જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તર · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીમાધવીયે જૈમિનીયન્યાયમાલાવિસ્તરે પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ
(અથ ચતુર્થઃ પાદઃ)
(પ્રથમ ઉદ્ભિદાદિશબ્દાનાં યાગનામતયા પ્રામાણ્યાધિકરણે સૂત્રમ્)
ઉક્તં સમામ્નાયૈદમ્ અર્થ્યં તસ્માત્ સર્વં તદર્થં સ્યાત્ । જૈમ્_1,4.1 ।
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.1-2
ચતુર્થપાદસ્ય પ્રથમાધિકરણં ।
વાર્તિકકારોન્નીતમારચયતિ -
ઉદ્ભિદાદિપદં ધર્મે કિમમાનમુત પ્રમા ।
વિધ્યર્થવાદમન્ત્રાંશેષ્વનન્તર્ભાવતો ન મા

અન્તર્ભાવો વિધાવુદ્ભિદા યજેતેતિ દૃશ્યતે ।
નામત્વેનાન્વયો વાક્યે વક્ષ્યતે ઽતઃ પ્રમૈવ તત્

"ઉદ્ભિદા યદેત" "બલભિદા યજેત" "વિશ્વજિતા યજેત"ઇત્યેવં સમામ્નાયતે ।
તત્રોદ્ભિદાદિપદં ન ધર્મે પ્રમાણમ્ ।
કુતઃ ।
પ્રમાણત્વનોભિમતેષુ ત્રિષુ વેદવેભાગેષ્વનન્તર્ભાવાત્ ।
તથા હિ - વિધિઃ સાક્ષાત્પ્રમાણમ્ ।
અર્થવાદમન્ત્રૌ તુ વિધ્યન્વયેન ।
તત્ર ન તાવદુદ્ભિદાદિપદં વિધાવન્તર્ભવતિ ।
વિધ્યર્થરૂપાયા ભાવનાયા અંશેષુ ભાવ્યકરણેતિકર્તવ્યતારૂપેષુ કસ્યાપ્યવાચકત્વાત્ ।
નાપ્યર્થવાદત્વમ્ ।
સ્તુતિબુદ્ધેરભાવાત્ ।
નાપિ મન્ત્રત્વમ્ ।
ઉત્તમપુરુષાદીનાં મન્ત્રલિઙ્ગાનામભાવાત્ ।
તથા ચોક્તમ્ -
"ઉત્તમામન્ત્રણાસ્યન્તત્વાન્તરૂપાદ્યભાવતઃ ।
મન્ત્રપ્રસિદ્ધ્યભાવાચ્ચ મન્ત્રતૈષાં ન યુજ્યતે" ॥ ઇતિ ।
"અગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ"ઇત્યુત્તમપુરુષઃ ।
"અગ્ને યશસ્વિન્યશસે સમર્પય"ઇત્યામન્ત્રણમ્ ।
"ઉર્વી ચાસિ, વસ્વી ચાસિ"ઇત્યસ્યન્તરૂપમ્ ।
"ઇષે ત્વા, ઊર્જે ત્વા"ઇતિ ત્વાન્તરૂપમ્ ।
આદિશબ્દેવ - આશીર્દેવતાપ્રતિપાદનાદયઃ ।
એવમાદ્યનન્તર્ભાવાદમાનમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વિધ્યંશે કરણે ઽન્તર્ભાવાત્ ।
યદ્યપિ લિઙ્પ્રત્યયેન સમાનપદોપાત્તો યજિધાત્વર્થઃ કરણમ્ તથાપિ તસ્ય યજેર્નામત્વેનોદ્ભિદાદિપદમન્વેતિ ।
તસ્માત્પ્રમાણમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.1-2 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.3-4
(દ્વિતીય ઉદ્ભિદાદિશબ્દાનાં યાગનામધેયતાધિકરણે સૂત્રમ્ )
અપિ વા નામધેયં સ્યાદ્ યદ્ ઉત્પત્તાવ્ અપૂર્વમ્ અવિધાયકત્વાત્ । જૈમ્_1,4.2 ।
દ્વિતીયાધિકારણમારચયતિ -
ગુણો ઽયં નામધેયં વા ખનિત્રે ઽસ્ય નિરુક્તિતઃ ।
જ્યોતિષ્ટોમં સમાશ્રિત્ય પશ્વર્થે ગુણચોદના

ફલોદ્ભેદાત્સમાનૈષા નિરુક્તિર્યાગનામ્ન્યપિ ।
નામત્વમુચિતં યાગસામાનાધિકરણ્યતઃ

"ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃ"ઇત્યત્ર તૃતીયાન્તેનોદ્ભિત્પદેન યોર્ઽથો વિવક્ષિતઃ સો ઽયં યાગે કશ્ચિદ્ગુણઃ સ્યાત્ ।
"દઘ્નાજુહોતિ"ઇત્યનેન ગુણવિધિના સમાનત્વાત્ ।
અથોચ્યેત - ઽ દધિશબ્દાર્થો લોકપ્રસિદ્ધઃ, ઉદ્ભિચ્છબ્દાર્થસ્ત્વપ્રસિદ્ધઃ ઽ ઇતિ ।
તન્ન ।
રૂઢ્યભાવે ઽપ્યવયવાર્થનિરુક્ત્યા તત્પ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽ ઉદ્ભિદ્યતે ભૂમિરનેન ઽ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ખનિત્રવાચ્યસૌ શબ્દઃ ।
ન ચાત્ર પશુફલકઃ કશ્ચિદ્યાગો વિધીયત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પશૂનાં ગુણફલત્વાત્ ।
યથા"ગોદોહનેન પશુકામસ્ય"ઇત્યત્ર પશવો ગોદોહનગુણસ્ય ફલમ્ ।
તથેહ ખનિત્રગુણસ્ય ફલમસ્તુ ।
યદિ"ચમસેનાપઃ પ્રણયેત્"ઇતિ વિહિતં પ્રકૃતમપાં પ્રણયનમાશ્રિત્ય ગોદોહનં વિધીયતે, તર્હ્યત્રાપિ"જ્યોતિષ્ટોમેન યજેત ઽ ઇતિ વિહિતં પ્રકૃતં જ્યોતિષ્ટોમમાશ્રિત્ય ખનિત્રં વિધીયતામ્ ।
તસ્માદ્ગુણવિધિરિતિ પ્રાપ્તે , ----
બ્રૂમઃ- "પશુકામો યજેત"ઇત્યસ્ય પદદ્વયસ્યાયમર્થઃ-- ઽ પશુરુપં ફલં યાગેન કુર્યાત્ ઽ ઇતિ ।
તત્ર ઽકેન યાગેનઽ ઇત્યપેક્ષાયામ્ ઽ ઉદ્ભિદા ઽ ઇતિ તૃતીયાન્તં પદં યાગનામત્વેનાન્વેતિ ।
ઽઉદ્ભિદ્યતે પશુફલમનેન યાગેન ઽ ઇતિ નિરુક્ત્યા નામત્વમુદ્ભિત્પદસ્યોપપદ્યતે ।
એવમપિ ગુણવિધિનામધેયત્વયોઃ શબ્દનિર્વચનસામ્યાન્ન નિર્ણય ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્ય નિર્ણાયકત્વાત્ ।
ઽઉદ્ભિન્નામકેન યાગેન ફલં કુર્યાત્ ઽ ઇત્યુક્તે સામાનાધિકરણ્યં લભ્યતે ।
ગુણત્વે તુ ઽ ખનિત્રેણ સાધ્યો યો યાગઃ, તેન ઽ- ઇત્યેવં વૈયધિકરણ્યં સ્યાત્ ।
યદિ ઽખનિત્રવતા યાગેન ઽ ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં યોજ્યેત તદા મત્વર્થલક્ષણા પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદુદ્ભિદાદિપદં નામધેયમ્ ।
ઽ દધ્ના જુહોતિ ઽ ઽ વ્રીહિભિર્યજેત ઽ ઇત્યાદિષુ દ્રવ્યવિશેષે દધ્યાદિશબ્દાનામત્યન્તરૂઢતયા યાગનામત્વાસંભવાદગત્યા ગુણત્વમાશ્રિતમ્ ।
ઽ સોમેન યજેત ઽ ઇત્યત્રાપિ ઽ અપ્રસિદ્ધાર્થનામધેયત્વકલ્પનાતો વરં પ્રસિદ્ધાર્થદ્વારેણ લક્ષણાશ્રયણમ્ ઽ ઇત્યભિપ્રેત્ય ઽ સોમદ્રવ્યવતા યાગેન ઽ ઇતિ મત્વર્થલક્ષણા સ્વીકૃતા ।
ઉદ્ભિચ્છબ્દસ્ય તુ લોકપ્રસિદ્ધાર્થાભાવાદુક્તરીત્યા નામત્વં યુક્તમ્ ।
પ્રયોજનં તુ નામ્નઃ સર્વત્ર વ્યવહાર એવ ।
ન હ્યન્તરેણ નામધેયમૃત્વિગ્વરણાદિષુ ઽ અનેનાહં યક્ષ્યે ઽ ઇત્યાખ્યાનોપાયો લઘુઃ કશ્ચિદસ્તિ ।
તસ્માત્ -
ઉદ્ભિદાદીકં નામધેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.3-4 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.5
અત્રૈવ ગુરુમતમાહ --
લૌકિકે ગણયાગે ઽસ્ય વિધેઃ સાપેક્ષતેતિ ચેત્ ।
નિરુક્ત્યા શ્રૌતયાગસ્ય નામત્વાન્નિરપેક્ષતા

ઽઉદ્ભિદા યજેત ઽ ઇત્યયં ગુણવિધિઃ ।
ન ચાસ્ય કશ્ચિચ્છ્રૌત આશ્રયો લભ્યતે ।
તતો લૌકિકો માતૃગણયાગાદિરાશ્રયત્વેનાપેક્ષણીયઃ ।
તસ્મિન્યોગે મૈવમ્ ।
પૂર્વોક્તનિરુક્ત્યા શ્રૌતયાગનામત્વે સતિ નિરપેક્ષત્વાત્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.6-7
(તૃતીયે ચિત્રાદિશબ્દાનાં યાગનામધેયતાધિકરણે સૂત્રમ્)
યસ્મિન્ ગુણોપદેશઃ પ્રધાનતો ઽભિસમ્બન્ધઃ । જૈમ્_1,4.3 ।
તૃતીયાધિકરણમારચયતિ ---
યચ્ચિત્રયા યજેતેતિ તદ્ગુણો નામ વા ભવેત્ ।
ચિત્રસ્ત્રીત્વગુણો રૂઢેરગ્નીષોમીયકે પશૌ

દ્વયોર્વિધૌ વાક્યભેદો વૈશિષ્ટ્યે ગૌરવં તતઃ ।
સ્યાન્નામ પૃષ્ઠાજ્યબહિષ્પવમાનેષુ તત્તથા

"ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ"ઇત્યામ્નાયતે ।
તત્ર ચિત્રાશબ્દો નોદ્ભિચ્છબ્દવદ્યૌગિકઃ, કિન્તુ રૂઢ્યા ચિત્રત્વં સ્ત્રીત્વં ચાભિધત્તે ।
તતો ન પૂર્વન્યાયેન નામત્વમ્ ।
તથા સતિ"અગ્નીષોમીયં પશુમાલભેત"ઇતિ વિહિતં પશુયાગમાત્રં ઽ યજેત ઽ ઇત્યનેન પદેનાનૂદ્ય તસ્મિન્પશૌ ચિત્રત્વસ્ત્રીત્વે ગુણૌ વિધીયેતે ઇતિ પ્રાપ્તે ---
બ્રૂમઃ - ચિત્રત્વં સ્ત્રીત્વં ચેતિ દ્વાવેતૌ ગુણૌ ।
તયોર્દ્વયોર્વિધાને વાક્યં ભિદ્યેત ।
તથા ચોક્તમ્ --
"પ્રાપ્તે કર્મણિ નાનેકો બિધાતું શક્યતે ગુણઃ ।
અપ્રાપ્તે તુ વિધીયન્તે બહવો ઽપ્યેકયત્નતઃ" ॥ ઇતિ ।
અથ વાક્યભેદપિરહારાય ગુણદ્વયાવીશીષ્ટ પશુદ્રવ્યરૂપં કારકં વિધીયતે તદા ગૌરવં સ્યાત્ ।
તસ્માચ્ચિત્રાશબ્દઃ પૂર્વવદ્યજિસામાનાધિકરણ્યેન યાગનામધેયં ભવતિ ।
ચિત્રત્વં તુ તસ્ય વિલક્ષણદ્રવ્યદ્વારેણોપપદ્યતે ।
ઽ દધિ, મધુ, ઘૃતમ્ , આપઃ, ધાનાઃ, તણ્ડુલાઃ, તત્સંસૃષ્ટં પ્રાજાપત્યમ્ ઽ ઇતિ દધ્યાદીનિ વિચિત્રાણિ પ્રદેયદ્રવ્યાણિ ષડામ્નાતાનિ ।
ત્રદેતચ્ચિત્રાનામકસ્ય યાગસ્યોત્પત્તિવાક્યમ્ ।
યાગસ્વરૂપભૂતયોર્દધ્યાદિદ્રવ્યપ્રજાપતિદેવતયોરત્રોપદિશ્યમાનત્વાત્ ।
ઉત્પન્નસ્ય તસ્ય યાગસ્ય ઽ ચિત્રયા યજેત પશુકામઃ ઽ ઇત્યેતત્ફલવાક્યમ્ ।
એવં સતિ પ્રકૃતાર્થો લભ્યતે ।
અગ્નીષોમીયપશ્વનુવાદેન ગુણવિધાને પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
લિઙ્પ્રત્યયસ્યાનુવાદકત્વાઙ્ગીકારાન્મુખ્યો વિધ્યર્થો બાધ્યેત ।
તસ્માચ્ચિત્રાપદં નામધેયમ્ ।
યથા ચિત્રાશબ્દે નામધેયત્વમ્ ।
તથા બહિષ્પવમાનશબ્દે, આજ્યશબ્દે, પૃષ્ઠશબ્દે ચ તન્નામધેયત્વં યોજનીયમ્ ।
એવં હિ શ્રૂયતે -"ત્રિવૃદ્ધહિષ્પવમાનમ્" "પઞ્ચદશાન્યાજ્યાનિ" "સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ"ઇતિ ।
અસ્ય વાક્યત્રયસ્યાર્થો વિવ્રિયતે -
સામગાનામુત્તરાગ્રન્થે તૃચાત્મકાનિ સૂક્તાન્યામ્નાતાનિ ।
તત્ર"ઉપાસ્મૈ ગાયતા નરઃ"ઇત્યાદ્યં સૂત્રમ્ ।
"દવિદ્યુતત્યા રુચા"ઇતિ દ્વિતીયમ્ ।
"પાવમાનસ્ય તે કવે"ઇતિ તૃતીયમ્ ।
જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રાતઃ સવનાનુષ્ઠાને તેષુ ત્રિષું સૂક્તેષુ ગાયત્રં સામ ગાતવ્યમ્ ।
તદિદં સૂક્તત્રયગાનસાધ્યં સ્તોત્રં બહિષ્પવમાનમિત્યુચ્યતે તત્રાવસ્થિતાનામૃચાં પવમાનાર્થત્વાત્ ।
બહિઃ સંબન્ધાચ્ચ ।
ન ખલ્બિદં સ્તોત્રમિતરસ્તોત્રવત્સદોનામકસ્ય મણ્ડપસ્ય મધ્ય ઔદુમ્બર્યાઃ સ્તમ્બશાખાયાઃ સંનિધૌ પ્રયુજ્યતે, કિન્તુ સદસો બહિઃ પ્રસર્પદ્ભિઃ પ્રયુજ્યતે ।
તસ્ય ચ બહિષ્પવમાનસ્ય ત્રિવૃન્નામકઃ સ્તોમો ભવતિ ।
તસ્ય ચ સ્તોમસ્ય વિધાયકં બ્રાહ્મણવાક્કયમેવમામ્નાયતે ---"તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ પ્રથમયા, તિસૃમ્યો હિં કરોતિ સ મધ્યમયા તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ ઉત્તમયા, ઉહ્યતી ત્રિવૃતો વિષ્ટુતિઃ"ઇતિ ।
અયમર્થઃ --- ઽ સૂક્તત્રયપઠિતાનાં નવાનામૃચાં ગાનાન્ત્રિભિઃ પર્યાયૈઃ -કર્તવ્યમ્ ।
તત્ર પ્રથમે પર્યાયે - ત્રિષુ સૂક્તેષ્વાદ્યાસ્તુસ્ત્ર ક્રચઃ , દ્વિતીયે પર્યાયે -- મધ્યમાઃ, તૃતીયે પર્યાયે ચોત્તમાઃ ।
તિસૃભ્ય ઇતિ તૃતીયાર્થે પઞ્ચમી ।
હિં કરોતિ ગાયતિ ઽ ઇત્યર્થઃ ।
સેયં યથોક્તપ્રકારોપેતા ગીતિસ્ત્રિવૃત્સ્તોમસ્ય વિષ્ટુતિઃ સ્તુતિપ્રકારવિશેષઃ ।
તસ્યા વિષ્ટુતેરુદ્યતી નામ, ઇતિ ।
એવં પરિવર્તિની કુલાયિનીતિ દ્વે વિષ્ટુતી ।
તયોઃ પરિવર્તિન્યેવમામ્નાયતે -"તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ પરાચીભિઃ, તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ પરાચીભિઃ , તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ પરાચીભિઃ, પરિવર્તિની ત્રિવૃતો વિષ્ટુતિઃ"ઇતિ ।
પરાચીભિરનુક્રમેણાઽમ્નાતાભિરિત્યર્થઃ ।
કુલાયિન્યેવમામ્નાયતે --"તિસૃભ્યો હિં કરોતિ સ પરાચીભિસ્તિસૃભ્યો હિં કરોતિ, યા મધ્યમા સા પ્રથમા, પોત્તમા સા મધ્યમા, યા પ્રથમા સોત્તમા, તિસૃભ્યો હિં કરોતિ યોત્તમા સા પ્રથમા, યા પ્રથમા, સા મધ્યમા યા મધ્યમા સોત્તમા, કુલાયિની ત્રિવૃત્તો વિષ્ટુતિઃ"ઇતિ ।
અત્ર પ્રથમસૂક્તે પાઠક્રમ એવ ।
દ્વિતીયે મધ્યમોત્તમપ્રથમાઃ ।
તૃતીયેતૂત્તમપ્રથમમધ્યમા ઇત્યેવં વ્યત્યયેન મન્ત્રા ગાતવ્યાઃ ।
તદિદં વિષ્ટુતિત્રયં વિકલ્પિતમ્ ।
ત્રિવૃચ્છબ્દસ્યેદૃશં સ્તોમસ્વરૂપમર્થો, ન તુ ત્રૈગુણ્યમિતિ પૂર્વપાદે નિર્ણીતમ્ ।
ઉત્તરાગ્રન્થે બહિષ્પવમાનસૂક્તેભ્યસ્ત્રિભ્ય ઊર્ધ્વે ચત્વારિ સૂક્તાન્યામ્નાતાનિ --"અગ્ન આ યાહિ વીતયે"ઇત્યાદ્યં સૂક્તમ્ ।
"આ નો મિત્રાવરુણ" --ઇતિ દ્વિતીયમ્ ।
"આ યાહિ સુષુમા હિ તે" ---ઇતિ તૃતીયમ્ ।
"ઇન્દ્રાગ્ની આ ગતં સુતમ્" ---ઇતિ ચતુર્થમ્ ।
તાન્યેતાનિ પ્રાતઃ સવને ગાયત્રસામ્ના ગીયમાનાનિ ચત્વાર્યાજ્યસ્તોત્રાણીત્યુચ્યન્તે ।
તન્નિર્વચનં ચ શ્રૂયતે --"યદાજિમીયુઃ, તદાજ્યાનામાજ્યત્વમ્"ઇતિ ।
તેષ્વાજ્યસ્તોત્રેષુ પઞ્ચદશનામકઃ સ્તોમો ભવતિ ।
તસ્ય સ્તોમસ્ય વિષ્ટુતિરેવમામ્નાયતે -"પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ તિસૃભિઃ સ એકયા સ એકયા પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ એકયા સ તિસૃભિઃ સ એકયા, પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ એકયા સ એકયા સ તિસૃભિઃ"ઇતિ ।
એકં સૂક્તં ત્રિરાવર્તનીયમ્ ।
તત્ર પ્રથમાવૃત્તૌ પ્રથમાયા ઋચસ્ત્રિરભ્યાસઃ ।
દ્વિતીયાવૃત્તૌ મધ્યમાયાઃ ।
તૃતીયાવૃત્તાવૃત્તમાયાઃ ।
સો ઽયં પઞ્ચદશસ્તોમઃ ।
ઉક્તેભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ સૂક્તેભ્ય ઊર્ધ્વમુત્તરાગ્રન્થે ત્રીણિ માધ્યન્દિનપવમાનસૂક્તાન્યામ્નાય તત ઊર્ધ્વે ચત્વારિ સૂક્તાન્યામ્નાતાનિ - તેષુ"અભિ ત્વા શૂર નોનુમ" -ઇત્યાદ્યમ્ ,"કયા નશ્ચિત્ર આભુવત્"ઇતિ દ્વિતીયમ્ ।
"તં વો દસ્મમૃતીષહમ્"ઇતિ તૃતીયમ્ ।
"તરોભિર્વો વિદદ્વસુમ્"ઇતિ ચતુર્થમ્ ।
એતાનિ ક્રમેં રથન્તરવામદેવ્યનૌધસકાલેયસામભિર્માધ્યન્દિનસવને ગીયમાનાનિ પૃષ્ઠસ્તોત્રાણીત્યુચ્યન્તે ।
"સ્પર્શનાત્પૃષ્ઠાનિ"ઇત્યેવ નિરુક્તિર્દ્રષ્ટવ્યા ।
તેષુ સ્તોત્રેષુ સપ્તદશસ્તોમો ભવતિ ।
તસ્ય સ્તોમસ્ય વિષ્ટુતિરેવમામ્નાયતે -"પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ તિસૃભિઃ સ એકયા સ એકયા, પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ એકયા સ તિસૃભિઃ સ એકયા સ એકયા, પઞ્ચભ્યો હિં કરોતિ સ એકયા સ તિસૃભિઃ સ એકયા, સપ્તભ્યો હિં કરોતિ સ એકયા સ તિસૃભિઃ સ તિસૃભિઃ"ઇતિ ।
અત્ર પ્રથમાવૃત્તૌ પ્રથમાયા ઋચસ્ત્રિરભ્યાસઃ, દ્વિતીયાવૃત્તૌ મધ્યમાયાઃ , તૃતીયાવૃત્તૌ મધ્યમોત્તમયોઃ સો ઽયં સપ્તદશસ્તોમઃ ।
અત્ર ત્રિષ્વપિ વાક્યેષુ ત્રિવૃત્પઞ્ચદશસપ્તદશશબ્દા ગુણવિધાયકત્વેન સંમતાઃ ।
યદિ બહિષ્પવમાનાજ્યપૃષ્ઠશબ્દા અપિ ગુણવિધાયકાઃ સ્યુસ્તદા પ્રત્યુદાહરણમ્ ।
ગુણદ્વયીવધાનાદ્વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વહિષ્પવમાનાદિશબ્દાઃ સ્તોત્રનામધેયાનિ ।
તૈર્નામભિઃ કર્માણ્યનૂદ્ય ત્રિવૃદાદિગુણા વિધીયન્તે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.6-7 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.8-12
(ચતુર્થે ઽગ્નિહોત્રાદિશબ્દાનાં યાગનામધેયતાધિકરણે (મત્પ્રખ્યન્યાયે) સૂત્રમ્)
તત્પ્રખ્યં ચાન્યશાસ્ત્રમ્ । જૈમ્_1,4.4 ।
ચતુર્થાધિકરણમારચયતિ ---
અગ્નિહોત્રં જુહોત્યાઘારમાઘારયતીત્યમૂ ।
વિધેયૌ ગુણસંસ્કારાવાહોસ્વિત્કર્મનામની

અગ્નયે હોત્રમત્રેતિ બહુવ્રીહિગતો ઽનલઃ ।
ગુણો વિધેયો નામત્વે રુપં ન સ્યાત્ક્ષરદ્ઘૃતે

સંસ્ક્રિયાઽઘારમાઘારયતીત્યુક્તા દ્વિતીયયા ।
આઘારેત્યગ્નિહોત્રેતિ યૌગિકે કર્મનામની

અગ્નિર્જ્યોતિરિતિ પ્રાપ્તો મન્ત્રાદ્દેવસ્તથા ઘૃતમ્ ।
ચતુર્ગૃહીતવાક્યોક્તં દ્વિતીયાયાસ્ત્વિયં ગતિઃ

નાસાધિતે હિ ધાત્વર્થે કરણત્વં તતો ઽસ્ય સા ।
સાધ્યતાં વક્તિ સંસ્કારો નૈવાઽશઙ્ક્યઃ ક્રિયાત્વતઃ

"અગ્નિહોત્રં જુહોતિ" "આઘારમાઘારયતિ"ઇત્યત્રાગ્નિહોત્રશબ્દસ્ય કમનામત્વે દ્રવ્યદેવતયોરભાવાદ્યાગસ્ય સ્વરુપમેવ ન સિધ્યેત્ ।
તસ્માદગ્નિદેવતારૂપોગુણો ઽનેન દર્વિહોમે વિધીયતે ।
આઘારશબ્દશ્ચ"ઘૃ ક્ષરણદીપ્ત્યોઃ"ઇત્યસ્માદ્ધાતોરુત્પન્નઃ ક્ષરદ્ઘૃતમાતષ્ટે ।
તસ્મિંશ્ચ ઘૃતે દ્વિતીયાવિભક્ત્વા સંસ્કાર્યત્વં પ્રતીયતે ।
તચ્ચ સંસ્કૃતં ઘૃતમુપાંશુયાજે (ગે) દ્રવ્યં ભવતિ ।
તસ્માત્ ઽ અગ્નિહોત્રાઘારશબ્દૌ ગુણસંસ્કારયોર્વિધાયકૌ ઽ ઇતિ પ્રાપ્તે ---
બ્રૂમઃ-"અગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહેતિ સાયં જુહોતિ, સૂર્યો જ્યોતિર્જ્યોતિઃ સૂર્યઃ સ્વાહેતિ પ્રાતઃ"ઇતિ વિહિતેન મન્ત્રેણ પ્રાપ્તત્વાદ્દેવતા ન વિધેયા ।
તતો ઽગ્નિસૂર્યદેવતાકસ્ય સાયંપ્રાતઃ કાલયોર્નિયમેનાનુષ્ઠેયસ્ય કર્મણઃ ઽ અગ્નિહોત્રમ્ ઽ ઇતિ યૌગિકં નામધેયમ્ ।
યોગશ્ચ બહુવ્રીહિણા દર્શિતઃ ।
"ચતુર્ગૃહીતં વા એતદભૂત્તસ્યાઽઘારમાઘાર્યઃ"ઇત્યનેનૈવાઽજ્યદ્રવ્યસ્ય પ્રપ્તતયા ક્ષરદ્ધૃતસંસ્કારસ્યાવિધેયત્વાદાઘારશબ્દો ઽપિ યૌગિકં કર્મનામધેયમ્ ।
ઽયસ્મિન્કર્માણિ નૈરૃતીં દિશમારભ્યૈશાનીં દિશમવધિં કૃત્વા સંતત્યા ઘૃતં ક્ષાર્યતે ઽ તસ્ય કર્મણ એતંન્નામ ।
નનુ નામધેયત્વે સતિ"ઉદ્ભિદા યજેત" "જ્યોતિષ્ટોમેન યજેત"ઇત્યાદાવિવ ધાત્વર્થેન કરણેન સામાનાધિકરણ્યાય ઽઅગ્નિહોત્રેણ જુહોતિ ઽ ઽઆઘારેણાઽઘારયતિ ઽ ઇતિ તૃતીયયા ભવિતવ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અનુષ્ઠાનાદૂર્ધ્વે ચાત્વર્થસ્ય સિદ્ધત્વાકારેણ કરણત્વે ઽપિ તતઃ પૂર્વે સાધ્યત્વાકારં વક્તુમ્ ઽઅગ્નિહોત્રમ્ ઽ ઽ આઘારમ્ ઽ ઇતિ દ્વિતીયાયા યુક્તત્વાત્ ।
ન ચાત્ર દ્વિતીયાનુસારેણ ઽવ્રીહીન્પ્રોક્ષતિ ઽ ઇત્રયદાવિદ્ય સંસ્કારઃ શઙ્કનીયઃ ।
વ્રીહિશબ્દવદગ્નિહોત્રાઘારશબ્દયોઃ પ્રસિદ્ધદ્રવ્યવાચકત્વાભાવેન ક્રિયાવાચિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
તસ્માત્ - અગ્નિહોત્રાઘારશબ્દૌ દર્વિહોમોપાંશુયાજયોર્ગુણસંસ્કારવિધાયિનૌ ન ભવતઃ, કિન્તુ કર્માન્તરયોર્નામની ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.8-12 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.13-15
(પઞ્ચમે શ્યેનાદિશબ્દાનાં યાગનામધેયતાધિકરણે (તદ્વ્યપદેશન્યાયે) સૂત્રમ્)
તદ્વ્યપદેશં ચ । જૈમ્_1,4.5 ।
પઞ્ચમાધિકરણમારચયતિ --
શ્યેનેનાભિચરન્મર્ત્યો યજેતેતિ શ્રુતૌ ગુણઃ ।
વિધીયતે પક્ષિરૂપો નામ વા તસ્ય કર્મણઃ

શ્યોનેનેતિ ગુણઃ કામ્યઃ સૌમિકઃ સોમબાધયા ।
ન ચિત્રાવદ્વાક્યભેદો રૂઢોશ્ચૈવમનુગ્રહઃ

યથા વૈ શ્યેન ઇત્યુક્તા હ્યુપમાનોપમેયતા ।
નૈકસ્મિંસ્તેન ગૈંણ્યાસ્ય વૃત્ત્યા સ્યાત્કર્મનામતા

"શ્યેનેનાભિચરન્યજેત"ઇત્યત્ર કર્મનામત્વે દ્રવ્યદેવતયોરભાવાદ્યાગસ્વરૂપમપિ ન સિધ્યેત્ ।
તતઃ સોમયાગે નિત્યં સોમદ્રવ્યં બાધિત્વા સોમસ્ય સ્થાને પક્ષિદ્રવ્યરૂપો ગુણઃ કામ્યો વિધીયતે ।
તથા સતિ શ્યેન શબ્દસ્ય પક્ષિણિ લોકસિદ્ધા રૂઢિરનુગૃહ્યતે ।
ન ચ ગુણવિધિત્વે ચિત્રાયામિવ વાક્યભેદ આપાદયિતું શક્યઃ ।
ચિત્રત્વસ્ત્રીત્વવદ્ગુણદ્વયાભાવાદિતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ-"યથા વૈ શ્યોનો નિપત્યાઽદત્તે, એવમયં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નિપત્યાઽદત્તે યમભિચરતિ શ્યેનેન"ઇતિ વાક્યેનોક્ત ઉપમાનોપમેયભાવઃ પક્ષિણ્યેકસ્મિન્ન યુજ્યતે ।
તસ્માત્પક્ષિણ ઉપમાનસ્ય ગુણ ઉપમેયે કર્મણ્યસ્તીતિ શ્યેવશબ્દસ્યાભિચારકર્મનામત્વમ્ ।
"સંદંશેવનાભિચન્યજેત" " ।
ગવાભિચર્યમાણો યજેત"ઇત્યત્ર સંદંશગોશબ્દયોર્નામત્વં શ્યેનશબ્દવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
"યથા સંદંશેન દુરાદાનમાદત્તે" "યથા ગાવો ગોપાયન્તિ"ઇતિ વાક્યશેષાભ્યામુપમાનોપમેયભાવાભિધાનાત્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.13-15 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.15*-18
(ષષ્ઠે વાજપેયાદિશબ્દાનાં નામધેયતાધિકરણે સૂત્રાણિ) ।
નામધેયે ગુણશ્રુતેઃ સ્યાદ્ વિધાનમ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,4.6 ।
તુલ્યત્વાત્ ક્રિયયોર્ ન । જૈમ્_1,4.7 ।
ઐકશબ્દ્યે પરાર્થવત્ । જૈમ્_1,4.8 ।
ષષ્ઠાધિકરણમારચયતિ-
યજેત વાજપેયેન સ્વારાજ્યાર્થીત્યસૌ ગુણઃ ।
નામ વા ગુણતા તન્ત્રયોગાદ્ગુણફલદ્વયે ॥ મ્જૈન્ય્_1,4.15* ॥
સાધારણયજેઃ કર્મકરણત્વેન તન્ત્રતા ।
ત્રિકદ્વયં વિરુદ્ધં સ્યાત્તન્ત્રતાયાં ફલં પ્રતિ

ઉપાદેયવિધેયત્વગુણત્વાખ્યં ત્રિકં યજેઃ ।
ઉદ્દેશ્યાનૂક્તિમુખ્યત્વત્રિકં તસ્ય ગુણં પ્રતિ

ત્યક્ત્વા તન્ત્રં તદાવૃત્તૌ વાક્યં ભિદ્યતે તેન સઃ ।
વાજપેયેતિશબ્દો ઽપિ કર્મનામાગ્નિહોત્રવત્

"વાજપેયેન સ્વારાજ્યકામો યજેત"ઇત્યત્ર વાજપેયશબ્દેન ગુણો વિધીયતે ।
અન્નવાચી વાજશબ્દઃ ।
તચ્ચાન્નં પેયં સુરાદ્રવ્યમ્ ।
તચ્ચાત્ર ગુણઃ ।
સુરાગ્રહાણામનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
નનુ ગુણત્વે ઽ વાજપેયગુણવતા યાગેન સ્વારાજં ભાવયેત્ ઽ ઇતિ મત્વર્થલક્ષણા પ્રસજ્યેત ।
મૈવમ્ ।
સકૃદુચ્ચરિતસ્ય, યજેત, ઇત્વાખ્યાતસ્ય વાજપેયગુણે સ્વારાજ્યફલે ચ તન્ત્રેણ સંબન્ધાઙ્ગીકારાત્ ।
વાજપેયેન દ્રવ્યેણ સ્વારાજ્યાય યજેત, ઇત્યેવમુભયસંબન્ધઃ ।
નનુ ગુણસંબન્ધે સતિ વાજપેયગુણેન યાગં કુર્યાત્, ઇતિ યજેઃ કર્મકારકત્વં ભવતિ, ફલસંબન્ધે તુ ઽ યાગેન સ્વારાજ્યં સંપાદયેત્ ઽ ઇતિ કરણકારકત્વમ્ ।
તત્કથં તદુભયસંબન્ધ ઇતિ ચેત્ ।
નાયં દોષઃ ।
યજેઃ સાધારણત્વેન દ્વિરૂપત્વસંભવાત્ ।
ઽ યજેત ઽ ઇત્યત્ર પ્રકૃત્યા યાગ ઉક્તઃ, પ્રત્યયેન ભાવનોક્તા, તયોસ્તુ સમભિવ્યાહારાત્સંબન્ધમાત્રં ગમ્યતે ।
તચ્ચ કર્મત્વકરણત્વયોઃ સાધારણમ્ ।
ન ખલુ તત્ર કર્મત્વસ્ય કરણત્વસ્ય વા સાક્ષાદભિધાયિકા કાચિદસાધારણી વિભક્તિઃ શ્રૂયતે ।
અતઃ સાધારણસ્ય યજેરુભાભ્યાં યુગપત્સંબન્ધે સિત યથોચિતસંબન્ધવિશેષઃ પર્યવસ્યતિ ।
એવં તન્ત્રેણ સંબન્ધાઙ્ગીકારે ઽ વાજપેયદ્રવ્યેણ યાગં કુર્યાત્ ઽ ઇત્યર્થસ્ય લમ્યમાનત્વાદ્ગુણવિધિત્વે ઽપિ નાસ્તિ મત્વર્થલક્ષણા ।
યદ્યુદ્ભિદાદિષ્વપ્યેવં ગુણવિધિઃ સ્યાત્, તર્હિ તાન્યપિ વાક્યાન્યત્રોદાહૃત્ય તદીયઃ સિદ્ધાન્તઃ પુનરાક્ષિપ્યતામિતિ પ્રાપ્તે --
બ્રૂમઃ- યજેસ્તન્ત્રેણોભયસંબન્ધે સતિ વિરુદ્ધત્રિકદ્વયાપત્તિઃ સ્યાત્ ।
ઉપાદેયત્વં, વિધેયત્વં, ગુણત્વં ચેત્યેકં ત્રિકમ્ ।
ઉદ્દેશ્યત્વમ્, અનુવાદ્યત્વં, મુખ્યત્વં ચેત્યપરં ત્રિકમ્ ।
તત્રોદ્દેશ્યત્વાદયસ્ત્રયઃ સ્વારાજ્યફલનિષ્ઠા ધર્માઃ ।
ઉપાદેયત્વાદયસ્ત્રયઃ સાધનભૂતયજિનિષ્ઠા ધર્માઃ ।
ફલમુદ્દિશ્ય યજિરુપસર્જનમ્ ।
ફલસ્યોદ્દેશ્યત્વં નામ માનતાપેક્ષો વિષયત્વાકારઃ ।
યજેરુપાદેયત્વં નામાનુષ્ઠીયમાનતાકારઃ ।
તાવુભૌ મનઃ શરીરોપાધિકૌ ધર્મૌ ।
અનુવાદ્યત્વવિધેયત્વધર્મૌ તુ શબ્દોપાધિકૌ ।
જ્ઞાતસ્ય કથનમનુવાદઃ ।
અજ્ઞાતસ્યાનુષ્ઠેયત્વકથનં વિધિઃ ।
ફલયાગયોઃ સાધ્યસાધનત્વરૂપતયા પ્રધાનત્વોપસર્જનત્વે ।
એવં સતિ ફલતત્સાધનયોઃ સ્વારાજ્યયાગયોઃ સ્વભાવપર્યાલોચનાયાં યથા ફલસ્યોદ્દેશ્યત્વાદિત્રિકં યાગસ્યોપાદેયત્વાદિત્રિકં વ્યવતિષ્ઠતે તથા યાગસ્ય વાજપેયસ્ય ચ સાધ્યસાધનભાવાપર્યાલોચનાયાં યાગસ્યોદ્દેશત્વાદિત્રિકમ્, વાજપેયદ્રયસ્યોપાદેયત્વાદિત્રિકં ચ પર્યવસ્યતિ ।
તતો યાગસ્ય ફલદ્રવ્યાભ્યાં યુગપત્સંબન્ધે સતિ વિરુદ્ધં ત્રિકદ્વયમાપદ્યતે ।
નનુ તર્હિ મા ભૂત્તન્ત્રેણોભયસંબન્ધઃ, પૃથક્સંબન્ધાય યજિરાવર્ત્યતામિતિ ચેત્ ।
વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽ દ્રવ્યેણ યાગં કુર્યાત્ ઽ ઇત્યેકં વાક્યમ્ ।
ઽ યાગેન ફલં કુર્યાત્ ઽ ઇત્યપરમ્ ।
તસ્માદ્વાજપેયશબ્દો ન ગુણવિધાયકઃ, કિન્તુ યથેક્તં દ્રવ્યં નિમિત્તીકૃત્યાગ્નિહોત્રશબ્દવત્કર્મનામધેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.15*-18 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.19-20
(સપ્તમ આગ્નેયાદીનામનામતાધિકરણે સૂત્રમ્)
તદ્ગુણાસ્ તુ વિધાયેર્ અન્નવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટાઃ । જૈમ્_1,4.9 ।
સપ્તમાધિકરણમારચયતિ --
યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ ઇતિ નામ ગુણો ઽથવા ।
નામાગ્નિહોત્રવન્મૈવં નામત્વે દેવતા નહિ

મન્ત્રો ઽપિ નેહ પ્રત્યક્ષસ્તદ્ધિતાદ્દેવતાવિધિઃ ।
દેવદ્રવ્યવિશિષ્ટસ્ય વિધાનાદેકવાક્યતા

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે -"યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયામ્, પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ"ઇતિ ।
તત્ર યથાગ્નિહોત્રશબ્દઃ ઽ અગ્નયે હોત્રમત્ર ઽ ઇત્યમુપર્થે નિમિત્તીકૃત્ય કર્મનામધેયમ્, તથાઽગ્નેયશબ્દો ઽગ્નિસંબન્ધં નિમિત્તીકૃત્ય કર્મનામ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
નામત્વે દેવતારાહિત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અગ્નિહોત્રે તુ"અગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિઃ સ્વાહેતિ સાયં જુહોતિ"ઇત્યનેન વચનેન વિહિતો મન્ત્રઃ પ્રત્યક્ષવિહિત ઇતિ માન્ત્રવર્ણિકી દેવતા લભ્યતે ।
ઇહ તુ ન તાદૃશો મન્ત્રો ઽસ્તિ ।
આગ્નેયશબ્દસ્તુ દેવતાં વિધાતું શક્નોતિ ।
ઽ અગ્નિર્દેવતાસ્ય ઽ ઇત્રયસ્મિન્નર્થે તદ્ધિતસ્યોત્પન્નત્વાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યદેવતયોરુભયોર્ગુણવિધાનાદ્વાક્યભેદ ઇતિ શઙ્કનીયમ્ ।
કર્મણો ઽપ્રાપ્તત્વેન ગુણદ્વયવિશિષ્ટસ્ય કર્મણ એકેન વાક્યેન વિધાનાત્ ।
તસ્માત્ - આગ્નેયશબ્દેન દેવતાગુણો વિધીયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.19-20 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.21
અત્ર ગુરુપતમાહ -
યદાગ્નેય ઇતિ પ્રોક્તં ન માનં વિધ્યસંભવાત્ ।
ઇતિ ચેન્ન વિશિષ્ટાર્થવિધૌ સત્યપ્રમા કુતઃ

ઉદાહૃતવાક્યે દેવતારાહિત્યપ્રસઙ્ગેન નામત્વાભાવાદ્ગુણયોર્વિધૌ વાક્કયભેદાઞ્ચ વિધ્યસંભવાદપ્રામાણ્યમિતિ પૂર્વપક્ષઃ । ગુણદ્વયવિશિષ્ટકર્મવિધિસંભવાત્પ્રામાણ્યમિતિ સિદ્ધાન્તઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.22-23
(અષ્ટમે બર્હિરાદિશબ્દાનાં જાતિવાચિતાધિકરણે સૂત્રમ્)
બર્હિરાજ્યયોર્ અસંસ્કારે શબ્દલાભાદ્ અતચ્છબ્દઃ । જૈમ્_1,4.10 ।
અષ્ટમાધિકરણમારચયતિ -
વર્હિરાજ્યપુરોડાશશબ્દાઃ સંસ્કારવાચિનઃ ।
જાત્યર્થા વા શાસ્ત્રરૂઢેસ્તે સ્યુઃ સંસ્કારવાચિનઃ

જાતિં ત્યક્ત્વા ન સંસ્કારે પ્રયુક્તા લોકવેદયોઃ ।
વિનાપિ સંસ્કૃતિં લોકે દૃષ્ટત્વાજ્જાતિવાચિનઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે -"બર્હિર્લુનાતિ" "આજ્યં વિલાપયતિ" "પુરોડાશં પર્યાગ્નિ કરોતિ" ઇતિ ।
અત્ર બર્હિરાદિશબ્દાનાં શાસ્ત્રે સર્વર્ત્ર સંસ્કૃતેષુ તૃણાદિષુ પ્રયોગાત્, પીલ્વાદિશબ્દેષુ શાસ્ત્રીયરૂઢિપ્રાબલ્યસ્યોક્તત્વાત્, યૂપાહવનીયાદિશબ્દવત્સંસ્કારવાચિનો બર્હિરાદિશબ્દા ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જાતિવાચિત્વાત્ ।
યત્ર યત્ર બર્હિરાદિશબ્દપ્રયોગઃ, તત્ર તત્ર જાતિઃ ઽ ઇત્યસ્યા વ્યાપ્તેર્લોકે વેદે ચ નાસ્તિ વ્યભિચારઃ ।
સંસ્કારવ્યાપ્તેર્લૌકિકપ્રયોગે વ્યભિચારો દૃશ્યતે ।
ક્વચિદ્દેશવિશેષે લૌકિકવ્યવહારો જાતિમાત્રમુપજીવ્ય વિના સંસ્કારં તે શબ્દાઃ પ્રયુજ્યન્તે - ઽ બર્હિરાદાય ગાવો ગતાઃ ઽ ઇતિ, ઽ ક્તય્યમાજ્યમ્ ઽ ઇતિ, ઽ પુરોડાશેન મે માતા પ્રહેલકં દદાતિ ઽ ઇતિ ચ ।
તસ્માજ્જાતિવાચિનઃ ।
પ્રયોજનં તુ"બર્હિષા યૂપાવટમવસ્તૃણાતિ"ઇત્યત્ર વિના સંસ્કારેણ સ્તરણસિદ્ધિઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.22-23 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.24
અત્ર ગુરુમતમાહ --
બર્હિરાદૌ નિમિત્તસ્કય દુર્વચત્વાન્ન મેતિ ચેત્ ।
જાતેસ્તત્ર નિમિત્તત્વાત્તદ્યુક્તા ચોદના પ્રમા

સ્પષ્ટોર્ઽથઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.25-26
(નવમે પ્રોક્ષણ્યાદિશબ્દાનાં યૌગિકતાધિકરણે સૂત્રમ્)
પ્રોક્ષણીષ્વ્ અર્થસંયોગાત્ । જૈમ્_1,4.11 ।
નવમાધિકરણમારચયતિ --
પ્રોક્ષણીઃ સંસ્કૃતિર્જાતિર્યોગો વા સર્વભૂમિષુ ।
તથોક્તેઃ સંસ્કૃતિર્જાતિઃ સ્યાદ્રૂઢેઃ પ્રબલત્વતઃ

અન્યોન્યાશ્રયતો નાઽદ્યો ન જાતિઃ કલ્પ્યશક્તિતઃ ।
યોગઃ સ્યાત્કૢપ્તશક્તિત્વાત્કૢપ્તર્વ્યાકરણાદ્ભવેત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે -"પ્રોક્ષણીરાસાદય"ઇતિ ।
તત્ર પ્રોક્ષણીશબ્દસ્યાભિમન્ત્રણાસાદમાદિસંસ્કૃતિઃ પ્રવૃત્તિનિમિતમ્ । કુતઃ- સર્વેષુ વૈદિકપ્રયોગપ્રદેશેષુ સંસ્કૃતાનામેવાપાં પ્રોક્ષણીશબ્દેનોચ્યમાનત્વાદિત્યેકઃ પક્ષઃ ।
લોકે જલક્રીડાયાં ઽ પ્રોક્ષણીભિરુદ્વેજિતાઃ સ્મઃ ઽ ઇત્યસંસ્કૃતાસ્વપ્સુ પ્રયોગાદ્વર્હિરાદિશબ્દવજ્જાતૌ રૂઢત્વાદુદકત્વજાતિઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
ન ચ ઽ પ્રકર્ષેણોક્ષ્યત આભિઃ ઽ ઇતિ યોગો ઽત્ર શઙ્કનીયઃ ।
રૂઢેઃ પ્રબલત્વાદિતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
તત્ર ન તાવત્સંસ્કારો યુક્તઃ ।
અન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ।
વિહિતેષ્વભિમન્ત્રણાદિષુ સંસ્કારેષ્વનુષ્ઠિતેષુ પશ્ચાત્સંસ્કૃતાસ્વપ્સુ પ્રોક્ષણીશબ્દપ્રવૃત્તિઃ ।
તત્પ્રવૃત્તૌ સત્યાં પ્રોક્ષણીશબ્દેનાપો ઽમૂદ્યાભિમન્ત્રણસિદ્ધિરિતિ ।
નાપિ જાતિપક્ષો યુક્તઃ ।
ઉદકજાતૌ પ્રોક્ષણી શબ્દસ્ય વૃદ્ધવ્ય વહારે પૂર્વમકૢપ્તત્વેનેતઃ પરં શક્તેઃ કલ્પનીયત્વાત્ ।
તતો ગોશબ્દવદશ્વકર્ણશબ્દવચ્ચ રૂઢો ન ભવતિ ।
યોગસ્તુ વ્યાકરણેન કૢપ્તઃ ।
સોપસર્ગાદ્ધાતોઃ કરણે લ્યુટ્પ્રત્યયેન વ્યુત્પાદનાત્ ।
તસ્માત્ -- પ્રોક્ષણીશબ્દો યૌગિકઃ ।
ઘૃતાદેઃ પ્રોક્ષણત્વં પ્રયોજનમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.25-26 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.27
(દશમે નિર્મન્થ્યશબ્દસ્ય યૌગિકતાધિકરણે સૂત્રમ્)
તથા નિર્મન્થ્યે । જૈમ્_1,4.12 ।
દશમાધિકરણમારચયતિ --
રૂઢિર્યોગો યોગરૂઢિર્વા નિર્મન્થ્યસ્ય વર્તનમ્ ।
આદ્યૌ પૂર્વવદન્ત્ત્યો ઽચિરજાતેર્નાવનીતવત્

અગ્નિચયને શ્રૂયતે -"નિર્મન્થ્યેનેષ્ટકાઃ પચન્તિ"ઇતિ ।
તત્ર નિર્મન્થ્યશબ્દસ્ય સ્વાર્થે કીદૃશી વૃત્તિઃ, ઇતિ સંશયે બર્હિરાદિશબ્દવલ્લૌકિકવૈદિકસાધારણ્યાદૂવહ્નિજાતૌ રૂઢિરિત્યેકઃ પક્ષઃ ।
પ્રોક્ષણીશબ્દવદ્ગૂઢેરકૢપ્તત્વાદરણિનિર્મન્થનજન્યસાચ્ચ યોગ ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
લૌકિકનિર્મન્થનેન ચિરનિર્મન્થનેન ચ જન્યં વારયિતું યોગરૂઢિઃ પઙ્કજાદિવદાશ્રયણીયા ।
આધાનકાલે નિર્મથ્ય ગાર્હપત્યે નિત્યં ધૃતો ઽગ્નિશ્ચિરનિર્મથિતઃ ।
ચયનકાલે નિર્મથ્યોખાસુ ધૃતો ઽગ્નિરચિરનિર્મથિતઃ ।
સદ્ય એવ લૌકિકમથનેન જાતો ઽગ્નિરચિરનિર્મથિતઃ ।
તેનેષ્ટકાઃ પચ્યન્તે ।
યથા પુરાણમૂતમયોર્ઘૃતયોર્નવનીતજન્યત્વે સમાને ઽપિ યોગરૂઢ્યા નૂતનમેવ ઽ નાવનીતમ્ ઽ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે તદ્વત્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.28-31
(એકાદશે વૈશ્વદેવાદિશબ્દાનાં નામધેયતાધિકરણે સૂત્રાણિ 13 - 16)
વૈશ્વદેવે વિકલ્પ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,4.13 ।
ન વા પ્રકરણાત્ પ્રત્યક્ષવિધાનાચ્ ચ ન હિ પ્રકરણં દ્રવ્યસ્ય । જૈમ્_1,4.14 ।
મિથશ્ ચાનર્થસંબન્ધઃ । જૈમ્_1,4.15 ।
પરાર્થત્વાદ્ ગુણાનામ્ । જૈમ્_1,4.16 ।
એકાદશાધિકરણમારચયતિ -
ચાતુર્માસ્યાદ્યપર્વપ્રોક્તાગ્નેયાદ્યષ્ટકાન્તિકે ।
વૈશ્વદેવેતિ શબ્દોક્તો ગુણઃ સંઘસ્ય નામ વા

નામત્વે રૂપરાહિત્યાદવિધિર્ગુણતા સતઃ ।
અગ્ન્યાદિભિર્વિકલ્પ્યન્તે વિશ્વદેવાસ્તુ સપ્તસુ

અનૂદ્યાષ્ટૌ યજેતેતિ તત્સંઘે નામ વર્ણિતમ્ ।
અવિધિત્વે ઽપ્યર્થવત્સ્યાન્નામ પ્રાક્પ્રવણાદિષુ

ઇજ્યન્તે ઽત્ર યજન્તે વા વિશ્વે દેવા ઇતીદૃશી ।
નિરુક્તિર્ન વિકલ્પઃ સ્યાદુત્પત્ત્યુત્પન્નશિષ્ટતઃ

ચાતુર્માસ્યયાગસ્ય ચત્વારિ પર્વાણિ --- વૈશ્વદેવઃ , વરુણપ્રઘાસઃ , સાકમેધઃ , શુનાસારીયશ્ચેતિ ।
તેષુ પ્રથમે પર્વણ્યષ્ટૌ યાગા વિહિતાઃ --- આગ્નેયમષ્ટાકપાલં નિર્વપતિ, સૌમ્યં ચરુમ્, સાવિત્રં દ્વાદશકપાલમ્, સારસ્વતં ચરુમ્, પૌષ્ણં ચરુમ્ , મારુતં સપ્તકપાલકમ્, વૈશ્વદેવીમામિક્ષામ્, દ્યાવાપૃથિવ્યમેકકપાલમ્, ઇતિ ।
તેષામષ્ઠાનાં યાગાનાં સંનિધાવિદમામ્નાયતે ---"વૈશ્વદેવેન યજેત"ઇતિ ।
તત્રાઽગ્નેયાદીન્યાગાન્ ઽ યજેત ઽ ઇત્યનૂદ્ય વૈશ્વદેવશબ્દેન દેવતારૂપો ગુણસ્તેષુ વિધીયતે ।
યદ્યપિ વૈશ્વદેવ્યામિક્ષાયાં વિશ્વે દેવાઃ પ્રાપ્તાઃ, તથાપ્યાગ્નેયાદિષુ સપ્તસુ યાગેષ્વપ્રાપ્તસ્વાદ્વિધીયન્તે ।
તેષ્વપ્યગ્ન્યાદિદેવતાઃ સન્તીતિ ચેત્, તર્હિ ગત્યભાવાત્તેષુ દેવતા વિકલ્પ્યન્તામ્ ।
નામધેયત્વે તુ નામમાત્રસ્યાભિધેયત્વાદ્દ્રવ્યદેવતયોરભાવેન યાગસ્યાત્ર સ્વરૂપાસંભવાચ્છૂયમાણો વિધિરનર્થકઃ સ્યાત્ -- તસ્માત્ ઽ ગુણવિધિઃ ઽ -- ઇતિ પ્રાપ્તે - ઽ બ્રૂમઃ- ઉત્પત્તિવાક્યૈર્વિહિતાનાગ્નેયાદીનષ્ટૌ યાગાન્ ઽયજેતઽ ઇત્યનૂદ્યાષ્ટાનાં સંઘે વૈશ્વદેવશબ્દો નામત્વેનોપવર્ણ્યતે ।
ન ચ વિધિત્વાસંભવે ઽપિ નામોપદેશવૈયર્થ્યમ્, ઽપ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેત ઽ ઇત્યાદિષુ વૈશ્વદેવશબ્દેનૈકેનૈવાષ્ટાનાં સંઘસ્ય વ્યવહર્તવ્યત્વાત્ ।
નામપ્રવૃત્તિનિમિત્તભૂતા નિરુક્તિર્દ્વિધા - આમિક્ષાયાગે વિશ્વેષાં દેવાનામિજ્યમાનતયા તત્સહચરિતાર્થાનાં સર્વેષાં છત્રિન્યાયેન વૈશ્વદેવત્વમ્ ।
અથવા ઽ વિશ્વે દેવા અષ્ટાનાં કર્તારઃ ઽ ઇતિ વૈશ્વદેવત્વમ્ ।
તથા ચ બ્રાહ્મણમ્ -"યદ્વિશ્વે દેવાઃ સમયજન્ત, તદ્વૈશ્વદેવસ્ય વૈશ્વદેવત્વમ્"ઇતિ ।
દેવતાવિકલ્પસ્તુ સમાનબલત્વાભાવાન્ન યુજ્યતે ।
આગ્ન્યાદય ઉત્પત્તિશિષ્ટત્વાત્પ્રબલાઃ, વિશ્વે દેવા ઉત્પન્નશિષ્ટત્વાદદુર્બલાઃ ।
તસ્માત્ -- વૈશ્વદેવશબ્દઃ કર્મનામધેયમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.28-31 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.32
અત્ર ગુરુમતમાહ --
ગુણનામત્વસંદેહાદપ્રમા ચોદનેતિ ચેત્ ।
નોક્તન્યાયેન સંઘસ્ય નામધેયત્વનિર્ણયાત્

સ્પષ્ટોર્ઽથઃ

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.33-35
(દ્વાદશે વૈશ્વાનરે ઽષ્ટત્વાદ્યર્થવાદતાધિકરણે સૂત્રાણિ 17 - 22 )
પૂર્વવન્તો ઽવિધાનાર્થાસ્ તત્સામર્થ્યં સમામ્નાયે । જૈમ્_1,4.17 ।
ગુણસ્ય તુ વિધાનાર્થે તદ્ગુણાઃ પ્રયોગે સ્યુર્ અનર્થકા ન હિ તં પ્રત્યર્થવત્તાસ્તિ । જૈમ્_1,4.18 ।
તચ્છેષો નોપપદ્યતે । જૈમ્_1,4.19 ।
અવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે સ્તુત્યર્થેનોપપદ્યેરન્ । જૈમ્_1,4.20 ।
કારણં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ । જૈમ્_1,4.21 ।
આનર્થક્યાદ્ અકારણં કર્તુર્ હિ કારણાનિ ગુણાર્થો હિ વિધીયતે । જૈમ્_1,4.22 ।
દ્વાદશાધિકરણમારચયતિ --
યદ્દ્વાદશકપાલેષ્ટેર્વૈશ્વાનયાં અનન્તરમ્ ।
શ્રુતમષ્ટાકપાલાદિ તદ્ગુણો નામ વા સ્તુતિઃ

અન્તર્ભાવાદષ્ટતાદેર્નામ સ્યાદગ્નિહોત્રવત્ ।
દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરે નો ચેદ્ગુણસ્તર્હિ ફલે ત્વસૌ

વાક્યૈક્યમુપસંહારાદ્વિસ્પષ્ટં તત્તુ બાધ્યતે ।
નાનાગુણવિધૌ તસ્માદંશદ્વારાંશિસંસ્તુતિઃ

કામ્યેષ્ટિકાણ્ડે શ્રૂયતે -"વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્પુત્રે જાતે" "યદષ્ટાકપાલો ભવતિ ગાયત્ર્યૈવૈનં બ્રહ્મવર્ચસેન પુનાતિ, યન્નવકપાલસ્ત્રિવૃતૈવાસ્મિંસ્તેજો દધાતિ, યદ્દશકપાલો વિરાજૈવાસ્મિન્નન્નાદ્યં દધાતિ, યદેકાદશકપાલસ્ત્રિષ્ટુમૈવાસ્મિન્નિન્દ્રિયં દધાતિ, યદ્દ્વાદશકપાલો જગત્યૈવાસ્મિન્પશૂન્દધાતિ, યસ્મિઞ્જાત એતામિષ્ટિં નિર્વપતિ પૂત એવ સ તેજસ્વ્યન્નાદ ઇન્દ્રીયાવી પશુમાન્ભવતિ"ઇતિ ।
અત્રાષ્ટત્વાદિસંખ્યાસામાન્યાત્પુરોડાશાદીનાં ગાયત્ર્યાદિરૂપત્વકલ્પના કૃતા ।
ઇષ્ટિ વિધાયકે વાક્યે યેયં દ્વાદશસંખ્યા તસ્યામષ્ટત્વાદિસંખ્યાનામન્તર્ભાવાત્તાઃ સંખ્યા નિમિત્તીકૃત્યાગ્નિહોત્રશબ્દવદષ્ટાકપાલાદિશબ્દાઃ કર્મનામધેયાનીત્યેકઃ પક્ષઃ ।
નાત્ર દ્વાદશકપાલશબ્દઃ સંખ્યાપરઃ , કિન્તુ પુરોડોશદ્રવ્યપરઃ ।
ઽ દ્વાદશસુ કપાલેષુ સંસ્કૃતઃ ઽ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ ।
એવમષ્ટાકપાલાદિશબ્દા અપિ ।
તથા સતિ દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યાન્તરે ઽનન્તર્ભાવાન્નામધેયસ્ય નિમિત્તં નાસ્તીતિ ચેત્ , એવં તર્હિ પુરોડાશબ્દવ્યરૂપો ગુણો વિધીયતામ્ ।
ન ચોત્પત્તિશિષ્ટદ્વાદશકપાલપુરોડાશાવરુદ્ધત્વાદષ્ટકપાલાદ્રનવકાશ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
બ્રહ્મવર્ચસાદિફલાય તદ્વિધ્યુપપત્તેરિત્યપરઃ પક્ષઃ ।
અયમપ્યુપપન્નઃ ।
બહૂનાં ગુણાનાં વિધૌ વાક્યભેદાપત્તેઃ ।
ન ચ ભિન્નાન્યેવૈતાનિ વાક્યાનીતિ વાચ્યમ્ ।
"વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્"ઇતિ વિહિતસ્ય"યસ્મિઞ્જાત એતામ્" -ઇત્યુપસંહારેણ વાક્યૈકત્વાવગમાત્ ।
તસ્માદંશૈરષ્ટાકપાલાદિભિરંશી દ્વાદશકપાલઃ સ્તૂયતે ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.33-35 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.36
અત્ર ગુરુમતમાહ --
અગુણત્વાદનામત્વાદમન્ત્રત્વાદનન્વયે ।
અષ્ટત્વાદ્યપ્રમાણં ચેન્નાર્થવાદતયાન્વયાત્

ઉક્તરીત્યા ગુણત્વં નામત્વં ચ ન સંભવતિ ।
ઉત્તમપુરુષામન્ત્રણાદ્યભાવાન્નમન્ત્રત્વમ્ ।
અતો ઽષ્ટાકપાલદીનામનન્વયાદપ્રામાણ્યં વાક્યસ્યેતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
સ્તાવકત્વેનાન્વયસ્યોક્તત્વાત્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.37-39
(ત્રયોદશે યજમાનશબ્દસ્ય પ્રસ્તરાદિસ્તુત્યર્થત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
તત્સિદ્ધિઃ । જૈમ્_1,4.23 ।
ત્રયોદશાધિકરણમારચયતિ ---
યજમાનઃ પ્રસ્તરો ઽત્ર ગુણો વા નામ વા સ્તુતિઃ ।
સામાનાધિકરણ્યેન સ્યાદેકસ્યાન્યનામતા

ગુણો વા યજમાનો ઽસ્તુ કાર્યે પ્રસ્તરલક્ષિતે ।
અંશાંશિત્વાદ્યભાવેન પૂર્વવન્નાત્ર સંસ્તુતિઃ

અર્થભેદાદનામત્વં ગુણશ્વેત્પ્રહ્રિયેત સઃ ।
યાગસાધકતાદ્વારા વિધેયપ્રસ્તરસ્તુતિઃ

ઇદમામ્નાયતે -"યજમાનઃ પ્રસ્તરઃ"ઇતિ ।
તત્ર યજમાનસ્ય પ્રસ્તરશબ્દો નામધેયમ્, પ્રસ્તરસ્ય વા યજમાનશબ્દો નામધેયમ્ ।
કુતઃ - ઽ ઉદ્ભિદા યાનેન ઽ ઇત્યાદાવિવ સામાનાધિકરણ્યાદિત્યેકઃ પક્ષઃ ।
ગુણવિધિરિત્યપરઃ પક્ષઃ ।
તદાપિ યજમાનકાર્યે જપાદૌ પ્રસ્તરસ્યાચેતનસ્ય સામર્થ્યાભાવાદ્ગુણત્વં નાસ્તિ ।
પ્રસ્તરકાર્યે સ્ત્રુગ્ધારણાદૌ યજમાનસ્ય શક્તત્વાદ્યજમાનરૂપો ગુણો વિધીયતે ।
એવં સતિ પશ્ચાચ્છ્રુતસ્ય પ્રસ્તરશબ્દસ્ય કાર્યલક્ષકત્વે ઽપિ પ્રથમશ્રુતો યજમાનશબ્દો મુખ્યવૃત્તિર્ભવતિ ।
ન ચાત્ર પૂર્વન્યાયેન સ્તુતિઃ સંભવતિ ।
અષ્ટાકપાલદ્વાદશકપાલયોરિવ પ્રસ્તરયજમાનયોરંશાંશિત્વાભાવાત્ ।
"વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા"ઊર્જો ઽવરુધ્યૈ"ઇત્યાદિવત્સ્તુતિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
ક્ષિપ્રત્વાદિધર્મવત્કસ્યચિદુત્કર્ષસ્યાપ્રતીતેઃ ।
તસ્માત્ - ઽ નામગુણયોરન્યતરત્વમ્"ઇતિ પ્રાપ્તે , --
બ્રૂમઃ- ગોમહિષયોરિવાર્થભેદસ્યાત્યન્તપ્રસિદ્ધત્વાન્નામત્વં ન યુક્તમ્ ।
ગુણપક્ષે તુ - અગ્નૌ પ્રહરણસ્ય પ્રસ્તરકાર્યત્વાદ્યજમાને પ્રહૃતે સતિ કર્મલોપઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ - વિધેયઃ પ્રસ્તરો યજમાનશબ્દેન સ્તૂયતે ।
યથા ઽ સિંહો દેવદત્તઃ ઽ ઇત્યત્ર સિંહગુણેન શૌર્યાદિનોપેતો દેવદત્તઃ સિંહશબ્દેન સ્તૂયતે, તથા યજમાનગુણેન યાગસાધનત્વેન યુક્તઃ પ્રસ્તરો યજમાનશબ્દેન સ્તૂયતે ।
એવં"યજમાન એકકપાલઃ"ઇત્યાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.37-39 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.40
(ચતુર્દશ આગ્નેયાદિશબ્દાનાં બ્રાહ્મણાદિસ્તુત્યર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્)
જાતિઃ । જૈમ્_1,4.24 ।
ચતુર્દશાધિકરણમારચયતિ -
આગ્નેયો બ્રાહ્યણો ઽત્રાપિ પૂર્વવત્સર્વનિર્ણયઃ ।
દ્વારં તુ મુખજન્યત્વસાગ્નેયત્વેન સંસ્તવે

ઇદમામ્નાયતે -"આગ્નેયો વૈ બ્રાહ્મણઃ"ઇતિ ।
અત્રાત્યન્તપ્રસિદ્ધાર્થભેદાદાગ્નેયશબ્દો ન બ્રાહ્યણસ્ય નામધેયમ્ ।
નાપ્યગ્નિદેવતારૂપો ગુણો વિધીયતે ।
ઽ આગ્નેયં સૂક્તમ્ ઽ ઽ આગ્નેયં હવિઃ, ઇત્યેવં દેવતાતદ્ધિતસ્ય સૂક્તહવિર્વિષયત્વાત્ ।
નહિ બ્રાહ્મણઃ સૂક્તમ્, નાપિ હવિઃ ।
અતઃ સંબન્ધવાચિતદ્ધિતાન્તાગ્નેયશબ્દેન બ્રાહ્મણઃ સ્તૂયતે ।
યદ્યપિ બ્રાહ્મણે નાગ્નિસંબન્ધઃ, તથાપ્યગ્નિસંબન્ધો મુખજન્યત્વગુણો બ્રાહ્મણે વિદ્યતે ।
તથા ચાગ્નિબ્રાહ્મણયોર્મુખજન્યત્વં ક્વચિદર્થવાદે સમામ્નાયતે -"પ્રજાપતિરકામયત, પ્રજાઃ સૃજેત, ઇતિ ।
સ મુખતસ્ત્રિવૃતં નિરમિમીત, તમગ્નિર્દેવતાન્વયુજ્યત, ગાયત્રી છન્દઃ, રથન્તરં સામ, બ્રાહ્મણો મનુષ્યાણામ્, અજઃ પશૂનામ્, તસ્માત્તે મુખ્યા મુખતો હ્યસૃજ્યન્ત"ઇતિ ।
તસ્માત્ - આગ્નેયશબ્દઃ સ્તાવકઃ ।
એવમ્"ઐન્દ્રો રાજન્યઃ" "વૈશ્યો વૈશ્વદેવઃ"ઇત્યાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.41
(પઞ્ચદશે યૂપાદિશબ્દાનાં યજમાનસ્તુત્યર્થતાધિકરણે સૂત્રમ્)
સારૂપ્યાત્ । જૈમ્_1,4.25 ।
પઞ્ચદશાધિકરણમારચયતિ -
આદિત્યો યૂપ ઇત્યત્ર સ્તુતિરાદિત્યશબ્દતઃ ।
દ્વારં ચાક્ષુષસારૂપ્યં ઘૃતાક્તે તૈજસે ઽસ્તિ તત્

આદિત્યે યચ્ચક્ષુર્ગમ્યં તેજસ્વિત્વં તદ્યૂપે ઽપ્યસ્તિ ।
ઘૃતાક્તસ્ય યૂપસ્ય તેજસ્વિત્વાધ્યવસાયાત્ ।
તતઃ- આદિત્યશબ્દેન યૂપઃ સ્તૂયતે ।
એવં"યજમાનો યૂપઃ"ઇત્યત્ર ચક્ષુર્ગમ્યસ્યોર્ધ્વત્વસ્ય સમાનત્વાદ્યજમાનશબ્દેન યૂપઃ સ્તૂયતે

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.42-44
(ષોડશે ઽપશ્વાદિશબ્દાનાં ગવાદિપ્રશંસાર્થત્વાધિકરણે સૂત્રમ્)
પ્રશંસા । જૈમ્_1,4.26 ।
ષોડશાધિકરણમારચયતિ -
પશવો ઽન્યે ગવાશ્વેભ્યો ઽપશવો વા ઇતિ શ્રુતમ્ ।
અજાદિષ્વપશુત્વં યદ્ગુણો વાદો ઽથવાસ્તુ તત્

સ્તુત્યભાવાદ્ગુણસ્તેષુ પશુકાર્યનિષેધનમ્ ।
અશક્યત્વાન્નિષેધસ્ય ઘટાદ્યર્થાભિધાયિના

પશવો ઽપશુશબ્દેન પ્રાશસ્ત્યાભાવસામ્યતઃ ।
લક્ષ્યાસ્તત્ર નિમિત્તં તુ પ્રશંસૈવ ગવાશ્વયોઃ

ઇદમામ્નાયતે --"અપશવો વા અન્યે ગોશ્વેભ્યઃ, પશવો ગોઅશ્વાઃ"ઇતિ ।
તત્રાજાદિષુ શ્રૂયમાણં યદપશુત્વં તસ્યાર્થવાદત્વં ન સંભવતિ ।
પશુત્વનિષેધમાત્રેણ સ્તુતેરપ્રતિભાનાત્ ।
તતઃ પશુકાર્યનિષેધરુમો ગુણો વિધીયત ઇતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અજાદિપશુવિધિવૈયર્થ્થપ્રસઙ્ગેન નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ ।
અપશુશબ્દઃ પશુવ્યતિરિક્તં ઘટાદિપદાર્થજાતમભિદધાતિ ।
તસ્મિન્ઘટાદૌ ગવાશ્વવત્પ્રાશસ્ત્યં નાસ્તિ ।
સો ઽયં પ્રાશસ્ત્યાભાવો ઽજાદિષુ પશુષ્વસ્તીત્યનેનાભિપ્રાયેણ પશવ એવ સન્તો ઽપ્યજાદયો ઘટાદિસામ્યાદપશુશબ્દેન લક્ષ્યન્તે ।
પૂર્વત્ર યજમાનાદિશબ્દાનાં પ્રસ્તરાદ્યર્થેષુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તત્પ્રવૃત્તિફલં પ્રસ્તરાદિપ્રશંસા ।
ઇહ ત્વપશુશબ્દસ્યાજાદિષુ મવૃત્તૌ ગવાશ્વયોઃ પ્રશંસૈવ નિમિત્તં ફલં ચ ।
દ્વિપ્રકારા પ્રશંસા- વસ્તૂનિવિદ્યમાનગુણોત્કર્ષ એકઃ પ્રકારઃ ।
સ્તાવકેન શબ્દેન સંપાદિતો ગુણોત્કર્ષો ઽપરઃ પ્રકારઃ ।
ગવાશ્વયોરજાદિભ્ય ઉત્કર્ષો લોકસિદ્ધો યઃ સો ઽત્ર નિમિત્તમ્ ।
ઽ અજાદયઃ સ્વભાવતઃ પશવો ઽપિ સન્તો ગવાશ્વૌ પ્રત્યપશવઃ સંપન્નાઃ ।
ઈદૃશો ગવાશ્વયોર્મહિમા ઽ ઇતિ સ્તુતિફલમ્ ।
તસ્માત્ --"અપશવો વૈ"ઇત્યયમર્થવાદઃ ।
અયમેવ ન્યાય ઉદાહરણાન્તરે ઽપિ યોજનીયઃ-"અયજ્ઞો વા એષ યો ઽસામ"ઇત્યેકમુદાહરણમ્ ।
"અસત્રં વા એતદ્યચ્છન્દોગમ્"ઇત્યપરમુદાહરણમ્ ।
"અગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદિર્યજ્ઞો ઽપિ સામહીનત્વાદયજ્ઞો ભવતિ ।
ઈદૃશઃ સામ્નો મહિમા ।
છન્દોગશબ્દેન ચતુર્વિશઃ, ચતુશ્ચત્વારિંશઃ, અષ્ટચત્વારિંશ ઇત્યેતે ત્રયઃ સ્તોમા ઉચ્યન્તે ।
અક્ષરસંખ્યાસામ્યેન ગાયત્રીત્રિષ્ટુબ્જગરીછન્દોભિર્ગીયમાનત્વાત્ ।
તેષાં ચ વિષ્ટુતિઃ સામબ્રાહ્મણે દ્રષ્ટવ્યા ।
અતઃ સત્રમપિ ચતુર્દશરાત્રાદિકં છન્દોગરહિતત્વાદસત્રં ભવતિ ।
ઈદૃશશ્છન્દોગાનાં મહિમા ।
ઇત્યેવં સ્તાવકત્વાદર્થવાદત્વમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.42-44 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.45-48
(સપ્તદશે ભૂમાધિકરણે બાહુલ્યેન સૃષ્ટિવ્યપદેશાધિકરણે સૂત્રમ્)
ભૂમા । જૈમ્_1,4.27 ।
સપ્તાદશાધિકરણમારચયતિ ----
સૃષ્ટીરુપદધાતીતિ યે મન્ત્રાઃ સૃષ્ટિલિઙ્ગકાઃ ।
વિધેયાસ્તે ગુણત્વેન વાદો વાત્ર ગુણે વિધિઃ

આખ્યાતેનાભિસંબન્ધાદવિધ્યન્તરયોગતઃ ।
લિઙ્ગપ્રકરણપ્રાપ્તેર્મન્ત્રાણાં વિધ્યસંભવાત્

તાનનૂદ્યેષ્ટકાધાનં વિદધ્યાત્સ્તોષ્યતે યતઃ ।
યથાસૃષ્ટેત્યનેનાતઃ સૃષ્ટીરિત્યર્થવાદગીઃ

એકયાસ્તુવતેત્યાદૌ મન્ત્રસંઘે ક્વચિન્નહિ ।
સૃષ્ટિશબ્દસ્તથાપ્યુક્તિઃ સૃષ્ટિશબ્દેન ભૂમતઃ

અગ્નિચયને શ્રૂયતે --"સૃષ્ટીરુપદધાતિ"ઇતિ ।
સૃષ્ટિશબ્દોપેતા મન્ત્રા યાસામિષ્ટકાનામુપધાને વિદ્યન્તે તા ઇષ્ટકાઃ સૃષ્ટય ઉચ્યન્તે ।
ઽ સૃષ્ટિમાનાસામુપધાનો મન્ત્રઃ ઽ ઇતિ વિગૃહ્ય"તદ્વામાસામુપધાનઃ" [પા. સૂ. 4.4.125] ઇત્યાદિવ્યાકરણસૂત્રસિદ્ધપ્રક્રિયયા તન્નિષ્પાદનાત્ ।
સૃષ્ટિશબ્દોપેતાશ્ચોપધાનમન્ત્રાઃ"એકયાસ્તુવત"ઇત્યસ્મિન્નનુવાકે સમામ્નાતાઃ ।
"બ્રહ્માસૃજ્યત, ભૂતાન્યસૃજ્યન્ત"ઇત્યાદિના સૃજતિધાતોસ્તેષુ પ્રયુક્તત્વાત્ ।
તે મન્ત્રા અત્ર સૃષ્ટિશબ્દેનોપધાને ગુણત્વેન વિધીયન્તે ।
કુતઃ- ઽ ઉપદધાતિ ઽ ઇત્યનેનાઽખ્યાતેનાભિસંબન્ધાત્ ।
ન ચાર્થવાદત્વમસ્ય સંભવતિ ।
વિધ્યન્તરેણ સહૈકવાક્યત્વાભાવાદિતિ પ્રાપ્તે, --
બ્રૂમઃ- અગ્નિચયનપ્રકરણે પઠિતત્વાત્તેષાં મન્ત્રાણાં સામાન્યતશ્ચયનસંબન્ધો ઽવગન્યતે ।
વિશેષસંબન્ધઃ સૃજતિલિઙ્ગાદવગન્તવ્યઃ ।
તથાસતિ પ્રાપ્તત્વાન્ન તે મન્ત્રા અત્ર વિધીયન્તે, કિન્તુ - તાન્મન્ત્રાનનૂદ્યેષ્ટકોપધાનં વિધીયતે ।
સૃષ્ટિશબ્દેનાનુવાદસ્તુ વક્ષ્યમાણાર્થવાદોપપત્ત્યર્થઃ ।
"યથાસૃષ્ટમેવાવરૂન્ધે"ઇતિ હિ વક્ષ્યર્માણોર્ઽથવાદઃ ।
યદિ વિધિવાક્યે મન્ત્રાણામનુવાદકઃ સૃષ્ટિશબ્દો ન સ્યાત્ , તદાનીમર્થવાદે સૃષ્ટિશબ્દપ્રયોગાદ્વિધ્યર્થવાદયોર્વૈયધિકરણ્યભ્રમઃ સ્યાત્ ।
તસ્માન્મન્ત્રાનુવાદી સૃષ્ટીશબ્દો ન ગુણવિધાયકઃ , કિન્ત્વર્થવાદઃ ।
નનુ પ્રથમમન્ત્રે સૃજતિધાતુર્ન પ્રયુક્તઃ , કિન્તુ દધાતિધાતુઃ પ્રયુક્તઃ ।
"એકયાસ્તુવત" "પ્રજાઅધીયન્ત"ઇતિ તત્પાઠાત્ ।
બાઢમ્ ।
તથાપિ દ્વિતીયતૃતીયાદિષુ બહુષુ મન્ત્રેષુ સૃજતિધાતુપ્રયોગાદ્ધૂમરૂપં સાદૃશ્યમસ્તિ ।
યત્ર સર્વાણિ વાક્યાનિ સૃષ્ટિશબ્દોપેતાનિ તત્ર યથા સૃષ્ટિશબ્દપ્રયોગઃ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.45-48 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.49
(અષ્ટાદશે લિઙ્ગસમવાયન્યાયે (પ્રાણભૃદાદિશબ્દાનાં સ્તુત્યર્થત્વાધિકરણે ) સૂત્રમ્)
લિઙ્ગસમવાયાત્ । જૈમ્_1,4.28 ।
અષ્ટાદશાધિકરણમારચયતિ --
સૃષ્ટિવત્પ્રાણભૃત્તત્ર સાદૃશ્યં લિઙ્ગભૂમતઃ ।
અત્રૈકમન્ત્રગો લિઙ્ગસમવાયો વિશિષ્યતે

"પ્રાણભૃત ઉપદધાતિ"ઇત્યત્રાપિ સૃષ્ટિન્યાયેન મન્ત્રવિધિરિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
લિઙ્ગપ્રકરણપ્રાપ્તમન્ત્રાનુવાદેનેષ્ટકોપધાનવિધિઃ ।
"એતસ્યૈવ પ્રાણાન્દધાતિ"ઇત્યસ્ય વક્ષ્યમાણાર્થવાદસ્યોપપત્તયે પ્રાણભૃચ્છબ્દેન મન્ત્રાનુવાદઃ ।
પૂર્વત્ર - દ્વિતીયા - દિમન્ત્રેષુ સૃષ્ટિલિઙ્ગાનાં બાહુલ્યમ્ ।
ઇહ તુ - પ્રથમમન્ત્ર એવ પ્રાણભૃલ્લિઙ્ગમામ્નાયતે -"અયં પુરોભુવસ્તસ્ય પ્રાણો ભૌવાયનઃ"ઇતિ ।
એકસ્યૈવ મન્ત્રસ્ય પ્રાણભૃત્ત્વે ઽપિ ઽ છત્રિણો ગચ્છન્તિ ઽ ઇતિવત્તત્સહચરિતાઃ સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રાણભૃચ્છબ્દેન લક્ષ્યન્તે ।
તદેવં યજમાનકાર્યસિદ્ધ્યાદયો ગુણવૃત્તિહેતવો નિર્ણીતાઃ ।
તથા ચોક્તમ્ ---
"તત્સિદ્ધિજાતિસારૂપ્યપ્રશંસાલિઙ્ગભૂમભિઃ ।
ષડ્ભિઃ સર્વત્ર શબ્દાનાં ગૌણી વૃત્તિઃ પ્રકલ્પિતા" ॥ ઇતિ ।

સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.50-53
(એકોનવિંશે વાક્યશેષેણ સંદિગ્ધાર્થનિરૂપણાધિકરણે સૂત્રમ્)
સંદિગ્ધેષુ વાક્યશેષાત્ । જૈમ્_1,4.29 ।
એકોનવિંશાધિકરણમારચયતિ ---
શર્કરા ઉપધત્તે ઽક્તાસ્તેજો વૈ ઘૃતમત્ર કિમ્ ।
તૈલાદિનાઞ્જિતા અક્તા ઘૃતેનૈવાથવાઞ્જનમ્

તૈલાદિનાપિ મુખ્યત્વાદસંજાતવિરોધનાત્ ।
અપ્રાપ્તાર્થત્વતશ્ચાસ્ય વિધેર્વાદાદ્બલિત્વતઃ

સામાન્યમનનુષ્ઠેયં વિશેષસ્તુ વિધૌ નહિ ।
ઘૃતેનૈવાઞ્જનં વાક્યશેષાત્સંદિગ્ધનિર્ણયાત્

અર્થવાદગતા ચેયં સ્તુતિર્ઘૃતમુપેયુષી ।
બોધયન્તી વિધેયત્વં ઘૃતસ્ય ગમયેદ્વિધિમ્

"અક્તાઃ શર્કરા ઉપદધાતિ" "તેજો વૈ ઘૃતમ્"ઇતિ શ્રૂયતે ।
મૃત્તિકામિશ્રાઃ ક્ષુદાપાષાણાઃ શર્કરાઃ ।
તાશ્ચ ઘૃતતૈલવસાદીનામન્યતમેન દ્રવ્યેણાઞ્જનીયાઃ ।
કુતઃ ।
અઞ્જનસામાન્યબોધકસ્ય વિધિવાક્યસ્ય ઘૃતવિશેષબોધકાદર્થબાદાત્પ્રબલત્વાત્ ।
તત્પ્રાબલ્યે ચ મુખ્યત્વાદયસ્ત્રયો હેતવઃ ।
સ્વાર્થતયા વિધેર્મુખ્યત્વમ્ , પ્રથમશ્રુતત્વાચ્ચાસંજાતવિરોધિત્વમ્ , અનધિગતાર્થબોધકત્વાદપ્રાપ્તાર્થત્વમ્, અર્થવાદસ્તુ - વિધિસ્તાવકત્વાન્ન મુખ્યઃ, ચરમશ્રુતત્વાત્સંજાતવિરોધી, જ્ઞાતાર્થાનુવાદિત્વાત્પ્રાપ્તાર્થઃ ।
તસ્માત્ - ઽ યેન કેનાપ્યઞ્જનમ્ ઽ ઇતિ પ્રાપ્તે, --
બ્રૂમઃ- વિધિવાક્યેન કિમઞ્જનસાધનસામાન્યં વિધીયતે, તદ્વિશેષો વા ।
નાઽદ્યઃ ।
સામાન્યસ્યાનનુષ્ઠેયત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઘૃતતૈલાદિવિશેષવાચકશબ્દાભાવાત્ ।
તત ઉક્તરીત્યા પ્રબલમપિ વિધિવાક્યમનુષ્ઠાનયોગ્યે વિશેષે સંદેહજનકતયા નિર્ણયહેતુમર્થવાદમપેક્ષતે, ન તુ તેન સહ વિરુધ્યતે ।
અર્થવાદે ઽપિ ઘૃતસ્ય વિધિર્નાસ્તીતિ ચેત્ ।
ન ।
વિધેરુન્નેયત્વાત્ ।
ઽ તેજો વૈ ઘૃતમ્ ઽ ઇત્યેવં તેજસ્ત્વેન ઘૃતસ્ય સ્તૂયમાનત્વાદ્વિધેયત્વં ગમ્યતે ।
"સ્તૂયતે સ વિધીયતે"ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તેન ચ વિધેયત્વેન વિધાયકઃ શબ્દઃ કલ્પ્યતે - ઘૃતેનાક્તા ઇતિ ।
તસ્માત્ - ઘૃતેનૈવાઞ્જનમ્ ॥ મ્જૈન્ય્ચ્_1,4.50-53 ॥
સ્તર્ત્ મ્જૈન્ય્ 1,4.54-55
(વિંશે સામર્થ્યેનાવ્યવસ્થિતાનાં વ્યવસ્થાધિકરણે સૂત્રમ્)
અર્થાદ્ વા કલ્પનૈકદેશત્વાત્ । જૈમ્_1,4.30 ।
વિંશાધિકરણમારચયતિ --
સ્ત્રુવેણાથ સ્વધિતિના હસ્તેનાવદ્યતીત્યમી ।
આજ્યે માંસે પુરોડાશે સંકીર્ણા વા વ્યવસ્થિતાઃ

વ્યવસ્થાપકરાહિત્યાત્સ્ત્રૂવાદ્યા અવ્યવસ્થિતાઃ ।
વ્યવસ્થાપકતાશક્તેસ્તદ્વશેન વ્યવસ્થિતિઃ