જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 2.1

"સ્ત્રુવેણાવદ્યતિ" "સ્વધિતિનાદ્યતિ" "હસ્તેનાવદ્યતિ"ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્રાવદેયેષ્વાજ્યમાંસપુરોડાશેષુ હવિઃષ્વમી સ્ત્રુવાદ્યા અવદાનહેતવઃ સંકીર્ણાઃ ।
કુતઃ ।
વ્યવસ્થાપકસ્ય શબ્દસ્યાભાવાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
શક્તેર્વ્યવસ્થાપકત્વાત્ ।
"આખ્યાતાનામર્થે બ્રુવતાં શક્તિઃ સહકારિણી" ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ઽ કટે ભુઙ્ક્તે ઽ ઽ કાંસ્યપાત્ર્યાં ભુઙ્ક્તે ઽ ઇત્યત્ર લૌકિકાસ્તત્તદ્વસ્તુશક્ત્યનુસારેણ વ્યવસ્થાં કલ્પયન્તિ --ઽ કટ આસીનઃ , ઽ કાંસ્યપાત્ર્યામોદનં નિધાય ઽ ઇતિ ।
વેદે ઽપિ -"અઞ્જલિના સક્તૂન્પ્રદાય જુહુયાત્"ઇત્યત્ર યદ્યપિ દ્વિહસ્તસંયોગો ઽઞ્જલિઃ, તથાપિ ગુરુદેવતાદિપ્રસાદનાર્થાઞ્જલિવન્નિશ્છિદ્રસંયોગો ન ભવતિ ।
તાદૃશે ઽઞ્જલૌ સક્તૂનામવકાશાભાવાત્ ।
અતઃ સાપર્થ્યાત્સંયુક્તપ્રસૃતિદ્વયાત્મકો મધ્યગતાવકાશોપેતો ઽઞ્જલિર્ગૃહીતઃ ।
એવમત્રાપિ દ્રવદ્રવ્યસ્યાઽજ્યસ્ય સ્ત્રુવો યોગ્યઃ, છેદનીયમાંસસ્ય શસ્ત્રવિશેષઃ સ્વધિતિઃ ।
સંહતસ્ય પુરોડાશસ્ય હસ્તઃ, ઇત્યેનેન પ્રકારેણ સ્ત્રુવાદ્યા વ્યવસ્થિતાઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.54-55 ॥
ઇતિ શ્રી માધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે પ્રથમાધાયાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ
સમાપ્તશ્ચ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીઃ
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ।
(તત્ર પ્રથમઃ પાદઃ)
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.1
પ્રમાણમુપજીવ્યત્વાત્પ્રથમે ઽધ્યાય ઈરિતમ્ ।
માનાધીનસ્ય ધર્મસ્ય દ્બિતીયે ભેદ ઉચ્યતે

અનેન પ્રથમદ્વિતીયયોરધ્યાયયોઃ પૂર્વોત્તરભાવ ઉપપાદિતઃ ॥ 1 ॥
(પ્રથમે ઽપૂર્વસ્યાઽખ્યાતપ્રિતિપાદ્યત્વાધિકરણે સૂત્રાણિ 1 - 4)
ભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દાસ્ તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેત એષ હ્ય્ અર્થો વિધીયતે । જૈમ્_2,1.1 ।
સર્વેષાં ભાવો ઽર્થ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_2,1.2 ।
યેષામ્ ઉત્પત્તૌ સ્વે પ્રયોગે રૂપોપલબ્ધિસ્ તાનિ નામાનિ તસ્માત્ તેભ્યઃ પરાકાઙ્ક્ષા ભૂતત્વાત્ સ્વે પ્રયોગૈ । જૈમ્_2,1.3 ।
યેષાં તૂત્પત્તાવ્ અર્થે સ્વે પ્રયોગો ન વિદ્યતે તાન્ય્ આખ્યાતાનિ તસ્માત્ તેભ્યઃ પ્રતીયેતાશ્રિતત્વાત્ પ્રયોગસ્ય । જૈમ્_2,1.4 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.2-3
દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમે પાદે પ્રથમાધિકરણે પ્રથમં વર્ણકમારચયતિ -
વિધિવાક્યે પદૈઃ સર્વૈરપૂર્વે પ્રતિપાદ્યતે ।
પ્રત્યેકમથવૈક્યેન સર્વૈસ્તત્પ્રતિપાદનમ્

ફલાન્વયિત્વાત્સર્વેષાં પ્રધાનાન્વયલાભતઃ ।
લાઘવાદેકબોધ્યત્વં તચ્છેષસ્તુ પદાન્તરમ્

વિધિવાક્યમદૃષ્ટાર્થમખિલમત્રોદાહરણમ ।
વિધિવાક્યે યાવન્તિ પદાનિ સન્તિ તાનિ સર્વાણિ ક્રિયાકારકસંબન્ધમનાદૃત્ય પ્રત્યેકમપૂર્વસ્ય પ્રતિપાદકાનિ ।
કુતઃ ।
અપૂર્વસ્ય ફલત્વેન સર્વેષાં પદાનાં ફલાન્વયિત્વાત ।
અપૂર્વપ્રતિપાદનાભાવે ઽપિ ક્રિયાકારકયોઃ પરસ્પરાન્વયો ઽસ્ત્યેવેતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ પ્રધાનાન્વયો લભ્યેત ।
ફલં હિ પ્રધાનમ્ ।
પુરૂષાર્થતયા સાધ્યમાનત્વાદિતિ પ્રાપ્તે , બ્રૂમઃ - અપૂર્વસ્યાન્ત્યન્તમદૃષ્ટત્વાદેકકલ્પનયૈવ વાક્યસ્યોપપત્તાવનેકકલ્પને ગૌરવં સ્યાત્ ।
તસ્માદેકમપૂર્વમેકેન શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે ।
પદાન્તરં તુ તચ્છેષતયાન્વેતિ ।
નનુ યસ્ય પદસ્યાર્થો ઽપૂર્વસ્ય કલ્પકસ્તત્પદાર્થસ્ય ફલસાધનતયા ફલં પ્રત્યુપાદેયત્વવિધેયત્વગુણત્વાન્યભ્યુપગન્તવ્યાનિ ।
તથા તસ્યૈવ શેષભૂતપદાન્તરાર્થે પ્રત્યુદ્દેશ્યત્વાનુવાદ્યત્વપ્રધાનત્વાનામપિ પ્રાપ્તત્વાદ્વિરુદ્ધત્રિકદ્વયાપત્તિરિતિ ચેત્ ।
મેવમ્ ।
"ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃ" "શ્યેનેનાભિચરન્યજેત"ઇત્યાદાવુદ્ભિદાદિશબ્દાનાં નામત્વેનાત્વયે સતિ યાગસાધનવાચિત્વાભાવેન યજતાવુદ્દેશ્યત્વાદિત્રિકાપાદકત્વાભાવાત્ ।
તસ્માદેકમેવ પદમપૂર્વપ્રતિપાદકમ્ ।
ન ચ ધર્મભેદચિન્તાં પ્રસ્તુતા પરિત્યજ્ય કિમિત્યપૂર્વે ચિન્ત્યત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અપૂર્વસ્યૈવ ધર્મત્વાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.2-3 ॥
દ્વિતીયં વર્ણકમારચયતિ --
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.4-7
દ્રવ્યાદિશબ્દતો ઽપૂર્વધીર્ભાવાર્થપદાદુત ।
દ્રવ્યાદીનાં ફલાર્થત્વાત્તચ્છબ્દેન હ્યપૂર્વધીઃ

ક્રિયાદ્વારમૃતે દ્રવ્યં ફલેન નહિ યુજ્યતે ।
ભાવનાવાચિનો ઽપૂર્વમાખ્યાતાદવગમ્યતે

ધાત્વર્થવ્યતિરેકેણ ભાવના નેતિ ચેન્ન તત્ ।
સર્વધાત્વર્થસંબદ્ધઃ કરોત્યર્થો હિ ભાવના

ધાત્વર્થઃ કરણં તસ્યાં સમાનપદવર્ણિતઃ ।
દ્રવ્યાદ્યુપકૃતિર્દૃષ્ટા ધાત્વર્થોત્પાદનાત્મિકા

ઇદમામ્નાયતે -"સોમેન યજેત" "હિરણ્યમાત્રેયાય દદાતિ" "તસ્માત્સુવર્ણે હિરણ્યં ધાર્યમ્" "શ્યેનેનાભિચરન્યજેત" "ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ"ઇત્યાદિ ।
તત્ર સોમહિરણ્યશબ્દૌ દ્રવ્યવાચિનૌ, સુવર્ણશબ્દો ગુણવાચી, શ્યેનચિત્રાશબ્દૌ કર્મવાચિનૌ ।
તૈરેતૈર્દ્રવ્યાદિશબ્દૈરપૂર્વે પ્રત્યેતિ કુતઃ ।
દ્રવ્યાદીનાં સિદ્ધરૂપાણાં સાધ્યં ફલં પ્રતિ સાધનત્વસંભવાત્ ।
યાગદાનાદિરૂપસ્તુ ભાવાર્થઃ સ્વયમપિ ફલવત્સાધ્યરૂપત્વાન્ન સાધનં ભવિતુમર્હપ્તિ ।
તતો દ્રવ્યાદીનાં ફલં પ્રતિ કરણત્વાદ્દ્રવ્યાદિશબ્દા અપૂર્વપ્રત્યાયકા ઇતિ પ્રાપ્તે - બ્રૂમઃ- ક્રિયાં વિના દ્રવ્યાણિ ફલં સાધયિતું ન ક્ષમન્તે ।
પચિક્રીયામન્તરેણ કાષ્ઠસ્થાલ્યાદીનામોદનસાધકત્વાદર્શનાત્ ।
અતો ભાવનાવાચિના યજતિ દદાતીત્યાખ્યાતેનાપૂર્વે પ્રતીયતે ।
નનુ ધાત્વર્થ એવ ભાવના, તદન્યા વા ।
ન તાવદ્ધાત્વર્થઃ ।
તસ્ય તાં પ્રતિ કરણત્વોક્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ધાત્વર્થવ્યતિરિક્તાયાઃ ક્રિયાયાદુર્લક્ષ્યત્વાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સર્વધાત્વર્થસંબદ્ધસ્ય કરોતિરૂપસ્ય લક્ષયિતું શક્યત્વાત્ ।
તદુક્તમાચાર્યૈઃ-
"ધાત્વર્થવ્યતિરેકેણ યદ્યપ્યેષા ન લક્ષ્યતે ।
તથાપિ સર્વસામાન્યરૂપેણૈવાવગમ્યતે"ઇતિ ।
અન્યૈરપ્યુક્તમ્ -
"સિદ્ધસાધ્યસ્વભાવાભ્યાં ધાત્વર્થો દ્વિવિધસ્તયોઃ ।
અન્યોત્પાદાનુકૂલાત્મા ભાવના સાધ્યરૂપિણી"ઇતિ ।
ઽ પચતિ ઽ ઇત્યુક્તે ઽ પાકં કરોત્રિ ઽ ઇત્યેતમર્થે સર્વે જનાઃ પ્રતિયન્તિ ।
તત્ર પાકઃ, પક્તિઃ પચનમ્, ઇત્યેતૈઃ શબ્દૈર્વ્યવહ્રિયમાણો લિઙ્ગકારકસંખ્યાયોગ્યો ધાત્વર્થઃ સિદ્ધસ્વભાવઃ ।
ઽ કરોતિ ઽ ઇત્યનેન વ્યવહ્રિયમાણો લિઙ્ગાદ્યપેતઃ સાધ્યસ્વભાવદ્યોતનાયાઽખ્યાતપ્રત્યયવિધિઃ ।
સ ચાઽખ્યાતપ્રત્યયાર્થ ઓદનોત્પત્તેરનુકૂલઃ ।
તતો ભવિતુરોદનસ્ય પ્રયોજકવ્યાપારત્વાણ્ણિજન્તેન ભાવનાશબ્દેનોચ્યતે - ઇતિ ।
અન્યે ભાવનાપક્ષા અયુક્તાઃ ।
પ્રયત્નો ભાવનેતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽરથો ગચ્છતિઽ ઇત્યત્ર તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્પન્દ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
માનસત્યાગરૂપે યજતાવવ્યાપ્તેઃ ।
ઉભયસાધારણમુદાસીનત્વવિચ્છેદસામાન્યં ભાવનેતિ ચેત્ ।
ન ।
શબ્દભાવનાયામવ્યાપ્તિઃ ન હિ શબ્દસ્ય વિભોરચેતનસ્ય સ્પન્દઃ પ્રયત્નો વાસ્તિ ।
લિઙ્ - લેટ્ - લોટ્તવ્યપ્રત્યયમાત્રગતા શબ્દભાવના ।
સર્વાખ્યાતગતાર્ઽથભાવના ।
તદુક્તમ્ --
"અભિધાં ભાવનામાહુરન્યામેવ લિઙ્ઙાદયઃ ।
અર્થાત્મભાવના ત્વન્યા સર્વાખ્યાતેષુ ગમ્યતે"ઇતિ ॥
કિંચ સ્પન્દાદિવાદિનો ઽપિ ન સ્વરૂપેણ સ્પન્દાદીનાં ભાવનાત્વમાહુઃ, કિંત્વન્યોત્પાદાનુકૂલં સ્વરૂપમ્ ।
તસ્માદસ્મદુક્તૈવ ભાવના ।
યથા ઽ પચતિ, ઇત્યત્રૌદનફલોત્પત્ત્યનુકૂલા, તથા ઽયજતિઽ ઇત્યત્ર સ્વર્ગાદિફલોત્પત્ત્યનુકૂલા ।
તસ્યાં ચ ફલભાવનાયાં પ્રત્યયવાચ્યાયામેકપદોપાત્તત્વેન પ્રત્યાસમ્નત્વાત્પ્રકૃત્યર્થઃ કરણમ્ , ન તુ દ્રવ્યાદિ ।
તસ્ય પદાન્તરોપાત્તત્વેન વિપ્રકૃષ્ટત્વાત્ ।
સાધ્યરૂપો ઽપિ પ્રકૃત્યર્થઃ સ્વસાધનનિષ્પાદિતઃ સઞ્શક્નોતિ ફલં સાધયિતુમ્ ।
દ્રવ્યાદીનાં તુ પ્રકૃત્યર્થોત્પાદનેન દૃષ્ટ એવોપકારઃ ।
દ્રવ્યાદિનિષ્પાદિતેન ધાતુવાચ્યેન યાગાદિકરણેન સ્વર્ગાદિફલોત્પત્તૌ સત્યાં યેયમનુકૂલવ્યાપારાત્મા કૃતિશબ્દાભિધેયા ફલોત્પાદના સેયં યજ્યાદિધાતૂનામન્યતમેવ કેનાપિ નાભિધીયતે ।
સર્વધાત્વર્થાનુયાયિસ્વાત્ ।
અતો ન ભાવનાયાઃ પ્રકૃત્યર્થત્વમાશઙ્કિતું શક્યમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ -- ધાત્વર્થસામાન્યમેવ ભાવનેતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રતિધાત્વર્થે વિલક્ષણરૂપત્વાત્ ।
અન્યદ્ધિ પાકસ્યૌદનં પ્રત્યાનુકૂલ્યમ્ ।
અન્યચ્ચ ચલનસ્ય સંયોગવિભાગૌ પ્રતિ ।
અન્યથા ફલવિભાગાનુપપત્તેઃ ।
ભિન્નાસુ ભાવનાવ્યક્તિષુ ભાવનાત્વસામાન્યમનુવર્તતાં નામ ।
નૈતાવતાપ્રકૃત્યર્થસામાન્યં તદ્ભવતિ ।
તસ્માદ્વિશેષરૂપાત્સામાન્યરૂપાચ્ચ યજ્યાદિધાતુવાચ્યાદન્યૈવાઽખ્યાતપ્રત્યયવાચ્યા ભાવના ।
તથાસતિ ઽયજેતઽ ઇત્યત્રાઽખ્યાતસ્ય ઽભાવયેત્ઽ ઇત્યર્થો ભવતિ ।
તત્ર ઽ કિં ભાવયેત્, કેન ભાવયેત્, કથં ભાવયેત્, ઇત્યકાઙ્ક્ષાયાં ઽ સ્વર્ગે ભાવયેત્ ઽ યાગેન ભાવયેમ્, અગ્ન્યન્વાધાનપ્રયાજાવઘાતાદિભિરુપકારં સંપાદ્ય ભાવયેત્ , ઇત્યેવં ભાજ્યકરણેતિકર્તવ્યતાસમર્પણેનાઽકાઙ્ક્ષાપૂરણાત્પ્રકરણામ્નાતઃ સકલઃ શબ્દસંદર્ભો ભાવનાવાચિન આખ્યાતસ્યૈવ પ્રપઞ્ચઃ ।
ભાવ્યાદ્યંશત્રયવતી સેયમાર્થી ભાવનેત્યુચ્યતે ।
સા સર્વાપિ શબ્દભાવનાયા ભાવ્યા, વિધાયકો લિઙ્ઙાદિઃ કરણમ્ ।
અર્થવાદસંપાદિતા સ્તુતિરિતિકર્તવ્યતા ।
સેયં શબ્દભાવના લિઙ્ઙાદિભિરેવ ગમ્યતે ।
ઽ અર્થભાવનાં સર્વૈરાખ્યાતપ્રત્યૈયર્ગમ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્યાં ચાર્થભાવનાયાં સ્વર્ગસ્ય ભાવ્યત્વં કમિયોગાદવગમ્યતે ।
પ્રકૃત્યર્થસ્ય કરણત્વં તૃતીયાશ્રુત્યા ।
તથા ચ શ્રૂયતે -"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત"ઽ ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ ઽ ઇતિ ।
તચ્ચ કરણત્વમપૂર્વકલ્પનામન્તરેણ ન સંભવતીત્યભિધાસ્યતે ।
તસ્માદાખ્યાતપ્રત્યયાન્તાદ્ભાવાર્થપદાદપૂર્વે ગન્યતે ।
ચિન્તાપ્રયોજનં તુ - ઽપૂર્વપક્ષે દ્રવ્યાદ્યપચારે પ્રતિનિધ્યભાવઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ તત્સદ્ભાવઃ ઽ ઇતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.4-7 ॥
(દ્વિતીયે ઽપૂર્વસ્યાસ્તિત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
ચોદના પુનર્ આરમ્ભઃ । જૈમ્_2,1.5 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.8-10
દ્વિતીયાધિકરણમારચયતિ -
અપૂર્વસદસદ્ભાવસંશયે સતિ નાસ્તિ તત્ ।
માનાભાવાત્ફલં યાગાત્સિધ્યેચ્છાસ્ત્રપ્રમાણતઃ

ક્ષણિકસ્ય વિનષ્ટસ્ય સ્વર્ગહેતુત્વકલ્પનમ્ ।
વિરુદ્ધં માન્તરેણાતઃ શ્રેયો ઽપૂર્વસ્ય કલ્પનમ્

અવાન્તરવ્યાપૃતિર્વા શક્તિર્વા યાગજોચ્યતે ।
અપૂર્વમિતિ તદ્ભેદઃ પ્રક્રિયાતો ઽવગમ્યતામ્

પૂર્વાધિકરણે વર્ણકાભ્યાં યદિદમુક્તમ્ -
ઽઅપૂર્વસ્યૈકમેવ પદં પ્રત્યાયકમ્ ઽ તચ્ચ ઽયજેતઽ ઇત્યાખ્યાતાન્તભાવાર્થપદમ્, ઇતિ ।
તદનુપન્નમ્ ।
અપૂર્વસદ્ભાવેમાનાભાવાત્ ।
ઽ યજેત ઽ ઇત્યાભ્યાં પ્રકૃતિપ્રત્યયાભ્યાં કરણભાવનયોરભિધાનાત્ ।
અપૂર્વાભાવે કાલાન્તરભાવિસ્વર્ગસાધનત્વં વિનશ્વરસ્ય યાગસ્યાનુપપન્નમિતિ ચેત્ ।
ન ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યેન તદુપપત્તેરિતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ઽ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ ઽ ઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા તાવદ્યાગસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વં પ્રમિતમ્ ।
તદ્યથોપપદ્યતે તથાવશ્યં ભવતાપિ કલ્પનીયમ્ ।
તત્ર કિં યાવત્ફલં યાગસ્યાવસ્થાનં કલ્પ્યતે, કિંવા વિનષ્ટસ્યાપિ સ્વર્ગોત્પાદનમ્ ।
નાઽદ્યઃ ।
યાગે ક્ષણિકત્વસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
મૃતયોર્દંપત્યોઃ પુત્રોત્પત્ત્યદર્શનાત્ ।
અતો માનાન્તરવિરુદ્ધાદ્ભવદીયકલ્પનાદસ્મદીયમવિરૂદ્ધમપૂર્વકલ્પનં જ્યાયઃ ।
કલ્પિતે ઽપ્યપૂર્વે તસ્યૈવ સ્વર્ગસાધનત્વાદ્યાગસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વશ્રુતિર્વિરૂધ્યેતેતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽ યાગાવાન્તરવ્યાપારો ઽપૂર્વમ્ ઽ ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
ન હ્યુદ્યમનનિપતનયોરવાન્તરવ્યાપારયોઃ સત્ત્વે કુઠારસ્ય સાધનત્વમપૈતિ ।
યદિ વ્યાપારવતો યાગસ્ય નાશે વ્યાપારે ન તિષ્ઠેત્તર્હિ યાગજન્યા કાચિચ્છક્તિરપૂર્વમસ્તુ ।
શક્તિવ્યવધાને ઽપિ યાગસ્ય સાધનત્વમવિરૂદ્ધમ્ ।
ઔષ્ણ્યવ્યવહિતે ઽપ્યગ્નૌ દાહકત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
યથાઙ્ગારજન્યમૌષ્ણ્યં શાન્તેષ્યપ્યઙ્ગારેષુ જલે ઽનુવર્તતે, તથા યાગજન્યમપૂર્વે નષ્ટે ઽપિ યાગે કર્ર્તયાત્મન્યવનુવર્તતામ્ ।
તસ્માદસ્ત્યર્પૂવમ્ ।
તદ્વિશેષસ્તુ સંપ્રદાયસિદ્ધયાગપ્રક્રિયયાવગન્તવ્યઃ ।
તથા હિ - પ્રક્રિયા પૂર્વાચાર્યૈરિત્થં દર્શિતા -"પ્રથમં તાવત્ફલવાક્યેન કર્મણઃ ફલસાધનતા બોદ્યતે - ઽ યાગેન સ્વર્ગે કુર્યાત્ ઽ ઇતિ ।
ઽકથં વિનશ્વરેણ ફલં કર્તવ્યમ્ ઽ ઇત્યપેક્ષાયામ્ ઽ અપૂર્વે કૃત્વા ઽ ઇત્યુચ્યતે ।
ઽ કથમપૂર્વે ક્રિયતે ઽ ઇત્યપેક્ષાયાં ઽ યાગાનુષ્ઠાનપ્રકારેણ ઽ ઇતિ ।
તચ્ચાપૂર્વે દર્શપૂર્ણમાસયોરનેકવિધમ્ - ફલાપૂર્વમ્ ।
સમુદાયાપૂર્વમ્ ષ ઉત્પત્ત્યપૂર્વમ્, અઙ્ગાપૂર્વે ચેતિ ।
યેન સ્વર્ગ આરભ્યતે તત્ફલાપૂર્વમ્ ।
અમાવાસ્યાયાં ત્રયાણાં યાગાનામેકઃ સમુદાયઃ, પૌર્ણમાસ્યામપરઃ, તયોર્ભિન્નકાલવર્તિનોઃ સંહત્ય ફલાપૂર્વારમ્ભાયોગાત્તદારમ્ભાય સમુદાયદ્વયજન્યમપૂર્વદ્વયં કલ્પનીયમ્ ।
તયોરેકૈકસ્યાઽ રમ્ભાયૈકૈકસમુદાયવર્તિનાં ત્રયાણાં યાગામાં ભિન્નક્ષણવર્તિત્વેન સંઘાતાપત્ત્યભાવાદ્યાગત્રયણન્યાનિ ત્રીણ્યુત્પત્ત્યપૂર્વાણિ કલ્પનીયાનિ ।
તેષાં ચાઙ્ગેપકારમન્તરેણાનિષ્પત્તેરઙ્ગાનાં ચાનેકક્ષણવર્તિનાં સંઘાતાસંભવાદઙ્ગાપૂર્વાણિ કલ્પનીયાનિ ।
તત્ર ત્વયં વિભાગઃ- સંવિપત્યોપકારકાણ્યવઘાતાદીનિ દ્રવ્યદેવતાસંસ્કારદ્વારેણ યાગસ્વરૂપસ્યૈવાતિશયાધાનેન તદત્પત્ત્યપૂર્વનિષ્પત્તૌ વ્યાપ્રિયન્તે ।
તદ્દ્વારેણ ફલાપૂર્વે ।
આરાદુપકારકાણિ તુ પ્રયાજાદીન્યુત્પત્ત્યુપૂર્વેભ્યઃ ફલાપૂર્વનિષ્પત્તૌ સાક્ષાદેવ વ્યાપ્રિયન્તે ।
એવં પ્રકારભેદે સત્યપિ સર્વાણ્યઙ્ગાન્યપૂર્વનિષ્પત્તાવનુગ્રાહકાણિ - ઇત્યેકરૂપેણેત્થંભાવેન સ્વી ક્રિયન્તે ।
અનયૈવ દિશા સર્વત્રાપૂર્વપ્રક્રિયાવગન્તવ્યા ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.8-10 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.11-12
અત્ર ગુરુમતમાહ -
યાગક્રિયા સૂક્ષ્મરૂપા પરમાણ્વાત્મસંશ્રિતા ।
યાવત્ફલં નિયોગાખ્યં નાપૂર્વમિતિ ચેન્ન તત્

માનહીનં ક્રિયાસૌક્ષ્મ્યં નિયોગસ્તુ લિઙાદિના ।
અભિધેયઃ પૃથગ્યાગાદપૂર્વે કાર્યમસ્ત્યતઃ

ગુરુણા યન્નિયોગાખ્યમપૂર્વમભિપ્રેયતે તન્નાસ્તિ ।
કુતઃ ।
અન્તરેણૈવ તદપૂર્વે ફલનિષ્પત્તેઃ ।
ન ચ યાગનાશાત્કથં ફલસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્ ।
ન હિ યાગક્રિયા સર્વાત્મના નશ્યતિ, કિંતુ સૂક્ષ્મરૂષત્વેનાદૃશ્યા સતી સ્વર્ગદેહારમ્ભકેષુ યાગસંબન્ધિદ્રવ્યગતપરમાણુષુ યાગકર્ર્તયાત્મનિ વાવસ્થાય ફલમારભત ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
નૈતદ્યુક્તમ્ ।
ઉક્તેર્ઽથે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન ચ નિયોગે ઽપિ પ્રમાણાભાવઃ શઙ્કનીયઃ ।
વૈદિકલિઙાદીનાં તદભિધાયકત્વાત્ ।
તતો ધાત્વર્થાતિરિક્તં કાલાન્તરભાવ્યકામ્યફલસાધનમપૂર્વમત્વિત ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.11-12 ॥
(તૃતીયે કર્મણાં ગુણપ્રધાનભાવવિભાગાધિકરણે સૂત્રાણિ 6 - 8)
તાનિ દ્વૈધં ગુણપ્રધાનભૂતાનિ । જૈમ્_2,1.6 ।
યૈર્ દ્રવ્યં ન ચિકીર્ષ્યતે તાનિ પ્રધાનભૂતાનિ દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_2,1.7 ।
યૈસ્ તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત તસ્ય દ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્ । જૈમ્_2,1.8 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.13-14
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ --
અવઘાતાદિનાપૂર્વમુત્પાદ્યં વિદ્યતે ન વા ।
યજત્યાદિવદસ્ત્યેવ વાક્યવૈયર્થ્યમન્યથા

દૃષ્ટે તુષવિમોકે તુ નાપૂર્વે દ્રવ્યતન્ત્રતઃ ।
સ્યાદ્યજત્યાદિવૈષમ્યં નિયમાપૂર્વકૃદ્વચઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે -"વ્રીહીનવહન્તિ" "તણ્ડુલાન્પિનષ્ટિ"ઇતિ ।
તત્ર અક્ધાતપેષણે અપૂર્વજનકે, વિહિતધાત્વર્થત્વાત્, યજત્યાદિઘાત્વર્થવત્ ઽ ।
વિપક્ષે - વિધિવાક્યવૈયર્થ્યરૂપો બાધકસ્તર્કો ઽવગન્તવ્યઃ ।
તુષવિમોકચૂર્ણત્વયોર્દૃષ્ટપ્રયોજનયોર્લોકસિદ્ધત્વેન તાદર્થ્યે ઽવઘાતપેષણયોર્વિધિર્ર્વ્યથઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ - અસ્ત્યપૂર્વમિતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- દૃષ્ટફલે સંભવત્યપૂર્વે ન કલ્પનીયમ્ ।
યજત્યાદિદૃષ્ટાન્તસ્તુ વિષમઃ ।
તત્ર હિ ક્રિયાપ્રાધાન્યેન દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યાભાવાદપૂર્વસાધનત્વં ક્રિયાયા યુક્તમ્ ।
ઇહ તુ ઽ વ્રીહીન્ ઽ ઇતિ કર્મકારકવિભક્ત્યા વ્રીહીણામીપ્સિતતમત્વેન પ્રાધાન્યાવગમાદ્દ્રવ્યપરતન્ત્રો ઽવઘાતો દ્રવ્ય એવાતિશયં કુર્યાત્, ન ત્વપૂર્વે જનયતિ ।
ન ચ વિધિવૈયર્થ્યમ્ ।
નખનિર્ભેદનાદિના તુષવિમોકસંભવે ઽપિ ઽઅવઘાતેનૈવાસૌ કર્તવ્યઃ ઽ ઇતિ યો નિયમસ્તસ્ય નિયમસ્યાપૂર્વહેતુત્વેન વિધેયત્વાત્ ।
તસ્માન્નાસ્ત્યવવાતાદિજન્યમપૂર્નમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.13-14 ॥
અત્ર ગુરુમતમાહ -
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.15
દ્વિતીયાં સક્તુવદ્ભઙ્ક્ત્વા નિયોગે ઽન્વયિતાં ક્રીયા ।
સાક્ષાદિતિ ન મન્તવ્યં દૃષ્ટસ્યાત્રોપપત્તિતઃ

"સક્તૂઞ્જુહોતિ"ઇત્યત્ર દ્રવ્યપ્રાધાન્યં પરિત્યજ્ય દ્વિતીયાયા ભઙ્ગં કૃત્વા ક્રિયાપ્રાધાન્યાય"સક્તુભિર્જુહોતિ"ઇતિ તૃતીયાત્વેન વિપરિણામો વક્ષ્યતે ।
તથા"વ્રીહિભિરવહન્તિ"ઇતિ વિપરિણામેન પ્રધાનભૂતા ક્રિયા દ્રવ્યવ્યવધાનમન્તરેણ સાક્ષાદેવ નિયોગે ઽન્વેતવ્યેતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
તત્ર"હોમેન સક્તુષુ સંસ્કારો ન ભવતિ"ભસ્મીભૂતાનામન્યત્ર વિનિયોગાસંભવાત્ , ઇત્યભિપ્રેત્ય સંસ્કારકર્મત્વં પરિત્યક્તમ્ ।
ઇહ દૃષ્ટસ્તુષવિમાકેસંસ્કાર ઉપપદ્યતે ।
વિતુષાણાં તેષાં પુરોડાશે વિનિયોગસંભવાત્

(ચતુર્થે સંમાર્જનાદીનામપ્રધાનતાધિકરણે સૂત્રાણિ 9 - 12)
ધર્મમાત્રે તુ કર્મ સ્યાદ્ અનિર્વૃત્તેઃ પ્રયાજવત્ । જૈમ્_2,1.9 ।
તુલ્યશ્રુતિત્વાદ્ વેતરૈઃ સધર્મઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.10 ।
દ્રવ્યોપદેશ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_2,1.11 ।
ન તદર્થત્વાલ્ લોકવત્ તસ્ય ચ શેષભૂતત્વાત્ । જૈમ્_2,1.12 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.16-17
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ --
સંમાર્ષ્ટ સ્ત્રુચ ઇત્યત્ર કિં પ્રધાનાખ્યકર્મતા ।
ગુણકર્મત્વમથવા દૃષ્ટાભાવે ઽવઘાતવત્

ગુણત્વં નહિ સંભાવ્યં પ્રાધાન્યં તુ પ્રયાજવત્ ।
અદૃષ્ટકલ્પનેનાપિ ગુણત્વં સ્યાદ્દ્વિતીયયા

દર્શપૂર્ણમાસયોર્જુહ્વાદીનાં દર્ભૈઃ સંમાર્જનમામ્નાતમ્ -"સ્ત્રુચઃ સંમાર્ષ્ટિ"ઇતિ ।
તત્ર સંમાર્જનં પ્રધાનકર્મ ।
કુતઃ ।
ગુણકર્મલક્ષણરહિતત્વાત્, પ્રધાનકર્મલક્ષણયુક્તત્વાચ્ચ ।
સૂત્રકારો હિ કર્મણાં રાશિદ્વયં પ્રતિજ્ઞાય તયોર્લક્ષણં પૃથક્સૂત્રયામાસ-"તાનિ દ્વૈધં ગુણપ્રધાનભૂતાનિ""યૈસ્તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે, ગુણસ્તત્ર પ્રતીયેત, તસ્ય દ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્""યૈસ્તુ દ્રવ્યં ન ચિકીર્ષ્યતે, તાનિ પ્રધાનભૂતાનિ, દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્"ચ્ચ્પૂ.મી.સૂ. 2 । 1 । 6 - 8 છ્તૈતિ ।
યૈઃ કર્મભિર્દ્રવ્યમુત્પાદયિતું સંસ્કર્તુ વેષ્યતે, તેષુ કર્મસુ ગુણત્વમ્ ।
કુતઃ ।
તસ્ય કર્મણો દ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્ ।
દ્રવ્યં પ્રધાનમસ્ય, ઇતિ બહુવ્રીહિઃ ।
"યૂપં તક્ષતિ"આહવનીયમાદઘાતિ" ઇત્યાદૌ યૂપાહવનીયાદિદ્રવ્યમુત્પાદયિતુમિષ્યતે ।
"વ્રીહીનવહન્તિ" "તણ્ડુલાન્પિનષ્ટિ"ઇત્યાદૌ વ્રીહ્યાદિદ્રવ્યં સંસ્કર્તુમિષ્ટમ્ । પ્રયાજાદિષૂક્તવૈપરીત્યાત્પ્રધાનકર્મત્વમ્ ।
એવં સત્યવઘાતેન યથા વ્રીહીણાં તુષવિમોકો દૃષ્ટઃ સંસ્કારઃ, તથા સંમાર્જનેન જુહ્વાદિષુ કંચિદતિશયં ન પશ્યામઃ ।
અતો ઽવઘાતવદ્ગુણકર્મત્વાભાવાત્પ્રયાજાદિવત્પ્રધાનકર્મત્વમિતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- ઽસ્ત્રુચઽ ઇતિ દ્વિતીયા કર્મકારકે વિહિતા ।
કર્મત્વં ચેપ્સિતતમત્વેસતિ ભવતિ ।
"કર્તુરીપ્સિતતમં કર્મ"ચ્ચ્પા.સૂ. 1 । 4 । 49 છ્તૈતિ કર્મસંજ્ઞાવિધાનાત્ ।
ક્રતુસાધનત્વેન ચ સ્ત્રુચાં યુક્તમીપ્સિતતમત્વમ્ ।
અતઃ પ્રધાનભૂતાઃ સ્ત્રુચઃ ।
તથાસતિ સંમાર્જનક્રિયાયા ગુણકર્મત્વમવઘાતવદ્ભવિષ્યતિ ।
યદિ સ્ત્રુક્ષુદૃષ્ટો ઽતિશયો ન સ્યાત્, તર્હ્યપૂર્વે કલ્પનીયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.16-17 ॥
(પઞ્ચમે સ્તોત્રાદિપ્રાધાન્યાધિકરણે સૂત્રાણિ 13 - 29)
સ્તુતશસ્ત્રયોસ્ તુ સંસ્કારો યાજ્યાવદ્ દેવતાભિધાનત્વાત્ । જૈમ્_2,1.13 ।
અર્થેન ત્વ્ અપકૃષ્યેત દેવતાનામ્ અચોદનાર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્ । જૈમ્_2,1.14 ।
વશાવદ્ વા ગુણાર્થં સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.15 ।
ન શ્રુતિસમવાયિત્વાત્ । જૈમ્_2,1.16 ।
વ્યપદેશભેદાચ્ ચ । જૈમ્_2,1.17 ।
ગુણશ્ ચાનર્થકઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.18 ।
તથા યાજ્યાપુરોરુચોઃ । જૈમ્_2,1.19 ।
વશાયામ્ અર્થસમવાયાત્ । જૈમ્_2,1.20 ।
યત્રેતિ વાર્થવત્ત્વાત્ સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.21 ।
ન ત્વામ્નાતેષુ । જૈમ્_2,1.22 ।
દૃશ્યતે । જૈમ્_2,1.23 ।
અપિ વા શ્રુતિસંયોગાત્ પ્રકરણે સ્તૌતિશંસતી ક્રિયોત્પાત્તિં વિદધ્યાતામ્ । જૈમ્_2,1.24 ।
શબ્દપૃથક્ત્વાચ્ ચ । જૈમ્_2,1.25 ।
અનર્થકં ચ તદ્વચનમ્ । જૈમ્_2,1.26 ।
અન્યશ્ ચાર્થઃ પ્રતીયતે । જૈમ્_2,1.27 ।
અભિધાનં ચ કર્મવત્ । જૈમ્_2,1.28 ।
ફલનિર્વૃત્તિશ્ ચ । જૈમ્_2,1.29 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.18-19
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ -
પ્રૌગં શંસતીત્યાદૌ ગુણતોત પ્રધાનતા ।
દૃષ્ટા દેવસ્મૃતિસ્તેન ગુણતા સ્તોત્રશસ્ત્રયોઃ

સ્મૃત્યર્થત્વે સ્તૌતિશંસ્યોર્ધાત્વોઃ શ્રૌતાર્થબાધનમ્ ।
તેનાદૃષ્ટમુપેત્યાપિ પ્રાધાન્યં શ્રુતયે મતમ્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે -"પ્રૌગં શંસતિ" "નિષ્કેવલ્યં શંસતિ" "આજ્યૈઃ સ્તુવતે" "પૃષ્ટૈઃ સ્તુવતે"પ્રૌગનિષ્કેવલ્યશબ્દૌ શસ્ત્રવિશેષનામની ।
આજ્યપૃષ્ટશબ્દૌ તુ વ્યાખ્યાતૌ ।
અપ્રગીતમન્ત્રસાધ્યા સ્તુતિઃ શસ્ત્રમ્ ।
પ્રગીતમન્ત્રસાધ્યાસ્તુતિઃ સ્તોત્રમ્ ।
તયોઃ સ્તુતશસ્ત્રયોર્ગુણકર્મત્વં યુક્તમ્ ।
કુતઃ ।
તુષવિમોકવદ્દૃષ્ટાર્થલાભાત્ ।
ષઠ્યમાનેષુ મન્ત્રેષ્વનુસ્મરણેન દેવતા સંસ્ક્રિયત ઇતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- સ્તોતવ્યાયા દેવતાયાઃ સ્તાવકૈર્ગુણૈઃ સંબન્ધકીર્તનં સ્તૌતિશંસતિધાત્વોર્વાચ્યોર્ઽથઃ ।
યદિ મન્ત્રવાક્યાનિ ગુણસંબન્ધાભિધાનપરાણિ , તદા ધાત્વોર્મુખ્યાર્થલાભાચ્છ્રતિરનુગૃહીતા ભવિષ્યતિ ।
યદા તુ ગુણદ્વારેણાનુસ્મરણીયદેવતાસ્વરૂપ પ્રકાશનપરાણિ મન્ત્રવાક્યાનિ સ્યુઃ, તદા ધાત્વોર્મુખ્યોર્ઽથો ન સ્યાત્ ।
લોકે હિ ઽ દેવદત્તશ્ચતુર્વેદાભિજ્ઞઃ ઽ ઇત્યુક્તે સ્તુતિઃ પ્રતીયતે ।
તસ્ય વાક્યસ્ય ગુણસંબન્ધપરત્વાભાવાત્ ।
યદા તુ દેવદત્તરૂપપરતા ઽ યશ્ચતુર્વેદી તમાનય, ઇત્યાદૌ, તત્ર ન સ્તુતિપ્રતીતિઃ ।
તસ્ય ચતુર્વેદસંબન્ધદ્વારેણ દેવદત્તસ્વરૂપોપલક્ષણપરત્વેન ગુણસંબન્ધપરત્વાભાવાત્ ।
તતશ્ચ - ઽ આજ્યૈર્દેવં પ્રકાશયેત્ , ઽ પૃષ્ટૈર્દેવં પ્રકાશયેત્, ઇત્યેવં વિધ્યર્થપર્યવસાનાદ્ધાત્વોર્મુખ્યાર્થો બાધ્યેત ।
તતો ધાતુશ્રુતિમબાધિતું સ્તોત્રશસ્ત્રયોઃ પ્રધાનકર્મત્વમભ્યુપેતવ્યમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટં પ્રયોજનં નાસ્તીતિ ચેત્ ।
તર્હ્યપૂર્વમસ્તુ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.18-19 ॥
(ષષ્ઠે મન્ત્રાવિધાયકત્વાધિકરણે સૂત્રે 30 - 31)
વિધિમન્ત્રયોર્ ઐકાર્થ્યમ્ ઐકશબ્દ્યાત્ । જૈમ્_2,1.30 ।
અપિ વા પ્રયોગસામર્થ્યાન્ મન્ત્રો ઽભિધાનવાચી સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.31 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.20-21
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ -
દેવાંશ્ચ યાભિર્યજત ઇત્યાખ્યાતં તુ મન્ત્રગમ્ ।
વિધાયકં ન વાન્યેન સમત્વાત્તદ્વિધાયકમ્

યચ્છબ્દાદેઃ ક્ષીણશક્તિર્ન વિધિસ્ત્રિવિધં તતઃ ।
આખ્યાતમભિધાનં ચ પ્રધાનગુણકર્મણી

અયં મન્ત્ર આમ્નાયતે -"દેવાંશ્ચ યાભિર્યજતે દદાતિ ચ જ્યોગિત્તાભિઃ સચતે ગોપતિઃ સહ"ઇતિ ।
અયમર્થઃ-
ગોપતિર્યજમાનો યાભિર્ગોભિર્દેવાન્યજતે યાશ્ચ ગા બ્રાહ્મણેભ્યો દદાતિ ચિરમેવ તાભિઃ સહ પરલોકે ઽવતિષ્ઠતે ઇતિ ।
તત્ર યથા બ્રાહ્મણગતમાખ્યાતપદં પ્રધાનગુણકર્મણોરન્યન્તરસ્ય વિધાયકમ્, તથા મન્ત્રગતમપીતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યચ્છબ્દાદિના વિધિશક્તેઃ ક્ષીણત્વાત્ ।
સતિ હિ યચ્છબ્દે તસ્ય વાક્યસ્યાનુવાદકત્વં પ્રતીયતે, ન તુ વિધાયકત્વમ્ ।
ઽયચ્છબ્દાદેઃ ઽ ઇત્યાદિશબ્દેનોત્તમપુરુષામન્ત્રણાદયઃ ।
ઽ બર્હિર્દેવસદનં દામિ ઽ ઇત્યુત્તમપુરૂમઃ ।
ઽઅગ્નીદગ્નીન્વિહરઽ ઇત્યામન્ત્રણમ્ ।
એવં બ્રહ્મણે ઽપિ - ઽ યસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્ચ્છત્ ઽ ઇત્યુદાહરણીયમ્ ।
તસ્માત્ - ઽ આખ્યાતસ્ય પ્રધાનકર્મવિધાયત્વં, ગુણવિધાયકત્વં વા ઽ ઇત્યેવં દ્વાવેવ પ્રકારૌ ન ભવતઃ, કિંતુ - ઽ અભિધાયકત્વમ્ ઽ ઇત્યપ્યસ્તિ તૃતીયઃ પ્રકારઃ ।
તતો ન મન્ત્રગતાખ્યાતસ્ય વિધાયકત્વમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.20-21 ॥
(સપ્તમે મન્ત્રનિર્વચનાધિકરણે સૂત્રમ્)
તચ્ચોદકેષુ મન્ત્રાખ્યા । જૈમ્_2,1.32 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.22-23
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ --
અહે બુધિણ્ય મન્ત્રં મ ઇતિ મન્ત્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
નાસ્ત્યસ્તિ વાસ્ય નાસ્ત્યેતદવ્યાપ્ત્યાદેરવારણાત્

યાજ્ઞિકાનાં સમાખ્યાનં લક્ષણં દોષવર્જિતમ્ ।
તે ઽનુષ્ઠાનસ્મારકાદૌ મન્ત્રશબ્દં પ્રયુઞ્જતે

આધાન ઇદમામ્નાયતે -"અહે બુધિણ્ય મન્ત્રં મે ગોપાય"ઇતિ ।
તત્ર મન્ત્રસ્ય લક્ષણં નાસ્તિ, અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યોર્વારયિતુમશક્યત્વાત્ ।
ઽવિહિતાર્થાભિધાય કો મન્ત્રઃ ઽ ઇત્યુક્તે ઽ વસન્તાય કપિઞ્જલાનાલભેત ઽ ઇત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય વિધિરૂપત્વાદવ્યાપ્તિઃ ।
ઽ મનનહેતુર્મન્ત્રઃ ઽ ઇત્યુક્તે - બ્રાહ્મણે ઽતિવ્યાપ્તિઃ ।
એવમ્ - ઽ અસિપદાન્તો મન્ત્રઃ ઽ ઽ ઉત્તમપુરુષાન્તો મન્ત્રઃ ઽ ઇત્યાદિલક્ષણાનાં પરસ્પરમવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યાજ્ઞિકસમાખ્યાનસ્ય નિર્દોષલક્ષણત્વાત્ ।
તચ્ચ સમાખ્યાનમનુષ્ઠાનસ્મારકાદીનાં મન્ત્રત્વં ગમયતિ ।
ઽ ઉરુ પ્રથસ્વ ઽ - ઇત્યાદયો ઽનુષ્ઠાનસ્મારકાઃ ।
ઽઅગ્નિમીલે પુરોહિતમ્ ઽ ઇત્યાદયઃ સ્તુતિરૂપાઃ ।
ઽઇષે ત્વાઽ - ઇત્યાદયસ્ત્વાન્તાઃ ।
ઽઅગ્ન આ યાહિ વીતયે ઽ ઇત્યાદય આમન્ત્રણોપેતાઃ ।
ઽ અગ્નીદગ્નીન્વિહર ઽ - ઇત્યાદયઃ પ્રૈષરૂપાઃ ।
ઽ અધઃ સ્વિદાસીદુપરિ સ્વિદાસીત્ ઽ ઇત્યાદયો વિચારરૂપાઃ ।
ઽ અમ્બે અમ્બિકે અમ્બાલિકે ન માનયતિ કશ્ર્ચન ઽ - ઇત્યાદયઃ પરિદેવનરૂપાઃ ।
ઽ પૃચ્છામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ ઽ ઇત્યાદયઃ પ્રશ્નરૂપાઃ ।
ઽવેદિમાહુઃ પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ ઽ ઇત્યાદય ઉત્તરરૂપાઃ ।
એવમન્યદપ્યુદાહર્તવ્યર્મ્ ।
ઇદૃશેષ્વત્યન્તવિજાતીયેષુ સમાખ્યાનમન્તરેણ નાન્યઃ કશ્ચિદનુગતો ધર્મો ઽસ્તિ, યસ્ય લક્ષણત્વમુચ્યેત ।
લક્ષણસ્યોપયોગશ્ચ પૂર્વાચાર્યૈર્દર્શિતઃ-
"ઋષયો ઽપિ પદાર્થાનાં નાન્તં યાન્તિ પૃથક્ત્વશઃ ।
લક્ષણેન તુ સિદ્ધાનામન્તં યાન્તિ વિપશ્ચિતઃ" ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ - અભિયુક્તાનામ્ ઽ મન્ત્રો ઽયમ્ ઽ ઇતિ સમાખ્યાનં લક્ષણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.22ઃ23 ॥
(અષ્ટમે બ્રાહ્મણનિર્વચનાધિકરણે સૂત્રમ્)
શેષે બ્રાહ્મણશબ્દઃ । જૈમ્_2,1.33 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.24-25
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ --
નાસ્ત્યેતદ્બ્રહ્મણેત્યત્ર લક્ષણં વિદ્યતે ઽથવા ।
નાસ્તીયન્તો વેદભાગા ઇતિ કૢપ્તેરભાવતઃ

મન્ત્રશ્ચ બ્રાહ્મણં ચેતિ દ્વૌ ભાગૌ તેન મન્ત્રતઃ ।
અન્યદ્બ્રાહ્મણમિત્યેતદ્ભવેદ્બ્રાહ્મણલક્ષણમ્

ચાતુર્માસ્યેષ્વિદમામ્નાયતે - ઽ એતદ્બ્રાહ્મણાન્યેવ પઞ્ચ હર્વીષિ ઽ ઇતિ ।
તત્ર - બ્રાહ્મણસ્ય લક્ષણં નાસ્તિ ।
કુતઃ ।
વેદભાગાનામિયત્તાનવધારણેન બ્રાહ્મણભાગેષ્વન્યભાગેષુ ચ લક્ષણસ્યાવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યોઃ શોધયિતુમશક્યત્વાત્ ।
પૂર્વોક્તો મન્ત્રભાગ એકઃ ।
ભાગાન્તરાણિ ચ કાનિચિત્પૂર્વૈરુદાહર્તુ સંગૃહીતાનિ -
"હેતુર્નિર્વચનં નિન્દા પ્રશંસા સંશયો વિધિઃ ।
પરક્રિયા પુરાકલ્પો વ્યવધારણકલ્ફના ।
"ઇતિ ।
ઽ તેન હ્મન્નં ક્રિયતે ઽ ઇતિ હેતુઃ ।
ઽ તદ્દધણે દધિત્વમ્ ઽ ઇતિ નિર્વચનમ્ ।
ઽ અમાધ્યા વૈ માષાઃ ઽ ઇતિ નિન્દા ।
ઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતાઽ ઇતિ પ્રશંસા ।
ઽ તદ્વ્યચિકિત્સજ્જુહવાનિ , મા હૌષમ્ ઽ ઇતિ સંશયઃ ।
ઽ યજમાનેન સંમિતૌદુમ્બરી ભવતિ ઽ ઇતિ વિધિઃ ।
ઽ ભાષાનેવ મહ્યં પચત ઽ ઇતિ પરકૃતિઃ ।
ઽ પુરા બ્રાહ્મણા અભૈષુઃ ઽ ઇતિ પુરાકલ્પઃ ।
ઽ યાવતો ઽશ્ચાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાત્, તાવતો વારુણાંશ્ચતુષ્કપાલન્નિર્વપેત્ ઽ ઇતિ વિશેષાવધારણકલ્પના ।
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ।
ન ચ ઽ હેત્વાદીનામન્યતમં બ્રાહ્મણમ્ઽઇતિ લક્ષણમ્ ।
મન્ત્રેષ્વપિ હેત્વાદિસદ્ભાવાત્ ।
તથા હિ - ઽ ઇન્દવોવામુશન્તિ હિ ઽ ઇતિ હેતુઃ ।
ઽ ઉદાનિષુર્મહીરીતિ તસ્માદુદકમુચ્યતે ઽ ઇતિ નિર્વચનમ્ ।
ઽમોઘમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતાઃ ઽ ઇતિ નિન્દા ।
ઽ અગ્નિર્મૂર્ધા દિવઃ કકુત્પતિઃ ઽ ઇતિ પ્રશંસા ।
ઽ અધઃ સ્વિદાસીદુપરિ સ્વિદાસીત્ ઽ ઇતિ સંશયઃ ।
ઽ કપિઞ્જલાનાલભેત ઽ ઇતિ વિધિઃ ।
ઽ સહસ્ત્રમંયુતં દદત્ ઽ ઇતિ પરકૃતિઃ ।
ઽ યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ ઽ ઇતિ પુરાકલ્પઃ ।
ઽ ઇતિકરણબહુલં બ્રાહ્મણમ્ ઽ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽ ઇત્યદદા ઇત્યયજથા ઇત્યપચ ઇતિ બ્રાહ્મણો ગાયેત્ ઽ ઇત્યસ્મિન્બ્રહ્મણેન ગાતવ્યે મન્ત્રે અતિવ્યાપ્તેઃ ।
ઽ ઇત્યાહેત્યનેન વાક્યેનોપનિબદ્ધં બ્રાહ્મણમ્ ઽ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽ રાજા ચિદ્યં ભગં ભક્ષીત્યાહ ઽ ઽ યો વા રક્ષાઃ શુચિરસ્મીત્યાહ ઽ ઇત્યનયોર્મન્ત્રયોરતિવ્યાપ્તેઃ ।
ઽ આખ્યાયિકારૂપં બ્રાહ્મણમ્ ઽ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
યમયમીસંવાદસૂક્તાદાવતિવ્યાપ્તેઃ ।
તસ્માત્ - ઽ નાસ્તિ બ્રાહ્મણસ્ય લક્ષણમ્ ઽ ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ઽ મન્ત્રબ્રાહ્મણરૂપૌ દ્વાવેવ વેદભાગૌ ઽ ઇત્યઙ્ગીકારાન્મન્ત્રલક્ષણસ્ય પૂર્વમભિહિતત્વાત્ ઽ અવશિષ્ટો વેદભાગો બ્રાહ્મણમ્ ઽ ઇત્યેતલ્લક્ષણં ભવતિ -- ઇતિ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.24-25 ॥
(નવમ ઊહાદ્યમન્ત્રતાધિકરણે સૂત્રમ્)
અનામ્નાતેષ્વ્ અમન્ત્રત્વમામ્નાતેષુ હિ વિભાગઃ । જૈમ્_2,1.34 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.26
નવમાધિકરણમારચયતિ -
ઊહપ્રવરનામ્નાં કિં મન્ત્રતાસ્ત્યથવા ન હિ ।
મન્ત્રાસ્તદેકવાક્યત્વાન્ન તલ્લક્ષણવર્જનાત્

"અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ"ઇત્યસ્ય સૌર્યે ચરૌ ઽ સૂર્યાય જુષ્ટં નિર્વપામિ ઽ ઇત્યેવં પદાન્તરપ્રક્ષેપ ઊહઃ ।
ઽ અદીક્ષિષ્ટાયં બ્રાહ્મણઃ ઽ ઇત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય શેષત્વેન પ્રયોગકાલે બ્રાહ્મણનામધેયવિશેષં તદીયપ્રવરં ચૈવં પઠન્તિ -"અસૌ દેવદત્તો ઽમુષ્ય પુત્રો ઽમુષ્ય પૌત્રો ઽમુષ્ય નપ્તામુષ્યાઃ પુત્રો ઽમુષ્યાઃ પૌત્રો ઽમુષ્યા નપ્તા ઽ ઇતિ ।
ઽ આઙ્ગિરસબાર્હસ્પત્યભારદ્વાજગોત્રઃ ઽ ઇતિ ચ ।
એતેષામૂહપ્રવરનામધેયાનાં મન્ત્રત્વમસ્તિ ।
કુતઃ ।
મન્ત્રેણ સહૈકવાક્યત્વાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
યાજ્ઞિકપ્રસિદ્ધિરૂપસ્ય મન્ત્રલક્ષણસ્યૈતેષ્વભાવાત્ ।
ન હ્યધ્યેતાર ઊહાદીન્મન્ત્રકાણ્ડે ઽવીયતે ।
તસ્માત્ - નાસ્તિ મન્ત્રત્વમ્

(દશમ ઋગ્લક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્)
તેષામ્ ઋગ્યત્રાર્થવશેન પાદવ્યવસ્થા । જૈમ્_2,1.35 ।
(એકાદશે સામલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્)
ગીતિષુ સમાખ્યા । જૈમ્_2,1.36 ।
(દ્વાદશે યજુર્લક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્)
શેષે યજુઃ શબ્દાઃ । જૈમ્_2,1.37 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.27
દશમૈકાદશદ્વાદશાધિકરણમારચયતિ --
નર્ક્સામયજુષાં લક્ષ્મ સાંકર્યાદિતિ શઙ્કિતે ।
પાદશ્ચ ગીતિઃ પ્રશ્લિષ્ટપાઠ ઇત્યસ્ત્વસંકરઃ

ઇદમામ્નાયતે - ઽ અહે બુધિણ્ય મન્ત્રં મે ગોપાય યમૃષયસ્ત્રૈવિદા વિદુઃ ।
ઋચઃ સામાનિ, યજૂંષિ ઽ ઇતિ ।
"ત્રીન્વેદાન્વિદન્તિ"ઇતિ ત્રિવિદઃ, ત્રિવિદાં સંબન્ધિનો ઽધ્યેતારસ્ત્રૈવિદાઃ ।
તે ચ યં મન્ત્રભાગમૃગાદિરૂપેણ ત્રિવિધમાહુઃ, તં ગોપાય, ઇતિ યોજના ।
તત્ર ત્રિવિધાનામૃક્સમયજુષાં વ્યવસ્થિતં લક્ષણં નાસ્તિ ।
કુતઃ ।
સાંકર્યસ્ય દુષ્પરિહરત્વાત્ ।
ઽઅધ્યાપકપ્રસિદ્ધેર્હ્યૃગ્વેદાદિષુ પઠિતો મન્ત્ર ઋગાદિઃ ઽ ઇતિ હિ લક્ષણં વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ સંકીર્ણમ્ ।
ઽદેવો વઃ સવિતોત્પૂનાત્વચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ઽ ઇત્યયં મમ્ત્રો યજુર્વેદે સંપ્રતિપન્નયજુષાં મધ્યે પઠિતઃ ।
ન ચ તસ્ય યજુષ્ટ્વમાસ્તિ ।
તદ્બ્રાહ્મણે ઽ સાવિત્ર્યર્ચા ઽ ઇત્યૃક્ત્વેન વ્યવહૃતત્વાત્ ।
ઽ એતત્સામ ગાયન્નાસ્તે ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય કિંચિત્સામ યજુર્વેદે ગીતમ્ ।
ઽ અક્ષિતમસિ ઽ ઽ અચ્યુતમસિ ઽ ઽ પ્રાણસંશિતમસિ ઽ ઇતિ ત્રીણિ યજૂંષિ સામવેદે સમામ્નાતાનિ ।
તથા ગીયમાનસ્ય સામ્ના આશ્રયભૂતા ઋચઃ સામવેદે સમામ્નાયન્તે ।
તસ્માત્ - નાસ્તિ લક્ષણમ્ - ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પાદાદીનામસંકીર્ણલક્ષણત્વાત્ ।
ઽ પાદેનાર્થેન ચોપેતા વૃત્તબદ્ધામન્ત્રા ઋચઃ ।
ગીતિરૂપા મન્ત્રાઃ સામાનિ ।
વૃત્તગીતિવર્જિતત્વેન પ્રશ્લિષ્ટપઠિતા મન્ત્રા યજૂંષિ ઽ ઇત્યુક્તે ન ક્વાપિ સંકરઃ

(ત્રયોદશે નિગદાનાં યજુષ્ટ્રવાધિકરણે સૂત્રાણિ 38 - 45)
નિગદો વા ચતુર્થં સ્યાદ્ ધર્મવિશેષાત્ । જૈમ્_2,1.38 ।
વ્યપદેશાચ્ ચ । જૈમ્_2,1.39 ।
યજૂંષિ વા તદ્રૂપત્વાત્ । જૈમ્_2,1.40 ।
વચનાદ્ ધર્મવિશેષઃ । જૈમ્_2,1.41 ।
અર્થાચ્ ચ । જૈમ્_2,1.42 ।
ગુણાર્થો વ્યપદેશઃ । જૈમ્_2,1.43 ।
સર્વેષામ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_2,1.44 ।
ન ઋગ્વ્યપદેશાત્ । જૈમ્_2,1.45 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.28-29
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ -
પ્રોક્ષણીરાસાદયેતિ નિગદસ્ત્રિવિધાદ્બહિઃ ।
યજુર્વોચ્ચૈસ્ત્વધર્મસ્ય ભેદાદસ્ય ચતુર્થતા

પરપ્રત્યાયનાર્થત્વાદુચ્ચૈસ્ત્વં યજુરેવ સઃ ।
તલ્લક્ષણેન યુક્તત્વાત્રૈવિધ્યમિતિ સુસ્થિતમ્

ઽ પ્રોક્ષણીરાસાદય ઽ ઽ ઇધ્મં બર્હિરુપસાદય ઽ ઽ અગ્નીદગ્નીન્વિહરઽ ઽ બર્હિઃ સ્તૃણીહિ ઽ ઽઇન્દ્ર આગચ્છઽ ઽહરિવ આગચ્છઽ ઇત્યાદયો નિગદા આમ્નાતાઃ ।
પરપ્રત્યાયનાર્થા મન્ત્રા નિગદઃ ।
એતે ચ પૂર્વોક્તેભ્ય ઋગ્યજુઃસામભ્યો બહિર્ભૂતાશ્ચતુર્થપ્રકારાઃ ।
કુતઃ ।
પાદગીત્કયોરૃક્સામલક્ષણયોરભાવાત્ ।
પ્રશ્લિષ્ટપાઠસ્ય યજુર્લક્ષણસ્ય સત્ત્વે ઽપિ ધર્મભેદેન યજુષ્યન્તર્ભાવાનુપપત્તેઃ ।
ઽ ઉપાંશુયજુષા ઽ ઽ ઉચ્ચૈર્નિગદેન ઽ ઇતિ હિ ધર્મભેદઃ - ઇતિ પ્રાપ્તે ---
બ્રૂમઃ- ઽ વહિર્બ્રાહ્મણા ભોજ્યન્તામ્ ઽ ઽ પિરવ્રાજકાસ્ત્વન્તઃ ઽ ઇત્યત્ર સત્યેવ પરિવ્રાજકાનાં બ્રાહ્મણ્યે પૂજાનિમિત્તો વિશેષો યથા તથા નિગદાનાં યજુર્લક્ષણોપેતત્વેન યજુષામેવ સતાં પરપ્રત્યાયનનિમિત્તમુચ્ચૈસ્ત્વધર્મઃ ।
તતો મન્ત્રાણાં ત્રૈવિધ્યં સુસ્થિતમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.28-29 ॥
(ચતુર્દશ એકવાક્યત્વલક્ષણાધિકરણે સૂત્રમ્)
અર્થૈકત્વાદ્ એકં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષં ચેદ્ વિભાગે સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.46 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.30-31
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ -
દેવસ્ય ત્વેતિ વાક્યસ્ય ભિન્નત્વમથવૈકતા ।
ઐક્યપ્રયોજકસ્યાત્ર દુર્બોધત્વેન ભિન્નતા

વિભાગે સતિ સાકાઙ્ક્ષસ્યૈકાર્થત્વં પ્રયોજકમ્ ।
તસ્માદ્વાક્યૈક્યમેતેન યજુરન્તો ઽવર્ધાયતે

દર્શપૂર્ણમાસયોરામ્નાયતે -
"દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે, અશ્વિનોર્બાહુભ્યામ્ , પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્, અગ્નયે જુષ્ટં ર્નિવપામિ"ઇતિ ।
તત્ર વાક્યાનિ ભિન્નાનિ ભવિતુમર્હન્તિ ।
કુતઃ ।
એકત્વનિયામકસ્ય દુર્વોધત્વાત્ ।
અર્થૈક્યં વાક્યૈક્યે પ્રયોજકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
એકસ્મિન્પદે ઽતિવ્યાપ્તેઃ ।
પદસમૂહસ્ય વાક્યત્વે, સમૂહાનામત્ર બહૂનાં સંભવાદ્વાક્યભેદઃ સ્યાત્ - ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
ઽ યદ્વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમવિભાગે ચૈકાર્થમ્, તદેકં વાક્યમ્ ઽ ઇતિ પ્રયોજકસ્ય બોદ્ધું શક્યત્વાત્ ।
ઽવિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્ ઽ ઇત્યુક્તે ઽતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
"સ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા સુસેવં કલ્પયામિ, તસ્મિન્સીદામૃતે પ્રતિતિઠ વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાનઃ"ઇત્યત્ર ઽતસ્મિન્ઽ - ઇત્યાદિપદસમૂહસ્ય વિભાગે સતિ પ્રકૃતવાચિતચ્છબ્દાર્થનિર્ણયાય પૂર્વપદસમૂહસાકાઙ્કત્વમસ્તિ, અતસ્તદ્વ્યવચ્છેત્તુમ્ ઽએકાર્થમ્ ઽ ઇત્યુચ્યતે ।
નહિ તત્રૈકાર્થત્વમસ્તિ ।
પૂર્વસમૂહસ્ય સદનકરણમર્થઃ, ઉત્તરસમૂહસ્ય પુરોડાશપ્રતિષ્ઠાપનમ્ ।
સ્યોનં સમીચીનમ્ ।
સુસેવં સુષ્ઠુ સેવિતું યોગ્યમ્ ।
મેધ સારભૂતપુરોડાશેત્યર્થઃ ।
અત્ર દ્વયોઃ સમૃહયોર્વાક્યદ્વયમુભયવાદિસિદ્ધમ્ ।
તત્ ઽ એકાર્થમ્ ઽ ઇત્યનેન વ્યાવર્ત્યતે ।
ઽ એકાર્થમ્ ઽ ઇત્યુક્તે ઽતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
"ભગો વાં વિભજતુ, પૂષા વાં વિભજતુ"ઇત્યનયોર્વિભજનમન્ત્રત્વેન સંમતયોઃ પદસમૂબયોસ્તાત્પર્યવિષયસ્ય દ્રવ્યવિભાગરૂપસ્યાર્થસ્યૈકત્વાત્ , તદ્રવ્યવચ્છેત્તું ઽ વિભાગે સાકાઙ્ક્ષમ્ ઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રકૃતે તુ ઽ અગ્નયે જુષ્ટમ્ ઽ ઇત્યાદિસમૂહે પૃથક્કૃતે પૂર્વો ઽ દેવસ્ય ત્વા ઽઇતિ સમૂહઃ સાકાઙ્ક્ષો ભવતિ ।
એકીકૃતે તુ કૃત્સ્નસ્યૈક એવ નિર્વાપોર્ઽથઃ ।
એતેનૈકવાક્યત્વનિર્ણયેનાનિયતપરિમાણસ્ય યજુષો ઽવસાનં નિશ્ચેતું શક્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.30-31 ॥
(પઞ્ચદશે વાક્યભેદાધિકરણે સૂત્રમ્)
સમેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ । જૈમ્_2,1.47 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.32-33
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ -
ઇષે ત્વાદિર્મન્ત્ર એકો ભિન્નો વૈકઃ ક્રિયાપદે ।
અસત્યર્થાસ્મારકત્વાદેકાદૃષ્ટસ્ય કલ્પનાત્

છેદને માર્જને ચૈતૌ વિનિયુક્તૌ ક્રિયાપદે ।
અધ્યાહૃતે સ્મારકત્વાન્મન્ત્રભેદોર્ઽથભેદતઃ

"ઇષે ત્વોર્જે ત્વા"ઇતિ શ્રૂયતે ।
સો ઽયં પદસમુદાય એકો મન્ત્રઃ ।
કુતઃ ।
અસ્ય મન્ત્રસ્યાદૃષ્ટત્વે ત્વેકસ્યૈવાદૃષ્ટસ્ય કલ્પને લાઘવાત્ ।
ન ચ"ઉરુ પ્રથસ્વ"ઇત્યાદિમન્ત્રવદનુષ્ઠેયાર્થસ્મારકત્વં સંભવતિ ।
ક્રિયાપદાભાવેન તદર્થપ્રતીત્યભાવાત્ -- ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- ઽ ઇષે ત્વેતિ ચ્છિનત્તિ, ઊર્જે ત્વેત્યનુમાર્ષ્ટિ ઽ ઇતિ પલાશશાખાયાશ્છેદનમાર્જનયોરેતૌ વિનિયુક્તૌ ।
તતસ્તદમનુસારેણ"છિનદ્મિ"ઇતિ ક્રિયાપદે ઽધ્યાહૃતે સત્યનુષ્ઠેયાર્થસ્મારકત્વાદર્થભેદેન વાક્યભેદાદ્યજુર્મન્ત્રભેદઃ ।
ઇષ્યમાણાયાન્નાય ભોઃ પલાશશાખે ત્વા છિનદ્મિ ઽ ઽ ઊર્જે રસાય બલાય વા ત્વામનુમાર્જ્મિ ઽ ઇત્યર્થભેદઃ ।
એવમ્"આયુર્યજ્ઞેન કલ્પતામ્" "પ્રાણો યજ્ઞેન કલ્પતામ્"ઇત્યાદૌ કૢપ્તિસામાન્યરૂપસ્યાર્થસ્યૈકત્વે ઽપ્યાયુરાદિભિર્ભિન્નત્વાદર્થભેદવાક્ય ભેદયોઃ સ્પષ્ટત્વાત્ , ઽ કૢપ્તીર્વાચયતિ ઽ ઇતિ કૢપ્તિબહુત્વસ્ય ચોદિતત્વાચ્ચ યજુર્ભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.32-33 ॥
(ષોડશે (સપ્તદશે ચ) અનુષઙ્ગાધિકરણે સૂત્રમ્)
અનુષઙ્ગો વાક્યસમાપ્તિઃ સર્વેષુ તુલ્યયોગિત્વાત્ । જૈમ્_2,1.48 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.34-35
ષોડશાધિકરણમારચયતિ -
યા તે અગ્ને રજેત્યધ્યાહારો યદ્વાનુષઞ્જનમ્ ।
તનૂરિત્યન્યશેષત્વાદધ્યાહારો ઽત્ર લૌકિકઃ

વેદાકાઙ્ક્ષા પૂરણીયા વેદેનેત્યનુષઞ્જનમ્ ।
અન્યશેષો ઽપિર્ બુદ્ધસ્થો લૌકિકસ્તુ ન તાદૃશઃ

જ્યોતિષ્ટોમે ઉપસદ્ધોમેષ્વેવમામ્નાયતે --
"યા તે અગ્ને ઽયાશયા તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ગહ્વરેષ્ઠા ।
ઉગ્રં વચો અપાવધીત્વેષં વચો અપાવધીત્સ્વાહા ।
યા તે અગ્ને રજાશયા, યા તે અગ્ને હરાશયા"ઇતિ ।
અયમર્થઃ- ઽ અયસા રજતેન હિરણ્યે ન ચ નિર્મિતા અગ્નેસ્તિસ્ત્રસ્તનવઃ, તાસ્વાદ્યા યેયમુક્તા તનુઃ સાતિશયેન વૃદ્ધં, ગહ્વરે તીક્ષ્ણે દ્રવ્યે લોહે ઽવસ્થિતા તયા તન્વા ક્ષુત્પિપાસે ઉપપાતકમ્, વીરહત્યાદિ મહાપતકં ચ હતવાનસ્મિ ઽ ઇતિ ।
તથા ચ બ્રાહ્મણમ્,"યદુગ્રં વચો અપાવધીત્ત્વેષં વચો અપાવધીત્સ્વાહેતિ ।
અશનાયાપિપાસે હવા ઉગ્રં વચઃ ।
એનશ્ચ વૈરહત્યં ચ ત્વેષં વચઃ"ઇતિ ।
તત્ર સ્વાહાન્તઃ પ્રથમો મન્ત્રઃ સંપૂર્ણવાક્યત્વાન્નિશેષો ઽધ્યાહર્તવ્યઃ ।
ન હિ ઽ તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ઽ ઇત્યાદિભાગસ્તયોરન્વેતું યોગ્યઃ ।
તસ્ય પ્રથમમન્ત્રશેષત્વાત્, ઇતિ પ્રાપ્તે, બ્રૂમઃ- વૈદિકયોર્મન્ત્રયોરાકાઙ્ક્ષા વૈદિકેનૈવ વાક્યશેષેણ પૂરણીયા ।
તતઃ ઽ તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ઽ ઇત્યાદિભાગ ઉત્તરયોર્મન્ત્રયોરનુષજ્યતે ।
યદ્યપ્યસાવન્યશેષઃ, તથાપિર્ બુદ્ધસ્થઃ સન્કલ્પનીયાદધ્યાહારાત્સંનિકૃષ્યતે ।
તસ્માત્ - અનુષઙ્ગઃ કર્તવ્યઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.34-35 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.36-37
સપ્તદશાધિકરણમારચયતિ --
નાનુષઙ્ગો ઽનુષઙ્ગો વાચ્છિદ્રોણોત્યસ્ય શેષિણૌ ।
ચિત્પતિસ્ત્વેત્યનાકાઙ્ક્ષાવતો નાત્રાનુષજ્યતે

કરણત્વં ક્રિયાપેક્ષં ક્રિયા ચૈકા પુનાત્વિતિ ।
મન્ત્રત્રયે ઽતસ્તદ્દ્વારા સર્વશેષો ઽનુષજ્યતે

જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષાપ્રકરણે પઠ્યતે -"ચિત્પતિસ્ત્વા પુનાતુ" "વાક્પતિસ્ત્વા પુનાતુ" "દેવસ્ત્વા સવિતા પુનાત્વાચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ"ઇતિ ।
તત્ર તૃતીયમન્ત્રશેષઃ ઽ અચ્છિદ્રેણ ઽ - ઇત્યાદિભાગઃ પ્રથમદ્વિતીયયોર્મન્ત્રયોર્નાનુષજ્યતે ।
કુતઃ ।
નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
ન હિ"ચિત્પતિસ્ત્વા પુનાતુ""વાક્પતિસ્ત્વા પુનાતુ"ઇત્યનયોઃ શેષિણોઃ સંપૂર્ણવાક્યયોઃ કાચિચ્છેષાકાઙ્ક્ષાસ્તિ - ઇતિ પ્રાપ્તે -
બ્રૂમઃ- ઽ મા ભૂચ્છેષિણોરાકાઙ્ક્ષા, તથાપિ શેષસ્યાઽકાઙ્ક્ષાસ્તિ ઽ ઇતિ ।
ઽ પવિત્રેણ રશ્મિભિઃ ઽ ઇત્યુક્તં કરણત્વં હિ ક્રિયામપેક્ષતે ।
ક્રિયા ચ ઽ પુનાતુ ઽ ઇત્યેષા ત્રિષ્વપિ મન્ત્રેષ્વેકા ।
તયા ક્રિયયા સંબદ્ધઃ શેષઃ ક્રિયાદ્વારા તૃતીયમન્ત્રે નિરપેક્ષે ઽપિ યથાન્વેતિ, તથા પૂર્વયોરપ્યન્વેતુમર્હતિ ।
તસ્માત્ - અસ્ત્યનુષઙ્ગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_2,1.36-37 ॥
(અષ્ટાદશે (સપ્તદશે) વ્યવેતાનનુષઙ્ગાધિકરણે સૂત્રમ્)
વ્યવાયાન્ નાનુષજ્યેત । જૈમ્_2,1.49 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 2,1.38-39
અષ્ટાદશા(સપ્તદશા) ધિકરણમારચયતિ -
ગચ્છતામિતિશબ્દસ્યામુષઙ્ગો ઽસ્તિ ન વોપરિ ।
સં યજ્ઞપતિરિત્યત્ર યોગ્યત્વાત્સો ઽસ્તિ પૂર્વબત્

તદેકવચનં મધ્યમન્ત્રે ઽઙ્ગાનીત્યનેન હિ ।
નાન્વેતિ તદ્વ્યવાયેન નોપર્યપ્યનુષજ્યતે