃષ્ઠસ્તોત્રે વિકલ્પિતાઃ ।
તત્ર રથંતરાનુવાદેનેતરૌ પક્ષૌ વ્યાવર્ત્યેતે ।
એવમિતરત્રાપિ ।
તસ્માત્ - ગુણવિધિઃ ।
નનુ યઃ પ્રકૃતો જ્યોતિષ્ટોમઃ સો ઽન્યેષાં સો ઽન્યેષાં સોમયાગાનાં પ્રકૃતિઃ ।
નહિ પ્રકૃતૌ જગત્યામુત્પન્નં સામ વિહિતમસ્તિ ।
અત એવ દશમાધ્યાયે પઞ્ચમપાદસ્ય પઞ્ચદશાધિકરણે પ્રથમવર્ણકે"યદિ જગત્તામા"ઇતિ વાક્યોક્તમાગ્રયણાગ્રત્વં વિકૃતૌ વિષુવન્નામકે મુખ્યે ઽહનિ વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
ષાઢમ્, તથાપિ નાત્ર કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
આગ્રયણાગ્રત્વવાક્યં ન કર્માન્તરવિધાયકમ્, કિંતુ ઽઅન્યેન વિહિતે સોમયાગે યત્ર જગત્સામ સંભવતિ તત્ર ગુણવિધાયકમ્ - ઽ ઇત્યેતાવન્માત્રસ્યાત્ર પ્રતિપાદ્યત્વાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.1-3 ॥
(દ્વિતીયે ઽવેષ્ટેઃ ક્રત્વન્તરતાધિકારતાધિકરણે સૂત્રમ્)
અવેષ્ટૌ યજ્ઞસંયોગાત્ક્રતુપ્રધાનમુચ્યતે । જૈમ્_2,3.3 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.4-6
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ --
રાજસૂયં પ્રકૃત્યેષ્ટિરવેષ્ટ્યાખ્યા શ્રુતાત્ર તુ ।
વિપ્રક્ષત્ત્રિયવિડ્ભેદાદ્ધવિષાં વ્યત્યયઃ ક્રમે

વિપ્રાદેરનુવાદઃ સ્યાત્પ્રાપણં વાનુવાદગીઃ ।
વ્યત્યયાય ત્રયાણાં ચ રાજત્વાપ્રાપ્તિરસ્તિ હિ

ન રાજ્યયોગાદ્રાજત્વં ક્ષત્રિયત્વં તુ તત્ત્વતઃ ।
અપ્રાપ્તપ્રાપણં તસ્માન્ન રથંતરતુલ્યતા

રાજસૂયપ્રકરણે કાચિદિષ્ટિરવેષ્ટિનામિકા શ્રૂયતે -
"આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્ , હિરણ્યં દક્ષિણા ।
ઐન્દ્રમાકાદશકપાલમ્, ઋષભો દક્ષિણા ।
વૈશ્વદેવં ચરુમ્ , પિશઙ્ગી પ્રષ્ઠૌહી દાક્ષિણા ।
મૈત્રાવરુણીમામિક્ષામ્, વશા દક્ષિણા ।
બાર્હસ્પત્યં ચરુમ્, શિતિપૃષ્ઠો દિક્ષણાં"ઇતિ ।
તસ્યામેવેષ્ટૌ હવિષાં ક્રમવ્યત્યયઃ શ્રૂયતે -"યદિ બ્રાહ્મણો યજેત, બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાઽહુતિં હુત્વા તમભિઘારયેત્ ।
યદિ રાજન્ય ઐન્દ્રમ્ ।
યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવમ્"ઇતિ ।
તત્ર યથા પૂર્વાધિકરણે - ઐન્દ્રવાયવાગ્રત્વં વ્યવસ્થાપયિતું યદિશબ્દયુક્તેન વાક્યેન રથંતરં નિમિત્તત્વેનાનૂદિતમ્, એવમત્રાપિ પઞ્ચમસ્થાને શ્રૂયમાણં બાર્હસ્પત્યં ચરું મધ્યે તૃતીયસ્થાને સ્થાપયિતું ઽયદિ રાદન્યઃઽ ઇત્યનુવાદઃ ।
વૈશ્વદેવસ્ય તુ સ્વત એવ તૃતીયસ્થાને શ્રવણાત્તત્ર મધ્યે નિધાનવિધિર્નિત્યામુવાદઃ ।
નનુ રાજકર્તૃકે રાજસૂયે બ્રાહ્મણવૈશ્યયોઃ પ્રાપ્ત્યભાવાન્નાનુવાદો યુક્તઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તયોરપિ રાજ્યયોગહેતુરાજશબ્દાર્થત્વાત્, ઇતિ પ્રાપ્તે, -
બ્રૂમઃ- રાજશબ્દઃ ક્ષત્ત્રિયજાતૌ રૂઢઃ, ન તુ રાજ્યયોગસ્તસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
પ્રત્યુત- રાજ્યશબ્દસ્ય રાજયોગઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
ઽરાજ્ઞઃ કર્મઽ ઇતિ વિગૃહ્ય રાજપ્રાતિપદિકસ્યોપરિ ।
પ્રત્યયવિશેષવિધાનાત્ ।
બ્રાહ્યણવૈશ્યયોઃ પ્રજાપાલનેન રાજ્યશબ્દ ઉપચરિતઃ ।
તસ્માત્ - અવેષ્ટૌ બ્રાહ્મણવૈશ્યૌ પૂર્વમપ્રાપ્તાવનેન વચનેન પ્રાપ્યેતે ।
નનુ રાજસૂયસ્ય રાજકર્તૃકત્વાત્તદન્તર્ગતાયા અવેષ્ટેરપિ તથાત્વાત્તસ્યાં બ્રાહ્મણવૈશ્યયોઃ પ્રાપણમયુક્તમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અન્તરવેષ્ટૌ તદસંભવે ઽપિ રાજસૂયાદ્બહિઃ પ્રયુજ્યમાનાયામવેષ્ટૌ તત્સંભવાત્ ।
તસ્માત્ - અત્ર બ્રાહ્મણાદિકર્તૃકં યથોક્તગુણવિશિષ્ટં કર્માન્તરં વિધીયત ઇતિ ન રથંતરાદિતુલ્યત્વમ્ ।
યદિશબ્દસ્તુ નિપાતત્વાદનર્થકોર્ઽથાન્તરવાચી વેત્યુન્નેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.4-6 ॥
(તૃતીય આધાનસ્ય વિધેયત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
આધાને સર્વશેષત્વાત્ । જૈમ્_2,3.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.7-9
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ -
વસન્તે વિપ્ર આદધ્યાત્તત્રૈવોપનયીત તમ્ ।
અનુવાદઃ પ્રાપણં વાનુવાદઃ કાલસિદ્ધયે

અન્તરેણાગ્નિવિદ્યાભ્યાં કર્માનુષ્ઠિત્યસંભવાત્ ।
કૢપ્તે આધાનોપનીતી પ્રાપ્તા વિપ્રાદયસ્તતઃ

લૌકિકાગ્નેઃ પુસ્તકાઞ્ચ તત્સિદ્ધેર્નાસ્તિ કલ્પનમ્ ।
કાલવિપ્રાદિસંયુક્તમતો ઽપ્રાપ્તં વિધીયતે

"વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીત ।
ગ્રીષ્મે રાજન્યઃ ।
શરદિ વૈશ્યઃ"ઇતિ શ્રૂયતે ।
"વસન્તે બ્રાહ્મણમુપનયીત ।
ગ્રીષ્મે રાજન્યમ્ ।
શરદિ વૈશ્યમ્"ઇતિ ચ ।
તત્ર વસન્તાદિકાલવિશેષં વિધાતું બ્રાહ્મણાદયો ઽનૂદ્યન્તે ।
ન ચ તેષાં પ્રાપ્ત્યભાવઃ ।
ક્રત્વનુષ્ઠાનાન્યથાનુપપત્ત્યા કૢપ્તત્વાત્ ।
ન હ્યાહુત્યાધારભૂતમગ્નિમ્, અનુષ્ઠાનપ્રકારજ્ઞાપિકાં વિદ્યાં ચ વિના કર્માનુષ્ઠાનં સંભવતિ ।
અગ્નિશ્ચ નાઽધાનમન્તરેણાસ્તીતિ બ્રાહ્મણાદિકર્તૃકમાધાનં કલ્પયતિ, વિદ્યા ચોપનયનપૂર્વકાધ્યયનમન્તરેણા સંભવન્તી બ્રાહ્મણાદ્યુપનયનં કલ્પયતિ - ઇતિ તત્ર પ્રાપ્તિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
લૌકિકાગ્નૌ હોતું, પુસ્તકપાઠેનાધિગન્તું ચ શક્યત્વેનાઽધાનોપનયનયોરકલ્પને બ્રાહ્મણાદીનામપ્રાપ્તેઃ ।
તસ્માત્ - વસન્તાદિકાલવિશિષ્ટે બ્રાહ્મણાદિકર્તૃકે આધાનોપનયને અત્ર વિધીયેતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.7-9 ॥
(ચતુર્થે દાક્ષયણાદીનાં ગુણતાધિકરણે સૂત્રાણિ 5-11)
અયનેષુ ચોદનાન્તરં સંજ્ઞોપબન્ધાત્ । જૈમ્_2,3.5 ।
અગુણાચ્ ચ કર્મચોદના । જૈમ્_2,3.6 ।
સમાપ્તં ચ ફલે વાક્યમ્ । જૈમ્_2,3.7 ।
વિકારો વા પ્રકરણાત્ । જૈમ્_2,3.8 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_2,3.9 ।
ગુણાત્ સંજ્ઞોપબન્ધઃ । જૈમ્_2,3.10 ।
સમાપ્તિર્ અવિશિષ્ટા । જૈમ્_2,3.11 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.10-11
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ -
યદ્દાક્ષાયણયજ્ઞેન સ્વર્ગકામો યજેત તત્ ।
કર્માન્તરં ગુણો વોક્તદર્શાદૌ ફલસિદ્ધયે

ગુણસ્યાસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્કર્મભેદો ઽત્ર સંજ્ઞયા ।
ગુણો વ્યુત્પત્તિશેષાભ્યામાવૃત્ત્યાખ્યો ન નામ તત્

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે શ્રૂયતે -"દાક્ષાયણયજ્ઞેન સ્વર્ગકામો યજેત"ઇતિ ।
તત્ર - દાક્ષાયણશબ્દવાચ્યસ્ય કસ્યચિદ્ગુણસ્ય લોકે પ્રસિદ્ધ્યભાવાદુદ્ભિદાદિવદ્યણિસામાનાધિકરણ્યેન કર્મનામત્વાત્ ।
"અથૈષ જ્યોતિઃ"ઇત્યાદિવદર્પૂવસંજ્ઞાયાં કર્માન્તરવિધિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દાક્ષાયણશબ્દસ્યાઽવૃત્તિવાચકત્વાત્ ।
તચ્ચ શબ્દનિર્વચનાદ્વાક્યશેષાદ્વાવગમ્યતે ।
તથા હિ - ઽઅયનમ્ઽ ઇત્યાવૃત્તિરુચ્યતે ।
ઽદક્ષસ્યેમે દાક્ષાઃ, તેષામયનમ્ઽ ઇતિ તન્નિર્વચનમ્ ।
દક્ષ ઉત્સાહી પુનઃ પુનરાવૃત્તાવનલસ ઇત્યર્થઃ ।
તદીયાનાં પ્રયોગાણામાવૃત્તિર્દાક્ષાયણશબ્દાર્થઃ ।
તથા ચાઽવૃત્ત્યા યુક્તઃ પ્રકૃતો દર્શપૂર્ણમાસાત્મકો યજ્ઞો દાક્ષાયણયજ્ઞઃ ।
આવૃત્તિપ્રકારસ્તુ"દ્વે પૌર્ણમાસ્યૌ યજેત ।
દ્વે અમાવાસ્યે"ઇત્યાદિવાક્યશેષાદવગમ્યતે ।
તતો દધ્યાદિવત્પ્રસિદ્ધાર્થત્વાદ્દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રકૃતયોરયં સ્વર્ગફલસિદ્દ્યર્થમાવૃત્ત્યાખ્યગુણવિધિઃ, ન તૂદ્ભિદાદિવત્કર્મનામધેયમ્ ।
એવં"સાકંપ્રસ્થાપ્યેન યજેત પશુકામઃ"ઇત્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અમાવાસ્યાયાગે દ્વૌ દ્વૌ દોહૌ સંપાદ્ય ચતસૃણાં દધિપયસોઃ કુમ્ભીનાં સહ પ્રસ્થાપનં સાકં પ્રસ્થાપ્યઃ ।
તદ્યુક્તો યાગઃ સાકંપ્રસ્થાપ્યઃ ।
તથાસતિ પ્રકૃતે દર્શયાગો પશુફલાય સાકંપ્રસ્થાપ્યાખ્યો ગુણો વિધીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.10-11 ॥
(પઞ્ચમે દ્રવ્યદેવતાયુક્તાનાં યાગાન્તરતાધિકરણે સૂત્રાણિ 12 - 15)
સંસ્કારશ્ ચાપ્રકરણે ઽકર્મશબ્દત્વાત્ । જૈમ્_2,3.12 ।
યાવદ્ ઉક્તં વા કર્મણઃ શ્રુતિમૂલત્વાત્ । જૈમ્_2,3.13 ।
યજતિસ્ તુ દ્રવ્યફલભોક્તૃસંયોગાદ્ એતેષાં કર્મસમ્બન્ધાત્ । જૈમ્_2,3.14 ।
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ । જૈમ્_2,3.15 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.12-14
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ -
વાયવ્યઃ શ્વેત આલભ્યો ભૂત્યૈ સૌર્યે ચરું તથા ।
નિર્વપેદ્બહ્મતેજોર્થમીષામુષ્ટિનિરુપ્તયોઃ

ગુણૌ શ્વેતં ચરું કિંવા યાવત્કથિતકર્મણી ।
ફલાર્થે અથવા યાગે વિશિષ્ટૌ વિહિતાવિહ

શ્વૈત્યં વાયુસ્પૃગીષાયામાગ્નેયે ચ રવિપ્રભે ।
ચરુર્ગુણશ્ચરુઃ સ્થાલી નિર્વાપસ્તુ તદાશ્રિતઃ

ફલાહાનેર્ન તત્કિં તુ યાવચ્ચોદિતકર્મ તત્ ।
દ્રવ્યાદિરૂપસંપત્તેરવાર્યા યાગતાઽર્થિકી

અનારભ્યેદમામ્નાયત્ - ઽવાયવ્યં શ્વેતમાલભેત ભૂતિકામઃઽ ઇતિ, ઽસૌર્યે ચરું નિર્વપેદ્બ્રહ્મવર્ચસકામઃઽ ઇતિ ચ ।
તથા -દર્શપૂર્ણમાસયોરિદમામ્નાયતેર્ -"ઇષામાલભેત"ઇતિ,"ચતુરો મુષ્ટીન્નિર્વપતિ"ઇતિ ચર્ ।
ઇષા શકટગતો લાઙ્ગલદણ્ડવદ્દીર્ઘઃ કાષ્ઠવિશેષઃ ।
તસ્યા આલમ્ભઃ સ્પર્શઃ ।
તમેતં દર્શપૂર્ણમાસગતમીષાલમ્ભમનૂદ્ય તસ્યામાલભ્યાયામીષાયાં શ્વેતત્વગુણો વિધીયતે ।
તસ્ય ચ શ્વેતકાષ્ઠસ્ય વાયુના સ્પૃશ્યમાનત્વાદ્વાયવ્યતા સંભવતિ ।
તથા - ચતુર્મુષ્ટિનિર્વપણમનૂદ્ય ચરુર્ગુણત્વેન વિધીયતે ।
ચરુઃ સ્થાલી ।
સા ચ નિર્વાપસ્યાઽશ્રયઃ ।
નિરુપ્તસ્ય હવિષ આગ્નેયતયા સૂર્યવત્પ્રભાસંબન્ધાત્સૌર્યવત્ ।
ભૂતિબ્રહ્મવર્ચસે ફલે ચ સર્વકામિકયોર્દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પૂર્વસિદ્ધે એવાનૂદ્યેતે ।
તસ્માત્ - ગુણવિધી - ઇત્યેકઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
નહિ ફલપદયોર્નિત્યવચ્છ્રુતયોઃ સંભવત્પ્રયોજનયોશ્ચ પાક્ષિકાનુવાદત્વમ્, આનર્થક્યં વા યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ --ગુણફલવિશિષ્ટે કર્માન્તરે વિધીયેતે ।
તદાપિ યાગસ્યાશ્રવણાદીલમ્ભનિર્વાપયોરેવ શ્રવણાદ્યાવદુક્તકર્મવિધિઃ- ઇતિ દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
શ્વેતપશુચરુદ્રવ્યયોઃ, વાયુસૂર્યદેવતયોશ્ચ સ્પષ્ટં પ્રતીયમાનતયા રૂપવતોર્યાગયોરાર્થિકયોર્વારયિતુમશક્યત્વાદ્દ્રવ્યદેવતાવિશિષ્ટયોર્યાગયોર્વિધિરભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઽભૂતિકામો વાયવ્યેન શ્વેતેન પશુના યજેતઽ ઽબ્રહ્મવર્ચસકામઃ સૌર્યેણ ચરુણા યજેતઽ ઇત્યેવંવિધોર્ઽથસિદ્ધો વિધિઃ ।
દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધકલ્પિતસ્ય યાગસ્ય લિઙ્પ્રત્યયેન કર્તવ્યતાવિધાવાલમ્ભનિર્વાપયોર્ધાત્વર્થયોઃ કા ગતિઃ- ઇતિ ચેત્ ।
ઽઅનુવાદઃઽ ઇતિ બ્રૂમઃ- ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.12-15 ॥
(ષષ્ઠે વત્સાલમ્ભાદીનાં સંસ્કારતાધિકરણે સૂત્રે 16-17)
વિષયે પ્રાયદર્શનાત્ । જૈમ્_2,3.16 ।
અર્થવાદોપપત્તેશ્ ચ । જૈમ્_2,3.17 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.16
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
ષત્સાલમ્ભો યજિઃ સ્પર્શો વા વાયવ્યાદિવદ્યજિઃ ।
સ્પર્શઃ સ્યાદ્દેવરાહિત્યાત્સંસ્કારઃ પ્રાયપાઠતઃ

અગ્નિહોત્રદોહાધિકારે શ્રૂયતે -"વત્સમાલભેત"ઇતિ ।
તત્ર ઽવિમતો વત્સાલમ્ભો યજિઃ સ્યાત્, પ્રાણિદ્રવ્યકાલમ્ભત્વાત્, વાયવ્યાલમ્ભવત્ઽ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દેવતારાહિત્યેન તદ્વૈષમ્યાત્ ।
કિંચ - ઽઅયં વત્સાલમ્ભો ઽગ્નિહોત્રાઙ્ગસંસ્કારઃ, તત્પ્રાયે પઠિતત્વાત્, ઇતરસંસ્કારવત્ઽ ।
તસ્માત્ - અયે સ્પર્શમાત્રવિધિઃ

(સપ્તમે નૈવારચરોરાધાનાર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંયુક્તસ્ ત્વ્ અર્થશબ્દેન તદર્થઃ શ્રુતિસંયોગાત્ । જૈમ્_2,3.18 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.17-18
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ -
ચરુર્ભવતિ નૈવાર ઉપધત્તે ચરું ત્વિતિ ।
યાગઃ સ્યાદુપધાનં વા યાગઃ શેષોક્તદૈવતઃ

યાગત્વાનિશ્ચયે શેષો નાપેક્ષ્યો ઽતો યજિઃ કુતઃ ।
કિંતૂપધાનમાત્રત્વં યાવદુક્તં ચરૌ સ્થિતમ્

અગ્નૌ શ્રૂયતે - ઽનૈવારશ્ચરુર્ભવતિઽ ઇતિ, ઽચરુમુપદધાતિઽ ઇતિ ચ ।
તત્ર - નીવારચરુદ્રવ્યકો યાગો વિધીયતે ।
ન ચાત્ર દેવતાયા અભાવઃ ।
ઽબૃહસ્પતેવાં એતદન્નં યદ્મીવારાઃઽ ઇતિ વાક્યશેષેણ દેવતાસિદ્ધેઃ ।
ઉપધાનં તુ યાગોપયુક્તસ્ય પ્રતિપત્તિઃ સ્વિષ્ટકૃદાદિવત્ - ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽયાગવિધૌ નિશ્ચિતે સતિ પશ્ચાદ્દેવતાયામપેક્ષિતાયાં વાક્યશેષબલાદ્દેવતાકૢષ્ટિઃ, ઇહ તુ દેવતાકલ્પનેન યાગવિધિત્વનિશ્ચયઃ ।
ઇત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।
તસ્માત્ - ઇહોપધાનમાત્રં વિધીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.17-18 ॥
(અષ્ટમે પાત્નીવતસ્ય પર્યગ્નિકરણગુણકત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
પાત્નીવતે તુ પૂર્વત્વાદ્ અવચ્છેદઃ । જૈમ્_2,3.19 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.19-21
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ --
પર્યગ્નિકૃતઃ પાત્નીવત ઉત્સૃજ્યત ઇત્યસૌ ।
યાગૌ ગુણો વા યાગઃ સ્યાદન્વયાવ્યવધાનતઃ

પ્રત્યભિજ્ઞાતમાલભ્યમનૂદ્યોત્સર્ગશબ્દતઃ ।
ગુણં પર્યગ્નિકૃત્યાખ્યં વક્ત્યુત્તરનિવૃત્તયે

ન દુષ્ટા પરિસંખ્યાત્ર ચોદકાત્પ્રાગ્વિધૌ સતિ ।
પર્યગ્નિકરણાન્તાઙ્ગરીતિઃ કૢપ્તોપકારતઃ

ઽત્વાષ્ટ્રં પાત્નીવતમાલભેતઽ ઇતિ પ્રકૃત્યેદમામ્નાતમ્-ઽપર્યાગ્નિકૃતં પાત્નીવતમુત્સૃજન્તિઽ ઇતિ ।
તત્ર પર્યગ્નિકૃતશબ્દેન સંસ્કૃતપશુદ્રવ્યસ્ય પાત્નીવતશબ્દેન પત્નીવન્નામકદેવતાસંબન્ધસ્ય ચ પ્રતીયમાનત્વાદમં યાગવિધિઃ ।
એવં સતિ પર્યગ્નિકૃતપાત્નીવતશબ્દયોરવ્યવહિતાન્વયો લભ્યતે ।
સિદ્ધાન્તે તુ ઽપર્યગ્નિકૃતમુત્સૃજન્તિઽ ઇત્યન્વયં વાઞ્છન્તિ ।
તદા વ્યવહિતાન્વયો દુર્વારઃ ।
તસ્માત્-ષાયવ્યપશુવદ્યાગવિધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- અનારભ્યાધીતત્વાન્નાસ્તિ સયવ્યે પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞા ।
ઇહ ત્વાલભ્યત્વેન પ્રકૃતઃ પશુઃ પાત્નીવતશબ્દેન પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તમનૂદ્ય પર્યગ્નિકૃતશબ્દાન્વિતેન ઽઉત્સૃજન્તિઽ ઇત્યાખ્યાતેન પર્યગ્નિકરણાખ્યો ગુણો વિધીયતે ।
ન ચ પ્રકૃતિમતસ્ય પર્યગ્નિકરણસ્ય વિકૃતૌ ચોદકેન પ્રાપ્તત્વાદનર્થકો ઽયં વિધિરિધિવાચ્યમ્ ।
ઉપરિતનાઙ્ગાનનુવૃત્તેર્દિધિપ્રયોજનત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ પરિસંખ્યા સ્યાત્ ।
સા ચ દોષત્રયદુષ્ટા ।
સ્વાર્થત્યાગઃ, અન્યાર્થસ્વીકારઃ, પ્રાપ્તવાધશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ ।
પર્યગ્નિકરણવાક્યે સ્વાર્થો બિધિસ્ત્યજ્યેત, અન્યાર્થે નિષેધઃ સ્વી ક્રિયેત, ચોદકપ્રાપ્તાન્યુપરિતનાઙ્ગાનિ બાધ્યેરન્ ।
મૈવમ્ ।
ઽપર્યગ્નિકરણોત્તરમાવીન્યઙ્ગાનિ નાનુષ્ઠેયાનિઽ ઇત્યેતસ્યાઃ પરિસંખ્યાયા અનઙ્ગીકારાત્ ।
કથં તર્હિ તન્નિવૃત્તિઃ- ઽઆર્થિકીઽ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
ચોદકપ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવાયં વિધિઃ પ્રવર્તતે, પ્રત્યક્ષોપદેશસ્ય શીઘ્રબુદ્ધિજનકતયા કલ્પ્યાતિદેશાત્પ્રબલત્વાત્ ।
તથાસત્યુપદિષ્ટૈરેવાઙ્ગૈર્નિરાકાઙ્ક્ષાયાં વિકૃતૌ ચોદકસ્યાપ્રવૃત્યૈવોપરિતનાન્યઙ્ગાનિ ન પ્રાપ્યન્તે ।
ન ચાનેન ન્યાયેન પર્યગ્નિકરણાત્પ્રાચીનાનામપ્ય પ્રાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
વિધીયમાનસ્ય પર્યાગ્નિકરણસ્ય નૂતનત્વે સત્યુપકારકલ્પનાપત્ત્યા પ્રકૃતૌ યત્કૢપ્તોપકારં પર્યગ્નિકરણં, તદવસ્થાપન્નસ્યૈવાત્ર વિધેયત્વાત્ ।
પ્રકૃતૌ ચ પ્રાચીનાઙ્ગનન્તરમાદિન એવોપકારઃ કૢપ્ત ઇત્યત્રાપિ તાદૃશસ્યૈવ વિધાનાત્પર્યાગ્નિકરણાન્તાઙ્ગરીતિઃ સિધ્યતિ ।
એવં ચ સતિ ઽઉત્સૃજન્તિઽ ઇત્યાખ્યાતેન યથોક્તપર્યગ્નિકરણવિધાવર્થસિદ્ધ ઉપરિતનાઙ્ગોત્સર્ગો ધાતુનાનૂદ્યતે ।
તદેગ્મત્ર ગુણવિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.19-21 ॥
(નવમે, અદાભ્યાદીનાં ગ્રહનામતાધિકરણે સૂત્રમ્)
અદ્રવ્યત્વાત્ કવેલે કર્મશેષઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,3.20 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.22-23
નવમાધિકરણમારચયતિ -
યદદાભ્યં ગૃહીત્વેતિ ગૃહ્ણાત્યંશુમિતિ દ્વયમ્ ।
તદ્યાગો વા ગુણો યાગઃ સ્યાદદાભ્યાંશુનામતઃ

ગ્રહયોરેવ નામ સ્યાદાનન્તર્યાદ્વિધિસ્તયોઃ ।
ગુણો ઽસ્તસ્ય વાક્યેન જ્યોતિષ્ટોમાભિગામિના

અમારભ્ય શ્રૂયતે - ઽએષ વૈ દ્દવિષા હવિર્યજતે, યો ઽદાભ્યં ગૃહીત્વા સોમાય યજતેઽ ઇતિ ઽપરા વા એતસ્યાઽયુઃ પ્રાણ એતિ, યોંઽશું ગૃહ્ણાતિઽ ઇતિ ચ ।
તત્ર- અદાભ્યશબ્દસ્ય જ્યોતિરાદિવદપૂર્વનામત્વાત્તન્નામકો યાગો ઽયજતેઽ ઇત્યાખ્યાતેન વિધીયતે ।
ઽઅંશુમઽ ઇત્યત્ર યજતેરવશ્રવણે ઽપિ નામવિશેષબલાદેવાપૂર્વયાગવિધિઃ ।
ન ચાત્ર દ્રવ્યદેવતયોરભાવઃ ।
ગ્રહણલિઙ્ગેન જ્યોતિષ્ટોમવિકૃતિત્વાદગતૌ તદીયવિધ્યન્તાતિદેશેન તત્સિદ્ધેઃ - ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ભવત્વદાભ્યાંશુશબ્દયોર્નામત્વમ્ ।
તે ચ નામની ગ્રહયોરેવ સ્યાતામ્, ન તુ યાગયોઃ ।
ઽગૃહીત્વાઽ ઇતિશબ્દસ્યાનન્તરમેવ પાઠાત્ ।
યજતિસ્તુ વ્યવહિતઃ ।
તાદૃશો ઽપિ યજિરંશુવાક્યે નાસ્તિ ।
તસ્માદ્ગ્રહયોરેવાત્ર વિધિઃ ।
ગ્રહણં ચ જ્યોતિષ્ટોમગતસ્ય સોમરસસ્ય સંસ્કારરૂપો ગુણઃ, ઐન્દ્રવાયવાદિગ્રહણસમાનત્વાત્ ।
યદ્યપ્યત્ર ન પ્રકૃતો જ્યોતિષ્ઠોમઃ, તથાપિ તત્સંબન્ધિગ્રહણદ્વારા વાક્યસ્ય જ્યોતિષ્ટોભગામિત્વમ્ ।
અત એવ ઽસોમાયાદાભ્યં ગૃહીત્વાઽ ઇતિ નિર્દિશ્યતે ।
અથવા-તૈત્તિરીયાણાં ષષ્ઠકાણ્ડે ષષ્ઠે પ્રપાઠકે પ્રાકરણિકં વિનિયોજકં વાક્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માત્-જ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.22-23 ॥
(દશમે અગ્નિચયનસ્ય સંસ્કારતાધિકરણે સૂત્રાણિ 21-23)
અગ્નિસ્ તુ લિઙ્ગદર્શનાત્ ક્રતુશબ્દઃ પ્રતીયેત । જૈમ્_2,3.21 ।
દ્રવ્યં વા સ્યાચ્ ચોદનાયાસ્ તદર્થત્વાત્ । જૈમ્_2,3.22 ।
તત્સંયોગાત્ ક્રતુસ્ તદાખ્યઃ સ્યાત્ તેન ધર્મવિધાનાનિ । જૈમ્_2,3.23 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.24-25
દશમાધિકરણમારચયતિ-
અગ્નિં ચિનુત ઇત્યત્ર યાગો વા સંસ્કૃતિયંજિઃ ।
લિઙ્ગેન યાગનામત્વાદ્યજિમા ચાનુવાદતઃ

રૂઢ્યા દ્રવ્યસ્ય નામૈતદ્વહનેરાધાનવચ્ચિતિઃ ।
સંસ્કારઃ સંસ્કૃતે વહ્નાવગ્નિષ્ટોમો વિધીયતે

ઽય એવં વિદ્વાનગ્નિં ચિનુતેઽ ઇત્યેવં વિધાય શ્રૂયતે-ઽઅથાતો ઽગ્નિમાગ્નિષ્ટોમેનાનુયજતિ,તમુક્થ્યેન ઽતં ષોડશિના, તમતિરાત્રેણ, ઇત્યાદિ ।
અત્ર - અગ્નિશબ્દો યાગવાચી ।
સ્તોત્રશસ્ત્રાદેઃ ક્રતુલિઙ્ગસ્ય શ્રૂયમાણત્વાત્ ।
તચ્ચ લિઙ્ગમેવં શ્રૂયતે-ઽઅગ્નેઃ સ્તોત્રં,અગ્નેઃ શસ્ત્રમ્ઽ ઇતિ, ઽષડુપસદો ઽગ્નિશ્રિત્યસ્ય ભવન્તિઽ ઇતિ ચ ।
યદિ લિઙ્ગં પ્રાપકાપેક્ષમ્, તર્હિ યજિના તદનુવાદઃ પ્રાપકે ઽસ્તુ ।
અગ્નિમગ્નિષ્ટોમેનાનુયજતિઽ ઇત્યતેસ્મિન્વાક્યે ઽઅગ્નિં યજતિઽ ઇતિ યજિસામાનાધિકરણ્યાત્ ઽઉપાંશુ યજતિઽ ઇતિવદ્યાગનામત્વમ્ ।
અથોચ્યેત - અનુશબ્દસ્યાગ્નિશબ્દેનાન્વયાદ્યજ્યન્વયો ઽગ્નિષ્ટોમસ્ય, ઇતિ ।
તથાપ્યગ્નેઃ પુરોયજને સત્યગ્નિષ્ટોમસ્યાનુયજનં સંભવતિ ।
ઽદેવદત્તમનુગચ્છતિ યજ્ઞદત્તઃઽ ઇત્યત્ર દેવદત્તે પુરોગમનદર્શનાત્ ।
તસ્માત્ ઽઅગ્નિં ચિનુતેઽ ઇત્યત્રાગ્નિનામકો યાગ આખ્યાતેન વિધીયતે ।
ચિનોતિસ્તુ ઽઇષ્ટકાભિરગ્નિં ચિનુતેઽ ઇતિ વાક્યપ્રાપ્તસ્ય ચયનસ્ય સોમયાગવિકૃતિત્વેન પ્રાપ્તસ્ય ગ્રહસમુદાયસ્યેવાનુવાદઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- અગ્નિશબ્દો રૂઢ્યા બહ્નિદ્રવ્યમાચષ્ટે ।
રૂઢિશ્ચ કૢપ્તતયા લિઙ્ગાદિકલ્પ્યાદ્યાગવાચિત્વા-
દ્બલીયસીતિ ન યાગનામત્વમ્ ।
ન ચાત્ર ષાગરુપમસ્તિ ।
દ્રવ્યદેતયોરસિદ્ધેઃ ।
અતઃ ઽઅગ્નિમાદધીતઽ ઇત્યુક્તાધાનત્વાત્ ઽઅગ્નિં ચિનુતેઽ ઇત્યુક્તં ચયનમગ્નિદ્રવ્યસંસ્કારઃ ।
ન ચ સંસ્કૃતસ્ય વિનિયોગાભાવઃ ।
ઽઅગ્નિમગ્નિષ્ટોમેન યજતેઽ ઇત્યાદિવાક્યૈરગ્નિષ્ટોમાદૌ વિનિયોગાત્ ।
તસ્માત્-સંસ્કારવિધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.24-25 ॥
(એકાદશે માસાગ્નિહોત્રાદીનાં ક્રત્વન્તરતાધિકરણે સૂત્રમ્)
પ્રકરણાન્તરે પ્રયોજનાન્યત્વમ્ । જૈમ્_2,3.24 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.26-27
એકાદશાધિકરણમારચયતિ-
માસં જુહોત્યગ્નિહોત્રં ગુણો ઽન્યત્કર્મ વા ગુણઃ ।
અનૂદ્ય પ્રાપ્તકર્માત્ર માસો ઽપ્રાપ્તો વિધીયતે

ઉપસદ્ભિશ્ચરિત્વેતિ નિત્યે તાસામસંભવાત્ ।
અનેકસ્યાવિધેશ્ચાન્યત્કર્મ પ્રકરણાન્તરાત્

કુણ્ડપાયિનામયને શ્રૂયતે-ઽઉપસદ્ભિશ્ચરિત્વાઽ ઽમાસમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઽમાસં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતઽ ઇતિ ।
અત્ર- પ્રાપ્તં નિત્યાગ્નિહોત્રમનૂદ્ય માસલક્ષણો ગુણો ઽપ્રાપ્તત્વાદ્વિધીયતે - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
કિં માસ એવ વિધીયતે,ઽઉપસદ્ભિશ્ચરિત્વાઽ ઇત્યુક્તોપસદો ઽપિ ।
નાઽદ્યઃ ।
ઉપસદામપિ નિત્યાગ્નિહોત્રપ્રાપ્તિરહિતાનાં ત્વન્મતે વિધાતવ્યત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પ્રાપ્તે કર્મણ્યનેકગુણવિધૌ વાક્યભેદાપત્તેઃ ।
નનુ મા ભૂત્તર્હિ ગુણવિધિઃ ।
કર્માન્તરત્વે કિં પ્રમાણમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ઽપ્રકરણાન્તરમ્ઽ- ઇતિ બ્રૂમઃ ।
ન સેતગ્નિત્યાગ્નિહોત્રસ્ય પ્રકરણમ્ ।
અસંનિહિતત્વાત્ ।
અયનસ્ય હ્યેતત્પ્રકરણમ્ ।
અયનમારભ્યાધીતત્વાત્ ।
કા તર્હિ નિત્યાગ્નિહોત્રે ગુણવિધિશઙ્કા - ઇતિ ચેત્ ।
પ્રકરણસ્યાસમર્પકત્વે ઽપ્યગ્નિહોત્રશબ્દેનૈતત્સમર્પણાદેષા શઙ્કા ભવતિ ।
સા ચ વાક્યભેદાપત્ત્યા નિરાકૃતા ।
તથા સતિ સ્વતઃસિદ્ધં પ્રકરણભેદં નિરાકૃત્ય પ્રકરણૈક્યાપાદનેન ગુણં વિધાપયિતું પ્રવૃત્તસ્યાગ્નિહોત્રશબ્દસ્ય શક્તૌ નિરૂદ્ધાયાં તદવસ્થઃ પ્રકરણભેદો નિત્યાગ્નિહોત્રાદિદં કર્મ ભિનત્તિ ।
અગ્નિહોત્રશબ્દૌ ધર્માતિદેશાર્થ ઇતિ સપ્તમે વક્ષ્યતે ।
નનૂપસન્માસાભ્યાં વિશિષ્ટમિદં કર્મ વિધીયતે ।
તતો વાજિનન્યાયેન ગુણભેદાત્કર્મભેદઃ, ન પ્રકરણભેદાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
ઽઉપાદેયતયા વિધેયો ગુણો વાજિનમ્ ।
માસો ન તથા ઇત્યપરં વૈષમ્યમ્ ।
પરમાર્થતસ્ત્વત્ર પ્રથમતરપ્રતીતેન પ્રકરણભેદેન સિદ્ધં કર્મભેદં ગુણભેદ ઉપોદ્બલયતિ ।
તતઃ પ્રકરણાન્તરમેવાત્ર ભેદહેતુઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.26-27 ॥
(દ્વાદશે, આગ્નેયાદિકામ્યેષ્ટ્યધિકરણે સૂત્રમ્)
ફલં ચાકર્મસંનિધૌ । જૈમ્_2,3.25 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.28-29
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ-
અષ્ટાકપાલમાગ્નેયં રુક્કામઃ પ્રાકૃતે ફલમ્ ।
કર્માન્યદ્વા ફલં ભાનાત્પૂર્વન્યાયાપ્રવેશનાત્

મા ભૂદ્ભિન્નં પ્રકરણં કર્માન્તરમસંનિધેઃ ।
અનારભ્યાધીતમેતદ્રૂપં ત્વન્યૂનમીક્ષતે

અનારભ્ય શ્રૂયતે- ઽઆગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્રુક્કામઃઽ ઇતિ ।
રુક્કામસ્તેજસ્કામઃ ।
અત્ર - ઇષ્ટીનાં પ્રકૃતિભૂતદર્શપૂર્ણમાસગતમાગ્નેયયાગમનૂદ્ય તત્ર તેજસ્કામરૂપં ફલં વિધીયતે ।
કુતઃ ।
વાક્યેનાઽગ્નેયફલસંબન્ધસ્ય માસમાનત્વાત્ ।
ન ચ પૂર્વોક્તમાસાગ્નિહોત્રન્યાયેન કર્માન્તરત્વમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
તત્રાયનમારભ્યાધીતત્વાદસ્તિ પ્રકરણાન્તરત્વમ્ ।
ઇહ ત્વનારભ્યાધીતત્વેન પ્રકરણમેવ તાવન્નાસ્તિ, કુતો ઽત્ર પ્રકરણાન્તરત્વમ્ ।
કિંચ માસો ઽનુપાદેયઃ ।
અગ્નિહોત્રાનુસારેણ સંપાદયિતુમશક્યત્વાત્ ।
ફલં તૂપાદેયમ્, દાર્શપૌર્ણમાસિકાગ્નેયાનુસારેણ તેજસઃ કામયિતું શક્યત્વાત્ ।
તસ્માત્-ફલવિધિઃ- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- પ્રકરણાન્તરત્વાભાવે ઽપ્યનારભ્યાધીતત્વાદસંનિધિરસ્ત્યેવ ।
સ એવાત્ર કર્મ ભિનત્તિ ।
ન ચાત્ર વાજિનન્યાયેન કર્મભેદઃ, અષ્ટાકપાલદ્રવ્યાગ્નિદેવતાત્મનો રૂપસ્યોભયત્રૈકવિધત્વાત્ ।
યદિ પ્રકરણાન્તરત્વમપ્યસંનિધિકૃતમિત્યસંનિધિરેવ માસાગ્નિહોત્રકર્મભેદહેતુઃ, તર્હિ તસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચો ઽસ્તુ ।
ફલં ચ માસવદનુપાદેયમ્ ।
અન્યથા સાધનવદફલત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કામના ચ વિષયસૌન્દર્યજ્ઞાનાત્સ્વત એવોત્પદ્યતે ।
ન તુ વિધિશ્રવણાત્સંપદ્યતે ।
યદ્યધિકરણયોર્ન્યાયભેદઃ, યદિ વા ન્યાયૈક્યમ્ ।
સર્વથા તેજસ્કામેષ્ટિઃ કર્માન્તરમ્ ।
કામ્યેષ્ટિકાણ્ડપઠિતેષુ ઽઐન્દ્રાગ્નમેકાદશકપાલં નિર્વપેત્પ્રજાકામઃઽ ઇત્યાદિષ્વયમેવ ન્યાયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.28-29 ॥
(ત્રયોદશે - અવેષ્ટેરન્નાદ્યફલકત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંનિધૌ ત્વ્ અવિભાગાત્ ફલાર્થેન પુનઃ શ્રુતિઃ । જૈમ્_2,3.26 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.30-32
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ-
યજોત્સમે પૌર્ણમાસ્યાં યાવજ્જીવં તથૈતયા ।
અન્નાદ્યકામ ઇત્યાદૌ કર્મભેદૌઽથવા ગુણઃ

વિધ્યુપાદાનયોરૈક્યાદ્દેશાદેરનુત્ર્વ્પત્તિતઃ ।
આવશ્યકે કર્મવિધૌ તદ્ભેદઃ પુનરુક્તિતઃ

દેશાદિયોગસ્યાપ્રાપ્તેર્વિધિર્ન હ્યેકતા તયોઃ ।
પુંશબ્દયોર્વ્યાપૃતિત્વાત્પુનરુક્ત્વા ત્વનૂદ્યતે

દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે દેશકાલનિમિત્તાન્યામ્નાયન્તે- ઽસમે યજેતઽ પૌર્ણમાસ્યાં યજેતઽ ઽયાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતઽ ઇતિ ।
અવેષ્ટિપ્રકરણે ફલમામ્નાતમ્-ઽએતયાન્નાદ્યકામં યાજયંત્ઽ ઇતિ ।
આદિશબ્દેન સંસ્કારો ગૃહીતઃ ।
સ ચ દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે સમામ્નાતઃ-ઽશેષં સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતિઽ ઇતિ ।
તત્ર-દેશકાલનિમિત્તફલસંસ્કારા અનનુષ્ઠેયત્વાદનુપાદેયાઃ ।
અત એવ ન વિધેયાઃ ।
ઉપાદાનવિધિશબ્દયોઃ પર્યાયત્વાત્ ।
તતઃ-કર્મવિધિઃ - ઇત્યવશ્યમભ્યુપેયમ્ ।
તત્ર-પ્રકરણિનો દર્શાદેઃ પૂર્વવિહિતસ્યૈવૈભિર્વાક્યૈઃ પુનર્વિધાને ઽસમિધો યજતિઽ ઇત્યાદિવદભ્યાસાદેવ કર્મભેદઃ - ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- દેશાદીનામવિધેયત્વે ઽપિ વિહિતકર્મણા સહ તેષાં સંબન્ધો વિધીયતામ્ ।
સ ચ કર્મવત્પૂર્વે ન વિહિત ઇત્યપ્રાપ્તત્વાદ્વિધિમર્હતિ ।
યદુક્તમ- ઉપાદાનવિધિશબ્દૌ પર્યાયૌ - ઇતિ ।
તદસત્ ।
ઽઅપ્રવૃત્તપ્રવર્તનં વિધાનમ, તચ્ચ પુરુષવિષયઃ શબ્દવ્યાપારઃ ।
અનનુષ્ઠિતસ્યાનુષ્ઠાનમુપાદાનમ, તચ્ચ કર્માવિષયઃ પુરુષવ્યાપારઃઽ ઇતિ મહાન્ભેદઃ ।
યો ઽપિ-દર્શાદીનાં પુનર્વિધિઃ સો ઽપિ દેશાદિસંબન્ધં વિધાતું કર્માનુવાદઃ - ઇતિ ન કર્મભેદમાવહતિ ।
સમિધો ઽયજતિઽ ઇત્યાદૌ વિધેયગુણાન્તરાભાવેનાનુવાદાંસભવાત્પુનર્વિધાનં ભેદહોતુઃ- ઇતિ વૈષમ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,3.30-32 ॥
(ચતુર્દશે,આગ્નેયદ્વિરુક્તેઃ સ્તુત્યર્થતાધિકરણે સૂત્રાણિ 27-29)
આગ્નેયસૂક્તહેતુત્વાદ્ અભ્યાસેન પ્રતીયેત । જૈમ્_2,3.27 ।
અવિભાગાત્ તુ કર્મણાં દ્વિરુક્તેર્ ન વિધીયતે । જૈમ્_2,3.28 ।
અન્યાર્થા વા પુનઃ શ્રુતિઃ । જૈમ્_2,3.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,3.33-34
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ-
દર્શપૂર્ણમાસપ્રોક્ત આગ્નેયઃ કેવલો ઽપ્યસૌ ।
દર્શે યદિતિ વાક્યાભ્યાં કર્માન્યદ્વાનુવાદગીઃ

અભ્યાસાદન્યકર્મત્વં દર્શેષ્ટૌ દ્વિઃ પ્રયુજ્યતામ્ ।
એકત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાદનૂક્ત્યૈન્દ્રાગ્નસંસ્તુતિઃ