જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3

દ્વાદશાહઃ
૧૨-૧૯ પ્રથમમહઃ-- ૧૨ બહિષ્પવમાનમ્, આજ્યં। ૧૩-૧૫ માધ્યન્દિનમ્। ૧૬-૧૯ આર્ભવમ્।
૨૦-૩૪ દ્વિતીયમહઃ -- ૨૦-૨૧ બહિષ્પવમાનમ્, ૨૨ આજ્યમ્, ૨૩-૨૭ માધ્યન્દિનમ્ ૨૮-૩4 આર્ભવમ્।
૩૫ -૫૭ તૃતીયમહઃ --
૫૮-૮૩ ચતુર્થમહઃ--
૮૪-૧૩૪ પઞ્ચમમહઃ
૧૩૫-૧૭૩ ષષ્ઠમહઃ
૧૭૪-૨૦૪ સપ્તમમહઃ
૨૦૫-૨૩૯ અષ્ટમમહઃ
૨૪૦-૨૭૯ નવમમહઃ
૨૭૯- દશમમહઃ
૧-

દુગ્ધોપસદ્યં તદ્ ઇત્ય્ આહુઃ। ન તત્ર દુગ્ધોપસદ્યમ્ અસ્તીતિ બ્રૂયાત્। વાગ્ વૈ રથન્તરં, વાગ્ આશ્વિનં, કુતો વા ક્ષેષ્યત ઇતિ। એતદ્ ઉ હ વા એકચ્છન્દો દુગ્ધ યદ્ વાગ્ યદ્ ઈજાના અનીજાનાઃ। તદ્ ઉ વા આહુઃ પવસ્વ વાચો ઽગ્રિય, ઉપાસ્મૈ ગાયતા નરઃ, પવમાનસ્ય તે કવ ઇતિ પ્રતિપદો ભવન્તિ। પવમાને રથન્તરં પ્રોહન્તિ। બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ। જરાબોધીયેનાશ્વિભ્યાં સ્તુવન્તિ। રુદ્રસ્ય વા એતદ્ દેવસ્ય સામ યજ્ જરાબોધીયમ્। એતેન વૈ રુદ્રો દેવઃ પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ અગચ્છત્ તેન પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છામેતિ। તદ્ આહુઃ ક્રૂરમ્ અશાન્તમ્ ઈશ્વરો યજમાનસ્ય પશૂન્ અભિમન્તોર્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ સર્વા વા એષા વાગ્ બ્રહ્મ યદ્ આશ્વિનમ્। સર્વયૈવૈનદ્ એતદ્ વાચા બ્રહ્મણાશ્વિનેન શમં યન્તીતિ। ઔર્ધ્વસદ્મનમ્ આપિશર્વરેષુ પ્રોહન્તિ। ઔર્ધ્વસદ્મનેન વૈ દેવા અસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યો નુત્વા સ્વ આયતને સત્રમ્ આસત। ઔર્ધ્વસદ્મનેનૈવ વૈ દેવા અસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યો નુત્વા સ્વ આયતને સત્રમ્ આસત। ઔર્ધ્વસદ્મનેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ એભ્યો લોકેભ્યો નુત્વા સ્વ આયતેન સત્રમ્ આસ્તે ય એવં વેદ

બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મ પ્રાયણીયમ્ અહઃ। એષા વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રા યદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ। યૈવ યજ્ઞસ્ય માત્રા તયૈવૈતત્ સત્ર આક્રમન્તે યાદૃક્ પ્રવયણત સ્પર્શસ્ તાદૃગ્ ઉપપ્રાર્ઞ્જનતઃ। તસ્માદ્ અગ્નિષ્ટોમેનૈવ પ્રયન્ત્ય્, અગ્નિષ્ટોમેનોદ્યન્તિ। મનો વૈ પૂર્વમ્ અથ વાક્। મનો વૈ બૃહદ્ વાગ્ રથન્તરમ્। પ્રત્નં વૈ બૃહદ્ ઉપ રથન્તરમ્। તદ્ યદ્ એતાઃ પ્રત્નવતીશ્ ચોપવતીશ્ ચ ભવન્તિ બૃહદ્રથન્તરે એવૈતત્ સત્રાય યુજ્યેતે। પ્રેતિ ચ વા એતિ ચ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। તદ્ યત્ પ્રેતિ ચેતિ ચ ભવતિ ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ ન વૈતા ભવન્તિ ન વા હસ્યૈષ યુક્ત્યા ઋચર્ ચૈવાહર્ યુજ્યતે યથા નદ્ધયુગસ્ય શમ્યા અવદધ્યાત્ તાદૃક્ તત્। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે પ્રાયણીયસ્યાહ્નસ્ તૃચાન્ વિચ્છિન્દન્તીતિ। સલક્ષ્માણો ભવન્તિ - સલક્ષ્માણો વૈ પ્રાણાઃ - પ્રાણાનામ્ એવ સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। અગ્ન આ યાહિ વીતયે, આ નો મિત્રાવરુણા, આ યાહિ સુષુમા હિ ત, ઇન્દ્રાગ્ની આ ગતં સુતમ્ ઇત્ય્ આ યાહ્ય્ આ યાહીત્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। આ યાહ્ય્ આ યાહીતિ યુક્તાનાં પુરસ્તાત્ પ્રયન્તિ। યથા યુક્તાનાં પુરસ્તાદ્ આ યાહ્ય્ આ યાહીતિ પ્રેયાત્ તાદૃક્ તત્। ત્રિવૃત્ સ્તોમો ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

પ્ર સોમાસો વિપશ્ચિતઃ, પ્ર સોમ દેવવીતયે, પ્ર તુ દ્રવ પરિ કોશં નિ ષીદેતિ પ્રવતીર્ ભવન્તિ રાથન્તરે ઽહન્। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ। યત્ પઞ્ચસામા વિલોમ્ તદ્ અસમૃદ્ધમ્। પ્રાણો ઽપાનો વ્યાનસ્ સ તૃચઃ। તં વિચ્છિન્દન્તિ। આત્માનં પ્રજાં જાયામ્ ઇમાન્ લોકાંસ્ તદ્ વિચ્છિન્દન્તિ। ત્રીણિ સામાનિ। તત્ ક્લૃપ્તં ત્રિવૃત્ ત્રિષામા। અથાશ્વં પદનિધનમ્ અપરિષ્ટોભં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। ઇળાવાન્ પવમાનસ્ સોમસામ્ના ક્રિયતે। પઞ્ચસામા હ ખલુ વૈ સંવત્સરં યન્તુમ્ અર્હતિ। તદ્ યત્ ષડક્ષરણિધનં યૌધાજયં ભવતિ - ષડ્ વા ઋતવસ્ સંવત્સરસ્ - સંવત્સરસ્યૈવ યુક્ત્યૈ। અભિ દ્રોણાનિ બભ્રવ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। સુતા ઇન્દ્રાય વાયવે વરુણાય મરુદ્ભ્ય ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથાશ્વમ્। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા આશ્વેનૈવાશ્વો ભૂત્વાસૃજત। યદ્ આશ્વેનાશ્વો ભૂત્વાસૃજત તદ્ આશ્વસ્યાશ્વત્વમ્। તત્ પ્રજનનનં સામ। પ્રજનને ઽહન્ ક્રિયતે। પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉ હૈતત્ સામૈતસ્માદ્ અહ્નો નાન્તરિત્યમ્। પ્રજનનં વા એતત્ સામ। પ્રજનનમ્ એતદ્ અહઃ। પ્રજનન એવૈતત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ઽશ્વસ્ય સામુદ્રેર્ ઇતિ। અશ્વો વૈ સામુદ્રિર્ અકામયતાવ પશૂન્ રુન્ધીય ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્ધ ભૂમાનં પશૂનામ્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। યદ્ અશ્વસ્ સામુદ્રિર્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ આશ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથો આહુર્ આશ્વેન વૈ દેવા અશ્વા ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્ન્ ઇતિ। તદ્ વ્ એવાશ્વસ્યાશ્વત્વમ્। તદ્ વા અસ્ય સ્વર્ગ્યમ્। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ

અથ સોમસામ। સોમો વૈ રાજા સધમાદમ્ ઇવાન્યાભિર્ દેવતાભિર્ આસીત્। સો ઽકામયત સર્વેષાં દેવાનાં રાજ્યાય સૂયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સર્વેષાં દેવાનાં રાજ્યાયાસૂયત। સૂયતે સ્વાનાં શ્રેષ્ઠતાયૈ ય એવં વેદ। તેભ્યસ્ તિરો ઽભવત્। તદ્ અન્વૈચ્છન્। તેભ્ય એતેન રૂપેણાદૃશ્યત યદ્ એતચ્ ચન્દ્રમસઃ। તમ્ અભિસમગચ્છન્તાદર્શ્ય્ અદર્શીતિ। તસ્માદ્ યદા દર્શયતે ઽથાભિસંગચ્છન્તે ઽદર્શ્ય્ અદર્શીતિ। તમ્ એતદ્ અભ્યષિઞ્ચન્ત। સ એતદ્ અભવત્। તદ્ એતચ્ છ્રીસ્સવસ્ સામ। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સોમો રાજા અપશ્યત્ તસ્માત્ સોમસામેત્ય્ આખ્યાયતે। અથ વજ્રમ્। વજ્ર આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્ધત। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વજ્ર આંગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વજ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ યૌધાજયં ત્રિણિધનં સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। અથૌશનમ્ અન્ત્યં સામાન્ત્યેન સામ્નાન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। અથ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો, બ્રહ્મ રથન્તરમ્। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। અથ નૌધસમ્। સલોકે વૈ કાલેયં ચ રથન્તરં ચ

પ્ર સોમાસો મદચ્યુત ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય પ્રવતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ રાથન્તરે ઽહન્। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ। તા મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ, રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધતિ। ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સંહિતં દ્વ્યક્ષરણિધનં પ્રતિષ્ઠાયૈ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। અથા પવસ્વ દેવયુઃ, પવતે હ્રયતો હરિર્ ઇત્ય્ ઉષ્ણિક્કકુભૌ ભવતઃ। ગાયત્ર્યૌ રૂપેણ રાથન્તરે સભં પૂર્વસ્યાં વિજિત્યા એવ। અથાક્ષરં પદનિધનમ્ અપરિષ્ટોભં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। પ્રજાપતિર્ વા એતં યજ્ઞમ્ અસૃજત યદ્ દ્વાદશાહમ્। તસ્ય તૃચૈર્ અન્યાન્ય્ અહાન્ય્ અકલ્પન્તૈકર્ચૈર્ એતત્। તદ્ અસ્ય સમ્ ઇવાપ્લીયત। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ એનદ્ યથા શંકુભ્યાં ચર્મ વિહન્યાદ્ એવમ્ એવાભ્યામ્ એતદ્ અહર્ વ્યહન્। આશ્વેન પુરસ્તાદ્ આક્ષારેણોપરિષ્ટાત્। તદ્ યદ્ એતે સામની ભવતો ઽહ્ન એવ ધૃત્યૈ। પ્ર સુન્વાનાયાન્ધસ ઇતિ પ્રવતીર્ અનુષ્ટુભો ભવન્તિ રાથન્તરે ઽહન્। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ

તાસુ ગૌરિવીતમ્। યથા હ વા ઇદમ્ અવસાનદર્શાવવસાનં વિન્દત એવમ્ એતૌ ગૌરિવીતસ્યોદાસૌ દેવેભ્ય શ્વસ્તનં વિન્દતઃ। શ્વસ્તનં નો ઽસદ્ ઇતિ વૈ સત્રમ્ આસતે। શ્વસ્તનં હૈવૈભ્યો ભવતિ। એતદ્ ધ વા અદ્યશ્વં દેવાનાં યદ્ ગૌરિવીતમ્। અક્ષિતમ્ અસ્યાદ્યશ્વં ભવતિ ય એવં વેદ। અવસાનદર્શો વા એતયોર્ ઉદાસો ઽન્યતરો ઽવસાયયિતાન્યઃ। સ યથા પ્ર સ્પષ્ટં તૃણોદકમ્ અન્વવસ્યેદ્ તાદૃક્ તત્। યથા હ વા ઇદં સોમપ્રવાકસ્ સોમં પ્રાહૈવમ્ એતૌ ગૌરિવીતસ્યોદાસૌ દેવેભ્યસ્ સોમં પ્રાહતુઃ। પ્રોક્તસોમો હ સ તાં રાત્રિં વસતિ યસ્મિન્ન્ અહનિ ગૌરિવીતં ભવતિ। અથો હૈનં દેવા ઈક્ષન્તે ધાવત શ્વો યષ્ટેતિ। તદ્ યદ્ એકાહે ગૌરિવીતં ન કુર્વન્તિ નેદ્ દેવાન્ લાપયામહા ઇતિ। યથા હ વા ઇદં વૃક્ષસ્યાક્રમણાનિ કૃતાન્ય્ એવમ્ એતાનિ ગૌરિવીતસ્યાક્રમણાનિ કૃતાનિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ। યથા હ વા ઇદમ્ અભીયાયમ્ ઉપ વિમોકં યાયાદ્ એવમ્ એતદ્ યદ્ ગૌરિવીતમ્। તત્ તથૈવ ગેયમ્

શાક્ત્યાસ્ તરસપુરોડાશાસ્ સત્રમ્ આસત। સ ગૌરિવીતિશ્ શાક્ત્યો મૃગમ્ અહન્। તમ્ તાર્ક્ષ્યસ્ સુપર્ણ ઉપરિષ્ટાદ્ અભ્યવાપતત્। તસ્મા ઉપપ્રત્યધત્ત। તમ્ અબ્રવીદ્ - ઋષે, મા મે ઽસ્થઃ। શ્વસ્તનં તે વક્ષ્યામિ। અદ્ય વાવ ત્વં વેત્થ ન શ્વ ઇતિ। તસ્મા એતદ્ ગૌરિવીતમ્ અબ્રવીત્। તતો વૈ સ શ્વસ્તનમ્ અપશ્યત્। તત્ પ્રજા વૈ શ્વસ્તનં પશવ શ્વસ્તનં સ્વર્ગો લોક શ્વસ્તનમ્। તદ્ યદ્ ગૌરિવીતં ભવત્ય, એતસ્યૈવ સર્વસ્યાવરુદ્ધ્યા એતસ્યોપાપ્ત્યૈ।
વાચો વૈ રસો ઽત્યક્ષરત્। તદ્ ગૌરિવીતમ્ અભવત્। યદ્ અન્વહં ગૌરિવીતં ભવત્ય્, અન્વહમ્ એવૈતદ્ વાચો રસં દધતો યન્તિ। યે ગૌરિવીતમ્ અહીને ઽવસૃજેયુસ્ તાન્ બ્રૂયાદ્ - અશ્વસ્તના અપ્રજસો ભવિષ્યથેતિ। અશ્વસ્તના હૈવાપ્રજસો ભવન્તિ

અથ ત્વાષ્ટ્રીસામ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। સમુદ્રં વા એતેનારમ્ભણં પ્રપ્લવન્તે ય આર્ભવં પવમાનમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। તસ્ય પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્તિ। પ્રસ્તાવપ્રતિહારાભ્યાં વૈ યજમાનો ધૃતઃ। પ્રદ્રુતમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ ત્રિવૃત્। તદ્ યત્ પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્ત્ય્ અપ્રસ્રંસાયૈવ। ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનો ગાઃ પ્રાવિશત્। તા અકામયન્તેન્દ્રં જનયેમેતિ। તા એતાનિ સામાન્ય્ અપશ્યંસ્ ત્વાષ્ટ્રીસામાનિ। તૈર્ ઇન્દ્રમ્ અજનયન્। તાનિ વા એતાનિ વીરજનનાનિ સામાનિ । આસ્ય વીરો જાયતે ય એવં વેદ। અથો પશવો વૈ ત્વાષ્ટ્ર્યઃ। તદ્ યદ્ એતાનિ સામાનિ ભવન્તિ પશૂનામ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। યદ્ ઉ ત્વાષ્ટ્ર્યો ઽપશ્યંસ્ તસ્માત્ ત્વાષ્ટ્રીસામેત્ય્ આખ્યાયતે। અભિ પ્રિયાણિ પવતે ચનોહિત ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। તાસુ કાવમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્ । અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

પવસ્વ વાચો અગ્રિય ઇતિ પ્રતિપદો ભવન્તિ। બૃહદ્રથન્તરે યદ્ અસૃજ્યેતાં બૃહત્ પૂર્વમ્ અસૃજ્યતાથ રથન્તરમ્। તસ્માત્ પવસ્વ વાચો ઽગ્રિય ઇતિ પ્રતિપદો ભવન્તિ। પ્રેત્ય્ અન્ય ઋષયો ઽપશ્યન્ન્ એત્ય્ અન્યે। અથૈતન્ ન પ્રેતિ નૈતિ સ્થિતમ્। વાચો બાહર્તં રૂપં ભરદ્વાજ ઋષિર્ અપશ્યત્। ભરદ્વાજસ્ય વા એતદ્ આર્ષેયં યદ્ બૃહત્। મનો બૃહત્। પ્રજાપતિર્ બૃહત્। પ્રજાપતિતામ્ એવાશ્નુતે ય એવં વેદ। સોમ ચિત્રાભિર્ ઊતિભિર્ અભિ વિશ્વાનિ કાવ્યા ત્વં સમુદ્રિયા અપ ઇતિ। ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। અગ્રિયો વાચ ઈરયન્ન્ ઇત્ય્ અગ્રં વા એતદ્ અહઃ। દ્વિતીયં વા એતદ્ અહસ્ સત્ તદ્ અગ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તુભ્યેમા ભુવના કવે મહિમ્ને સોમ તસ્થિર ઇતિ। પ્રદ્રુતમ્ ઇવ વા ઇત એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। અદો હિ બૃહત્। તદ્ યન્ મહિમ્ને સોમ તસ્થિર ઇત્ય્ અહ્ન્ એવોપસ્થિત્યૈ। તુભ્યં ધાવન્તિ ધેનવ ઇતિ સમષ્ટ્યૈ

તા એતા ભવન્તિ ગાયત્ર્યસ્ ત્રિષ્ટુબ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધા। યત્ર વા અહારૂપેણ સમર્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યન્તે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। પવસ્વેન્દો વૃષા સુત ઇતિ વૃષણ્વાન્ અનુરૂપો ભવતિ। બાર્હતં વા એતદ્ અહઃ। ત્રૈષ્ટુભં ક્ષત્રસ્ય્ રૂપમ્। તદ્ આહુર્ અહ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયેણારભન્તે ઽનુરૂપેણ સામ્ન ઇતિ। સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ। મનો વૈ સ્તોત્રિયો, વાગ્ અનુરૂપઃ। સામ વૈ સ્તોત્રિય, ઋગ્ અનુરૂપઃ। અહર્ વૈ સ્તોત્રિયો, રાત્રિર્ અનુરૂપઃ। ઇયં વૈ સ્તોત્રિયો, ઽસાવ્ અનુરૂપઃ। આત્મા વૈ સ્તોત્રિયઃ, પ્રજાનુરૂપઃ। સ્તોત્રિયાનુરૂપયોર્ હ ખલુ વૈ તદ્ રૂપં, યસ્માદ્ યાં શ્રેષ્ઠીં વાચં વદતિ તાં પાપીયાન્ અનુવદતિ, યસ્માત્ કર્તા ચ કરણશ્ ચ સદૃશૌ સન્તૌ વિજ્ઞાયેતે। સ્તોત્રિયાનુરૂપયોર્ વૈ હેતોઃ પ્રજા અનુરૂપા આજાયન્ત। આ હાસ્યાનુરૂપઃ પ્રજાયાં જાયતે ય એવં વેદ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે પ્રાયણીયસ્યાહ્નસ્ તૃચાન્ વિચ્છિન્દન્તીતિ। સંતતાન્ અત્ર પઞ્ચ તૃચાન્ ઉપયન્તિ પ્રાણાનામ્ એવ સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। સર્વે વૃષણ્વન્તો ભવન્તિ। બાર્હતં વા એતદ્ અહઃ। ત્રૈષ્ટુભં ક્ષત્રસ્ય રૂપમ્। પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। પઞ્ચદશસ્તોમો ભવતિ - ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં પઞ્ચદશ - ઇન્દ્રિય એવૈતદ્ વીર્યં પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યમ્ ભવતિ। પ્રેત્ય્ અન્ય ઋષયો ઽપશ્યન્ન્ એત્ય્ અન્યે। અથૈતન્ ન પ્રેતિ નેતિ સ્થિતમ્ । વાચો બાર્હતં રૂપં ભરદ્વાજ ઋષિર્ અપશ્યત્। ભરદ્વાજસ્ય વા એતદ્ આર્ષેયં યદ્ બૃહત્। મનો બૃહત્। પ્રજાપતિર્ બૃહત્। પ્રજાપતિતામ્ એવાશ્નુતે ય એવં વેદ। હોતારં વિશ્વવેદસમ્ ઇતિ। હો ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। મિત્રં વયં હવામહ, ઇન્દ્રમ્ ઇદ્ ગાથિનો બૃહદ્, ઇન્દ્રે અગ્ના નમો બૃહદ્ ઇત્ય્ એકરૂપાણ્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ, સર્વાણ્ય એવ બાર્હતાનિ। ક્ષત્રં વા એતદ્ અહઃ। તસ્માત્ સર્વે રાજાન એકમન્ત્રા એકવચસઃ। મહદ્વતી દ્વે ભવતો બૃહદ્વતી દ્વે। એતદ્ વૈ પ્રત્યક્ષં બૃહતો રૂપં યન્ મહદ્ યદ્ બૃહત્। બૃહદ્ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તિ। પઞ્ચદશસ્તોમો ભવતિ - ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં પઞ્ચદશ - ઇન્દ્રિય એવૈતદ્ વીર્યં પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

વૃષા પવસ્વ ધારયેતિ માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્ય વૃષણ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। બાર્હતં વા એતદ્ અહઃ। ત્રૈષ્ટુભં ક્ષત્રસ્ય રૂપમ્। મરુત્વતે ચ મત્સર ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યંદિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। તં ત્વા ધર્તારમ્ ઓણ્યોર્ ઇતિ પ્રદ્રુતમ્ ઇવ વા ઇત એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। અદો હિ બૃહત્। તદ્ યત્ તં ત્વા ધર્તારમ્ ઇત્ય્ અહ્ન્ એવ ધૃત્યૈ। અયા ચિત્તો વિપાનયા હરિઃ પવસ્વ ધારયેતિ હરિવતીર્ ભવન્તિ। હરિવદ્ વૈ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। ત્રૈષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ યૌક્તાશ્વં પરિષ્ટોભવદ્ બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। વસિષ્ઠો વૈ સુદાસઃ પૈજવનસ્યૈક્ષ્વાકસ્ય રાજ્ઞઃ પુરોહિત આસ। સ સુદાઃ પૈજવનો વસિષ્ઠે વળવાન્ ન્યધત્ત યથા પુરોહિતે નિદધતે તથા। વસિષ્ઠસ્ સનિં પ્રયન્ન્ અબ્રવીદ્ યુક્તાશ્વં કનીયાંસં ભ્રાતરમ્ એતેષાં નૌ ભાર્યાણામ્ અધ્યક્ષઃ સ્યા ઇતિ। સ યુક્તાશ્વો રાજવળવાનાં શિશૂઞ્ જાતાન્ વિપર્યહરત્। યે કલ્યાણા આસંસ્ તાન્ આત્મને ઽકૃત। યે પાપીયાંસસ્ તાન્ રાજવળવાસુ। તે તદ્ અન્વબુધ્યન્ત્ - શિશૂન્ હ જાતાન્ વિપર્યહાર્ષીદ્ ઇતિ। તમ્ અબાધન્ત - સ્તેનો ઽસ્ય્ અનૃષિર્ ઇતિ। સો ઽકામયત - શ્રદ્ધાં વિન્દેયોપ મા હ્વયેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્ । તેનાસ્તુત - -

- - સ ઓ ઇ જ્વરેત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તતો વૈ સ શ્રદ્ધામ્ ઉપહવમ્ અવિન્દત। શ્રદ્ધાં વિન્દામહા ઇતિ સત્રમ્ આસતે। શ્રદ્ધામ્ એવ વિન્દન્તે । એતદ્ ધ વૈ વાચસ્ સત્યં યદ્ ઓ ઇ જ્વરેતિ। જ્વરેતીવ હ વૈ વાચસ્ સત્યમ્। સત્યેન વૈ સ તદ્ વાચશ્ શ્રદ્ધામ્ ઉપહવમ્ અવિન્દત। શ્રદ્ધાનીયો ભવતિ, વિન્દત ઉપહવં ય એવં વેદ। તદ્ ઉ પ્રજનિષ્ણુ પશવ્યં સામ। ઓ ઇ જ્વરેતિ નિધનં ભવતિ। અજ્યત ઇતિ પશું પ્રવીયમાણમ્ આહુઃ। અજ્વરા હાસ્ય પશવઃ પ્રજનિષ્ણવો ભવન્તિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ યુક્તાશ્વો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ યૌક્તાશ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ ઉભયરૂપા બૃહતી ભવતિ। એષા હ વા ઉભે સામની ઉદ્યયામ। તસ્માદ્ એતાં કુર્વન્ત્ય્ એવ બૃહત્સામ્નઃ કુર્વન્તિ રથન્તરસામ્નઃ। તાસુ સોમસામની પરિષ્ટોભવતી બાર્હતે । તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહનિ ક્રિયેતે। વૃષા વૈ સોમો, વૃષેન્દ્ર, ઐન્દ્રમ્ એતદ્ અહઃ। ક્ષત્રં વૈ સોમઃ, ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્ર, ઐન્દ્રમ્ એતદ્ અહઃ। રેતો વૈ સોમઃ પ્રજનનમ્ એતદ્ અહઃ। તદ્ યદ્ એતે સામની એતસ્મિન્ન્ અહનિ ક્રિયેતે પ્રજનન એવૈતદ્ રેતસ્ સિચ્યતે। અનુષ્ઠ્યાસ્ય રેતસ્ સિક્તં પ્રજાયતે ય એવં વેદ। ઊર્ધ્વેળમ્ અન્યદ્ ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। બાર્હતમ્ અન્યત્ ત્રિણિધનં માધ્યન્દિનસ્ય રૂપં પવમાનસ્ય ધૃત્યૈ। યદ્ ઉ સોમો રાજા ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સોમસામની ઇત્ય્ આખ્યાયેતે। વૃષા શોણો અભિકનિક્રદદ્ ગા ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ। બાર્હતં વા એતદ્ અહસ્ ત્રૈષ્ટુભં ક્ષત્રસ્ય રૂપમ્

તાસુ પાર્થં દ્વિયભ્યાસં દ્વિતીયસ્યાહ્નો રૂપં પરિષ્ટોભવદ્ બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। પૃથુર્ વૈ વૈન્યો ઽકામયત સર્વેષાં પશૂનાં રાજ્યાય સૂયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સર્વેષાં પશૂનાં રાજ્યાયાસૂયત। તદ્ એતચ્ છ્રીસ્સવસ્સામ। સર્વેષાં પશૂનાં રાજ્યાય સૂયતે ય એવં વેદ। તદ્ ઉ સ્તોભપ્રસ્તાવં સ્વ(આ)રં ભવતિ સ્વરાણાં વિભક્ત્યૈ। એતદ્ ધ્ય્ એતસ્યાહ્ન સ્વારં યત્ સ્તોભપ્રસ્તાવમ્ । સ્વારમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઇવૈતદ્ અહર્, ઊર્ધ્વમ્ ઇવૈતત્ સામ। અહર્ એવૈતેન રોહતિ તુષ્ટુવાનઃ। યદ્ ઉ પૃથુર્ વૈન્યો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પાર્થમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

વાસિષ્ઠં તુ કાર્યતરમ્ આહુઃ। ક્ષત્રમ્ એતદ્ યત્ પાર્થં, ક્ષત્રમ્ એતદ્ યત્ સોમસામની, ક્ષત્રમ્ એતદ્ અહઃ, ક્ષત્રં તેન યદ્ ઐન્દ્રં, ક્ષત્રં તેન યત્ ત્રૈષ્ટુભં, ક્ષત્રં તેન યદ્ બાર્હતં, ક્ષત્રં તેન યત્ પઞ્ચદશસ્તોમઃ। એકધૈવ ક્ષત્ર ભવતિ। તદ્ યત્ પુરસ્તાદ્ યૌક્તાશ્વં ભવતિ વાસિષ્ઠમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઋષિસામની બ્રહ્મ એવ સ વિવધતાયૈ। બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સમદ્યામ્ય(ભ્ય?)સદ્ ઇતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। તદ્ એતત્ પ્રજનનં સામ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાસિષ્ઠમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ બૃહત્। વર્ષ્મ વૈ બૃહત્। વર્ષ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। અથ શ્યૈતં, સામ્નોર્ વિવાહો યજ્ઞસ્ય સન્તતિઃ। એકં વાવાહસ્ તદ્ યત્ ત્વામ્ ઇદા હ્યો નર ઇતિ ભવતિ। તેનૈવ દ્વિતીયમ્ અહઃ ક્રિયતે

તાસુ માધુચ્છન્દસમ્। મધુચ્છન્દા વૈ વૈશ્વામિત્રો ઽકામયતાગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસી સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અભવત્। અગ્ર્યા મુખ્યા બ્રહ્મવર્ચસિનો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। અગ્ર્યા એવ મુખ્યા બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। યદ્ ઉ મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્રો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ માધુચ્છન્દસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

યસ્ તે મદો વરેણ્ય ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય મદ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયં સવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્ ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। તેના પવસ્વાન્ધસેત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અન્ધો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। જઘ્નિર્ વૃત્રમ્ અમિત્રિયમ્ ઇતિ ત્રૈષ્ટુભં રૂપમ્। યદ્ વૈ ઘ્નદ્વત્ તત્ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। ક્ષત્રં હિ ત્રિષ્ટુપ્। સંમિશ્લો અરુષો ભુવસ્ સૂપસ્થાભિર્ ન ધેનુભિર્ ઇતિ પ્રદ્રુતમ્ ઇવ વા ઇત એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। અદો હિ બૃહત્। તદ્ યત્ સૂપસ્થાભિર્ ઇત્ય્ અહ્ન એવોપસ્થિત્યૈ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ હાવિષ્મતં પરિષ્ટોભવદ્ બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। હવિષ્માંશ્ ચ વૈ હવિષ્કૃચ્ ચાઙ્ગિરસાવ્, અંગિરસાં સ્વર્ગં લોકં યતામ્, અહીયેતામ્। તાવ્ અકામયેતામ્ અનૂત્પતેવ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। તૌ તપો ઽતપ્યેતામ્ । તાવ્ એતે સામની અપશ્યતામ્। તાભ્યામ્ અસ્તુવતામ્। તૌ સ્તુત્વેવ હવિષ્મતે હવિષ્કૃત ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગં લોકમ્ અનૂદપતતામ્। પશવો હ ખલુ વૈ હવિષ્મન્તઃ, પશવો હવિષ્કૃતઃ। પશૂન્ વાવ તૌ તદ્ એતાભ્યામ્ અવારુન્ધેતામ્। તૈર્ ઉ પશુભિર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અગચ્છતામ્। તે એતે પશવ્યે સ્વર્ગ્યે સામની। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ

પ્રોક્તિશ્ ચ હ ખલુ વા એતે સામની હવિષો નિરુક્તિશ્ ચ। તદ્ યદ્ ધાવિષ્મતં દ્વિતીયે ઽહનિ ભવતિ, હવિષ્મન્ત સ્મ ઇત્ય્ એવૈતદ્ દેવેભ્યઃ પ્રાહુઃ। હવિષ્મન્ત ઇવ હ્ય્ એતર્હિ ભવન્તિ। અથ યદ્ ધાવિષ્કૃતં નવમે ઽહનિ ભવતિ, હવિષ્કૃત સ્મ ઇત્ય્ એવૈતદ્ દેવેભ્યો નિરાહુઃ। હવિષ્કૃત ઇવ હિ તર્હિ ભવન્તિ। તે હ વા એતે સામની પ્રોક્તિશ્ ચૈવ હવિષો નિરુક્તિશ્ ચ। યદ્ ઉ હવિષ્માંશ્ચ હવિષ્કૃચ્ ચાઙ્ગિરસાવ્ અપશ્યતાં તસ્માદ્ ધાવિષ્મત - હાવિષ્કૃતે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે। પવસ્વ મધુમત્તમ ઇતિ મધુમતીઃ કકુભો ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મધુમતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્ ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ।
ઇન્દ્રાય સોમ ઋતુવિત્તમો મહઃ।
મહિ દ્યુક્ષતમો મદઃ
ઇત્ય્ અભિપૂર્વમ્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ રસં મદં દધતિ

તાસુ સીદન્તીયમ્। દેવા વા અકામયન્ત સ્વર્ગે લોકે સીદેમેતિ। ત એતત્સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સ્વર્ગે લોકે ઽસીદન્। સ્વર્ગે લોકે સીદામેતિ સત્રમ્ આસતે। સ્વર્ગ એવ લોકે સીદન્તિ। યદ્ ઉ દેવા એતેન સામ્ના સ્વર્ગે લોકે ઽસીદંસ્ તસ્માત્ સીદન્તીયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે શંક્વ્ ઇતિ। શંકુના વૈ તદ્ દૃંહન્તિ યદ્ દધિષેણ્યં ભવતિ। દધિષેણ્યમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યદ્ દ્વિતીયમ્। તસ્માદ્ દ્વિતીયે ઽહન્ ક્રિયતે।
ઇન્દ્રમ્ અચ્છ સુતા ઇમે વૃષણં યન્તુ હરયઃ।
શ્રુષ્ટે જાતાસ ઇન્દવ સ્વર્વિદઃ॥
ઇત્ય્ ઋચા વૈ પૂર્વમ્ અહ સ્વર્વત્ ક્રિયતે, સામ્નૈતત્। રાથન્તરં હિ પૂર્વમ્ અહર્, બાર્હતમ્ એતત્

તાસુ સુજ્ઞાનં । દેવાન્ વા અસુરા વ્યવહ્વારમ્ અજિઘાંસન્ યદ્ રૂપં દેવાનામ્ આસીત્ તેન રૂપેણાનુપ્રવિશ્ય - તેષાં હ દેવાનાં યે ઽરણ્યે સ્વાધ્યાયં ચેરુર્, યે ગ્રામ આસુસ્, તેષાં તાન્ રૂપેણ જિઘાંસાંચક્રુઃ। અથ યે ગ્રામ આસુર્, યે ઽરણ્યે સ્વાધ્યાયં ચેરુર્, તેષામ્ ઉ તાન્ રૂપેણ જિઘાંસાંચક્રુઃ। તાન્ હૈવ વ્યવંહ્વારં જિઘાંસાં ચક્રુઃ। તદ્ દેવાઃ પ્રત્યબુધ્યન્ત। તે ઽબ્રુવન્ - સંવાચનં કરવામહા ઇતિ। તે સંવાચનમ્ અકુર્વત - યં પૃચ્છામ ચરન્તં કમ્ અચ્છ ચરસીતિ, ઇન્દ્રમ્ અચ્છ ચરામીત્ય એવ સ બ્રૂતાદ્ ઇતિ। તે હ સ્મ યં પૃચ્છન્તિ ચરન્તં - કમ્ અચ્છ ચરસીતિ, ઇન્દ્રમ્ અચ્છ ચરામીતિ હ સ્મૈવાહ। સુજ્ઞાનો ઽસીતિ હ સ્માહુઃ। તદ્ એવ સુજ્ઞાનસ્ય સુજ્ઞાનત્વમ્। તત્ સંજ્ઞાનં વા એતત્ સામ। સંજ્ઞાનમ્ એવાસ્મૈ તેન ભવતિ, યેન કામયતે ઽનેન સંજાનીયેતિ, ય એવં વેદ। તેષામ્ ઉ યો ય એવ પૃષ્ટો ન પ્રત્યમનુત, તસ્યૈતદ્ એવ પ્રાઘ્નન્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા । હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ।
દેવા વૈ સ્વર્ગં લોકં યન્તો જ્ઞાનાદ્ અબિભયુઃ। તે ઽકામયન્ત જ્ઞાનમ્ આવિર્ભાવં ગચ્છેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે જ્ઞાનમ્ આવિર્ભાવમ્ અગચ્છન્। જ્ઞાનમ્ આવિર્ભાવં ગચ્છતિ ય એવં વેદ।
અયં પૂષા રયિર્ ભગસ્ સોમઃ પુનાનો અર્ષતિ।
પતિર્ વિશ્વસ્ય ભૂમનો વ્ય્ અખ્યદ્ રોદસી ઉભે॥
ઇત્ય્ ઉભયોર્ એવાહ્નોસ્ સમારમ્ભાય। યથા હ વા ઇદં શ્રમણં વ્યવલમ્બમાનં નયેદ્ એવં હ વા એતદ્ અહર્ એતે અહની નયતો બાર્હતં રાથન્તરે। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથ ક્રૌઞ્ચમ્ । ક્રુંઙ્ આંગિરસ ઈષ્યમ્ ઇવાહર્ અવિન્દત્। ઈષ્યમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યદ્ દ્વિતીયમ્। તસ્માદ્ દ્વિતીયે ઽહન્ ક્રિયતે। એકં વાવાહર્ આસીત્। સ ક્રુંઙ્ આઙ્ગિરસો ઽકામયતાહ્ન એવાહર્ નિર્મિમીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽહ્ન એવાહર્ નિરમિમત। તદ્ યદ્ એતત્ સામ ભવત્ય્, અહ્ન એવૈતેનાહર્ નિર્મિમત। એતદ્ ધ સ્મ વૈ તત્ ક્રુંઙ્ આગિરસો ઽહ્ન એવાહર્ વિપિપીતે। યદ્ ધ વા ઇદમ્ આહુઃ - ક્રુંઙ્ ક્ષીરં વિપિપીત ઇતિ, ન હ વૈ તત્ ક્રુઙ્ વિપિપીતે। ક્રુઙ્ હ સ્મ વૈ તદ્ આંગિરસો ઽહ્ન એવાહર્ વિપિપીતે। ક્રુંઙ્ આઙ્ગિરસ સ્વર્ગકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુત। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ ક્રુંઙ્ આંગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ ક્રૌઞ્ચમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। વૃષા મતીનાં પવતે વિચક્ષણ ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ। બાર્હતં વા એતદ્ અહસ્ ત્રૈષ્ટુભં ક્ષત્રસ્ય રૂપમ્

તાસુ યામમ્ । યમમ્ ઇવ વા એતદ્ અહર્ યદ્ દ્વિતીયમ્। યથા વૈ યમૌ જાયેયાતામ્ એવમ્ એતદ્ અહઃ। યમૈર્ વૈ યમોત્ગમોરવં લોકાન્ નિરુંહ્ય લોકમ્ અસ્યાભ્યારોહત્। લોકાદ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં રુંહ્ય લોકમ્ અસ્યાભ્યારોહતિ ય એવં વેદ। મન્ત્રેણર્ષયો નિદાનવન્તો યામેન યમઃ। નિદાનવન્તો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। નિદાનવન્ત એવ ભવન્તિ। તદ્ ગૃહા વૈ નિદાનં, પ્રજા નિદાનં, પશવો નિદાનં, સ્વર્ગો લોકો નિદાનમ્। નિદાનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। યમં વૈવસ્વતં દેવા અમુષ્મૈ લોકાયાસુવત। સો ઽકામયત નિદાનવાન્ અસ્મિન્ લોકે સ્યામ્ ઇતિ। સ એતાનિ યામાનિ સામાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ અસ્તુત। તૈર્ અસ્મિન્ લોકે નિદાનવાન્ અભવત્। એતન્નિદાનો હ વાવ સો ઽસ્મિન્ લોક એતત્પ્રજા એતૈર્ એવ સામભિર્ ય એવૈતાનિ સામાનિ વેદ। તેનાસ્મિન્ લોકે નિદાનવાન્ યમસ્ય પુત્રતાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તદ્ આહુઃ પિતૃદેવત્યાનિ સામાનિ। ઈશ્વરઃ પુરાયુષો ઽમું લોકમ્ એતોર્ ઇત્ય્ આયુર્ ઇતિ વા સ્તોભત્ય્ અથો વાયુર્ ઇતિ। તથા હ પુરાયુષો ઽમું લોકં નૈતિ। યદ્ ઉ યમો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ યામમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્।
એહ્ય્ ઊ ષુ બ્રવાણિ તે અગ્ન ઇત્થતરા ગિરઃ।
એભિર્ વર્ધાસ ઇન્દુભિઃ॥
ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્

તાસુ સાકમશ્વં સ્વર્ગ્યં સામ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટયૈ। એવા હ્ય્ અસિ વીરયુર્ ઇત્ય્ એવેતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। તાસ્વ્ આમહીયવં પ્રાજાપત્યં સામ। ક્ષત્રં વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યમ્ એતદ્ અહઃ। તદ્ ગાયત્રીષુ ભવતિ। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। ક્ષત્રમ્ એતદ્ અહઃ। તદ્ યદ્ ગાયત્રીષ્વ્ આમહીયવં ભવતિ, બ્રહ્મૈવ તદ્ યશસાર્પયન્તિ। બ્રહ્મણો ઽસ્ય સતઃ ક્ષત્રસ્યેવ પ્રકાશો ભવતિ ય એવં વેદ। એતસ્માદ્ ધ વા ઇદં બ્રાહ્મણાનાં રાજ્ઞામ્ ઇવ પ્રકાશો યદ્ ગાયત્રીષૂક્થં બ્રહ્મસામ ભવતિ। તત્ સમાનં વદન્તીષુ ભવતિ। યદ્ ધ વૈ બહવસ્ સમાનમ્ આચક્ષતે તત્ સત્યમ્। તદ્ યદ્
એવા હ્ય્ અસિ વીરયુર્ એવા શૂર ઉત સ્થિરઃ।
એવા તે રાધ્યં મનઃ॥
ઇતિ ભવતિ સત્યસ્યૈવર્દ્ધ્યૈ। ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ન ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। તાસ્વ્ આષ્ટાદંષ્ટ્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અભીળાયૈ સ્વરેણ તૃતીયમ્ અહ સ્વરતિ

દવિદ્યુતત્યા રુચેતિ પ્રતિપદો ભવન્તિ। દવિદ્યુતત્યા રુચેતિ વૈ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। પરિષ્ટોભન્ત્યા કૃપેતિ ત્રિષ્ટુભઃ। સોમાશ્ શુક્રા ગવાશિર ઇતિ જગત્યૈ। છન્દસાં વા એષાં રૂપં છન્દોભિસ્ તૃતીયસવનં ક્રિયતે। તૃતીયસવનમ્ ઇવ વૈ તૃતીયમ્ અહઃ। તા એતા ભવન્તિ ગાયત્ર્યો જગદ્વર્ણા અહ્નોરૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। એતે અસૃગ્રમ્ ઇન્દવ ઇત્ય્ અનુરૂપો ભવતિ। ભૂતાનુવાદિનીર્ એત એત ઇતિ વૈ પૂર્વાણ્ય્ અતો ઽનુદિશન્તિ। બૃહદ્રથન્તરયોર્ એવૈતદ્ યાતેન યાન્તિ ત્રિવૃત્ - પઞ્ચદશયો સ્તોમયોઃ। તદ્ આહુસ્ સામ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયેણારભન્તે ઽનુરૂપેણાહ્ન ઇતિ। સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ

તા ગોમતીર્ ઇળાવતીર્ અશ્વવતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અન્તરિક્ષવતીર્ ભવન્તિ। અન્તરિક્ષં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। આશીર્વતીર્ ભવન્તિ। આશીર્વદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહઃ। અથો આશિરં વૈ તૃતીયસવને ઽવનયન્તિ। તૃતીયસવનભાજનમ્ એતદ્ અહઃ। પઞ્ચર્ચં ભવતિ - પઞ્ચ વૈ દિશો - દિશામ્ એવ ધૃત્યૈ। અથો પાંક્તો વૈ યજ્ઞો યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભાય। પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। સપ્તદશસ્તોમો ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતાવ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અગ્નિનાગ્નિસ્ સમ્ ઇધ્યત ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ રાથન્તરમ્। રાથન્તરં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। યદ્ ધ વા અગ્નિઆગ્નિસ્ સમિદ્ધ્યતે વૈરૂપં હ વૈ તદ્ રથન્તરેણ સમિધ્યતે, રથન્તરં વા વૈરૂપેણ। તદ્ ઉ હોવાચ સૌજાતસ્યારાટેર્ જાયા - યન્ નુ મે દ્વે એવ પૃષ્ઠે પતિર્ અમન્યતાથ કો ઽયં ગર્દભ ઔદુમ્બરિમ્ અભિનાનદ્યત ઇતિ। તદ્ આહૂ રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। તસ્માદ્ એતસ્યાહ્નો વૈરૂપમ્ એવ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ કો વા ન્વૈ સ્યાત્ પુરુષઃ કો વા યદ્ અસ્યાત્મેવ સ્યાન્ ન પશવઃ। આત્મા વૈ બૃહદ્રથન્તરે। પશવઃ પૃષ્ઠાનિ। તસ્માદ્ એતસ્યાહ્નો વૈરૂપમ્ એવ પૃષ્ઠં કાર્યમ્ ઇતિ। તદ્ યદ્ એતસ્યાહ્નો વૈરૂપં પૃષ્ઠં ભવત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

મિત્રં હુવે પૂતદક્ષમ્ ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ। હુ ઇતિ વૈ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। વરુણં ચ રિશાદસં ધિયં ઘૃતાચીં સાધન્તેતિ સિદ્ધયા એવ।
ઋતેન મિત્રાવરુણાવ્ ઋતાવૃધાવ્ ઋતસ્પૃશા।
ક્રતું બૃહન્તમ્ આશાથે॥
કવી નો મિત્રાવરુણા
ઇતિ વીતિ ભવત્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્। અન્તરિક્ષભાજનમ્ એતદ્ અહઃ। ઇન્દ્રેણ સં હિ દૃક્ષસ ઇત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। સમ્ ઇતિ ચ વૈ વીતિ વાન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્। ઇતો વા અયં ઊર્ધ્વો લોકો ઽર્વાઙ્ અસાવ્ અમુતઃ। સમ્ ઇતિ ચ વા ઇદમ્ અન્તરિક્ષં વીતિ ચ। સંજગ્માનો અબિભ્યુષા મન્દૂ સમાનવર્ચસેતિ। સમાનં વૈ તૃતીયં ચ ચતુર્થં ચાહની। તૃતીયાદ્ વા અહ્નશ્ ચતુર્થમ્ અહઃ પ્રજાતમ્। આદ્ અહ સ્વધામ્ અનુ પુનર્ ગર્ભત્વમ્ એરિર ઇતિ પુનર્ એવૈતત્ તૃતીય ઽહનિ ગર્ભત્વમ્ એરયન્તે ચતુર્થસ્યાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ।
દધાના નામ યજ્ઞિયમ્।
વીળુ ચિદ્ આરુજત્નુભિર્ ગુહા ચિદ્ ઇન્દ્ર વહ્નિભિઃ।
અવિન્દ ઉસ્રિયા અનુ॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તા હુવે યયોર્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ। વાચમ્ એવૈતદ્ યજ્ઞમ્ ઊહિષીમન્ત ત ઉપહ્વયન્તે પપ્ને વિશ્વં પુરા કૃતમ્ ઇતિ। પુરેવ હ્ય્ એતદ્ એતર્હિ કૃતં ભવતિ।
ઇન્દ્રાગ્ની ન મર્ધતઃ।
ઉગ્રા વિઘનિના મૃધ
ઇતિ। વીતિ ભવત્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્ અન્તરિક્ષભાજનમ્ એતદ્ અહઃ।
હથો વૃત્રાણ્ય્ આર્યા હથો દાસાનિ સત્પતી।
હથો વિશ્વા અપ દ્વિષઃ॥
ઇતિ વાર્ત્રઘ્નં ભવત્ય્ અન્તતો વિજિત્યૈ। એતેન વૈ ત્ર્યહેણ દેવા અગ્રે વ્યજયન્ત। તદ્ યદ્ એતદ્ વાર્ત્રઘ્નમ્ અન્તત આજ્યં ક્રિયતે, વિજિત્યા એવ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ વધાય। વિજયતે, હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં, ય એવં વેદ। સપ્તદશ સ્તોમો ભવતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતાવ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસેતિ। માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્યાન્ધસ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અન્ધો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધયૈ। દિવિ સદ્ ભૂમ્ય્ આ દદ ઇતિ દ્યાવાપૃથિવીયા ભવન્તિ। અ - પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇવ વા એતદ્ અહર્ યદ્ વૈરૂપમ્। તદ્ યદ્ એતા દ્યાવાપૃથિવીયા ભવન્ત્ય્ અહર્ એવૈતાભિઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। સ ન ઇન્દ્રાય યજ્યવે વરુણાય મરુદ્ભ્ય ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। એના વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ વૈષ્ટમ્ભમ્। ઊર્ધ્વા વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। તે દિશો નાપશ્યન્। તે ઽકામયન્ત દિશઃ પશ્યેમેતિ। ત એતે સામની અપશ્યન્। તાભ્યામ્ અસ્તુવત। તતો દિશો ઽપશ્યન્। તાસ્વ્ આક્રમન્ત। તાસ્ સમ્ ઇવાપ્લીયન્ત। તા એતાભ્યાં નિધનાભ્યાં યથા ચર્મ કુશીભ્યામ્ અન્વસ્યેદ્ એવમ્ એવાભ્યામ્ અન્વાસ્યન્। તા અધ્રિયન્ત। તદ્ યદ્ એતે સામની ભવતો દિશામ્ એવ ધૃત્યૈ સ્વર્ગસ્ય ચ લોકસ્યોજ્જિત્યૈ। દિશો વા એતદ્ અહર્, દિશ એતે સામની। તદ્ યદ્ એતે સામની એતસ્મિન્ન્ અહનિ ક્રિયેતે, દિશ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ આરભન્તે। અભિ સોમાસ આયવ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ

યદ્ યદ્ વૈ દેવા યજ્ઞે ઽકુર્વત, તત્ તદ્ વ્ એવાસુરા અન્વકુર્વત। તે દેવા અબ્રુવન્ - યદ્ યદ્ વાવ વયં યજ્ઞે કુર્મહે, તત્ તન્ નો ઽસુરા અનુકુર્વતે। એતેમં ત્રયં વેદં ગાથયા સંસૃજામેતિ। તે ત્રયં વેદં ગાથયા સંયુક્તં ન્યાસ્યન્। તમ્ અસુરા અબ્રુવન્ - ન વા અયમ્ અભૂદ્ યં ગાથયા સમસ્રાક્ષુઃ। એતેમં જહામેતિ। તમ્ અજહુઃ। તસ્માદ્ ધીનાદ્ દેવા એતં ગાથાયૈ રસં પ્રાવૃહન્ત। સ એષ પ્રગાથો ઽભવત્। તદ્ યદ્ ગાથાયૈ રસં પ્રાવૃહન્ત, તત્ પ્રગાથસ્ય પ્રગાથત્વમ્। સ હૈષ રસ એવ પ્રવૃઢઃ। રસેન હાસ્ય સ્તુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ પ્રગાથેન સ્તુતે। અથ હ વા અગ્ર ઋક્ ચ ગાથા ચ સદૃશ્યાવ્ એવાસતુર્, તાન્યાન્યામ્ અતિ। તે આજિમ્ ઐતામ્। સૈતમ્ ઋગ્ ગાથાયૈ રસં પ્રાવૃહત। સ એષ પ્રગાથો ઽભવત્। તદ્ યદ્ ગાથાયૈ રસં પ્રાવૃહત, તદ્ વ્ એવ પ્રગાથસ્ય પ્રગાથત્વમ્। સ હૈષ્ રસ એવ પ્રવૃઢઃ। રસેન હાસ્ય સ્તુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ પ્રગાથેન સ્તુતે

તસ્મિન્ન્ ઉ હ દેવા વિરાજમ્ અન્નાદ્યં દદૃશુર્ મિથુનં પ્રજનનમ્। તદ્ યચ્ ચતુષ્પદા પ્રથમા ભવતિ ત્રિપદે ઉત્તરે દ્વે, તાનિ દશ પદાનિ સંપદ્યન્તે। દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાટ્। એતાં હ તદ્ દદૃશુઃ। અથ યદ્ બૃહતીતિ પૂર્વામ્ આચક્ષતે પ્રગાથ ઇત્ય્ ઉત્તરે તદ્ ઉ મિથુનં પ્રજનનમ્। તસ્મિન્ન્ ઉ હૈવ વસિષ્ઠો વિરાજમ્ અન્નાદ્યં દદર્શાચતુરં મિથુનં પ્રજનનમ્। તદ્ યચ્ ચતુષ્પદા પ્રથમા ભવતિ દ્વિપદ ઉત્તરાસ્ તિસ્રસ્ તાનિ દશ પદાનિ સંપદ્યન્તે। દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાટ્। એતાં હ તદ્ દદર્શ। એકેતિ તદ્ એકા, દ્વે ઇતિ તત્ તિસ્રસ્, તિસ્ર ઇતિ તત્ ષટ્, ચતસ્ર ઇતિ તદ્ દશ। સો એવ વિરાટ્। એક ઇત્ય એકેતિ, દ્વાવ્ ઇતિ દ્વે ઇતિ, ત્રય ઇતિ તિસ્ર ઇતિ, ચત્વાર ઇતિ ચતસ્ર ઇત્ય્, એતદ્ વા આચતુરં મિથુનં પ્રજનનમ્। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ

તાસુ પૌરુમુદ્ગમ્। ઇળાવાન્ પવમાનઃ પૌરુમુદ્ગેન ક્રિયતે। પુરુમુદ્ગ આંગિરસઃ પશુ - કામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પુરુમુદ્ગ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પૌરુમુદ્ગમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। દેવાશ્ ચ વા અસુરાશ્ ચાધિ સમુદ્રમ્ અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત પૂર્વ એવાસુરાન્ સમુદ્રે મજ્જયેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનાસુરાન્ પૂર્વે ઽમજ્જયન્। તદ્ યત્ પૂર્વે ઽમજ્જયંસ્ તદ્ વ્ એવ પૌરુમુદ્ગસ્ય પૌરુમુદ્ગત્વમ્। પૂર્વ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં મજ્જયતિ ય એવં વેદ। તેષામ્ ઉ યો ય એવોદમજ્જત્ તસ્યૈતેનૈવ સામ્ના પ્રાઘ્નન્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા। કસ્માદ્ એતત્ સામાહૂ રક્ષોહેતિ। રક્ષાંસીવ વા એતત્ તાન્ અઘ્નન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્, અવ રક્ષઃ પાપ્માનં હતે ય એવં વેદ

અથ ગૌતમમ્। ઉભૌ વર્ણૌ સમૃદ્ધયૈ બાર્હતં પ્રસ્તાવેન રાથન્તરમ્ ઊર્ધ્વમ્। ગોતમો વૈ રાહૂગણો ઽકામયત સાતસનિ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સાતસનિર્ અભવત્। સાતસનયો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। સાતસનય એવ ભવન્તિ। તદ્ યે ચ હ વૈ ગોતમાદ્ ઋષયઃ પરાઞ્ચો યે ચાર્વાઞ્ચસ્ તે ગોતમમ્ એવર્ષિમ્ ઉભય ઉપાસતે। એતં હિ સ મહિમાનમ્ અપશ્યત્। યે ચ હાસ્માત્ પરાઞ્ચઃ પિતરો ભવન્તિ, યે ચાર્વાઞ્ચસ્ ત એનમ્ ઉભય ઉપાસતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ ગોતમો રાહૂગણો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ગૌતમમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથાન્તરિક્ષમ્। દેવાન્ વા અન્તરિક્ષં પરેતાન્ અસુરા અવિધ્યન્। તે ઽકામયન્તાન્તરિક્ષાદ્ એવાન્તરિક્ષેણ વિજિત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે ઽન્તરિક્ષાદ્ એવાન્તરિક્ષેણ વિજિત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। તદ્ એવાન્તરિક્ષસ્યાન્તરિક્ષત્વમ્। તદ્ એતદ્ વિજિતિ સ્વર્ગ્યં સામ। વિજયતે ગચ્છતિ સ્વર્ગં ય એવં વેદ। અન્તરિક્ષં વા એતદ્ અહઃ। લેલેવ વા અન્તરિક્ષમ્ તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। તસ્યોભયતઃ પદં પરિષ્ટોભત્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય રૂપમ્। ઉભયત ઇવ હીદમ્ અન્તરિક્ષં પરિષ્ટુબ્ધમ્ આભ્યાં લોકાભ્યામ્। તસ્માદ્ ઉ હૈતત્ સામૈતસ્માદ્ અહ્નો નાન્તરિત્યમ્। અન્તરિક્ષં વા એતદ્ અહર્, અન્તરિક્ષમ્ એતત્ સામ। અહર્ એવૈતેન રોહતિ તુષ્ટુવાનઃ। યદ્ ઉ દેવા એતેન સામ્નાન્તરિક્ષાદ્ એવાન્તરિક્ષેણ વિજિત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહંસ્ તસ્માદ્ અન્તરિક્ષમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ કાણ્વમ્। કણ્વો વૈ નાર્ષદો જ્યોગ્ અપ્રતિષ્ઠિતશ્ ચરન્ સો ઽકામયત - પ્રતિ - તિષ્ઠેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તસ્ય નિધનં નાપશ્યત્। સ વૃષદંશસ્ય ક્ષ્વત ઉપાશૃણોત્। તદ્ અપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ એતત્ પ્રતિષ્ઠા - સામ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ કણ્વો નાર્ષદો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાણ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તિસ્રો વાચ ઈરયતિ પ્ર વહ્નિર્ ઇતિ ત્રિષ્ટુભો ઽન્ત્યા ભવન્તિ તૃતીયસ્યાહ્નો રૂપમ્। તેનૈ (વ) ત્રીણ્ય્ અહાનિ કલ્પન્તે।
ઋતસ્ય ધીતિ બ્રહ્મણો મનીષામ્।
ગાવો યન્તિ ગોપતિં પૃષ્છમાનાસ્ સોમં યન્તિ મતયો વાવશાનાઃ॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ સંક્રોશઃ। સંક્રોશેન વૈ દેવાસ્ સંક્રોશમાના સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। યત્ સંક્રોશમાના સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તત્ સંક્રોશસ્ય સંક્રોશત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। સંક્રોશમાન એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ ય એવં વેદ। તદ્ વ એવાચક્ષતે ઽઙ્ગિરસાં સંક્રોશ ઇતિ। અંગિરસો વા અકામયન્ત - સંવિદાના એવ સંક્રોશમાના સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સંવિદાના એવ સંક્રોશમાના સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। યત્ સંક્રોશમાના સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તદ્ વ્ એવ સંક્રોશસ્ય સંકોશત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। સંવિદાન એવૈતેન સંક્રોશમાન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ ય એવં વેદ। તચ્ છ્રીર્ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। અશ્નુતે શ્રિયં, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં, ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અઙ્ગિરસો ઽપશ્યંસ્ તસ્માદ્ અઙ્ગિરસાં સંક્રોશ ઇત્ય આખ્યાયતે। હૂતિશ્ ચ હ ખલુ વા એતે સામની પ્રતિશ્રુતિશ્ ચ હે યે હો વા હા હો ઇત્ય્ એવાનેનાઙ્ગિરસો ઽહ્વયન્। હા વા ઓ વા ઇત્ય્ એતેન પ્રત્યશૃણ્વન્। તે હ વા એતે સામની હૂતિશ્ ચૈવ પ્રતિશ્રુતિશ્ ચ, સ્વર્ગ્યં, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટયૈ

યદ્ દ્યાવ ઇન્દ્ર તે શતં શતં ભૂમીર્ ઉત સ્યુઃ।
ન ત્વા વજ્રિન્ સહસ્રં સૂર્યા અનુ
ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તજ્ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ। ન જાતમ્ અષ્ટ રોદસી ઇતીમે હ વાવ રોદસી। એતે એવૈતદ્ અભિવદતિ। આ પપ્રાથ મહિના વૃષ્ણ્યા વૃષન્ વિશ્વા શવિષ્ઠ શવસેતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અસ્મે અવ મઘવન્ ગોમતિ વ્રજે વજ્રિઞ્ ચિત્રાભિર્ ઊતિભિર્ ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ વૈરૂપમ્। સંવત્સરો વૈ વિરૂપો, વિરૂપા ઋતવો, વિરૂપા અર્ધમાસાઃ। તદ્ યત્ પઞ્ચનિધનં પઞ્ચ હ્ય્ ઋતવો, યદ્ દ્વાદશનિધનં દ્વાદશ હિ માસા, યદ્ દિગ્વદ્ આક્રમણવત્ તેન, યદ્ વિશ્વવદ્ વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। પ્રજનનં વા એતદ્ વૈરૂપમ્। તદ્ યત્ તૃતીયે ઽહન્ ક્રિયતે ચતુર્થસ્યાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ। યદ્ દેવા અભવંસ્ તદ્ અસુરા અભવન્। તે દેવા અશ્વા અભવંસ્, તદ્ અસુરા નાન્વવાયન્। તતો વૈ દેવા અભવન્, પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

તદ્ યદ્ અશ્વવદ્ ભવતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવાપનુત્ત્યૈ। અધ્યર્ધેળા તૃતીયસ્યાહ્નો ઽધ્યર્ધેળા પઞ્ચમસ્ય। સ યથા મણ્ડૂક ઇટ્કુર્યાદ્ એવમ્ અત્રેટ્કુર્યાત્। તેનૈવ પઞ્ચમમ્ અહર્ અયાતયામ ક્રિયતે। સર્વા વૈ વાક્ તૃતીયે ઽહન્ન્ આપ્યતે। તદ્ યદ્ એતે વૃકણાવા ભવન્ત્ય્ ઉભય્યા એવ વાચ ઉપાપ્ત્યૈ, યા ચ ગ્રામ્યા યા ચારણ્યા। પઞ્ચનિધનં તુ કાર્યતરમ્। ભૂયઃ પ્રજનનં, પ્રજનનસ્ સંવત્સરઃ, પ્રજનના ઋતવઃ, પ્રજનના। અર્ધમાસા, અથેતરદ્ એકપ્રજનનં માસા એવ। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। વયં ઘ ત્વા સુતાવન્ત ઇતિ સતોબૃહતીર્ આક્રમન્તે ઽનપભ્રંશાય

તાસુ વૈષ્ટમ્ભમ્। વૈષ્ટમ્ભેન વૈ દેવા અસુરાન્ એભ્યો લોકેભ્યો નિષ્ટભ્ય સ્વ આયતને સત્રમ્ આસત। વૈષ્ટમ્ભેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ એભ્યો લોકેભ્યો નિષ્ટભ્ય સ્વ આયતને સત્રમ્ આસ્તે ય એવં વેદ। નૈષ્ટમ્ભં હ વૈ નામૈતત્। તદ્ વૈષ્ટમ્ભમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। ઉદરં વા એતદ્ અહઃ। અન્નમ્ એતદ્ યદ્ વૈષ્ટમ્ભમ્। તદ્ યદ્ અત્ર વૈષ્ટમ્ભં ક્રિયતે મધ્યત એવૈતદ્ આત્મનો ઽન્નાદ્યં દધતે। તસ્માદ્ ઉ હેદં પુરુષો ઽન્નેન વિષ્ટબ્ધ ઇવ। તરણિર્ ઇત્ સિષાસતીતિ પ્રજ્ઞાતા સ્તોત્રિયા ભવન્તિ। તાસુ રૌરવં ત્રિરૂપં ત્રિપરિષ્ટોભં તૃતીયસ્યાહ્નો રૂપમ્। અગ્નિર્ વૈ રુરૂ, રુદ્રો ઽગ્નિઃ। યસ્માત્ પશવો ઽપક્રામન્ત્ય્ અગ્નિર્ એવ તસ્માત્ પશૂન્ અપક્રમયતિ। અથ યં પશવ ઉપનમન્ત્ય્ અગ્નિર્ એવ તસ્મૈ પશૂન્ ઉપનમયતિ। આગ્નેયાસ્ સત્રિણ સ્વૈવૈભ્યો દેવતા પશૂન્ અવરુન્દ્ધે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

તિસ્રો વાચ ઉદ્ ઈરત ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્ર્યો ભવન્તિ તૃતીયસ્યાહ્નો રૂપમ્। તેનૈવ ત્રીણ્ય્ અહાનિ કલ્પન્તે।
ગાવો મિમન્તિ ધેનવઃ।
હરિર્ એતિ કનિક્રદત્॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અભિ બ્રહ્મીર્ અનૂષતેત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। રાયે સમુદ્રાંશ્ ચતુર ઇતિ ચતુર્થસ્યૈવાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ। અસ્મભ્યં સોમ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। આ પવસ્વ સહસ્રિણ ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ તજ્ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ પાષ્ઠૌહમ્। પાષ્ઠૌહીર્ આઙ્ગિરસ સ્વર્ગકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુત। તદ્ એતદ્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પાષ્ઠૌહીર્ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પાષ્ઠૌહમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। હૂતિશ્ ચ હ ખલુ વા એતે સામની પ્રતિશ્રુતિશ્ ચ - હો યે હો વા હા હો ઇત્ય્ એવૈતેનાઙ્ગિરસો ઽહ્વયન્। હા ઓ વા ઓ વા ઇત્ય્ અનેન પ્રત્યશૃણ્વન્। તે હ વા એતે સામની હૂતિશ્ ચૈવ પ્રતિશ્રુતિશ્ ચ, સ્વર્ગ્યે, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। આ સોતા પરિ ષિઞ્ચતેતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ વાચસ્સામ। નિષ્કર્યા દેવાસ્ સત્રમ્ આસતે। તે સ્વર્ગં લોકં ન પ્રજાનન્ન્ એતત્ તૃતીયમ્ અહઃ। તે ઽકામયન્ત પ્ર સ્વર્ગં લોકં જાનીયામેદં તૃતીયમ્ અહર્ ઇતિ। તાન્ વાક્સામ ગાયમાનોપાપ્લવત। તદ્ અપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનાર્ધ્નુવન્। તેન સ્વર્ગં લોકં પ્રજાનન્ન્ એતત્ તૃતીયમ્ અહઃ। તદ્ એતદ્ ઋદ્ધિ સ્વર્ગ્યં સામ। ઋધ્નોતિ, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ધ વૈ શિવં શાન્તં વાચસ્ તત્ સામ। સામન્ વદતીતિ વા આહુઃ। સાધુ વદન્તં તદ્ યદ્ એતત્ સામ ભવતિ શિવેનૈવૈતદ્ વાચશ્ શાન્તેન ત્ર્યહં શમયન્તિ। યદ્ ઉ વાક્સામ ગાયમાનોપાપ્લવત્ તસ્માદ્ વાચસ્સામેત્ય્ આખ્યાયતે। સખાય આ નિ ષીદત પુનાનાય પ્ર ગાયતેતિ પ્રવતીઃ પરિવતીર્ ભવન્તિ। તદ્ યત્ પ્રવતીર્ ભવન્તિ ચતુર્થસ્યૈવાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ। અથ યત્ પરિવતીર્ અન્તસ્ય રૂપમ્ - અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહર્ - યો ઽન્તસ્ સો ઽન્તો ઽસદ્ ઇતિ। પરિ પરીતિ વા અન્તં પર્યન્તિ

તાસુ શૌક્તુમ્। અઙ્ગિરસો વૈ તપસ્ તેપાના અશોચન્। તે ઽકામયન્તાપ શુચં હનીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેન શુચમ્ અપાઘ્નત। તદ્ યચ્ છુચમ્ અપાઘ્નત તચ્ છૌક્તસ્ય શૌક્તત્વમ્। અપ શુચં હતે ય એવં વેદ। શુક્તિર્ આંગિરસ સ્વર્ગકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુત। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ શુક્તિર્ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ છૌક્તમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। સુતાસો મધુમત્તમાસ્ સોમા ઇન્દ્રાય મન્દિન ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્ ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। પવિત્રવન્તો અક્ષરન્ દેવાન્ ગચ્છન્તુ વો મદા ઇત્ય્ અભિપૂર્વમ્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ રસં મદં દધતિ।
ઇન્દુર્ ઇન્દ્રાય પવત ઇતિ દેવાસો અબ્રુવન્।
વાચસ્ પતિર્ મખસ્યતે વિશ્વસ્યેશાન ઓજસા॥
ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સહસ્રધારઃ પવતે સમુદ્રો વાચમીઙ્ખય ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તજ્ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ

તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ ત્વાષ્ટ્રીસામ વીરજનનં સામ। અસ્ય વીરો જાયતે ય એવં વેદ। અથો ચતુર્થસ્યૈવાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ। પ્રજનનં હ્ય્ એતદ્ યત્ ત્વાષ્ટ્રીસામ। તન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। સમુદ્રં વા એતેનારમ્ભણં પ્રપ્લવન્તે ય આર્ભવં પવમાનમ્ ઉપયન્તિ। યદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। તદ્ ઉ નિષિદ્ધમ્ ઇવ ભવત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો વૈ સ્વર્ગો લોકાનામ્। સ્વર્ગાયૈતલ્ લોકાયાહ્રિયતે યત્ તૃતીયમ્ અહઃ। તદ્ યદ્ એતન્ નિષિદ્ધમ્ ઇવ ભવતિ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્યાનતિપાદાય। પવિત્રં તે વિતતં બ્રહ્મણસ્ પત ઇતિ પવિત્રવતીર્ ભવન્તિ। પવિત્રમ્ ઇવ વા ઇદં વિતતં યદ્ અન્તરિક્ષમ્। અન્તરિક્ષભાજનમ્ એતદ્ અહઃ। પ્રભુર્ ગાત્રાણિ પર્ય્ એષિ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અતપ્તતનૂર્ ન તદ્ આમો અશ્નુતે શૃતાસ ઇદ્ વહન્તસ્ સં તદ્ આશતેતિ સમષ્ટયૈ।
તપોષ્ પવિત્રં વિતતં દિવસ્ પદે શોચન્તો અસ્ય તન્તવો વ્ય્ અસ્થિરન્।
અવન્ત્ય્ અસ્ય પવિતારમ્ આશવો દિવઃ પૃષ્ઠમ્ અધિ તિષ્ઠન્તિ તેજસા॥
ઇતિ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટયૈ।
અરૂરુચદ્ ઉષસઃ પૃશ્નિર્ અગ્રિય ઉક્ષા મિમાતિ ભુવનેષુ વાજયુઃ।
માયાવિનો મમિરે અસ્ય માયયા નૃચક્ષસઃ પિતરો ગર્ભમ્ આ દધુઃ॥
ઇતિ પુનર્ એવૈતત્ તૃતીયે ઽહનિ ગર્ભમ્ આદધતિ ચતુર્થસ્યૈવાહ્નઃ પ્રજાત્યૈ

તાસ્વ્ અરિષ્ટં યજ્ઞસ્યૈવારિષ્ટયૈ। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તસ્ય હ વા એતદ્ અરિષ્ટયૈ। અરિષ્ટો હ વા એતેન યજ્ઞઃ। દેવા વા એતં દ્વાદશરાત્રમ્ અતન્વત। તેષાં યદ્ યદ્ અરિષ્યત્ તદ્ અરિષ્ટેનારિષ્ટમ્ અકુર્વત। તદ્ અરિષ્ટસ્યારિષ્ટત્વમ્। અરિષ્ટેન દ્વાદશરાત્રેણ પાપ્માનં તરતિ શ્રિયમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ। તત્ ત્રીળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવ એતદ્ અહર્ - અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધયૈ। ભેષજં હ ખલુ વૈ તિસ્ર ઇળાઃ। એતદ્ ધ વૈ શિવં શાન્તં વાચો યત્ તિસ્ર ઇળાઃ। તદ્ યત્ ત્રીળં તૃતીયે ઽહનિ ભવતિ તેનૈવ ત્રીણ્ય્ અહાનિ શમયન્તિ। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। પ્ર મંહિષ્ઠાય ગાયતેતિ પ્રમંહિષ્ઠીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તં તે મદં ગૃણીમસીતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવને રસં મદં દધતિ। તાસુ હારિવર્ણમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવ ઉષ્ણિગ્ - અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધયૈ

શ્રુધી હવં તિરશ્ચ્યા ઇતિ તૈરશ્ચમ્। ઊર્ધ્વાન્ વા અન્યે લોકાન્ દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચાજયન્। અથ તિરશ્ચિર્ આંગિરસો ઽકામયત - તિરશ્ચો ઽહં લોકાઞ્ જયેયં, યેનેમા આપ સ્યન્દન્તે, યેનાયં વાયુઃ પવતે, યેનાસાવ્ આદિત્ય એતિ, યેન ચન્દ્રમા યેન નક્ષત્રાણીતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન તિરશ્ચો લોકાન્ અજયદ્, યેનેમા આપ સ્યન્દન્તે, યેનાયં વાયુઃ પવતે, યેનાસાવ્ આદિત્ય એતિ, યેન ચન્દ્રમા યેન નક્ષત્રાણિ। ઊર્ધ્વાન્ હ વા અન્યૈઃ કર્મભિર્ લોકાઞ્ જયન્તિ। અથૈતેન તિરશ્ચ ઉભયાન્ લોકાન્ સધ્રીચઃ। જયતિ તિરશ્ચશ્ ચોર્ધ્વાંશ્ ચ ય એવં વેદ। તિરશ્ચિર્ હાંગિરસશ્ ચકમે - ઽવ વીરાંશ્ ચ પશૂંશ્ ચ રુન્ધીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
શ્રુધી હવં તિરશ્ચ્યા ઇન્દ્ર યસ્ ત્વા સર્પયતિ।
સુવીર્યસ્ય ગોમતો રાયસ્ પૂર્ધિ મહં અસિ॥
ઇત્ય્ એવ વીરાંશ્ ચ પશૂંશ્ ચાવરુન્દ્ધે। તદ્ ઉ વીરાણાં ચ પશૂનાં ચાવરુદ્ધિઃ। અવ વીરાંશ્ ચ પશૂંશ ચ રુન્દ્ધે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ તિરશ્ચિર્ આંગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ તૈરશ્ચમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। દેવાન્ વૈ સ્વર્ગં લોકં યતો રક્ષાંસ્ય્ અન્વસચન્ત। તે ઽકામયન્તાપ રક્ષાંસિ હનીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તદ્ દેવપુરામ્ એવ કૃત્વા તિર્યક્ પર્યૌહન્। તેન રક્ષાંસ્ય્ અપાઘ્નત। તદ્ ઉ રક્ષસામ્ અપહતિઃ। અપ રક્ષઃ પાપ્માનં હતે ય એવં વેદ। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

યદાપ્યતે યજ્ઞ, આપ્યન્તે છન્દાંસ્ય્, આપ્યન્તે દેવતા, આપ્યન્ત ઇમે લોકા, અથ કેન ચતુર્થમ્ અહસ્ તાયત્ ઇત્ય્ આહુઃ। વાચૈવેતિ બ્રૂયાત્। વાગ્ એવ તત્ ઉચ્છિષ્યતે ઽક્ષરમ્ એવ ત્ર્યક્ષરં પરિશિષ્યતે। તદ્ એવોત્તરં ત્ર્યહમ્ અનુવિદધાતિ। યદ્ આહાપ્યતે યજ્ઞ ઇતિ - પ્રાતસ્સવનભાજનં પ્રથમમ્ અહર્, માધ્યન્દિનભાજનં દ્વિતીયં, તૃતીયસવનભાજનં તૃતીયં - તેન યજ્ઞ આપ્યતે। યદ્ આહાપ્યન્તે છન્દાંસીતિ - ગાયત્રં પ્રાતસ્સવનં, ત્રૈષ્ટુભં માધ્યન્દિનં સવનં, જાગતં તૃતીયસવનં - તેન છન્દાંસ્ય્ આપ્યન્તે। યદ્ આહાપ્યન્તે દેવતા ઇતિ - વસૂનાં પ્રાતસ્સવનં, રુદ્રાણાં માધ્યન્દિનં સવનમ્, આદિત્યાનાં તૃતીયસવનં - તેન દેવતા આપ્યન્તે। યદ્ આહાપ્યન્ત ઇમે લોકા ઇતિ - ઇદં પ્રાતસ્સવનમ્, ઇદં માધ્યન્દિનં સવનમ્, અદસ્ તૃતીયસવનં - તેનેમે લોકા આપ્યન્તે। અક્ષરમ્ એવ ત્ર્યક્ષરં પરિશિષ્યતે। તદ્ એવોત્તરં ત્ર્યહમ્ અનુવિદધાતિ। યો વૈ ચતુર્થે ઽહનીન્દ્રં વેદેન્દ્રિયાવાન્ ભવતિ। વાગ્ વાવ ચતુર્થે ઽહનીન્દ્રઃ। ઇન્દ્રિયાવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

એતા ભવન્તિ પ્ર ત આશ્વિનીઃ પવમાન ધેનવ ઇતિ પ્રવતીઃ પ્રાયણીયે ઽહન્। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ। દિવ્યા અસૃગ્રન્ પયસા ધરીમણીતિ વિરાજામ્ એવૈતદ્ રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। વૈરાજં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। પ્રાન્તરિક્ષાત્ સ્થાવરીસ્ તે અસૃક્ષતેત્ય્ અન્તરિક્ષવતીર્ ભવન્તિ। અન્તરિક્ષભાજનં વૈ તૃતીયમ્ અહઃ। તૃતીયાદ્ અહ્ન એતત્ પ્રજાતમ્। યે ત્વા મૃજન્ત્ય ઋષિષાણ વેધસ ઇતિ મૃજન્તીવ વૈ જાતમ્। જાયત ઉ એતેનાહ્ના। ઉભયતઃ પવમાનસ્ય રશ્મય ઇત્ય્ ઉભાભ્યાં હ વા એતત્ ત્ર્યહાભ્યાં પ્રજનયન્તિ। પ્રૈવ પૂર્વસ્માજ્ જનયન્તિ, તન્વત ઉત્તરસ્માત્। ધ્રુવસ્ય સતઃ પર્યન્તિ કેતવ ઇત્ય્ અહર્ વૈ ધ્રુવં છન્દાંસિ કેતવઃ। સ યથા શ્રાન્તાન્ અનડુહ ઊર્ધ્વાંસ્ તાન્ દ્વિપરિણાયં ધુરિ યુઞ્જ્યુર્ એવમ્ એવૈતદ્ દ્વિપરિણાયં છન્દાંસિ યુઞ્જન્ત્ય્ આપ્તેષ્વ્ અહસ્સુ। યદિ પવિત્રે અધિ મૃજ્યતે હરિર્ ઇતિ મૃજન્તીવ વૈ જાતમ્। જાયત ઉ એતેનાહ્ના। સત્તા નિ યોનૌ કલશેષુ સીદતીતિ સોમમ્ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનુવદન્તિ। વિશ્વા ધામાનિ વિશ્વચક્ષ ઋભ્વસઃ પ્રભોષ્ ટે સતઃ પર્યન્તિ કેતવ ઇત્ય્ અગ્નિર્ હ વા ઇમાન્ લોકાન્ અનુ પ્રભુઃ। તમ્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવનાત્ પ્રજનયન્તિ। તં પ્રજાતં માધ્યન્દિને સવને મન્થન્તિ। વ્યાનશી પવસે સોમ ધર્મણા પતિર્ વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય રાજસીતિ સ હ્ય્ અસ્ય વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય રાજતિ

તા એતા ભવન્તિ જગત્યો ગાયત્રવર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્ર ઋધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। એતસ્ય હ વૈ સન્ધેર્ અર્પણં ન દદૃશે। જગદન્તઃ પૂર્વસ્ ત્રિયહો ભવતિ। જગત્યૈતદ્ અહઃ પ્રતિપદ્યન્તે। સમાદ્ એવૈતત્ સમમ્ ઉપયન્તિ। યો વૈ સ્તોમ ચતુર્યુજં વેદ વહન્ત્ય્ એનં ચતસ્રસ્ સંયુક્તાઃ। જગદન્તઃ પૂર્વસ્ ત્રિયહો ભવતિ। જગત્યૈતદ્ અહઃ પ્રતિપદ્યન્તે। સ યથા પ્રષ્ટિ પ્રષ્ટિયુગાય નિયુજ્યાદ્ એવમ્ એવૈતત્ પૂર્વસ્મિંસ્ ત્રિયહ ઉત્તરં ત્ર્યહમ્ અનુનિયુનક્તિ। વહન્ત્ય્ એનં ચતસ્રસ્ સંયુક્તા ય એવં વેદ। યો હ ખલુ વૈ વ્યૂઢચ્છન્દાસ્ સ સમૂઢચ્છન્દા, યસ્ સમૂઢચ્છન્દાસ્ સ વ્યૂઢચ્છન્દાઃ। જગદન્તઃ પૂર્વસ્ ત્રિયહો ભવતિ। જગત્યૈતદ્ અહઃ પ્રતિપદ્યન્તે। સમાદ્ એવૈતત્ સમમ્ ઉપયન્તિ। ત્રિષ્ટુબન્તો દ્વિતીયસ્ ત્ર્યહો ભવતિ। ત્રિષ્ટુભા તૃતીયં ત્રિયહં પ્રતિપદ્યન્તે। સમાદ્ એવૈતત્ સમં સંક્રામન્તિ યત્રાન્તસ્ તૃતીયસ્ ત્રિયહો ભવતિ। ગાયત્ર્યા દશમમ્ અહઃ પ્રતિપદ્યન્તે। સમાદ્ એવૈતત્ સમં સંક્રામન્તો યન્તિ। એષ હ વાવ સમૂઢચ્છન્દાઃ। પવમાનો અજીજનદ્ ઇતિ જનદ્વાન્ અનુરૂપો ભવતિ। ષોડશિનમ્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવનાત્ પ્રજનયન્તિ। તં પ્રજાતં તૃતીયસવન આરભન્તે। તદ્ આહુર્ અહ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયેણારભન્તે ઽનુરૂપેણ સામ્ન ઇતિ સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો, ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ

દિવશ્ ચિત્રં ન તન્યતું જ્યોતિર્ વૈશ્વાનરં બૃહદ્ ઇતિ બૃહતો રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। બાર્હતં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। પવમાનસ્ય તે રસઃ, પવમાન રસસ્ તવેતિ સમાનમ્ અનુતુદતિ વૈરાજરૂપમ્। અનુતુન્નં હિ વૈરાજસ્ય રૂપમ્। પ્ર યદ્ ગાવો ન ભૂર્ણય ઇતિ પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। ત્વેષા અયાસો અક્રમુર્ ઘ્નન્તઃ કૃષ્ણામ્ અપ ત્વચમ્ ઇતિ પાપ્મા વૈ કૃષ્ણા ત્વક્। તામ્ એવૈતેનાપઘ્નતે। સુવિતસ્ય વનામહે અતિ સેતું દુરાય્યમ્ ઇતિ પૂર્વો હ વૈ ત્રિયહસ્ સેતુર્ દુરાય્યસ્ તમ્ એવૈતેનાતિતરન્તિ।
શૃણ્વે વૃષ્ટેર્ ઇવ સ્વનઃ પવમાનસ્ય શુષ્મિણઃ।
ચરન્તિ વિદ્યુતો દિવિ॥
ઇતિ બૃહતો રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। બાર્હતમ્ હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
આ પવસ્વ મહીમ્ ઇષં ગોમદ્ ઇન્દો હિરણ્યવત્।
અશ્વવત્ સોમ વીરવત્॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ।
પવસ્વ વિશ્વચર્ષણ આ મહી રોદસી પૃણા।
ઉષાસ્ સૂર્યો ન રશ્મિભિઃ॥
ઇતિ સૂર્યવતીર્ ભવન્તિ। સૌર્યં હ્ય્ એતદ્ અહર્ એકવિંશ પ્રતિષ્ઠા વૈરાજમ્।
પરિ નશ્ શર્મયન્ત્યા ધારયા સોમ વિશ્વતઃ।
સરા રસેવ વિષ્ટપમ્॥
ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
આશુર્ અર્ષ બૃહન્મતે પરિ પ્રિયેણ ધામ્ના।
યત્ર દેવા ઇતિ બ્રુવન્॥
પરિષ્કૃણ્વન્ન્ અનિષ્કૃતમ્
અયં સ યો દિવસ્ પરિ
ઇતિ પરિપરીતિ ભવત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો વા અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્। આનુષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ

ષડૃચં ભવતિ - ષડ્ વા ઋતવ - ઋતૂનામ્ એવાપ્ત્યૈ। તદ્ આહુર્ યત્ ષડૃચં ષષ્ઠસ્યાહ્નો રૂપમ્, અથ કસ્માચ્ ચતુર્થે ઽહન્ ક્રિયત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ ષડ્ વા ઋતવસ્ સંવત્સરસ્, સંવત્સરઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ। સંવત્સરમ્ એવૈતેન પ્રજાપતિં યજ્ઞમ્ આપ્ત્વા સવનમુખે પુનર્ આરભન્તે। આપ્યત ઇવ હ્ય્ એતદ્ યજ્ઞો યદ્ એષ પૂર્વસ્ ત્ર્યહ આપ્યત ઇતિ। ઉત્તરં ષડૃચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતેન યજ્ઞમ્ આરભન્તે। હિન્વન્તિ સૂરમ્ ઉસ્રય ઇતિ હિન્વન્તીવ વૈ જાતમ્। જાયત ઉ એતેનાહ્ના। સ્વસારો જામયસ્ પતિમ્ ઇતીમા હ વાવ સ્વસારઃ। ઇમા ઉ એવ જામયઃ। મહામ્ ઇન્દું મહીયુવ ઇતીમા હ વાવ મહીયુવઃ। તા એવૈનમ્ એતદ્ ધિન્વન્તિ। પવમાન રુચારુચેતિ રુક્મત્ સૌર્યરૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। સૌર્યં હ્ય્ એતદ્ અહર્ એકવિંશં પ્રતિષ્ઠા વૈરાજમ્।
આ પવમાન સુષ્ઠુતિં વૃષ્ટિં દેવેભ્યો દુવઃ।
ઇષે પવસ્વ સંયતમ્॥
ઇતિ પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। એકવિંશ સ્તોમો ભવતિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। તાસ્ સંસ્તુતા દ્વાદશ જગત્યો ભવન્તિ। તાશ્ ચતુર્વિંશતિર્ ગાયત્ર્યઃ। તા અષ્ટાદશાનુષ્ટુભઃ। આનુષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ

જનસ્ય ગોપા અજનિષ્ટ જાગૃવિર્ ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ જનદ્વત્। એષ હ વાવ જનસ્ય ગોપાઃ। તમ્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવનાત્ પ્રજનયન્તિ। તં પ્રજ્ઞાતં માધ્યન્દિને સવને મન્થન્તિ। અગ્નિર્ ઇતિ નિર્ એવૈનં તદ્ આહ। સુદક્ષસ્ સુવિતાય નવ્યસ ઇતિ પ્રાણા વૈ દક્ષઃ। પ્રાણાન્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ દધતિ। ઘૃતપ્રતીક ઇત્ય્ - એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતં - પ્રિયેણૈવૈનં તદ્ ધામ્ના સમર્ધયન્તિ। બૃહતા દિવિસ્પૃશેતિ બૃહતો રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। બાર્હતં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। દ્યુમદ્ વિ ભાતિ ભરતેભ્યશ્ શુચિર્ ઇતીમા હ વૈ પ્રજા ભારતીસ્ - તાભ્ય એવૈતચ્ છુચિર્ વિભાતિ। અથો યદ્ એવૈનેન ભરતા અગ્ર ઈજિરે ઽથો યદ્ એવૈષ દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ તસ્માદ્ ભારતઃ। ત્વામ્ અગ્ને આંગિરસો ગુહા હિતમ્ ઇતિ ત્વામ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। અન્વ્ અવિન્દઞ્ છિશ્રિયાણાં વનેવન ઇતિ વનેવન હ્ય્ એતં શિશ્રિયાણમ્ અન્વવિન્દન્। સ જાયસે મથ્યમાનસ્ સહો મહદ્ ઇતિ પ્રાતસ્સવનાદ્ ધ વા એતમ્ અગ્રે મન્થન્તિ। તં પ્રજાતં માધ્યંદિને સવને જનયન્તિ। ત્વામ્ આહુસ્ સહસસ્ પુત્રમ્ અઙ્ગિર ઇતિ સહસેવં હ્ય્ એતં જનયન્તિ। યજ્ઞસ્ય કેતુમ્ ઇત્ય્ એષ હ વાવ યજ્ઞસ્ય કેતુઃ। યત્ર હ વૈ ક્વ ચ સૂયતે તદ્ એષ એવ પુરસ્તાત્ કેતુર્ ઉચ્છ્રિયતે

પ્રથમઃ પુરોહિતમ્ ઇતિ પુર એવ વા એનમ્ એતદ્ દધતે। યદ્ અગ્નિમ્ આદધતે ઽગ્નિં નરસ્ ત્રિષધસ્થે સમ્ ઇન્ધત ઇતીમા હ વૈ પ્રજા નરઃ। તા એવૈનમ્ એતત્ સમિન્ધત। ઇન્દ્રેણ દેવૈસ્ સરથં સ બર્હિષિ સીદન્ નિ હોતા યજથાય સુક્રતુર્ ઇતિ સર્વદેવત્યં ભવતિ। સર્વદેવત્યં હ્ય્ એતદ્ અહર્ આનુષ્ટુભમ્। સર્વદેવત્યો વા અનુષ્ટુપ્। અયં વાં મિત્રાવરુણેતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ। પુનઃપ્રોક્તિર્ હ વા એષા હવિષઃ। સં હ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ તિષ્ઠતે યદ્ એષ પૂર્વસ્ ત્ર્યહ આપ્યતે। યન્ નુ વો પરો યજ્ઞ ઇતિ હ વા એતદ્ દેવેભ્યઃ પ્રાહુઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈતદ્ દ્વિતીયં યજમાન આજ્યં કુર્વીત।
રાજાનાવ્ અનભિદ્રુહા ધ્રુવે સદસ્ય્ ઉત્તમે।
સહસ્રસ્થૂણ આસાતે॥
ઇતિ સહસ્રરૂપં વિરાજામ્ ઉપગચ્છન્તિ। વૈરાજં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તા સમ્રાજા ઘૃતાસુતી ઇતિ સમ્રાડ્વતીર્ ભવન્તિ। સામ્રાજ્યમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અગચ્છન્। ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થાભિર્ ઇત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ

દધ્યઙ્ હ વા આથર્વણસ્ તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ આસ। તં હ સ્મ યાવન્તો ઽસુરાઃ પરાપશ્યન્તિ તે હ સ્મ તદ્ એવ વિશીર્ષાણશ્ શેરતે। સ ઉ હ સ્વર્ગં લોકમ્ ઉચ્ચક્રામ। સ હેન્દ્રો ઽસુરૈર્ અભિબાઢ ઉવાચ ક નુ સ દધ્યઙ્ઙ્ ભવાદ્ ઇતિ। તસ્મૈ હોચુ સ્વર્ગં વૈ ભગવસ્ સ લોકમ્ ઉદક્રામદ્ ઇતિ। સ હોવાચ નૈવાસ્યેહ કિં ચિત્ પરિશિષ્ટમ્ અસ્તીતિ। તસ્મૈ હોચુર્ આસીદ્ એવેદમ્ અશ્વશીર્ષં યેનાશ્વિભ્યાં દેવવેદં પ્રાબ્રવીત્ તત્ તુ ન વિદ્મ યત્રાભવદ્ ઇતિ। તદ્ વા અન્વિચ્છતેતિ। તદ્ ધાન્વીષુઃ।
ઇચ્છન્ન્ અશ્વસ્ય યચ્ છિરઃ પર્વતેષ્વ્ અપશ્રિતમ્।
તદ્ વિદચ્ છર્યણાવતિ॥
ઇતિ। શર્યણાવદ્ ધ નામૈતત્ કુરુક્ષેત્રસ્ય જઘનાર્ધે સરસ્કમ્। તદ્ એતદ્ અનુ વિદ્યાજહ્રુઃ। તદ્ અસ્મૈ પ્રયચ્છન્। તદ્ ધ સ્માસુરાણાં પ્રકાશે ધારયતિ। તં હ સ્મ યાવન્તો ઽસુરાઃ પરાપશ્યન્તિ। તે હ સ્મ તદ્ એવ વિશીર્ષાણશ્ શેરતે

સ હ તૈર્ એવાસ્થિભિર્ નવ નવતીર્ જઘાનાસુરાણામ્। તદ્ એતદ્ ભ્રાતૃવ્યહા વિજિતિઃ।
ઇન્દ્રો દધીચો અસ્થભિર્ વૃત્રાણ્ય્ અપ્રતિષ્કુતઃ।
જઘાન નવતીર્ નવ॥
ઇતિ। વિજયતે હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ।
અત્રાહ ગોર્ અમન્વત નામ ત્વષ્ટુર્ અપીચ્યમ્।
ઇત્થા ચન્દ્રમસો ગૃહે॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। ઇયં વામ્ અસ્ય મન્મન ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ।
ઇન્દ્રાગ્ની પૂર્વ્યસ્તુતિઃ।
અભ્રાદ્ વૃષ્ટિર્ ઇવાજનિ॥
ઇતિ। અજનીતિ વા આહુર્ જાતમ્। જાયત ઉ એતેનાહ્ના।
શૃણુતં જરિતુર્ હવમ્ ઇન્દ્રાગ્ની વનતં ગિરઃ।
ઈશાના પિપ્યતં ધિયઃ॥
મા પાપત્વાય નો નરેન્દ્રાગ્ની માભિશસ્તયે।
મા નો રીરધતં નિદે।
ઇતિ પાપ્મન એવૈષોપહતિઃ। એકવિંશ સ્તોમો ભવતિ। દ્વાદશ માસાઃ, પઞ્ચર્તવસ્, ત્રય ઇમે લોકા, અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એતસ્ય વા એતે સલોકતાં ગચ્છન્ત્ય્ એતમ્ અભ્યારોહન્તિ

પવસ્વ દક્ષસાધન ઇતિ માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્ય દક્ષવતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। અહર્ એવૈતાભિર્ દક્ષયન્તિ, છન્દાંસિ દક્ષયન્તિ, દેવતા દક્ષયન્તિ, ષોડશિનં દક્ષયન્તિ। દેવેભ્યઃ પીતયે હરે મરુદ્ભ્યો વાયવે મદ ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। સં દેવૈશ્ શોભતે વૃષેતિ વૃષેતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। પવમાન ધિયા હિતો ઽભિ યોનિં કનિક્રદદ્ ઇતિ યોનિમતીર્ ભવન્તિ। યોનેર્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। જનદ્વદ્ એતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્। ધર્મણા વાયુમ્ આ રુહેતિ વાયુમતીર્ ભવન્તિ - વાયુર્ વૈ શાન્તિશ્ - શાન્ત્યા એવાનિર્દાહાય। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ ચતુર્ણિધનમ્ આથર્વણં ચતુર્થસ્યાહ્નો રૂપમ્। અથર્વાણ ઉપરિ શ્યેનં સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તે તત્ર ન પ્રત્યતિષ્ઠન્। તે ઽકામયન્ત પ્રતિ સ્વર્ગે લોકે તિષ્ઠેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સ્વર્ગે લોકે પ્રત્યષ્ઠિન્। તચ્ ચતુર્નિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। ચતુષ્પદીવ પ્રત્યતિષ્ઠાદ્ ઇતિ વા આહુઃ। સુપ્રતિષ્ઠિતં તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં પ્રતિષ્ઠાસામ। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં, પ્રતિ સ્વર્ગે લોકે તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ ભેષજમ્ એવ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। અથર્ભમ્ ઇવૈ ભેષજં કુર્વન્તિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ અનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। અનુતુન્નમ્ એવૈતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ વ્ અથર્વાણો ઽપશ્યંસ્ તસ્માચ્ ચતુર્ણિધનમ્ આથર્વણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ નિધનકામં વૈરાજમ્। એવમ્ ઇવ વૈ વિરાટ્ નૈવ સ્વારં નૈવ નિધનવન્ નૈવૈળં નૈવર્ક્સમમ્। તદ્ વાઙ્નિધનં ભવતિ। વાગ્ વૈ વિરાડ્, વિરાજ એવારમ્ભાય। વિરાજમ્ એવૈતેન પ્રત્યક્ષમ્ આરભન્તે। તસ્ય હૈતસ્ય નિધન એવ કામાઃ। સ યં કામં કામયેત તં ધ્યાયેદ્, એતસ્ય નિધનમ્ ઉપાવયન્। સ હૈવાસ્મૈ કામસ્ સમૃધ્યતે। યદ્ વ્ અસ્ય નિધને કામાસ્ તસ્માન્ નિધનકામં વૈરાજમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। એતત્ સામાપશ્યન્ તેનાસ્તુવત્। તતો વૈ તે સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુવત। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તસ્યૈતદ્ એવ નિધનં યમ્ એતં વૈરાજસ્ય સ્તોત્રે ઽગ્નિં મન્થન્તિ। તવાહં સોમ રારણેતિ તવેતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
સખ્ય ઇન્દ્રો દિવેદિવે।
પુરૂણિ બભ્રો નિ ચરન્તિ મામ્ અવ પરિધીંર્ અતિ તં ઇહિ॥
ઇત્ય્ અતિ હ્ય્ આયન્। તવાહં નક્તમ્ ઉત સોમ તે દિવા દુહાનો બભ્ર ઊધનીતીમે હ વાવોધની। એતે એવૈતદ્ અભિવદત્ય્, એતે એવાસ્મૈ સર્વાન્ કામાન્ દુહાતે। ઘૃણા તપન્તમ્ અતિ સૂર્યં પર ઇતિ સૂર્યવતીર્ ભવન્તિ। સૌર્યં હ્ય એતદ્ અહર્ એકવિંશં પ્રતિષ્ઠા વૈરાજમ્। શકુના ઇવ પપ્તિમેત્ય્ અતિ હ્ય્ અપતન્। તાસ્વ્ આષ્ટાદંષ્ટ્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપં સમૃદ્ધમ્

અથાભીશવમ્ અભ્યારમ્ભો યજ્ઞસ્ય પ્રત્યપસારો, ઽભ્ય્ એવ પઞ્ચમમ્ અહર્ આરભતે પ્રતિ તૃતીયમ્ અપધાવતિ। દ્વાદશાહેન વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સ એષામ્ અસંગૃહીતો વીવાસ્રંસત। ત એતે સામની અપશ્યન્। તાભ્યામ્ એનં યથાભીશુભ્યાં રથં સંગૃહ્યારોહેદ્ એવમ્ એવાભ્યાં સંગૃહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા અભીશૂ વાવ ન ઇમે સામની યજ્ઞસ્યાભૂતામ્ ઇતિ। તદ્ એવાભીશવયોર્ આભીશવત્વમ્। તે એતે સ્વર્ગ્યે સામની। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉ હૈતે સામની ઉભે કાર્યે। યથા હૈકાભીશુના યાયાદ્ ઉભે એવ કાર્યે। અત્રાન્યત્ સ્યાન્ નવમે ઽહન્ન્ અન્યતરત્। અભીશુર્ વૈ શ્યાવાશ્વિર્ અકામયત - દેવા મે સોમસ્ય તૃપ્યેયુર્ ઇતિ। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ અસ્તુત। તતો વૈ તસ્ય દેવાસ્ સોમસ્યાતૃપ્યન્। તયોર્ વા એતયોર્ અસ્ત્ય્ અપસિદ્ધમ્ ઇવ યથૈવ તર્પયેદ્ એવમ્। એ એ ઇતિ વા અપસેધન્તસ્ સંતર્પયન્તિ। તે એતે તૃપ્તિસ્સામની। તૃપ્યન્ત્ય્ અસ્ય દેવાસ્ સોમસ્ય ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અભીશુશ્ શ્યાવાશ્વિર્ અપશ્યત્, તસ્માદ્ આભિશવે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે

અથ ચતુર્ણિધનમ્ આંગિરસં ચતુર્થસ્યાહ્નો રૂપમ્। અથો તેનૈવ ચત્વાર્ય્ અહાનિ કલ્પન્તે। અંગિરસઃ પશુકામા સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। ત એતાં મધ્ય ઇળામ્ ઉપેત્ય સ્વર્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપાયન્। પશવો વા ઇળા સ્વર્ગો લોક સ્વઃ। પશુષુ વાવ તે તદ્ આસ્થાય સ્વર્ગં લોકં અગચ્છન્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સ્વર્ગ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અંગિરસો ઽપશ્યંસ્ તસ્માચ્ ચતુર્ણિધનમ્ આંગિરસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથૈતા ભવન્તિ - પુનાનો અક્રમીદ્ અભીત્ય્ અભ્યતિક્રામન્તિ। આ યોનિમ્ અરુણો રુહદ્ ઇતિ યોનિમતીર્ ભવન્તિ। યોનેર્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। જનદ્વદ્ એતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્। ગમદ્ ઇન્દ્રો વૃષા સુત ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। નૂ નો રયિં મહામ્ ઇન્દો ઽસ્મભ્યં સોમ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે ત્રિષ્ટુભઃ પવમાનાન્તાદ્ યે ગાયત્રીષ્વ્ અન્ત્યં કુર્વન્તીતિ। વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ। વૃષણ્વદ્ વૈ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। તેન ત્રિષ્ટુભઃ પવમાનાન્તાન્ ન યન્તિ। તાસુ સત્રાસાહીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ ઉક્થસામ ભવતિ - પશવો વા ઉક્થાનિ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। તદ્ આહુર્ ઉક્થસામ સત્ પવમાને ક્રિયતે કસ્માત્ તદ્ ઇતિ। પ્રાતસ્સવનભાજનં પ્રથમમ્ અહર્, માધ્યન્દિનભાજનં દ્વિતીયં, તૃતીયસવનભાજનં તૃતીયમ્। અથૈતદ્ ઉક્થભાજનમ્। તદ્ યદ્ અત્ર સત્રાસાહીયં ક્રિયતે તેનૈનદ્ ઉક્થેભ્યો ન ચ્યાવયન્તિ। તદ્ એનત્ સ્વેનાયતનેન સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ અર્ધુકં ભવતિ। અથો પશવો વા ઉક્થાન્ય્, આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યત્ સત્રાસાહીયં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

પ્રજનનં વા એતદ્ યદ્ વૈરાજમ્। તદ્ યન્ મિથુનાભ્યાં સ્તોમાભ્યામ્ આરભતે મિથુનસ્યૈવ પ્રજાત્યૈ। ત્રયઃ પૂર્વે સ્તોભાદ્ એવ સત્યાત્ પ્રજાઃ પ્રજાયાન્તા ઇતિ, ત્રય ઉત્તરે પ્રાણો ઽપાનો વ્યાનઃ। ત એવ તેનોપધીયન્તે। ત્રિઃ પદમ્ આહ। મિથુનં દ્વે સંભવતઃ। યન્ મિથુનાત્ પ્રજાયતે તત્ તૃતીયમ્। ત્રિર્ અનુતુદતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। દશકૃત્વો વિષ્ટભ્નોત્ય્, અસ્થાન્ય્ એવ તત્ પ્રતિવપતિ। નવોત્તરે સ્તોભા નિધનં દશમં - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધયૈ। અગ્નિં મન્થન્તિ। અગ્નિર્ વૈ વિરાટ્। વિરાજમ્ એવ તદ્ અન્નાદ્યં પ્રજનયન્તિ। હિંકૃત્યા પ્રસ્તુત્ય મન્થન્તિ। હિંકૃતાદ્ ધિ રેતો ધીયતે। અથો સામ્ન એવૈતન્ મધ્યતો વિરાજમ્ અન્નાદ્યં પ્રજનયન્તિ। ઉદ્ગાતુર્ ઊરૌ મન્થન્તિ, પ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્તારૌ ધારયતો, વિરાજો ઽનવચ્છેદાય। દક્ષિણ ઊરૌ મન્થન્તિ। તસ્માદ્ એષ પુરુષસ્યાર્ધો વીર્યાવત્તરઃ। શકલે ઽધિ મન્થન્તિ શાન્ત્યૈ। અવકાસ્વ્ અધિ મન્થન્ત્ય્ અનતિદાહાય। તં જાતમ્ આગ્નીધ્રં હરન્તિ। અતો હ્ય્ અગ્નીન્ વિહરન્તિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ આહવનીયમ્ એવ હાર્યો યજમાનો વા આહવનીયઃ પ્રજૈષા। યજમાનમ્ એવ તત્ પ્રજયા સમર્ધયન્તિ

તદ્ આહુર્ અન્નાદ્યં વા એતસ્માદ્ ધરન્તિ યસ્માદ્ અગ્નિં હરન્તીતિ। તમ્ અનુમન્ત્રયેત -
પુનર્ ઊર્જા નિ વર્તસ્વ પુનર્ અગ્ન ઇષાયુષા।
પુનર્ નઃ પાહ્ય્ અંહસઃ॥
સહ રય્યા નિવર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા।
વિશ્વપ્સ્ન્યા વિશ્વતસ્ પરિ॥
ઇતિ પુનર્ એવાન્નાદ્યમ્ આત્મન્ ધત્તે। યેન પ્રસ્તૌતિ તેન નિધનમ્ ઉપયન્તિ। તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્ય આ ચ પરા ચ સંચરતિ। યત એવાદ્યોદગાત્ તત શ્વ ઉદેતા। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। વિશ્વાઃ પૃતના અભિભૂતરં નરસ્ સજૂસ્ તતક્ષુર્ ઇન્દ્રં જજનુશ્ ચ રાજસ ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। જનદ્વદ્ એતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્

તાસુ ત્રૈશોકમ્। વ્યવપ્લીનાતીવ વૈ વૈરાજં યજ્ઞમ્। તં ત્રૈશોકેનોત્તભ્નુવન્તિ વર્ષીયસેવ છન્દસા। ઇમે વૈ લોકાસ્ સહ સન્તસ્ ત્રેધાપ્યાયન્। તે ઽશોચન્ યથૈકસ્ ત્રેધા વિચ્છન્નશ્ શોચેદ્ એવમ્। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ એતેષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રશ્ શુચો ઽપહનામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનૈષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રશ્ શુચો ઽપાઘ્નન્। તદ્ યદ્ એષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રશ્ શુચો ઽપાઘ્નંસ્ તત્ ત્રૈશોકસ્ય ત્રૈશોકત્વમ્। અપ શુચં હતે ય એવં વેદ। તાઃ ક્લીબે કિતવે પુંશ્ચલ્યાં ન્યવેશયન્। તસ્માદ્ એતે શુચા વિદ્ધાશ્ શોચન્તિ। ન હાસ્યૈત આજાયન્તે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉ હૈતેષાં નો ઽપ બ્રૂવીત નેચ્ છુચો ઽપભજા ઇતિ। કણ્વો વૈ નાર્ષદો ઽખગસ્યાસુરસ્ય દુહિતરમ્ અવિન્દત। તસ્યાં હાસ્ય ત્રિશોકનભાકૌ પુત્રૌ જજ્ઞાતે। સા હ ક્રુદ્ધા જ્ઞાતીન્ આયયૌ। તાં હાન્વાજગામ। તં હાસુરા અવલેપેનાવલિમ્પન્ત ઊચુર્ - અત્ર વ્યુષ્ટાં વિજાનીહિ યદિ બ્રાહ્મણો ઽસીતિ। તદ્ ઉ હાશ્વિનાવ્ અનુબુબુધાતે। આશ્વિના ઉ હ વૈ દેવાનાં બદ્ધમુચૌ। તૌ હૈનમ્ અદૃશ્યમાનાવ્ એત્યોચતુર્ - યદૈવ ત્વાવં વીણાં સમાઘ્નન્તા ઉપર્ય્ ઉપર્ય્ અતિપતાવો ઽથ વ્યુષ્ટાં વિજાનીતાદ્ ઇતિ। તે હ સ્મેમે રાત્રિમ્ ઉત્પતન્ત્ય્ - ઉત્તિષ્ઠત, વ્યાપદ્ દ્યુર્, યુઙ્ગધ્વં સીરાણીતિ। ન વાવ નુ વ્યુચ્છતીતિ હ સ્માહ। અથ હેમૌ વીણાં સમાઘ્નન્તા ઉપરય્ ઉપર્ય્ અતિપેતતુઃ। સ હોવાચાપહરતેદમ્ એતર્હિ વ્યાપદ્ દ્યુર્, યુઙ્ગધ્વં સીરાણીતિ

તે હોચુર્ બ્રાહ્મણો વા અયમ્ ઋષિર્ આસીત્। દુરપહરા વા અસ્ય જાયા। હન્તાસ્મા ઇમાં દદામેતિ। તાં હાસ્મૈ દદુઃ। સા હોવાચ પુનર્ વાવ ત્વા પરોક્ષેણેવ જિઘાંસન્તિ। અશ્રૌષં વા એષાં સંવદમાનાનામ્। આસન્દીં વૈ તે હિરણ્મયીં પ્રચ્છાયે નિધાસ્યન્તિ। તસ્યાં મોપવેશીર્ ઇતિ। તે હ પ્રયયુઃ। તસ્મૈ હ હિરણ્મયીમ્ આસન્દીં પ્રચ્છાયૈ નિદધુઃ। તસ્યાં હ પ્રમત્ત ઉપવિવેશ। સા હૈનં તદ્ એવ શિલા ભૂત્વાભિ સંવિવેષ્ટે। તદ્ ઉ હ ત્રિશોકનભાકૌ પુત્રાવ્ અનુબુબુધાતે - ઽસુરા હ વૈ નૌ પિતરં શિલયાભિસમવિવેષ્ટન્ન્ ઇતિ। તાવ્ આગચ્છતામ્। સો ઽકામયત નભાકઃ - પ્રૈનાન્ દમ્ભયેયમ્ ઇતિ। સ એતન્ નાભાકં સૂક્તમ્ અપશ્યત્। તેનૈનામ્ અભ્યષ્ટૌત્। તસ્યાં પર્યદૃશ્યત -

યથા મણૌ મણિસૂત્રં પરિદૃશ્યેતૈવમ્। અથાકામયત ત્રિશોકો - વ્ય્ એનામ્ અસ્યેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનાં દ્વેધા વ્યાસ્યત્। તસ્યૈ તાન્તો નિવર્તત। તમ્ અકામયત જીવેદ્ ઇતિ। તમ્ ઓ યિ જીવેત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। સો ઽજીવત્। તસ્મૈ તમ ઇવાસીત્। સો ઽકામયત દિવેવાસ્મૈ સ્યાદ્ ઇતિ। તમ્ ઓ યિ દિવેત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। તસ્મૈ દિવેવાસાત્। તમ્ અકામયત સ્વર્ગમ્ એવૈનં લોકં ગમયેયમ્ ઇતિ। તમ્ ઓ યિ દિવમ્ ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગં લોકમ્ અગમયત્। યયસ્ તાન્ત ઇવ સ્યાત્ તસ્ય ઓ યિ જીવેતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। અથ યસ્મૈ તમ ઇવ સ્યાત્ તસ્ય ઓ યિ દિવેતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। અથ ય સ્વર્ગકામ સ્યાત્ તસ્ય ઓ યિ દિવમ્ ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપેયાત્। એતાનિ વા એતસ્ય સામ્નો નિધનાનિ, એતે કામાઃ। એતાન્ એવ કામાન્ અવરુન્દ્ધે। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ ઉ ત્રિશોકો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ ત્રૈશોકમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

યો રાજા ચર્ષણીનામ્ ઇતિ રાજ્યમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અગચ્છન્।
યાતા રથેભિર્ અધ્રિગુઃ।
વિશ્વાસાં તરુતા પૃતનાનાં જ્યેષ્ઠં યો વૃત્રહા ગૃણે॥
ઇતિ જ્યૈષ્ઠયમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અગચ્છન્।
ઇન્દ્રં તં શુમ્ભ પુરુહન્મન્ન્ અવસે યસ્ય દ્વિતા વિધર્તરિ।
હસ્તેન વજ્રઃ પ્રતિ ધાયિ દર્શતો મહાન્ દેવો ન સૂર્યઃ॥
ઇતિ સૂર્યવતીર્ ભવન્તિ। સૌર્યં હ્ય્ એતદ્ અહર્ એકવિંશમ્। પ્રતિષ્ઠા વૈરાજમ્। તાસુ પૃશ્નિ। વાગ્ વૈ પૃશ્નિ। વાચમ્ એતેનાહ્ના સમિચ્છન્તિ। તામ્ એવૈતત્ સંવિદન્તિ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ભરદ્વાજસ્ય પૃશ્નીતિ। ભરદ્વાજો વા અકામયત બહુઃ। પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત। સો ઽબ્રવીત્ પૃશ્નિર્ વૈ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજનિષીતિ। તત્ પૃશ્નિનઃ પૃશ્નિત્વમ્। તદ્ એતત્ પ્રજનનં સામ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। અથો હ સ્મૈતેનૈવ સામ્ના ભરદ્વાજઃ પૃશ્ન્ય્ અન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધે। તદ્ વ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે, ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ ભરદ્વાજો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ભરદ્વાજસ્ય પૃશ્નીત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

પરિ પ્રિયા દિવઃ કવિર્ ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય પરિવતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો વા અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્। આનુષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ। પ્રપ્ર ક્ષયાય પન્યસ ઇતિ પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સ સૂનુર્ માતરા શુચિર્ જાતો જાતે અરોચયદ્ ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। ષોડશિનમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવનાત્ પ્રજનયન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથૌર્ણાયવમ્। ઊર્ણાયુર્ વૈ ગન્ધર્વો ઽપ્સરસો ઽકામયત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન યાં યામ્ અકામયત તામ ઈયામ્ ઇતિ યાં યામ્ એવાભ્યમૃશત્ તામ્ ઉપૈત્ તામ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ કામસનિ સામ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ ઊર્ણાયુર્ ગન્ધર્વો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઔર્ણાયવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અઙ્ગિરસ સ્વર્ગકામાસ્ સત્રમ્ આસત। તે સ્વર્ગં લોકં ન પ્રાજાનન્। સ શ્વિત્ર આંગિરસસ્ સમિદ્ધારઃ પરૈત્। તમ્ ઊર્ણાયુર્ ગન્ધર્વ એતેન સામ્નોપરિષ્ટાદ્ અભ્યવપત્યાબ્રવીત્ - સામ વા ઇદં સ્વર્ગ્યં, તેન સ્તુધ્વં, તેન સ્તુત્વૈવ સ્વર્ગં લોકં પ્રજ્ઞાસ્યથ। મમ ત્વ્ એવ સામ બ્રૂતાત્। યસ્ ત્વા પૃચ્છેત્ - કસ્ ત ઇદમ્ અવોચદ્ ઇત્ય્, ઊર્ણાયુર્ મે ઽવોચદ્ ઇત્ય્ એવ બ્રૂતાત્। મૈવ મદ્ અન્યસ્ય વોચ ઇતિ। સ પુનર્ એત્યાબ્રવીત્ - સામ વા ઇદં સ્વર્ગ્યમ્। તેન સ્તવામહૈ। તેન સ્તુત્વૈવ સ્વર્ગં લોકં પ્રજ્ઞાસ્યામ ઇતિ। તમ્ અબ્રુવન્ - કસ્ ત ઇદમ્ અવોચદ્ ઇતિ। અહમ્ એવાદર્શમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્। તેનાસ્તુવત। તેન સ્તુત્વૈવ સ્વર્ગં લોકં પ્રજાનન્। તેષાં સ્વર્ગં લોકં યતાં સો ઽહીયત્ અનૃતં હ્ય્ અબ્રવીત્, સ એષ શ્વિત્રો ઽભવત્। એતે હ વા અહયો યચ્ છ્વિત્રાઃ। યદ્ અહીયત તદ્ અહીનામ્ અહિત્વમ્। અથ હાન્યે સર્પા એવ। તસ્માદ્ ઉ હ યસ્માદ્ એવાનુબ્રવીત, તં બ્રૂયાદ્ - અમુષ્માદ્ અન્વોચ ઇતિ। અથો હ સત્યમ્ એવ વિવદિષેત્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। ત્વં હ્ય અંગ દૈવ્યેતિ ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। પવમાન જનિમાનિ દ્યુમત્તમ ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। ષોડશિનમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવનાત્ પ્રજનયન્તિ

તાસુ બૃહત્કં બૃહતામ્ એકમ્। એતેન હ વા એતદ્ અહર્ બાર્હતં ક્રિયતે। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ બૃહદ્ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તેનાબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા - બૃહદ્ વાવ ન ઇદં કમ્ અભૂદ્ યેન સ્વર્ગં લોકં વ્યાપામેતિ। તદ્ એવ બૃહત્કસ્ય બૃહત્કત્વમ્। તદ્ એતત સ્વર્ગ્યં સામ। બૃહદ્ અસ્મૈ કં ભવત્ય્, અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ।
સોમઃ પુનાન ઊર્મિણા અવ્યં વારં વિ ધાવતિ।
અગ્રે વાચઃ પવમાનઃ કનિક્રદત્॥
ઇત્ય્ અગ્રમ્ ઇવ ભવતિ। અગ્રં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। ધીભિર્ મૃજન્તિ વાજિનમ્ ઇતિ મૃજન્તીવ વૈ જાતમ્। જાયત ઉ એતેનાહ્ના।
અસર્જિ કલશં અભિ મીઢ્વાન્ સપ્તિર્ ન વાજયુઃ।
પુનાનો વાચં જનયન્ન્ અસિષ્યદત્॥
ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। ષોડશિનમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવનાત્ પ્રજનયન્તિ। સવનાત્ સવનાદ્ ધ વૈ ષોડશિનં પ્રજનયન્તિ

તાસ્વ્ આતીષાદીયમ્। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અસ્ય સૃષ્ટા અતામ્યન્। સો ઽકામયત ન મ ઇમાઃ પ્રજાસ્ તામ્યેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈના અભ્યમૃશત્। તાસ્ સમાનમ્। પ્રેવ મીયન્તે ચતુર્થેનાહ્નાનુષ્ટુભં હિ ગચ્છન્તિ। અનુષ્ટુબ્ વૈ પરા। પરાવત્ સમ્ એવૈતેનાનન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈતસ્ય સામ્ન આતમિતોર્ નિધનમ્ ઉપેયાત્ સર્વસ્યાયુષો ઽવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ અતામ્યન્ન્ એવોપેયાત્। યદા વૈ તામ્યત્ય્ અથ મ્રિયતે। તસ્માદ્ અતામ્યન્ન્ એવોપેયાદ્ ઇતિ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ સાદ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ન્ એતિ વૈ સાદ ઇતિ। યદ્ અબ્રુવન્ન્ એતિ વૈ સાદ ઇતિ, તદ્ એતીષાદીયસ્યેતીષાદીયત્વમ્ । ત ઉ સ્વર્ગં લોકં ગત્વાબ્રુવન્ન્ આત ઇવ બત સ્વર્ગે લોકે સદામેતિ। તદ્ વ્ એવાતીષાદીયસ્યાતીષાદીયત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। અથૈતા ભવન્તિ પુરોજિતી વો અન્ધસ ઇતિ વિરાજો ઽનુષ્ટુભો વૈરાજે ઽહન્, વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। અથો યથાન્યૌ નવતરૌ ચક્રાવ્ ઉપાસ્યેદ્, એવમ્ એવૈતામ્ અનુષ્ટુભં ત્ર્યહમુખેષુ પર્યાહરન્તિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

તાસુ નાનદમ્। નાનદેન વા ઇન્દ્રો વૃત્રં નાનદ્યમાનમ્ અહન્। યન્ નાનદ્યમાનમ્ અહંસ્ તન્ નાનદસ્ય નાનદત્વમ્। નાનદ્યમાનમ્ એવૈતેન દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ। તસ્ય ષોડશભિર્ અક્ષરૈઃ પ્રસ્તૌતિ। ષોડશિનમ્ એવૈતેન પ્રત્યક્ષમ્ આરભન્તે। ઔપોદિતિર્ હ સ્માહ ગૌપાલયો - વિશાલં લિબુજયાભ્યધાત્। અનુષ્ટુભિ નાનદમ્ અકૃદ્ ગૌરિવીતેન ષોડશિનમ્ અતુષ્ટુવન્, ન શ્રિયાવપદ્ય ઇતિ। ન હ વૈ શ્રિયાવપદ્યતે ય એવં વેદ। તદ્ ઉ શ્વસ્તનવદ્ અપિ પ્રજયા ઉપક્લૃપ્તમ્। અધાન્ધીગવં વૈરાજં સામ વૈરાજે ઽહન્ ક્રિયતે, વૈરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તસ્યૈતાં દશાક્ષરાં વિરાજં મધ્યત ઉપયન્તિ - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ।
સોમઃ પવતે જનિતા મતીનાં જનિતા દિવો જનિતા પૃથિવ્યાઃ।
જનિતાગ્નેર્ જનિતા સૂર્યસ્ય જનિતેન્દ્ર્સ્ય જનિતોત વિષ્ણોઃ॥
ઇતિ જનિતા જનિતેતિ ભવતિ। ષોડશિનમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવનાત્ પ્રજનયન્તિ। યથા બાધસ્વ બાધસ્વ જાયસ્વ જાયસ્વેત્ય્ એવમ્ એવૈતદ્ અભિપૂર્વં તૃતીયસવનાત્ ષોડશિનં પ્રજનયન્તિ

તાસુ વાત્સપ્રમ્। વત્સપ્રિયં વૈ ભાલન્દનં પ્રતિસત્રિણો ઽબાધન્ત્ - સ્તેનસ્ તે પિતેતિ। સો ઽકામયત શ્રદ્ધાં વિન્દેયોપ માં હ્વયેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ શ્રદ્ધામ્ ઉપહવમ્ અવિન્દત। શ્રદ્ધાં વિન્દામહા ઇતિ સત્રમ્ આસતે। શ્રદ્ધામ્ એવ વિન્દન્તે। વૈરાજસ્ય હ ખલુ વા એતદ્ અનુરૂપં સામ। યથા હ વૈ વૈરાજસ્ય સ્તોભાઃ પદવૃત્તય એવં હ વૈ વાત્સપ્રસ્ય સ્તોભાઃ પદવૃત્તયઃ। પ્રજા હ વા એષા વૈરાજસ્ય। આ હાસ્યાનુરૂપઃ પ્રજાયાં જાયતે ય એવં વેદ। એતદ્ ધ વા એનં તદ્ ઉપજુહુવિરે - ઽનુરૂપં વૈરાજસ્યાસૃષ્ટેતિ। તદ્ અનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। અનુતુન્નમ્ એતસ્ય વૈરાજસ્યાહ્નો રૂપમ્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વત્સપ્રીર્ ભાલન્દનો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાત્સપ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અગ્નિં વો વૃધન્તમ્ ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્

તાસુ સૈન્ધુક્ષિતમ્। સિન્ધુક્ષિદ્ વા અન્તં વાચો ઽપશ્યત્। વાચમ્ એતેનાહ્ના સમિચ્છન્તિ તામ્ એવૈતત્ સંવિન્દન્તિ। સિન્ધુક્ષિદ્ વૈ ભારતો રાજા જ્યોગ્ અપરુદ્ધશ્ચરન્ સો ઽકામયતાવ સ્વ ઓકસિ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સિન્ધું હૈવ ચચાર। સાસ્ય સિન્ધુક્ષિત્તા। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽવ સ્વ ઓકસ્ય્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ સામસનિ સામ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। તદ્ ઉ શ્રીર્ એવ રાજ્યમ્। રાજ્યં વૈ સ તદ્ અગચ્છત્। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સિન્ધુક્ષિદ્ ભારતો રાજાપશ્યત્ તસ્માત્ સૈન્ધુક્ષિતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। વયમ્ ઉ ત્વામ્ અપૂર્વ્યેત્ય્ અપૂર્વામ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ તન્વમ્ અગચ્છન્। તાસુ સૌભરં બૃહતસ્ તેજઃ। વ્યવપ્લીનાતીવ વૈ વૈરાજં યજ્ઞમ્। તત્ સૌભરેણોત્તભ્નુવન્તિ બૃહતસ્ તેજસા। તદ્ ઊકારણિધનં ભવતિ। એતદ્ વૈ પ્રત્યક્ષં બૃહતો રૂપં યદ્ ઊકારો યદ્ ઈકારઃ। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। ઇમમ્ ઇન્દ્ર સુતં પિબ જ્યેષ્ઠમ્ અમર્ત્યં મદમ્ ઇતિ જ્યૈષ્ઠ્યમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હ્ય્ અગચ્છન્। અથો તૃતીયસવન એવૈતદ્ રસં મદં દધતિ

તાસુ વાસિષ્ઠમ્। વસિષ્ઠો વા અકામયત વિરાજં પશ્યેયં, તામ્ અવરુન્ધીયેતિ। સ પ્રસ્તુવન્ન્ એવૈતાં દક્ષાક્ષરાં વિરાજમ્ અપશ્યત્। તામ્ ઉપૈત્, તામ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતદ્ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવ વિરાજમ્ અન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાસિષ્ઠમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વસિષ્ઠસ્યપ્રિયમ્ ઇતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। સો ઽબ્રવીત્ પ્રિયં વાવેદં મમાભૂદ્ યેન પ્રિયાં પ્રજામ્ અવારુત્સીતિ। તદ્ એવ પ્રિયસ્ય પ્રિયત્વમ્। તદ્ એતત્ પ્રજનનં સામ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્યપ્રિયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથ ષોડશી। પ્રાતસ્સવનભાજનં પ્રથમમ્ અહર્, માધ્યન્દિનભાજનં દ્વિતીયં, તૃતીયસવનભાજનં તૃતીયમ્। અથૈતદ્ ઉક્થભાજનમ્। ઉક્થાનાં વા એષ એકો યત્ ષોડશી। તદ્ યદ્ અત્ર ષોડશી ક્રિયતે સ્વેનૈવૈનં તદ્ આયતનેન સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋદ્ધુકં ભવતિ

ગોવિત્ પવસ્વ વસુવિદ્ ધિરણ્યવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। કરિષ્યદ્ ધરિવત્ ત્રૈષ્ટુભં રૂપમ્। તસ્માદ્ એતાસ્ ત્રૈષ્ટુભે ઽહન્ ક્રિયન્તે। રેતોધા ઇન્દો ભુવનેષ્વ્ અર્પિત ઇત્ય્ ઋષભમ્ એવૈતદ્ રેતોધાં પ્રાતસ્સવને મહાનામ્નીષ્વ્ અપિસૃજન્તિ પ્રજનનાય। ત્વં સુવીરો અસિ સોમ વિશ્વવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। તં ત્વા વિપ્રા ઉપ ગિરેમ આસત ઇતિ બ્રાહ્મણા હ વૈ વિપ્રાસ્, ત એવૈનં તદ્ ગિરોપાસતે। ત્વં નૃચક્ષા અસિ સોમ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વત ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। પવમાન વૃષભ તા વિ ધાવસીત્ય્ ઋષભમ્ એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને મહાનામ્નીષ્વ્ અપિસૃજન્તિ પ્રજનનાય। સ નઃ પવસ્ય વસુમદ્ ધિરણ્યવદ્ ઇતિ પશવો વૈ વસુ સુવર્ણમ્। અસુવર્ણમ્ ઇતિ વા આહુર્ અપશુમ્। પશવશ્ શક્વર્યઃ। વયં સ્યામ ભુવનેષુ જીવસ ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે। ઈશાન ઇમા ભુવનાનિ વીયસ ઇતિ વીતિ સિમાનાં રૂપમ્। યુજાન ઇન્દો હરિતસ્ સુપર્ણ્ય ઇતિ શક્વર્યો વૈ હરિતસ્ સુપર્ણ્યઃ। તા એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને યુજ્યન્તે। તા યુક્તા માધ્યન્દિન સવને ઽભ્યારોહન્તિ। તાસ્ તે ક્ષરન્તુ મધુમદ્ ઘૃતં પય ઇતિ પશવો વૈ મધુ ક્ષીરં દધિ સર્પિર્ એતત્ ક્ષરન્તિ પશવશ્ શક્વર્યઃ। તવ વ્રતે સોમ તિષ્ઠન્તુ કૃષ્ટય ઇતિ સોમસ્ય હ વા ઇદં વ્રતં સર્વમ્ અનૂપતિષ્ઠતે

તા એતા ભવન્તિ જગત્યસ્ ત્રિષ્ટુબ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। પવમાનસ્ય વિશ્વવિદ્ ઇત્ય્ અનુરૂપો ભવતિ। વિશ્વવિદ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। તદ્ આહુસ્ સામ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયેણારભન્તે ઽનુરૂપેણાહ્ન ઇતિ। સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો, ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ। પ્ર તે સર્ગા અસૃક્ષત સૂર્યસ્યેવ ન રશ્મય ઇતિ સર્ગશ ઇવ વૈ પશવસ્ સૃજ્યન્તે। પશવશ્ શક્વર્યઃ। કેતું કૃણ્વન્ દિવસ્ પરિ વિશ્વા રૂપાભ્ય્ અર્ષસીત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। સમુદ્રસ્ સોમ પિન્વસ ઇતિ સમુદ્રવતીર્ ભવન્ત્ય્ આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। જજ્ઞાનો વાચમ્ ઇષ્યસીતિ જાયતે વૈ પૂર્વેણાહ્ના। જજ્ઞાન એવૈતેન તસ્માજ્ જજ્ઞાનો વાચમ્ ઇષ્યસીતિ ભવતિ।
પવમાન વિધર્મણિ।
ક્રન્દં દેવો ન સૂર્યઃ॥
ઇતિ સૌર્યં રૂપં મહાનામ્નીનામ્ ઉપગચ્છન્તિ। સૌર્યા હિ મહાનામ્નયઃ

પ્ર સોમાસો અધન્વિષુઃ પવમાનાસ ઇન્દવઃ।
શ્રીણાના અપ્સુ વૃઞ્જતે॥
અભિ ગાવો અધન્વિષુર્ આપો ન પ્રવતા યતીઃ।
પુનાના ઇન્દ્રમ્ આશત॥
ઇત્ય્ આપ આપ ઇતિ ભવત્ય આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
પ્ર પવમાન ધન્વસિ સોમેન્દ્રાય માદનઃ।
નૃભિર્ યતો વિ નીયસે॥
ઇતિ સપ્તર્ચં ભવતિ। સપ્ત વૈ પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવૈતત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ, પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તઃ। તદ્ આહુર્ યત્ સપ્તર્ચં સપ્તમસ્યાહ્નો રૂપમ્ અથ કસ્માત્ પઞ્ચમે ઽહન્ ક્રિયત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ સપ્તપદા વૈ શક્વર્યાસ્, સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવસ્, સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ, સપ્ત મુખ્યાઃ પ્રાણાસ્, સપ્તવિંશતિર્ દિવ્યાનિ નક્ષત્રાણિ, સપ્તવિંશમ્ એતદ્ અહર્, એતસ્યૈવ સર્વસ્યાવરુદ્ધ્યા એતસ્યોપાપ્ત્યા ઇતિ। ઉત્તરં સપ્તર્ચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ પ્રાણૈસ્ સમૃધ્યમાના યન્તિ। ચતુરૃચં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। ત્રિણવ સ્તોમો ભવતિ। ત્રિણવા ઇમે લોકાઃ। એષ્વ્ એવૈતલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

ભૂર્ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ અયં લોકો ઽગ્નિર્ દેવતા ગાયત્રી છન્દસ્ ત્રિવૃત્ સ્તોમો રથન્તરં સામ વસવો દેવતા વનસ્પતયશ્ ચૌષધયશ્ ચ। ભુવ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષં વાયુર્ દેવતા જગતી છન્દસ્ સપ્તદશ સ્તોમો વામદેવ્યં સામ રુદ્રા દેવતાપશ્ ચ પ્રાણભૃચ્ ચ। સ્વર્ ઇતિ વ્યાહૃતિઃ। તદ્ અસૌ લોક આદિત્યો દેવતા ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ પઞ્ચદશ સ્તોમો બૃહત્ સામાદિત્યા દેવતા ચન્દ્રમાશ્ ચ નક્ષત્રાણિ ચ। એતદ્ ઇમે લોકાસ્ ત્રિણવા ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ મિથુનાનિ ચત્વાર્ય્ અહાન્ય્, અમિથુનં પઞ્ચમમ્ અહઃ। આચતુરં વાવ મિથુનં પ્રજનનમ્। તદ્ યત્ તવ શ્રિયો વર્ષસ્યેવ વિદ્યુત ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ। તેનૈવ મિથુનં પઞ્ચમમ્ અહઃ ક્રિયતે। તવેતિ પુંસો રૂપં, શ્રિય ઇતિ સ્ત્રિયૈ। વર્ષસ્યેવેતિ પુંસો, વિદ્યુત ઇતિ સ્ત્રિયૈ। અગ્ન ઇતિ પુંસ, ઉષસામ્ ઇવેતિ સ્ત્રિયૈ। યદ્ ઓષધીર્ ઇતિ સ્ત્રિયા, અભિસૃષ્ટ ઇતિ પુંસઃ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતન્ મિથુનં પ્રજનનં દધતિ યજમાનસ્ય પ્રજાત્યૈ

વાતોપજૂત ઇષિતો વશં અનુ તૃષુ યદ્ અન્ના વેવિશદ્ વિતિષ્ઠસે।
આ તે યતન્તે રથ્યો યથા પૃથક્ શર્ધાંસ્ય્ અગ્ને અજરસ્ય ધક્ષતઃ॥
ઇતિ। યદા વા અગ્નિં વાત ઉપવાજયત્ય્ અથ સ મહદ્ દીપ્યતે। તદ્ એતદ્ દીપ્તિર્ એવ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય રૂપમ્।
મેધાકારં વિદથસ્ય પ્રસાધનમ્ અગ્નિં હોતારં પરિભૂતમં મતિમ્।
ત્વામ્ અર્ભસ્ય હવિષસ્ સમાનમ્ ઇત્ ત્વાં મહો વૃણતે નાન્યં ત્વત્॥
ઇતિ યચ્ ચ હ વા અર્ભકં હવિર્ યચ્ ચ મહસ્ તસ્ય સર્વસ્યાગ્નિમ્ એવ હોતૃત્વાય વૃણુતે।
પુરૂરુણા ચિદ્ ધ્ય્ અસ્ત્ય્ અવો નૂનં વાં વરુણ।
મિત્ર વંસિ વાં સુમતિમ્॥
ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ દુરિષ્ટસ્યૈવાવેષ્ટ્યૈ। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તસ્ય હ વા એતદ્ અવેષ્ટ્યૈ।
તા વાં સમ્યગ્ અદ્રુહ્વાણેષમ્ અશ્યામ ધામ ચ।
વયં વાં મિત્રા સ્યામ॥
પાતં નો મિત્રા પાયુભિર્ ઉત ત્રાયેથાં સુત્રાત્રા।
સાહ્યામ દસ્યૂંસ્ તનૂભિઃ॥
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે

ઉત્તિષ્ઠન્ન્ ઓજસા સહેત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। ત્રિણવો વૈ સ્તોમ ઓજો વીર્યમ્। તમ્ એવૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનુવદન્તિ। અનુ ત્વા રોદસી ઉભે ઇતીમે હ વાવ રોદસી। એતે એવૈતદ્ અભિવદતિ। સ્પર્ધમાનમ્ અદદાતામ્ ઇત્ય્ એતે વા એનં તત્ સ્પર્ધમાનમ્ અન્વદદાતામ્। ઇન્દ્ર યદ્ દસ્યુહાભવ ઇતિ ઘ્નદ્વત્। એતદ્ વૈ યજમાનસ્ય સ્વં સ્તોત્રં યદ્ બ્રહ્મણઃ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનસ્ય સર્વં પાપ્માનં ઘ્નન્તિ।
વાચમ્ અષ્ટાપદીમ્ અહં નવસ્રક્તિમ્ ઋતાવૃધમ્।
ઇન્દ્રાત્ પરિ તન્વં મમે॥
ઇતિ ગાયત્રી વૈ વાગ્ અષ્ટાપદી। તસ્યૈ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમ સ્રક્તયઃ। એતદ્ વૈ દૈવ્યં પરમં મિથુનં પ્રજનનં યત્ ત્રિવૃચ્ ચ સ્તોમો ગાયત્રી ચ છન્દઃ। દૈવ્યમ્ એવ તત્ પરમં મિથુનં પ્રજનનં દધતિ યજમાનસ્ય પ્રજાત્યૈ

તામ્ આહુર્ આરમ્ભણતસ્ તૃચસ્ય કાર્યા। મુખતો વૈ રેતસ્ સિક્તં, તદ્ ઇતઃ પ્રજાયતે। તદ્ વૈ રેતો યદ્ ઇતસ્ સિચ્યતે। અન્નાદ્ ધિ રેતસ્ સિચ્યત ઇતિ। તદા આહુર્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ કાર્યા - ઇદં વૈ પ્રજનનમ્, ઇતઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે - યતઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે તતઃ પ્રજાયામહા ઇતિ। તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ એવ કાર્યા। ઇન્દ્રાગ્ની યુવામ્ ઇમ ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ। અભિસ્તોમા અનૂષતેતિ બહૂન્ સ્તોમાન્ અભિવદતિ। એકસ્તોમાન્ય્ અન્યાન્ય્ અહાનિ ભવન્તિ। અથૈતત્ ત્રિષ્ટોમમ્। તસ્માદ્ અભિ સ્તોમા અનૂષતેતિ બહૂન્ સ્તોમાન્ અભિવદતિ।
પિબતં શંભુવા સુતમ્॥
યા વાં સન્તિ પુરુસ્પૃહો નિયુતો દાશુષે નરા।
ઇન્દ્રાગ્ની તાભિર્ આ ગતમ્॥
તાભિર્ આ ગચ્છતં નરોપેદં સવનં સુતમ્।
ઇન્દ્રાગ્ની સોમપીતયે॥
ઇત્ય્ એકદેવત્યાન્ય્ અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્ત્ય્, અથૈતદ્ દ્વિદેવત્યમ્। યથોભયાપદી પ્રતિતિષ્ઠેત્ તાદૃક્ તત્। ત્રિણવ સ્તોમો ભવતિ। ત્રિણવા ઇમે લોકાઃ। એષ્વ્ એવૈતલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અર્ષા સોમ દ્યુમત્તમ ઇતિ માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્યાર્ષણ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। અર્ષેતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। અભિ દ્રોણાનિ રોરુવદ્ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્યો એવ રૂપમ્। અપ્સા ઇન્દ્રાય વાયવ ઇત્ય્ અપ્સુમતીર્ ભવન્તિ। આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। વરુણાય મરુદ્ભ્ય ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિસ્યૈવૈતદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। ઇષં તોકાય નો દધદ્ અસ્મભ્યં સોમ વિશ્વત ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। આ પવસ્વ સહસ્રિણમ્ ઇતિ સહસ્રરૂપં મહાનામ્નીનામ્ ઉપગચ્છન્તિ। પશવો હિ મહાનામ્નયઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ યણ્વસન્તનિ। પઞ્ચમાદ્ વૈ દેવા અહ્નષ્ ષષ્ઠમ્ અહર્ નિરમિમત। છિદ્રમ્ ઇવ વૈ પઞ્ચમમ્ અહઃ। યદ્ યણ્વસન્તનિના માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનમુખે સ્તુવન્તિ અહ્ન એવ સન્તત્યા અહ્નો ઽછિદ્રતાયૈ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપક્રામન્। સો ઽકામયતાત્મન્ પશૂન્ યચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાત્મન્ પશૂન્ અયચ્છત્। યદ્ આત્મન્ પશૂન્ અયચ્છ્ત્ તદ્ યણ્વસ્ય યણ્વત્વમ્। પ્રજાપતિર્ એષ યદ્ ઉદ્ગાતા। સ યણ્વેનૈવાત્મન્ પશૂન્ યચ્છતે। એતદ્ વિષુવત્કો વૈ દ્વાદશાહો યત્ પઞ્ચમમ્ અહઃ। યણ્વસન્તનિ પુરસ્તાદ્ ભવતિ, સન્તન્ય્ ઉપરિષ્ટાત્। યણ્વસન્તનિનૈવ પૂર્વં ત્ર્યહં સન્તન્વન્તિ, સન્તનિનોત્તરમ્

ઇન્દ્રો વૈ સિમા નાસઘ્નોત્। સો ઽકામયત સિમાસ્ સઘ્નુયામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્ । તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સિમા અસઘ્નોત્। તદ્ યદ્ એતત્ સામ ભવતિ, સિમાનામ્ એવ સગ્ધ્યૈ। તસ્ય ત્રિઃ પ્રસ્તૌતિ, સકૃત્ પ્રતિહરતિ, ત્રિર્ નિધનમ્ ઉપયન્તિ। તત્ સપ્ત સંપદ્યન્તે। સપ્તપદા વૈ શક્વર્યઃ। શાક્વરાઃ પશવઃ। પચ્છો વાવૈનાંસ્ તદ્ દાધાર। પશવશ્ શક્વર્યઃ। યણ્વસન્તનિ પુરસ્તાદ્ ભવતિ, સન્તન્ય્ ઉપરિષ્ટાત્, પશૂનામ્ એવ પરિગૃહીત્યૈ। સ યથા વાગરયા વા રજ્જ્વા વ્રજં પરિતનુયાદ્ એવમ્ એવૈતત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે ઽપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। આપો વૈ શક્વર્યઃ। યણ્વસન્તનિ પુરસ્તાદ્ ભવતિ, સન્તન્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્, અપામ્ એવ પરિગૃહીત્યૈ। તસ્માદ્ આપઃ પરિગૃહીતા સ્યન્દન્તે। કૂલે હ ખલુ વા એતે ઽપામ્। યદ્ ધ વા એતે ન સ્યાતામ્ ઓઘ ઇદં સર્વં નિર્મૃજ્ય યથાપાં વાર્ત્રં દિહ્યાત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્ અનિર્માર્ગાય। તસ્યૈતસ્ય યણ્વસન્તનિનો મધ્ય ઇળામ્ ઉપેત્યાધ્યર્ધામ્ ઇળામ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપયન્તિ, પ્રત્યક્ષં શક્વરીણાં રૂપં શાક્વરે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્

અથ શાકલં। શકલો વૈ પઞ્ચમમ્ અહર્ અપશ્યદ્ રાથન્તરં રૂપેણ। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। શકલો વા અન્નાદ્યકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽન્નાદ્યમ્ અવારુન્દ્ધ। તસ્ય વા એતસ્યાસ્તિ યથૈવ પ્રયચ્છેદ્ એવમ્। તદ્ ધિંકારવદ્ ભવતિ। અન્નં વૈ હિંકારઃ। હુમ્ ઇતિ વા અન્નાદ્યં પ્રદીયતે। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। અથો યદ્ એવૈતસ્મિન્ન્ અહન્ પ્રાચીનં શક્વરીભ્યઃ ક્રૂરમ્ ઇવ ક્રિયતે, તદ્ એવૈતેન હિંકારેણ શમયન્તિ। યદ્ ઉ શકલો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ છાકલમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ વાર્શમ્। વૃશો વૈ જાનસ્ ત્રિયરુણસ્ય ત્રૈવૃષ્ણસ્યૈક્ષ્વાકસ્ય રાજ્ઞઃ પુરોહિત આસ। અથ હ સ્મ તતઃ પુરા રાજભ્યઃ પુરોહિતા એવ રથાન્ સંગૃહ્ણન્ત્ય્ ઔપદ્રષ્ટ્ર્યાય - નેદ્ અયં પાપં કરવદ્ ઇતિ। તૌ હાધાવયન્તૌ બ્રાહ્મણકુમારં પથિ ક્રીડન્તં રથચક્રેણ વિચિચ્છિદતુઃ। ઇતરો હાધાવયન્ન્ અભિપ્રયુયાવાપેતર આયયામ। સ હાધિગત્ય ન શશાકાપાયન્તુમ્ । તં હ તદ્ એવ વિચિચ્છિદતુઃ। તસ્મિન્ હોદાતે - ત્વં હન્તાસિ ત્વં હન્તાસીતિ। સ હ વૃશો ઽભીશૂન્ પ્રકીર્યાવતિષ્ઠન્ન્ ઉવાચ - ત્વં હન્તાસીતિ। નેતિ હોવાચ। યો વૈ રથં સંગૃહ્ણાતિ સ રથસ્યેશે। ત્વં હન્તાસીતિ। નેતિ હેતર ઉવાચાપ વા અહમ્ આયાંસં, સ ત્વમ્ અભિપ્રાયૌષીસ્, ત્વમ્ એવ હન્તાસીતિ

તૌ વૈ - પૃચ્છાવહા ઇતિ। તૌ હેક્ષ્વાકૂન્ એવ પ્રશ્નમ્ એયતુઃ। તે હેક્ષ્વાકવ ઊચુર્ - યો વાવ રથં સંગૃહ્ણાતિ સ રથસ્યેશે। ત્વમ્ એવ હન્તાસીતિ વૃશમ્ એવ પરાબ્રુવન્। સોઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં, ગાતું નાથં વિન્દેય । સમ્ અયં કુમારો જીવેદ્ ઇતિ। સ એતત્સામાપશ્યત્। તેનૈનં સમૈરયદ્ આ તે દક્ષં મયોભુવમ્ ઇતિ। પ્રાણા વૈ દક્ષાઃ। પ્રાણાન્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ અદધાત્।
વહ્નિમ્ અદ્યા વૃણીમહે।
પાન્તમ્ આ પુરુસ્પૃહમ્॥
આ મન્દ્રમ્ આ વરેણ્યમ્ આ વિપ્રમ્ આ મનીષિણમ્।
પાન્તમ્ આ પુરુસ્પૃહમ્॥
આ રયિમ્ આ સુચેતનમ્ આ સુક્રતો તનુષ્વ્ આ।
પાન્તમ્ આ પુરુસ્પૃહમ્॥
ઇતિ પાન્તો વૈ પુરુષઃ। તદ્ એનં તત્ સમૈરયત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્સામ। ભેષજં વૈ તત્ પ્રાયશ્ચિતિમ્ અકુરુત। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે

સ ક્રુદ્ધો જનમ્ અગચ્છત્। અનૃતં મા વ્યવોચન્ન્ ઇતિ। તેષાં હેક્ષ્વાકૂણામ્ અગ્નેર્ હરો ઽપાક્રામત્। યં સાયમ્ ઓદનમ્ અધ્યદધુઃ, પ્રાતસ્ સો ઽપચ્યત। યં પ્રાતસ્ સાયં સઃ। તે હોચુર્ બ્રાહ્મણં વા અનાર્યમ્ અપાપામ। તેષાં નો ઽગ્નેર્ હરો ઽપાક્રમીત્। એતૈનં અનુમન્ત્રયામહા ઇતિ। તમ્ અન્વમન્ત્રયન્ત। સ આગચ્છદ્યથા રાજ્ઞા બ્રાહમણો ઽનુમન્ત્ર્યમાણ આગચ્છેદ્ એવમ્। સ આગત્યાકામયત પશ્યેયમ્ ઇદમ્ અગ્નેર્ હર ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તદ્ અભ્યગાયત। તદ્ અપશ્યત્ - પિશાચી વા ઇયં ત્રિયરુણસ્ય જાયા। સૈનત્ કશિપુના છાદયિત્વાધ્યાસ્ત ઇતિ। તદ્ અભિવ્યાહરત્।
કુમારં માતા યુવતિસ્ સમુબ્ધં ગુહા બિભર્તિ ન દદાતિ પિત્રે।
અનીકમ્ અસ્ય નિ ન મિનજ્ જનાસઃ પુરઃ પશ્યન્તિ નિહિતમ્ અરતૌ॥
કમ્ એતં ત્વં યુવતે કુમારં પેષી બિભર્ષિ મહિષી જજાન।
પૂર્વીર્ હિ ગર્ભશ્ શરદો વવર્ધાપશ્યં જાતં યદ્ અસૂત માતા॥
વિ જ્યોતિષા બૃહતા ભાત્ય્ અગ્નિર્ આવિર્ વિશ્વાનિ કૃણુતે મહિત્વા। પ્રાદેવીર્ માયાસ્ સહતે દુરેવાશ્ શિશીતે શૃંગે રક્ષસે વિનિક્ષે॥
ઉત સ્વાનાસો દિવિ ષન્ત્વ્ અગ્નેસ્ તિગ્માયુધા રક્ષસે હન્તવા ઉ।
મદે ચિદ્ અસ્ય પ્ર રુજન્તિ ભામા ન વરન્તે પરિબાધો અદેવીઃ॥
ઇત્ય્ એવૈનામ્ ઇદમ્ અગ્નેર્ હર ઊર્ધ્વમ્ ઉદ્દ્રવત્ સર્વાં પ્રાદહત્। તતો વૈ તે યથાયથમ્ અગ્નેર્ હરો વ્યહરન્ત। યથાયથમ્ એભ્યો ઽગ્નિર્ અપચત્। તદ્ એતદ્ દીપ્તિર્ બ્રહ્મવર્ચસં સામ। એતેન વા અગ્નેર્ હરો ઽપક્રાન્તમ્ અન્વવિન્દન્। તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી દીપ્તિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। તદ્ અધ્યર્ધેળં ભવતિ પ્રત્યક્ષં શક્વરીણાં રૂપં શાક્વરે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વૃશો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાર્શમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

સોમ ઉ ષ્વાણસ્ સોતૃભિર્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। અધિ ષ્ણુભિર્ અવીનામ્ ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સમુદ્રં ન (સંવરણાન્ય્ અગ્મન્ મન્દી મદાય) તોશત ઇતિ સમુદ્રવતીર્ ભવન્તિ। આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તા ન્યૂનાક્ષરા ભવન્તિ। સપ્તાક્ષરાણ્ય્ એકાનિ પદાનિ ભવન્તિ, નવાક્ષરાણ્ય્ એકાન્ય્, એકાદશાક્ષરાણ્ય્ એકાનિ, દ્વાદશાક્ષરાણ્ય્ એકાનિ। તદ્ એતદ્ અભિપૂર્વમ્ એવ શક્વરીણાં રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। તાસ્વ્ આનૂપમ્ અનુતોદવત્ સિમાનાં રૂપમ્। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। અનૂપો વૈ ધીતોનિર્ અકામયતોભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્ધીય, રાજા સન્ન્ ઋષિ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ ઉભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવારુન્દ્ધ, રાજા સન્ન્ ઋષિર્ અભવત્। ઉભયમ્ એવ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે, રાજા સન્ન્ ઋષિર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અનૂપો ધીતોનિર્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ આનૂપમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ માનવં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। મનુર્ વા અકામયત બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, માનવીઃ પ્રજાસ્ સૃજેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। તા ઇમા માનવીઃ પ્રજાઃ। બહુર્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। અથો આહુસ્ તા એવાસ્ય પ્રજાસ્ સૃષ્ટા રક્ષાંસ્ય્ અજિઘાંસન્ન્ ઇઇતિ। સો ઽકામયતાપ રક્ષાંસિ હનીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
નિ ત્વામ્ અગ્ને (મનુર્ દધે જ્યોતિર્ જનાય શશ્વતે।
દીદેથ કણ્વ ઋતજાત ઉક્ષિતો યં નમસ્યન્તિ કૃષ્ટયઃ॥
ત્વેષાસો અગ્નેર્ અમવન્તો અર્ચયો ભીમાસો ન પ્રતીતયે।
રક્ષસ્વિનસ્ સદમ્ ઇદ્ યાતુમાવતો વિશ્વં સમ્) અત્રિણં દહ॥
એવાસાં રક્ષાંસ્ય્ અપાહન્ન્ ઇતિ। તદ્ ઉ રક્ષસામ્ અપહતિઃ। અપ રક્ષઃ પાપ્માનં હતે ય એવં વેદ

ઓઘો વા ઇમાન્ લોકાન્ નિરમાર્ટ્। સો ઽમન્યત મનુર્ ઇદં વાવેદમ્ અભૂદ્ ઇતિ। સો ઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં ગાતું પ્રતિષ્ઠાં વિન્દેયેતિ। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ અસ્તુત। તે એનં હિરણ્મય્યૌ નાવૌ ભૂત્વોપાપ્લવેતામ્। તયોઃ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તે એનમ્ ઉદપારયેતામ્। તતો વૈ સ ગાતું પ્રતિષ્ઠાં અવિન્દત। વિન્દતે ગાતું પ્રતિષ્ઠાં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ મનુર્ અપશ્યત્ તસ્માન્ માનવે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે। અથ વામ્રમ્ અભ્યારમ્ભો યજ્ઞસ્ય પ્રત્યપસારઃ। અભ્ય એવ ષષ્ઠમ્ અહર્ આરભતે પ્રતિ ચતુર્થમ્ અપધાવતિ। અભ્યારમ્ભૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ યજ્ઞાદ્ અન્તરાયન્। વમ્રો વૈખાનસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતાં મધ્ય ઇળામ્ ઉપેત્યાધ્યર્ધામ્ ઇળામ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। ભૂમો વા અધ્યર્ધેળા। તતો વૈ સ ભૂમાનમ્ અભિપૂર્વં પશૂનામ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। ભૂમાનમ્ એવાભિપૂર્વં પશૂનામ્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વમ્રો વૈખાનસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વામ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથાગ્નેયં ત્રિણિધનં સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। પવમાનેન વૈ દેવેભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રદીયતે। તન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ અન્નાદ્યસ્ય વિશેષાય। અગ્નિર્ વા અકામયત અન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠઃ સ્વાનાં સ્યામ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠ સ્વાનામ્ અભવત્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અગ્નિર્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ આગ્નેયં ત્રિણિધનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

તદ્ વ્ એવાચક્ષતે સાકમશ્વમ્ ઇતિ। કક્ષીવાન્ પ્રિયમેધમ્ અપૃચ્છત્ - ઇદ્ધ ઇન્ ન દિદીપા3 ઇત્ પ્રિયમેધેતિ। તદ્ અસ્ય નામનુત। સો ઽબ્રવીત્ - પ્રજાયાન્ મે ત્વા પ્રતિબ્રવદ્ ઇતિ। અથ હ કક્ષીવતો નાકુલિભસ્ત્રાસ પ્રિયંગુતણ્ડુલાનાં વા સિકતાનાં વા પૂર્ણા। તાસાં હ સ્મ સંવત્સરે સંવત્સર એકૈકાં પ્રાસ્યતિ। તાવદ્ ધાસ્મા આયુર્ દત્તમ્ આસ। સ ઉ હ નવમસ્ સાકમશ્વ આજજ્ઞે પ્રિયમેધાત્। સો ઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં, ગાતું પ્રતિવચનં વિન્દેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તદ્ અભ્યગાયત। તતઃ પ્રતિવચનમ્ અપશ્યત્। સ કક્ષીવન્તમ્ અભ્યાદ્રવત્। તમ્ અબ્રવીદ્ આદ્રવન્તં દૃષ્ટ્વા - ઇમાં મે ભસ્ત્રામ્ ઉદકે પ્રાસ્યત, ઇમમ્ અહં તં પશ્યામિ યો માં પ્રત્યુચ્યાતિપ્રક્ષ્યતીતિ। અથ હૈનમ્ અભ્યેવ જગામ। સ હોવાચ - ય ઋચં કરોતિ ન સામ, સ ઇદ્ધો ન દિદીપે। અથ ય ઋચં ચ કામ ચ કરોતિ, સ ઇદ્ધસ્ સ દિદીપે। એતત્ ત્વાહં પ્રતિબ્રવીમ્ય્ એતન્ મે પિતૈતત્ પિતામહ એતત્ પ્રપિતામહ ઇત્ય્ આ હ પ્રિયમેધાદ્ ગમયાંચકાર। તદ્ એતત્ તેજો બ્રહ્મવર્ચસં સામ। એતેન વૈ સ પૂર્વેષાં પિતમહાનાં પાપ્માનમ્ અપાહન્। તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવત્ય્, અપ પૂર્વેષાં પિતામહાનાં પાપ્માનં હતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સાકમશ્વો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સાકમશ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। યત્ સોમ ચિત્રમ્ ઉક્થ્યમ્ ઇતિ ચિત્રવતીર્ ભવન્તિ - ચિત્રરૂપા વૈ પશવઃ। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે ત્રિષ્ટુભઃ પવમાનાન્તાદ્ યે ગાયત્રીષ્વ્ અન્ત્યં કુર્વન્તીતિ। વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ। વૃષણ્વદ્ વૈ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। તેન ત્રિષ્ટુભઃ પવમાનાન્તાન્ ન યન્તિ

તાસુ શૈશવમ્। શાન્તિર્ વૈ શૈશવમ્। યચ્ છૈશવેન સ્તુવન્તિ શાન્ત્યા એવ। અથો આહુશ્ શૈશવેન વા ઇન્દ્રો વૃત્રં પર્યાકારં શક્વરીભિર્ અહન્ન્ ઇતિ। તદ્ વ્ એવ શૈશવસ્ય શૈશવત્વમ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા । હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। પ્રજાપતેર્ અક્ષ્ય્ અશ્વયત્। તત્ પરાપતત્। સો ઽકામયત - પુનર્ મા ચક્ષુર્ આવિશેદ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તં ચક્ષુઃ પુનર્ આવિશત્। અશ્વ એવ શુચિર્ ભૂત્વૈનં પુનર્ આવિશત્। તજ્જ્યોતિર્ વૈ ચક્ષુઃ। જ્યોતિર્ વાવૈનં તદ્ આવિશત્। તદ્ એતચ્ ચક્ષુષ્યં સામ। અજરસં હાસ્ય ચક્ષુર્ ન વ્યેતિ ય એવં વેદ

અથ મહાનામ્નયઃ। મહાનામ્નીર્ વા અનુ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે।નિત્યવત્સાઃ પશવઃ। તા એતા મહાનામ્નયસ્ સંભાર્યાઃ। તસ્માન્ મનુષ્યા ગર્ભિણઃ કનીયશ્ શોભન્તે। સંભાર્યો હિ સ તેષાં ગર્ભો નિત્યઃ। નિત્યવત્સાઃ પશવો ઽનુપ્રજાયન્તે। તસ્માત્ પશવો ગર્ભિણો ભૂયશ્ શોભન્તે। માત્યો હિ સ તેષાં ગર્ભો નિત્યઃ। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। અથ બાર્હદ્ગિરરાયોવાજીયે પાંક્તે પાંક્તે ઽહનિ ક્રિયેતે - પાંક્તા વૈ પશવઃ। પશવ એતદ્ અઅહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તે ઉ અથકારવચ્ ચાધ્યર્ધેળં ચ ભવતઃ પ્રત્યક્ષં શક્વરીણાં રૂપં શાક્વરે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધે। તદ્ આહુસ્ સ વાદ્ય ગોભિઃ પ્રસ્નાયાદ્ય આભ્યઃ પારે પ્રતિષ્ઠાં ચ તીર્થં ચ વિન્દેદ્ ઇતિ। ગાવો વૈ શક્વર્યઃ। તાસામ્ એષા પારે પ્રતિષ્ઠા ચ તીર્થં ચ યદ્ અથકારશ્ ચાધ્યર્ધા ચેળા। નિષ્ટાભિશ્ શક્વરીભિઃ પાપ્માનં તરતિ, શ્રિયમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવાઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવંસ્ - તન્ નશ્ છન્દઃ પ્રયચ્છાયાતયામ યેનાસુરાન્ અભિભવામેતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ તપસ્ તપ્ત્વાત્મન્ સિંસિમાયદ્ અવાપશ્યત્। યદ્ આત્મન્ સિંસિમાયદ્ અવાપશ્યત્ તત્ સિમાનાં સિમાત્વમ્। તા અબ્રવીત્ - સૃજ્યધ્વમ્ ઇતિ। કેનેતિ। યેન કામયધ્વ ઇતિ। તાસ્ સિમાનમ્ એવોર્ધ્વા ઉદીર્યાસૃજ્યન્ત। તદ્ વ્ એવાસાં સિમાત્વમ્। તા અમિમીત। તાસુ ત્રયં વેદમ્ અધ્યાદધાત્। તા એવાયચ્છત્। તાસ્વ્ ઇમાંસ્ ત્રીન્ લોકાન્ અભ્યાદધાત્। તા એવાયચ્છત્। સો ઽબ્રવીન્ મહદ્ બતાસામ્ ઇદં માનમ્ અભૂદ્ ઇતિ। યદ્ અબ્રવીન્ મહદ્ બતાસામ્ ઇદં માનમ્ અભૂદ્ ઇતિ, તન્ મહામાનીનાં મહામાનિત્વમ્। મહામાનયો હ વૈ નામૈતાઃ। તા મહાનામ્નય ઇતિ પરોક્ષમ્ આખ્યાયન્તે। તા દેવેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્। તાભિર્ અદ્ય દેવા અસ્તુવત। શ્વો ઽશક્નુવન્। તદ્યદ્ અદ્ય સ્તુત્વા શ્વો ઽશક્નુવંસ્ તચ્ છક્વરીણાં શક્વરીત્વમ્। શક્નોતિ યચ્ છિક્ષતે ય એવં વેદ। તા દેવા નોદયચ્છન્। તાઃ પ્રજાપતય એવ પુનઃ પ્રાયચ્છન્। તાઃ પ્રજાપતૌ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ

તા અબ્રુવન્ન્ ઐન્દ્રાન્ હ નો ઘોષાન્ વેત્થ। તાન્ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયં ઘોષિણીર્ અસામ। ઘોષી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્માન્ વેદેતિ। તાભ્ય એતાન્ ઐન્દ્રાન્ ઘોષાન્ પ્રાયચ્છત્। યો ઽગ્નેર્ ઘોષો યો રથસ્ય, તમ્ અસ્યૈ પ્રાયચ્છત્। યો વાયોર્ ઘોષો ય વયસાં, તમ્ એતસ્યૈ પ્રાયચ્છત્। યઃ પર્જન્યસ્ય ઘોષો યો દુન્દુભેસ્ તમ્ અમુષ્યૈ પ્રાયચ્છત્। એતં હ વા આસામ્ ઐન્દ્રા ઘોષાઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ। તા અબ્રુવન્ન્ ઐન્દ્રાન્ હ નો નિક્રિળાન્ વેત્થ। તાન્ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયં ક્રીળામ। ક્રીળાત્ સ બ્રાહ્મણઃ પ્રજયા પશુભિર્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્ય એતાન્ ઐન્દ્રાન્ નિક્રીળાન્ પ્રાયચ્છદ્ - ઇન્દ્રા ઇન્દ્રા ઇન્દ્રા ઇતિ। એત હ વા આસામ્ ઐન્દ્રા નિક્રીળાઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ

તા અબ્રુવન્ રૂપાણિ હ નો વેત્થ। તાનિ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયં રૂપિણીર્ અસામ। રૂપી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્યો રૂપાણિ પ્રાયચ્છત્। યત્ પ્રાવૃષિ નિહતરજસ્કાયૈ પ્રથમં સંજાયમાનાયા અસ્યૈ રૂપં ભવતિ, તદ્ અસ્યૈ પ્રાયચ્છત્। યદ્ વ્ એવ પ્રાવૃષિ નિહતરજસ્કસ્યાન્તરિક્ષસ્ય રૂપં ભવતિ, તદ્ એતસ્યૈ પ્રાયચ્છત્। અથ યદ્ આગ્રહાયણે ઽપેતે મેઘે ઽપેતે નીહારે ઽમુષ્યૈ રૂપં ભવતિ, તદ્ અમુષ્યૈ પ્રાયચ્છત્। એતાનિ હ વા આસાં રૂપાણિ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ। તા અબ્રુવન્ નામાનિ હ નો વેત્થ। તાનિ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્વયં નામિનીર્ અસામ્। નામી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્યો નામાનિ પ્રાયચ્છત્। ભૂસ્ ત્વમ્ અસીતીમામ્ અબ્રવીદ્, ભુવસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ એતાં, સ્વસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ અમૂમ્। એતાન હ વા આસાં નામાનિ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ

તા અબ્રુવન્ વત્સાન્ હ નો વેત્થ। તાન્ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયં વત્સિનીર્ અસામ। વત્સી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્યો વત્સાન્ પ્રાયચ્છત્। અગ્નિમ્ એવાસ્યૈ પ્રાયચ્છદ્, વાયુમ્ અન્તરિક્ષાયાદિત્યમ્ અમુષ્યૈ। એતે હ વા આસાં વત્સાઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ। તા અબ્રુવન્ન્ ઋષભાન્ હ નો વેત્થ। તાન્ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયમ્ ઋષભિણીર્ અસામ। ઋષભી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્માન્ વેદેતિ। તાભ્ય ઋષભાન્ પ્રાયચ્છદ્ એતાન્ અથકારાન્। એતે હ વા આસામ્ ઋષભાઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ

તા અબ્રુવન્ન્ એકં હ નો રૂપં વેત્થ। તન્નઃ પ્રયચ્છ, યેન વયં રૂપિણીર્ અસામ। રૂપી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્ય એતદ્ એકં રૂપં પ્રાયચ્છદ્ આપ ઇતિ। એતદ્ ધ વા આસામ્ એકં રૂપં યદ્ આપઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ। તા અબ્રુવન્ન્ એકં હ નો નામ વેત્થ। તન્ નઃ પ્રયચ્છ, યેન વયં નામિનીર્ અસામ। નામી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્ય એતદ્ એકં નામ પ્રાયચ્છદ્ ઇન્દ્રા ઇતિ। એતદ્ ધ વા આસામ્ એકં નામ યદ્ ઇન્દ્રાઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ

તા અબ્રુવંસ્ તૃપ્તીર્ હ નો વેત્થ। તા નઃ પ્રયચ્છ, યાભિર્ વયં તૃપ્યામ। તૃપ્યાત્ સ બ્રાહ્મણઃ પ્રજયા પશુભિર્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્ય એતાસ્ તૃપ્તીઃ પ્રાયચ્છદ્ એતાન્ એકારાન્। એતે હ વા આસાં તૃપ્તયઃ। તાસ્ સંવત્સરમ્ ઉષિત્વાપૈવાક્રામન્। સો ઽબ્રવીત્ કથાપાક્રમિષ્ટેતિ। તા અબ્રુવન્ આવપનાન્ હ નો વેત્થ, પલ્યાન્ હ નો વેત્થ, ગોષ્ઠાન્ હ નો વેત્થ। તાન્ નઃ પ્રયચ્છ, યૈર્ વયમ્ આવપનવતીઃ પલ્યવતીર્ ગોષ્ઠિનીર્ અસામ। આવપનવાન્ પલ્યવાન્ ગોષ્ઠી સ બ્રાહ્મણો ઽસદ્ યો ઽસ્મા વેદેતિ। તાભ્યો વાચં પ્રાયચ્છત્। વાચં વાવેદં સર્વં નાતિરિચ્યતે। એવા હ્ય્ એવા ઇત્ય્ એષાં વાગ્, એવા હ્ય્ અગ્ના ઇતિ ગવ્યાઃ પશવ, એવા હીન્દ્રા ઇત્ય્ અશ્વ્યાઃ પશવઃ। એવા હિ પૂષન્ન્ ઇત્ય્ અજાવિકમ્ એવૈતત્। એવા હિ દેવા ઇતિ પરિગ્રાહ એવૈષઃ

અથ મહાનામ્નયઃ। પ્રાણા વા અગ્રે સપ્ત। તેભ્ય એતાં સપ્તપદાં શક્વરીં નિરમિમીત। પ્રાણાન્ એવ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ। સપ્તપદાયૈ ષટ્પદામ્ ઋતૂન્ સંવત્સરમ્। ઋતુભ્ય આત્માનં પરિદત્તે ય એવં વેદ। ષટ્પદાયૈ પઞ્ચપદાં પશૂન્ પંક્તિમ્। પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। પઞ્ચપદાયૈ ચતુષ્પદાં વાચમ્ અનુષ્ટુભં પ્રતિષ્ઠિતિમ્। વાચા વદતિ ય એવં વેદ। ચતુષ્પદાયૈ ત્રિપદાં તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રીમ્। તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ ય એવં વેદ। ત્રિપદાયૈ દ્વિપદાં પુરુષમ્। નૈનં પૌરુષો વધો હન્તિ ય એવં વેદ। દ્વિપદાયા એકપદાં પુરુષમ્ એવ। અન્વઞ્ચાવ્ ઇવ વૈ પુરુષૌ। તસ્માત્ પુરુષઃ પુરુષં પરિવેવેષ્ટિ, પુરુષઃ પુરુષસ્યાનુચરો ભવતિ, વિન્દતે ઽનુચરિતૄન્। બહવો ઽસ્યાનુચરા ભવન્તિ, નૈનં પૌરુષ્યેવાવૃત્તિર્ વિન્દતિ ય એવં વેદ

તાનિ સર્વાણિ છન્દાંસિ સંભૃત્ય તૈર્ ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। યન્ મહાન્તમ્ અહંસ્ તસ્માન્ મહાનામ્નયઃ। યદ્ અશક્નોત્ તસ્માચ્ છક્વર્યઃ। યન્મટ્વિયમ્ અકરોત્ તસ્માન્ મટ્વીઃ। યત્ સીમાનમ્ અભિનત્ તસ્માત્ સિમાઃ। અથો હૈનાસ્ સીમત એવ સસૃજે। સિમ ઇતિ વૈ શ્રેષ્ઠમ્ આચક્ષતે। સિમ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। તા હ વા એતા ઇન્દ્રા એવ નામ। ઇન્દ્રો વૈ યત્ર મહાનામ્નીષુ મિથુનત્વમ્ ઐચ્છત, તા એનમ્ અબ્રુવન્ - સ વૈ નઃ પ્રયચ્છેતિ। કિમ્ ઇતિ। યત્ ત એતમ્ નામેતિ। તાભ્યસ્ તત્ પ્રાયચ્છત્। તસ્માદ્ એતા ઇન્દ્રા નામ। એતદ્ ધ વા આસાં પ્રિયં ગુહ્યં નામ યદ્ ઇન્દ્રાઃ। સ યો હાસામ્ એતદ્ વિદ્વાન્ પરિહરત, આગામુકમ્ એનં પ્રિયં ભવતિ પશ્યતે પ્રિયમ્। તસ્માદ્ એતા મહાનામ્નય ઇતિ પરોક્ષમ્ આખ્યાયન્તે

અસા ઉ આવ મહાન્। તસ્યૈતાઃ પ્રતિનામ્નયઃ। તસ્યો એવૈતન્ નામ પરિહરન્તિ। સા યૈષા પુરસ્તાદ્ દ્વિપદોપધીયતે પુરુષ એવ સઃ। અથ યાન્ય્ ઉત્તરાણિ ત્રીણિ પદાનિ પશવસ્ તે। ભસત્ પ્રથમા સક્થ્યૌ દ્વે। પરાઞ્ચ પશવસ્ સંભવન્તિ। તસ્માદ્ ભસત્ પ્રથમાખ્યાયતે। અથ યાન્ય્ ઉત્તરાણિ ત્રીણિ પદાનિ વત્સઃ પ્રથમો ઽથોધો ઽથ પુરુષઃ। અથ યાન્ય્ ઉત્તરાણિ ત્રીણિ પદાનીમૌ દ્વૌ શિરોગ્રીવમ્, એકમ્ અથ યદ્ ઉત્તમં પદમ્ ઉપશ એવ સઃ। પશ્ચેવ દ્વિતીય આગચ્છત્ તસ્માદ્ ઉત્તમા દ્વ્યુપશૈવ પ્રિયસ્ય કુર્યાત્। એતદ્ ધ વા આસાં પ્રત્તમ્ અધીતમ્ ઉપજીવનીયમ્। યદ્ વત્સઃ પ્રથમો ભવત્ય્ અથોધો ઽથ પુરુષઃ, પ્રત્તં હૈવાસ્યાધીતમ્ ઉપજીવનીયં ભવતિ। અથ યં કામયેત ધીતમ્ અસ્યાપ્રત્તમ્ અનુપજીવનીયં સ્યાદ્ ઇતિ -

- ઊધઃ પ્રથમં કુર્યાદ્ અથ વત્સમ્ અથ પુરુષમ્। ધીતં હૈવાસ્યાપ્રત્તમ્ અનુપજીવનીયં ભવતિ। અથ યં કામયેતાપશુ સ્યાદ્ ઇતિ વત્સમ્ અસ્યાન્તરિયાત્। પશવો વૈ વત્સઃ। પશૂન્ એવાસ્યાન્તરેતિ। અથ યં કામયેત રુદ્રો ઽસ્ય પશૂઞ્ છમયેદ્ ઇત્ય્ અન્તરા વત્સં ચોધશ્ ચ પુરુષમ્ અવદધ્યાત્। રુદ્રો વૈ પુરુષઃ। રુદ્રમ્ એવાસ્ય તદ્ ગોષ્ઠે ઽવદધાતિ। સૈષા મીમાંસા। અથ યથૈવાસામ્ ઇદં પ્રજ્ઞાતં સ્તોત્રં તથૈવ સ્તોતવ્યમ્। ઇયં વૈ પ્રથમા મહાનામ્ની, તસ્યા અગ્નિર્ ઉપશઃ। ઇયં દ્વિતીયા, તસ્યૈ વાયુર્ ઉપશઃ। અસૌ તૃતીયા, તસ્યૈ સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઉપશૌ। તાસાં યો હૃદાવકિનો વેદ ત્રિર્ વિલા હાસ્ય ગૃહા ભવન્તિ તૃપ્તા ઇવારૂક્ષા અન્તરતઃ। એકારા હ વા આસાં હૃદાવકિનઃ। તસ્માદ્ ધૃદ એકારમ્ ઉપાવસેધં પશૂંસ્ તર્પયન્તિ। અથ ય આસામ્ અલંકારાન્ વેદાલંકુર્વન્તો ઽસ્યાસતે ગૃહેષ્વ્ અંશું રુક્મં નિષ્કં હસ્તિનમ્ અશ્વતરીરથમ્ અશ્વરથમ્। સ્તોભા હ વા આસામ્ અલંકારાઃ। તા અલંકુર્વન્ન્ ઇવ શોભયન્ન્ ઇવ ગાયેત્। ઉપ હૈનમ્ એતાનિ રૂપાણ્ય્ અક્રીતાનિ તિષ્ઠન્તે ય એવં વેદ

આપો વૈ મહાનામ્નયઃ। તાસામ્ આદિત્ય એવ વત્સઃ। તદ્ યા હ વૈ પ્રાચીર્ આપો ધાવન્ત્ય્ એતમ્ એવ તા ઉદ્યન્તમ્ અભીપ્સન્તીર્ ધાવન્તિ। અથ યાઃ પ્રતીચીર્ ધાવન્ત્ય્ એતમ્ એવ તા અસ્તં યન્તમ્ અભીપ્સન્તીર્ ધાવન્તિ। તદ્ યત્ પૃચ્છેયુર્ યા ઇમા આપો ઽહરહર્ ધાવન્તિ કમ્ એતા અભીપ્સન્તીર્ ધાવન્તીતિ। એતમ્ ઇત્ય્ એવ તત્ર પ્રતિવચનમ્। અથો આહુર્ વાયુર્ વૈ મહાનામ્નીનાં વત્સઃ। એષ હીમાન્ લોકાન્ ઇમા દિશઃ પ્રતાપયત ઇતિ। ઇમ ઉ લોકા મહાનામ્નયઃ। તસ્માત્ પુરોવાતે વાતિ, વૃષ્ટ્યામ્ આશાસન્તે। યથા હ પ્રત્તા ન દુહીત તાદૃક્ તદ્ યત્ પુરોવાતે વાત્ય્ અથ ન વર્ષતિ। પશવો વૈ મહાનામ્નયઃ। ગોષ્ઠ એવ પુરીષમ્। તદ્ આહુઃ પુરીષેણાગ્રે સ્તોતવ્યમ્ અથ મહાનામ્નીભિઃ। આયતનં વા અગ્રે ઽથ પશવઃ। આયતનં હિ પશવો ઽભિસમાયન્તીતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ પશૂનાં વૈ પુરીષં ભવતિ। યદ્ વૈ પશવો ન સ્યુર્ ન પુરીષં સ્યાત્। યદો વૈ પુરુષઃ પશૂન્ વિન્દતે ઽથ સ ગોષ્ઠં પર્યસ્યતે ગુપ્ત્યૈ। તસ્માન્ મહાનામ્નીભિર્ એવ પૂર્વાભિ સ્તોતવ્યમ્ ઇતિ

તદ્ આહુસ્ સકૃદ એવ સંસ્તુતાસૂપરિષ્ટાત્ પુરીષેણ સ્તોતવ્યમ્ ઉત વૈ બહુતયાઃ પશવો નાનાત્યાસ્ સમાનમ્ એવ ગોષ્ઠમ્ અભિસમાયન્તીતિ। યદ્ દ્વયીર્ ઉ હ તથા પ્રજા ભવન્તિ। અનુપર્યાયમ્ એવ પુરીષેણ સ્તોતવ્યમ્। તથા હ સર્વા વ્રજવતીર્ ભવન્તિ। ઐળાનિ પુરીષાણિ ભવન્તિ। પશવો વા ઇળા, આયતનં પુરીષમ્। આયતન એવ તદ્ એતાન્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અપ ઉપનિધાય સ્તુવન્તિ સામ્નસ્ સર્વત્વાય। એતદ્ વૈ મહાનામ્નીનાં સર્વં રૂપં યદ્ આપઃ। તા ઉદિંગયેયૂ રૂપસમૃદ્ધતાયૈ। તદ્ આહુઃ ક્વેમા નિનયેદ્ ઇતિ। તાસામ્ એષા મીમાંસા - વસતીવરીષ્વ અવનીય સોમમ્ અભિષુત્ય ભક્ષયેયુર્ ઇતિ। મથિતમ્ ઇવ હ ત્વ્ એષાં ભવતિ યાતયામ। યાતયામ્નીર્ અયાતયામ્નીષ્વ અવનયન્તિ। અથો આહુસ્ તૃતીયસવનીયાન્ એવાભિઃ પુરોડાશાન્ ઉપસૃજેયુર્ ઇતિ। યજમાનો વૈ પુરોડાશો, ઽન્નમ્ આપઃ। અન્નેનૈવ તદ્ યજમાનં સમનક્તિ। ઈશ્વરો હ તુ યજમાનમ્ ઉત્તરવયસે શ્વઃ પામા વેત્તોઃ। કણ્ડૂયિતા ઇવ હિ ભવન્તિ। અથો આહુશ્ ચાત્વાલ એવ નિનયેદ્ ઇતિ। યોનિર્ વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં, રેત આપો યોન્યામ્ એવૈતદ્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। અનુષ્ઠ્યાસ્ય રેતસ્ સિક્તં પ્રજાયતે ય એવં વેદ

તદ્ આહુર્ વિહૃતા અગ્નયો ભવન્તિ, વાસ્તુ પરિશિષ્યતે, ગર્ભા અનુશોષુકા સ્યુર્, યચ્ ચાત્વાલે નિનયેત્। આસ્તાવે નિનયેદ્ ઇતિ। એષ હ વા ઉદ્ગાતુશ્ ચ યજમાનસ્ય ચ ધિષ્ણ્યો યદ્ આસ્તાવઃ। આયતનમ્ આસ્તાવઃ। આયતન એવ તદ્ એતાન્ કામાન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। તાસામ્ અત્ર યાવત્કામં નિનીય, અથાન્તઃપરિધિ નિનયતે। તથા હૈષાં તા હુતાશ્ ચાહુતાશ્ ચ ભવન્તિ। યથા હ વા ઇદં વિદાવન્ પ્રાણાવ્ અનિરુક્તાવ્ એવમ્ એતૌ ધિષ્ણ્યૌ સન્તાવ્ અનવગતૌ। પ્રાણૌ વા ઇમૌ સન્તાવ્ અનપતૃણ્ણૌ ધિષ્ણ્યાવ્ એતૌ સન્તૌ ન વિહ્રિયેતે

અસુરાણાં હ વા અગ્ર ઇમે લોકા આસુઃ। ઉપજીવિન ઇવ હિ દેવા આસુસ્ તપ એવ શ્રદ્ધામ્ અન્વાયત્તાઃ। તે ઽર્ચન્તસ્ તામ્યન્તસ્ તેજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ આત્મસ્વ્ અદધત। તદ્ એષામ્ અસુરા આદિત્સન્ત। તદ્ આદિત્સ્યમાનમ્ અપ્સુ પ્રાવેશયન્, નેદ્ ઇદમ્ અસુરા વિન્દાન્તા ઇતિ। તસ્માદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હ્ય્ અમિત્રેષ્વ્ આયત્સુ વિત્તમ્ ઉપગૂન્તિ, નેદ્ ઇદમ્ અમિત્રા વિન્દાન્તા ઇતિ। તદ્ અપૈવ દેવેભ્યો ઽક્રામન્, નાસુરાન્ પ્રાપ્નોત્। તે દેવા એતં સંવત્સરશ્રમમ્ અપશ્યન્। તેનૈનદ્ અભ્યાશ્રામ્યન્। તદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉપશ્રયત। (ત)દ્ દિવિ સ્પૃષ્ટમ્ અતિષ્ઠત્। યદ્ દિવિ સ્પૃષ્ટમ્ અતિષ્ઠત્, તત્ સ્પૃષ્ટાનાં સ્પૃષ્ટત્વમ્। સ્પૃષ્ટાનિ હ વૈ નામૈતાનિ। તાનિ પૃષ્ઠાનીતિ પરોક્ષમ્ આખ્યાયન્તે। સર્વાન્ કામાન્ સ્પૃશતિ ય એવં વેદ। સ યત્કામ સ્યાત્ સંવત્સરં શ્રામ્યેદ્, અવ ઐવૈનદ્ રુન્દ્ધે। સંવત્સરપરિમિતો હ્ય્ એવૈષ યચ્ છ્રમઃ

આપો વૈ દેવાનાં પત્નય આસન્। તા મિથુનમ્ ઐચ્છન્ત। તાસાં વાયુઃ પૃષ્ઠે વ્યવર્તત। તા ગર્ભમ્ અદધત। તા દેવા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ ઇતિ। તા રથન્તરં પ્રથમે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તદ્ રથઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ રથન્તરસ્ય સ્તોત્રે રથઘોષં કુર્વન્તિ। તા અબ્રુવન્ - સૃજધ્વમ્ એવેતિ। તા બૃહદ્ દ્વિતીયે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તત્ પર્જન્યસ્ય ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ બૃહત સ્તોત્રે દુન્દુભીન્ ઉદ્વાદયન્તિ। વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ। તા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ એવેતિ। તા વૈરૂપં તૃતીયે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તદ્ ગ્રામઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ વૈરૂપસ્ય સ્તોત્રે ગ્રામઘોષં કુર્વન્તિ। તા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ એવેતિ। તા વૈરાજં ચતુર્થે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તદ્ અગ્નેર્ ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ વૈરાજસ્ય સ્તોત્રે ઽગ્નિં મન્થન્તિ। તા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ એવેતિ। તાશ્ શાક્વરં પઞ્ચમે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તદ્ અપાં ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માચ્ છાક્વરસ્ય સ્તોત્રે ઽપ ઉપનિધાય સ્તુવન્તિ। તા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ એવેતિ। તા રૈવતં ષષ્ઠે ઽહન્ન્ અસૃજન્ત। તત્ પશુઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ રૈવતસ્ય સ્તોત્રે પશુઘોષં કુર્વન્તિ, વત્સાન્ માતૃભિસ્ સંવાશયન્તિ। તા અબ્રુવન્ સૃજધ્વમ્ એવેતિ। એતાવદ્ વાવેત્ય્ અબ્રુવન્। તદ્ એતે હ વા આસામ્ ઐન્દ્રા ઘોષા વદન્તિ। અસ્મિન્ન્ ઐન્દ્રા ઘોષાસ્ સર્વા અસ્મિન્ પુણ્યા વાચો વદન્તિ ય એવં વેદ। તે દેવા વામદેવ્યમ્ એવ યોનિં પરિગૃહ્યોર્ધ્વા ઉદાગાહન્ત। તદ્ એતસ્ય પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય મધ્યે હ માયં ન્યદધુઃ। તદ્ યાનિ હ વૈ સ્તુતાનિ સામાનિ પશ્ચાત્વં તેષાં વામદેવ્યમ્, અથ યાન્ય્ અસ્તુતાનિ પુરસ્ત્વં તેષામ્। યો વૈ ગ્રામસ્ય શ્રેષ્ઠી બલિષ્ઠો ભવતિ તેન પશ્ચાત્વેન તેન પુરસ્ત્વેન યન્તિ। અરિષ્ટેન યજ્ઞેન યજતે ય એવં વેદ। એતસ્માદ્ ધ વા ઇદં યુગ્યૌ ન સમવહનૌ વહતો, ઽન્યતર એવ વહીયાન્ ભવતિ। તસ્માદ્ વામદેવ્યં પૃષ્ઠમ્। પૃષ્ઠં હિ પ્રતિવહતીતિ। ક્લૃપ્તિર્ વા એષા શાન્તિર્ વા એષા પ્રતિષ્ઠા વા એષૈષ વાવ યજ્ઞો યદ્ વામદેવ્યમ્। તસ્માદ્ યેન યેનાહ્ના સ્તુવન્તિ તત્ તદ્ અનુસર્પતિ કલ્પયચ્ છમયત્

અસાવ્ય્ અંશુર્ મદાયેત્ય્ અસાવીતિ સિમાનાં રૂપમ્।
અપ્સુ દક્ષો ગિરિષ્ઠાઃ।
શ્યેનો ન યોનિમ્ આસદત્॥
શુભ્રમ્ અન્ધો દેવવાતમ્ અપ્સુ ધૌતં નૃભિસ્ સુતમ્।
ઇત્ય્ અપ્સુમતીર્ ભવન્તિ। આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
સ્વદન્તિ ગાવઃ પયોભિઃ॥
આદિ ઈમ્ અશ્વં ન હેતારમ્ અશૂશુભન્ન્ અમૃતાય।
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। મધો રસં સધમાદ ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધતિ। ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સન્તનિ। વાગ્ વા એષા પ્રતતા યદ્ દ્વાદશાહઃ। તાં સન્તનિનૈવ સંતન્વન્તિ। પ્રાણા હ ખલુ વૈ સન્તનયઃ। પ્રાણૈર્ વાક્ સન્તતા। તદ્ યત્ સન્તનિ ભવતિ પ્રાણાનામ્ એવ સન્તત્યૈ, વાચં પ્રાણૈસ્ સન્તનવામેતિ। ઇમે વૈ લોકાસ્ સન્તનય, ઇમ ઉ લોકા મહાનામ્નયઃ। તદ્ યત્ સન્તનિ ભવત્ય્ એષામ્ એવ લોકાનાં સન્તત્યૈ। સમ્ અસ્મા ઇમે લોકાસ્ તાયન્તે ય એવં વેદ। અભિ દ્યુમ્નં બૃહદ્ યશ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। જિન્વન્ ગવિષ્ટયે ધિય ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ ચ્યાવનમ્। ચ્યવનો વૈ ભાર્ગવો વાસ્તુપસ્ય બ્રાહ્મણમ્ અવેત્। સ પુત્રાન્ અબ્રવીદ્ વાસ્તુપસ્ય વૈ બ્રાહ્મણં વેદ। તં મા વાસ્તૌ નિધાય ત્રિઃ પુનઃપ્રયાણં પ્રયાતેતિ। તે ઽબ્રુવન્ ન શક્ષ્યામ, આક્રોશનવન્તો ભવિષ્યામઃ। પિતરમ્ અહાસિષુર્ ઇતિ નો વક્ષ્યન્તીતિ। નેતિ હોવાચ, તેન વૈ યૂયં વસીયાંસો ભવિષ્યથ, તેનો એવ મમ પુનર્યુવતાયા આશા। હિત્વૈવ મા પ્રયાતેતિ તાન્ અજ્ઞાપયત્। તં સરસ્વત્યૈ શૈશવે નિધાય ત્રિઃ પુનઃપ્રયાણં પ્રાયન્। સો ઽકામયત વાસ્તૌ હીનઃ - પુનર્ યુવા સ્યાં, કુમારીં જાયાં વિન્દેય, સહ્સ્રેણ યજેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત

તં તુષ્ટુવાનં શર્યાતો માનવો ગ્રામેણાધ્યવાસ્યત્। તં કુમારા ગોપાલા અવિપાલા મૃદા શકૃત્પિણ્ડૈર્ આસપાંસુભિર્ અદિહન્। સો ઽસંજ્ઞાં શાર્યાત્યેભ્યો ઽકરોત્। તન્ ન માતા પુત્રમ્ અજાનાન્, ન પુત્રો માતરમ્। સો ઽબ્રવીચ્ છર્યાતો માનવઃ - કિમ્ ઇહાભિતઃ કિં ચિદ્ અદ્રાષ્ટ, યદ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ અભૂદ્ ઇતિ। તસ્મૈ હોચુર્ ન નુ તતો ઽન્યત્ - સ્થવિર એવાયં નિષ્ઠાવશ્ શેતે। તમ્ અદ્ય કુમારા ગોપાલા અવિપાલા મૃદા શકૃત્પિણ્ડૈર્ આસપાંસુભિર્ અધિક્ષન્। તત ઇદમ્ ઇત્થમ્ અભૂદ્ ઇતિ

સ હોવાચ - ચ્યવનો વૈ સ ભાર્ગવો ઽભૂત્। સ વાસ્તુપસ્ય બ્રાહ્મણં વેદ। તં નૂનં પુત્રા વાસ્તૌ હિત્વા પ્રાયાસિષુર્ ઇતિ। તમ્ આદ્રુત્યાબ્રવીદ્ ઋષે, નમસ્ તે ઽસ્તુ। શાર્યાત્યેભ્યો ભગો મૃળેતિ। અથ હ સુકન્યા શાર્યાત્યા કલ્યાણ્ય્ આસ। સ હોવાચ - સ વૈ મે સુકન્યાં દેહીતિ। નેતિ હોવાચ। અન્યદ્ ધનં બ્રૂષ્વેતિ। નેતિ હોવાચ। વાસ્તુપસ્ય વૈ બ્રાહ્મણં વેદ। તાં મ ઇહોપનિધાયાસાયમ્ એવાદ્ય ગ્રામેણ યાતાદ્ ઇતિ। તે વૈ ત્વા મન્ત્રયિત્વા પ્રતિબ્રવામેતિ। તે હોચુર્ મન્યત્રયિત્વા - એકં વૈ દ્વે ત્રીણિ પરમમ્ અનયા ધનાનિ લભેમહ્ય્ , એથૈનયેહ સર્વમ્ એવ લપ્સ્યામહે। હન્તાસ્મા ઇમાં દદામેતિ। તાં હાસ્મૈ દદુઃ। તાં હોચુઃ - કુમારિ, સ્થવિરો વા અયં નિષ્ઠાવો નાલમ્ અનુસરણાય। યદૈવ વયં યુનજામહા, અથાન્વાધાવતાદ્ ઇતિ। સા હેયં યુક્તં ગ્રામમ્ અનુસરિષ્યન્ત્ય્ અનૂત્તસ્થૌ। સ હોવાચાહે પરિધાવ સખાયં જીવહાયિનમ્ ઇતિ। સા યદીતીયાય યદીતિ -

- કૃષ્ણસર્પ ઉ હૈવૈનાં પ્રત્યુત્તસ્થૌ। સા હ તદ્ એવ નિર્વિદ્યોપવિવેશ। અથ હાશ્વિનૌ દર્વિહોમિણૌ ભિષજ્યન્તાવ્ ઇદં ચેરતુર્ અનપિસોમૌ। તૌ હૈનામ્ એત્યોચતુઃ - કુમારિ, સ્થવિરો વા અયમ્ અસર્વો નાલં પતિત્વનાયાવયોર્ જાયૈધીતિ। નેતિ હોવાચ। યસ્મા એવ મા પિતાદાત્, તસ્ય જાયા ભવિષ્યામીતિ। તદ્ ધાયમ્ આજુઘોષ। અથ હેમૌ પ્રેયતુઃ। સ હોવાચ - કુમારિ, કો ન્વે એષ ઘોષો ઽભૂદ્ ઇતિ। કુમારિ, સ્થવિરો વા અયમ્ અસર્વો નાલં પતિત્વનાયાવયોર્ જાયૈધીતિ। સા ત્વં કિમ્ અવોચ ઇતિ। નેત્ય્ અહમ્ અવોચં, યસ્મા એવ મા પિતાદાત્ તસ્ય જાયા ભવિષ્યામીતિ

તદ્ ધાસ્ય પ્રિયમ્ આસ। સ સહોચાશ્વિનૌ વૈ તૌ દર્વિહોમિણૌ ભિષજ્યન્તાવ્ ઇદં ચરતો ઽનપિસોમૌ। તૌ ત્વૈતદ્ એવાગત્ય શ્વો વક્તારૌ। તૌ ત્વં બ્રૂતાદ્ - યુવં વા અસર્વૌ સ્થો, યૌ દેવૌ સન્તાવ્ અસોમપૌ સ્થઃ। સર્વો વૈ મમ પતિર્ યસ્ સોમપ ઇતિ। તૌ વૈ ત્વા વક્તારૌ - કસ્ તસ્યેશે યદ્ આવમ્ અપિસોમૌ સ્યાવેતિ। અયં મમ પતિર્ ઇતિ બ્રૂતાત્। તેનો એવ મે પુનર્યુવતાયા આશતિ। તૌ નૈનાં શ્વો ભૂત એત્યૈતદ્ એવોચતુઃ। સા હોવાચ - યુવં વા અસર્વૌ સ્થો, યૌ દેવૌ સન્તાવ્ અસોમપૌ સ્થઃ। સર્વો વૈ મમ પતિર્ યસ્ સોમપ ઇતિ। તૌ હોચતુઃ કસ્ તસ્યેશે યદ્ આવમ્ અપિસોમૌ સ્યાવેતિ। અયં મમ પતિર્ ઇતિ હોવાચ

તં હોચતુર્ - ઋષિ ઽપિસોમૌ નૌ ભગવઃ કુર્વ્ ઇતિ। તથેતિ હોવાચ। તૌ વૈ નુ મા યુવં પુનર્યુવાનં કુરુતમ્ ઇતિ। તં હ સરસ્વત્યૈ શૈશવમ્ અભ્યવચકૃષતુઃ। સ હોવાચ - કુમારિ, સર્વે વૈ સદૃશા ઉદેષ્યામો, ઽનેન મા લક્ષ્મકેણ જાનીતાદ્ ઇતિ। તે હ સર્વ એવ સદૃશા ઉદેયુર્ યત્ કલ્યાણતમં રૂપાણાં તેન રૂપેણ। તં હેયં જ્ઞાત્વાવબિભેદે - અયં મમ પતિર્ ઇતિ। તં હોચતુર્ ઋષિ ઽકુર્વાવં તવ તં કામં યસ્ તવ કામો ઽભૂત્। પુનર્યુવાભૂઃ। આવં ત્વં તથાનુશાધિ, યદ્ આવમ્ અપિસોમૌ સ્યાવેતિ

સ હોવાચ - દેવા વા એતે કુરુક્ષેત્રે ઽપશીર્ષ્ણા યજ્ઞેન યજમાના આસતે। તે તં કામં નાપ્નુવન્તિ યો યજ્ઞે કામઃ। તદ્ યજ્ઞસ્ય શિરો ઽછિદ્યત। તદ્ યદ્ દધ્યંઙ્ આથર્વણો ઽન્વપશ્યત્ તં તદ્ ગચ્છતમ્। સ વાં તદ્ અનુવક્ષ્યતિ। તતો ઽપિસોમૌ ભવિષ્યથ ઇતિ। તદ્ યત્ તદ્ યજ્ઞસ્ય શિરો ઽછિદ્યતેતિ, સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ। સ ઉ એવ પ્રવર્ગ્યઃ। તૌ હ દધ્યઞ્ચમ્ આથર્વણમ્ આજગ્મતુઃ। તં હોચતુર્, ઋષ ઉપ ત્વાયાવેતિ। કસ્મૈ કામાયાયેતિ। એતદ્ યજ્ઞસ્ય શિરો ઽનુવક્ષ્યાવહા ઇતિ। નેતિ હોવાચ। ઇન્દ્રો વૈ તદ્ અપ્ય્ અપશ્યત્। સ માબ્રવીદ્ - યદિ વા ઇદમ્ અન્યસ્મૈ બ્રૂયાશ્ શિરસ્ તે છિન્દ્યામ્ ઇતિ। તસ્માદ્ બિભેમીતિ। સ વૈ નાવ્ અનેનાશ્વસ્ય શીર્ષ્ણાનુબ્રૂહીતિ। તથેતિ હોવાચ। સ વૈ નુ વાં સંવદમાનૌ પશ્યાનીતિ। તૌ હેમૌ સ્વં શિરો નિધાયેદમ્ અશ્વસ્ય શિરઃ પ્રતિસંધાય તેન હ સ્મ સંવદમાનાવ્ આસાતે સામ ગાયમાનાવ્ ઋચં યજુર્ અભિવ્યાહરન્તૌ। તાભ્યાં હ શ્રદ્ધાય તેનાશ્વસ્ય શીર્ષ્ણાનૂવાચ

તદ્ ઇન્દ્રો ઽન્વબુધ્યત - પ્ર હાભ્યામ્ અવોચદ્ ઇતિ। તસ્યાદ્રુત્ય શિરઃ પ્રાચ્છિનદ્ ઇદમ્ અશ્વશીર્ષમ્। અથ યદ્ અસ્ય સ્વં શિર આસીત્ તદ્ ઇમૌ મનીષિણૌ પ્રતિસમધત્તામ્। તૌ હ દેવાન્ આજગ્મતુર્ અપશીર્ષ્ણા યજ્ઞેન યજમાનાન્। તાન્ હોચતુર્ અપશીર્ષ્ણા વૈ યજ્ઞેન યજમાના આધ્વે। તે તં કામં નાપ્નુથ યો યજ્ઞે કામ ઇતિ। કસ્ તદ્ યજ્ઞસ્ય શિરો વેદેતિ। આવમ્ ઇતિ। તદ્ વૈ પ્રતિસંધત્તમ્ ઇતિ। તાભ્યાં વૈ નૌ ગ્રહં ગૃહ્ણીતેતિ। તાભ્યામ્ એતમ્ આશ્વિનં ગ્રહમ્ અગૃહ્ણન્। તાવ્ અબ્રુવન્ યુવમ્ એવાધ્વર્યૂ સ્થસ્, તૌ તત્ પ્રજાનન્તાવ્ એતદ્ યજ્ઞસ્ય શિરઃ પ્રતિસન્ધાસ્યથ ઇતિ। તથેતિ। તાવ્ અધ્વર્યૂ આસ્તામ્। તત્ તાવ્ અપિસોમાવ્ અભવતામ્

અથ હ ચ્યવનો ભાર્ગવઃ પુનર્યુવા ભૂત્વાગચ્છચ્ છર્યાતં માનવમ્। તં પ્રાચ્યાં સ્થલ્યામ્ અયાજયત્। તદ્ અસ્મૈ સહસ્રમ્ અદદાત્। તેનાયજત। એતદ્ વૈ તચ્ ચ્યવનો ભાર્ગવ એતેન સામ્ના સ્તુત્વા પુનર્યુવાભવત્, કુમારીં જાયામ્ અવિન્દત, સહસ્રેણાયજત। એતે વા એતસ્મિન્ સામન્ કામા, એતાન્ એવ કામાન્ અવરુન્દ્ધે। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। અથો હ સ્મૈતેનૈવ સામ્ના ચ્યવનો ભાર્ગવો યદ્ યદ્ અશનં ચકમે તત્ તદ્ ધ સ્મ સરસ્વત્યૈ શૈશવાદ્ ઉદચતિ। તદ્ વ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ ચ્યવનો ભાર્ગવો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ ચ્યાવનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। પ્રાણા શિશુર્ મહીનામ્ ઇતિ પશુરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપાગચ્છન્તિ। પશૂનાં વૈ શિશુર્ ભવતિ। તાસુ ક્રોશં, ભ્રાતૃવ્યહા સેન્દ્રં સામ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ આસ્યેન્દ્રો હવં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઐળં ભવતિ પશવો વા ઇળા। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

પવસ્વ વાજસાતય ઇતિ વાજવતીર્ અનુષ્ટુભો ભવન્ત્ય્ - અન્નં વૈ વાજો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ।
પવિત્રે ધારયા સુતઃ।
ઇન્દ્રાય સોમ વિષ્ણવે દેવેભ્યો મધુમત્તમઃ॥
ઇતિ વૈષ્ણવ્યો ભવન્તિ - યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ - યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભાય। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથાષ્ટેળઃ પદ્સ્તોભ ઇળાનામ્ અયાતયામાવરુધ્યતે। તેનો હાસ્મા એકશફાઃ પશવસ્ તિષ્ઠન્તે। પ્રજાપતિં પ્રજાસ્ સસૃજાનં શીર્ષતઃ પાપ્માગૃહ્ણાત્। સો ઽકામયતાપ પાપ્માનં હનીયેતિ। સ એતાન્ પદસ્તોભાન્ અપશ્યત્। તૈર્ અસ્તુત। તૈઃ પાપ્માનમ્ અપાહત। તાન્ અપવેષ્ટયન્ન્ ઇવ ગાયેત્। અપવેષ્ટયન્ન્ ઇવ વૈ સ તચ્ છીર્ષતો ઽગ્રે પાપ્માનમ્ અપજઘ્ને। અપવેષ્ટયન્ન્ ઇવૈવ શીર્ષતો ઽગ્રે પાપ્માનમ્ અપહતે ય એવં વેદ

ઋષીણાં વા અગ્રે મન્ત્રશ્ ચૈવ પ્રજા ચાસીન્ ન પશવઃ। તે ઽકામયન્તાવ પશૂન્ રુન્ધીમહીતિ। તે સંવત્સરે પશૂન્ પર્યપશ્યન્। તાન્ એતેનાષ્ટેળેન પદસ્તોભેનોદસૃજન્ત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અસ્તિ ન્વા ઇતિ। તાન્ ષડિળેનોદસૃજન્ત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અસ્તિ ન્વા ઇતિ। તાંશ્ ચતુરિળેનોદસૃજન્ત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અસ્તિ ન્વાવેતિ। તાન્ દ્વીળેનોદસૃજન્ત। તે વા એતે પશવ એવ યત્ પદસ્તોભાઃ। પશવ એતદ્ અહઃ। પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। ત ઉ સર્વે જાગતા ભવન્તિ। પશવો વૈ જગતી। તેનો હૈવાસ્મિંસ્ તદ્ અપ્ય્ એકશફાઃ પશવસ્ તિષ્ઠન્તે યત્ સર્વે જાગતા ભવન્તિ। સર્વે હિ જાગતાઃ પશવઃ

અથ પાર્થં દ્વિયભ્યાસં દ્વિતીયસ્યાહ્નો રૂપમ્। દ્વિતીયં હ્ય્ એતદ્ અહર્ આયતનેન। અથ ઋષભશ્ શાક્વરઃ। પશવો વૈ સિમાઃ, પશવો રેવતયઃ, પશવ ઋષભઃ। ઋષભમ્ એવૈતત્ પશુષ્વ્ અપિસૃજન્તિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। સ ઉ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દેવતાભ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ। તસ્માદ્ ઋષભ સ્કન્દન્ દ્વિપાદ્ ભવતિ। તા એતાશ્ ચતુરક્ષરા દેવતા ભવન્તિ। તસ્માદ્ દ્વિપાત્ સ્કન્દતિ। ચતુષ્પદઃ પ્રજનયતિ। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। સ ઉ પાંક્તઃ। પાંક્તે ઽહનિ ક્રિયતે રૂપસમૃદ્ધતાયૈ। ઇન્દુર્ વાજી પવતે ગોન્યોઘા ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ દાશસ્પત્યમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। આ તે અગ્ન ઇધીમહીત્ય્ આવતીર્ ભવન્તિ। અપચ્છિદ્યેવ વા એતદ્ યજ્ઞકાણ્ડં યદ્ ઉક્થાનિ। તદ્ યદ્ આવતીર્ ભવન્તિ યજ્ઞસ્યૈવ સલોમતાયૈ

તાસુ સંજયમ્। દેવાસુરા વા એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત। અસ્મિન્ ભુવને તે દેવા અકામયન્ત સમ્ ઇમાન્ લોકાન્ જયેમ જયેમાસુરાન્ સ્પર્ધાં ભ્રાતૃવ્યાન્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનેમાન્ લોકાન્ સમજયન્ન્, અજયન્ સ્પર્ધાં ભ્રાતૃવ્યાન્ અસુરાન્। તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ સમજયંસ્ તત્ સંજયસ્ય સંજયત્વમ્। સમ્ ઇમાન્ લોકાઞ્ જયતિ, જયતિ સ્પર્ધાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં, ય એવં વેદ। તદ્ ઉ પાંક્તં, પાંક્તે ઽહન્ ક્રિયતે - પાંક્તા વૈ પશવઃ પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે દ્વિહિંકારં વામદેવ્યમ્ ઇતિ। પશવો વૈ સિમાઃ, પશવો રેવતયઃ, પશવો દ્વિહિંકારં વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। અથો યદ્ એવૈતસ્મિન્ન્ અહન્ન્ ઊર્ધ્વં શક્વરીભ્યઃ ક્રૂરમ્ ઇવ ક્રિયતે તદ્ એવૈતાભ્યાં હિંકારાભ્યાં શમયન્તિ। અથ સૌમિત્રં ભ્રાતૃવ્યહા સેન્દ્રં સામ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ આસ્યેન્દ્રો હવં ગચ્છતિ ય એવં વેદ

ત્રયો બ્રહ્માપશ્યન્, નોધાસ્ તૃતીયં, સુમિત્રસ્ તૃતીયં, બૃહદુક્થસ્ તૃતીયમ્। તદ્ યત્ પ્રથમે ત્રિયહે નૌધસં ક્રિયતે, તેન પ્રથમસ્ ત્રિયહો બ્રહ્મણ્વાન્ ક્રિયતે। અથ યદ્ દ્વિતીયે ત્રિયહે સૌમિત્રં ક્રિયતે તેન દ્વિતીયસ્ ત્રિયહો બ્રહ્મણ્વાન્ ક્રિયતે। અથ યત્ તૃતીયે ત્રિયહ બાર્હદુક્થં ક્રિયતે તેનૈવ તૃતીયસ્ ત્રિયહો બ્રહ્મણ્વાન્ ક્રિયતે। એતૈર્ હ વૈ સામભિર્ એતે ત્રિયહા બ્રહ્મણ્વન્તઃ ક્રિયન્તે। તત્ પઞ્ચાક્ષરણિધનં ભવતિ પઞ્ચમસ્યાહ્નો રૂપં પઞ્ચરાત્રસ્ય સન્તત્યા અવ્યવચ્છેદાય। અસાવિ સોમ ઇન્દ્ર ત ઇત્ય્ અસાવીતિ સિમાનાં રૂપમ્

તાસુ મહાવૈશ્વામિત્રમ્। એતેન વૈ વિશ્વામિત્રો મહીમાનં ભૂમાનમ્ અભિપૂર્વં પશૂનામ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। મહિમાનમ્ એવ ભૂમાનમ્ અભિપૂર્વં પશૂનામ્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમ્ અજિઘાંસત્। સ વિશ્વામિત્રમ્ ઉપાધાવદ્ - ઋષ ઉપ ત્વા ધાવામ, ઇહ નો ઽધિબ્રૂહીતિ। સ એતદ્ વિશ્વામિત્રસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। સો ઽબ્રવીન્ મહદ્ વા ઇદં વિશ્વામિત્રસ્યાભૂદ્ ઇતિ। તદ્ એવ મહાવૈશ્વામિત્રસ્ય મહાવૈશ્વામિત્રત્વમ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા । હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। તત્ ત્રીળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવ એતદ્ અહર્ - અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। ભેષજં હ ખલુ વૈ તિસ્ર ઇળાઃ। એતદ્ ધ વૈ શિવં શાન્તં વાચો યત્ તિસ્ર ઇળાઃ। તદ્ યત્ ત્રીળં પઞ્ચમે ઽહનિ ભવતિ તેનૈવ ત્રિણવં ચ સ્તોમં શમયન્તિ। સિમાશ્ ચાદિત્યાદ્ ઋતવ ઉદક્રામન્। સો ઽકામયત ન મદ્ ઋતવ ઉત્ક્રામેયુર્ અભિ મા વર્તેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। હેહયા ઓ હા ઓ હા ઇતિ હયા હ વા અસ્યૈતે યથાશ્વા સ્યુર્ એવમ્। તતો વૈ તસ્માદ્ ઋતવો નોદક્રામન્। તત એનમ્ ઉપાવર્તન્ત। તં પ્રાવિશન્। તાન્ અભ્યારોહત્। સ એષ ઋતુષુ ચ સંવત્સરે ચૈતસ્યાં શ્રિયામ્ અધ્યૂઢસ્ તપતિ। યદ્ ઉ વિશ્વામિત્રો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ મહાવૈશ્વામિત્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

જ્યોતિર્ યજ્ઞસ્ય પવતે મધુ પ્રિયમ્ ઇતિ સિમાનાં રૂપમ્। સમાનં વૈ સિમાનાં ચ રેવતીનાં ચ રૂપમ્। સિમાભ્યો વા અધિ રેવતયો નિર્મિતાઃ। જ્યોતિર્ ઇત્ય્ આહ। જ્યોતિર્ એવૈતત્ પ્રજાસુ દધાતિ। જ્યોતિર્ ઇતિ ચ હ ખલુ વૈ પવત ઇતિ ચ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યો એતદ્ અહસ્ તાયતે। પિતા દેવાનાં જનિતા વિભૂવસુર્ ઇતિ પ્રજાપતિર્ વૈ પિતા દેવાનાં, સ જનિતા, સ વિભૂવસુઃ। પ્રાજાપત્યમ્ એતદ્ અહઃ। દધાતિ રત્નં સ્વધયોર્ અપીચ્યં મદિન્તમો મત્સર ઇન્દ્રિયો રસ ઇતિ। રસો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। યો વૈ પઞ્ચમાદ્ અહ્નો રસો ઽત્યનેદત્ તદ્ એતદ્ અહર્ અભવત્। સ એષ રસ એવ। અભિક્રન્દન્ કલશં વાજ્ય્ અર્ષતીત્ય્ ઋષભં એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને રેવતીષ્વ્ અપિસૃજન્તિ પ્રજનનાય। પતિર્ દિવશ્ શતધારો વિચક્ષણ ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તજ્ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ। હરિર્ મિત્રસ્ય સદનેષુ સીદતિ મર્મૃજાનો ઽવિભિસ્ સિન્ધુભિર્ વૃષેતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
અગ્રે સિન્ધૂનાં પવમાનો અર્ષસ્ય્ અગ્રે વાચો અગ્રિયો ગોષુ ગચ્છસિ।
અગ્રે વાજસ્ય ભજસે મહદ્ ધનં સ્વાયુધસ્ સોતૃભિસ્ સોમ સૂયસે॥
ઇત્ય્ અગ્રમ્ અગ્રમ્ ઇતિ ભવતિ। અગ્રં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ બાર્હતમ્। અગ્રં ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમાનામ્। તમ્ એવૈતદ્ રેવતયો ઽનુ

તા એતા ભવન્તિ જગત્યો જગદ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। અસૃક્ષત પ્ર વાજિન ઇત્ય્ અનુરૂપો ભવતિ ભૂતાનુવાદિનીઃ। ષડહમ્ એવૈતદ્ એતાસ્ સૃષ્ટમ્ અનુવદન્તિ। તદ્ આહુર્ અહ્ન એવ રૂપં સ્તોત્રિયે઩આરભન્તે ઽનુરૂપેણ સામ્ન ઇતિ। સ્તોત્રિયાનુરૂપૌ ભવતઃ। પ્રાણો વૈ સ્તોત્રિયો ઽપાનો ઽનુરૂપઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃધ્ય પ્રયન્તિ।
ગવ્યા સોમાસો અશ્વયા।
શુક્રાસો વીરયાશવઃ॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
શુમ્ભમાના ઋતાયુભિર્ મૃજ્યમાના ગભસ્ત્યોઃ।
પવન્તે વારે અવ્યયે॥
ઇતિ રૂતિ રેવતીનાં રૂપમ્। તે વિશ્વા દાશુષે વસ્વ્ ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
સોમ દિવ્યાનિ પાર્થિવા।
પવન્તામ્ આન્તરિક્ષ્યા॥
ઇતીમાન્ લોકાન્ સમારભતે। ઇમે વૈ લોકાઃ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યમ્ એતદ્ અહઃ। ષષ્ઠાયતનો વૈ પ્રજાપતિર્ દેવતાનામ્

પવસ્વ દેવવીર્ અતીતિ દશર્ચસ્ય પ્રભૃતિર્ ભવત્ય્ અતિ પ્રાદેતિ વા આહુર્ ઉપસ્થિતમ્। ઉપસ્થિતમ્ ઇવૈતદ્ અહઃ।
પવિત્રં સોમ રંહ્યા।
ઇન્દ્રમ્ ઇન્દો વૃષા વિશ॥
ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। આ વચ્યસ્વ મહિ પ્સર ઇતિ આવતીર્ ભવન્ત્ય્ અનતિપાદાયૈવ। અન્તમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ ગચ્છન્તિ। ષડહાન્ નેત્ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યામહા ઇતિ। અધુક્ષત પ્રિયં મધ્વ્ ઇતિ યદ્ વૈ મહાનામ્નીનાં દુગ્ધં પયસ્ તા રેવતયો ઽભવન્। મહાનામ્નીનાં વા એતદ્ દુગ્ધં પયો યદ્ રેવતયઃ। મહાન્તં ત્વા મહીર્ અન્વ્ ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશો વૈ સ્તોમો મહાન્। તમ્ એવૈતદ્ રેવતયઃ।
આપો અર્ષન્તિ સિન્ધવઃ।
યદ્ ગોભિર્ વાસયિષ્યસે॥
સમુદ્રો અપ્સુ મામૃજે વિષ્ટમ્ભો વરુણો દિવઃ।
સોમઃ પવિત્રે અસ્મયુઃ॥
ઇત્ય્ અપ્સુમતીર્ ભવન્તિ। આપો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અચિક્રદદ્ વૃષા હરિર્ ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ હ્ય્ એતદ્ અહઃ। મહાન્ મિત્રો ન દર્શત ઇતિ મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યત્ ત્રયસ્ત્રિંશમ્।
ગિરસ્ ત ઇન્દ્ર ઓજસા મર્મૃજ્યન્તે અપસ્યુવઃ।
યાભિર્ મદાય શુમ્ભસે॥
તં ત્વા મદાય ઘૃષ્વય ઉ લોકકૃત્નુમ્ ઈમહે।
તવ પ્રશસ્તયે મહે॥
ગોપા ઇન્દો નૃષા અસ્ય્ અશ્વસા વાજસા ઉત।
આત્મા યજ્ઞસ્ય પૂર્વ્યઃ॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
અસ્મભ્યમ્ ઇન્દવ્ ઇન્દ્રિયં મધોઃ પવસ્વ ધારયા।
પર્જન્યો વૃષ્ટિમં ઇવ॥
ઇતિ દશર્ચં ભવતિ - દશાક્ષરા વિરાડ્, અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ

સના ચ સોમ જેષિ ચેત્ય્ ઉત્તરં દશર્ચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતેન વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુન્ધતે। ઋષયો વા એતદ્ ઋદ્ધિકામા ઉપોત્થાનં પ્રિયં વાચો ઽપશ્યન્ન્ અથા નો વસ્યસસ્ કૃધ્ય્, અથા નો વસ્યસસ્ કૃધીતિ। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સર્વ એવાર્ધ્નુવન્। સર્વે હૈવર્ધ્નુવન્તિ ય એવં વિદ્વાંસ એતેન દશર્ચેન સ્તુવતે। ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદકં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહઃ। તસ્યાનતિનેદાય। સ યથાપાં વાર્ત્રં દિહ્યાત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ રસસ્યાનતિનેદાય। ચતુરૃચો ભવતિ ચતુષ્પદાં પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પરોક્ષં દ્વિપદા ભવન્તિ, દ્વિપદાં પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। વિ નારાશંસમ્ ઇવ ભવત્ય્ ઉભયોઃ કામયોર્ ઉપાપ્ત્યૈ। યચ્ ચ દિવ્યો યચ્ ચ માનુષ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહઃ। તસ્યાનતિનેદાય

અથ હ વૈ તરન્તપુરુમીઢૌ વૈતદશ્વી ધ્વસ્રયોઃ પુરુષન્ત્યોર્ બહુ પ્રતિગૃહ્ય ગરગિરાવ્ ઇવ મેનાતે। તૌ હ સ્માંગુલ્યા સાતં પ્રતિમમૃશાતે। તાવ્ અકામયેતામ્ અસાતં નાવ્ ઇદં સાતં સ્યાદ્ આત્તમ્ ઇવૈવ ન પ્રતિગૃહીતમ્ ઇતિ। તાવ્ એતચ્ ચતુરૃચમ્ અપશ્યતાં, તેન પ્રત્યૈતામ્। તતો વૈ તયોર્ અસાતં સાતમ્ અભવદ્ આત્તમ્ ઇવૈવ ન પ્રતિગૃહીતમ્। સ યઃ પ્રતિગૃહ્ય કામયેતાસાતમ્ મ ઇદં સાતં સ્યાદ્ આત્તમ્ ઇવૈવ ન પ્રતિગૃહીતમ્ ઇતિ સ હૈતેન ચતુરૃચેન પ્રતીયાત્। અસાતં હૈવાસ્ય સાતં ભવત્ય્ આત્તમ્ એવૈવ ન પ્રતિગૃહીતમ્। એતે સોમા અસૃક્ષતેત્ય્ એતા અન્ત્યા ભવન્તિ ભૂતાનુવાદિનીર્ ઉ એવ। ષડહમ્ એવૈતદ્ એતાસ્ સૃષ્ટમ્ અનુવદન્તિ।
અભિ ગવ્યાનિ વીતયે નૃમ્ણા પુનાનો અર્ષસિ।
સનદ્વાજઃ પરિ સ્રવ॥
ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
ઉત નો ગોમતીર્ ઇષો વિશ્વા અર્ષ પરિષ્ટુભઃ। ગૃણાનો જમદગ્નિના॥
ઇતિ પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમો ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

તદ્ આહુર્ - મિથુનાનિ પઞ્ચાહાન્ય્, અમિથુનં ષષ્ઠમ્ અહઃ। તદ્ યદ્ ઇમં સ્તોમમ્ અર્હતે જાતવેદસ ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ, તેનૈવ મિથુનં ષષ્ઠમ્ અહઃ ક્રિયતે। રથમ્ ઇવ સં મહેમા મનીષયેત્ય્ એતેન મિથુનં ક્રિયતે। હોતા વૈ પૂર્વેષ્વ અહસ્સુ યજમાનાયાશિષમ્ આશાસ્ત ઉદ્ગાતૈતસ્મિન્। યો વૈ સામ્નાશિષમ્ આશાસ્તે મીયત ઇવ વૈ તસ્ય। તદ્ યદ્ અગ્ને સખ્યે મા રિષામા વયં તવ, અગ્ને સખ્યે મા રિષામા વયં તવેતિ ભવતિ, ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તથા હાસ્ય ન મીયતે। ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહસ્ તસ્યાનતિનેદાય। સ યથાપાં વાર્ત્રં દિહ્યાત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ રસસ્યાનતિનેદાય

પ્રતિ વાં સૂર ઉદિત ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ। પ્રતિ હ્ય્ એતર્હિ સ્તોમાશ્ છન્દો હ્ય્ ઋતવો ગ્રહા આવર્તન્તે। અથો યત્ પ્રતિ વામ્ ઇતિ ભવતિ તસ્માદ્ ઉ હેદં યથર્ત્વન્નાદ્યં પ્રતિધીયત ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કાણ્ય્ અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ। અથૈતદ્ અનુપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કમ્। પ્રાણાપાનૌ વૈ મૈત્રાવરુણૌ। યદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધ્યુઃ પ્રાણાપાનાવ્ અપિહન્યુઃ। તદ્ યદ્ અનુપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવોત્સૃષ્ટ્યૈ। ભિન્ધિ વિશ્વા અપ દ્વિષ ઇત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। પરિ બાધો જહી મૃધ ઇતિ ઘ્નદ્વત્। એતદ્ વૈ યજમાનસ્ય સ્વં સ્તોત્રં યદ્ બ્રહ્મણઃ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનસ્ય સર્વં પાપ્માનં ઘ્નન્તિ।
વસુ સ્પાહં તદ્ આઆ ભર॥
યસ્ય તે વિશ્વમ્ આનુષગ્ ભૂરેર્ દત્તસ્ય વેદતિ।
વસુ સ્પાર્હં તદ્ આ ભર॥
યદ્ વીળાવ્ ઇન્દ્ર યત્ સ્થિરે યત્ પર્શાને પરાભૃતમ્।
વસુ સ્પાર્હં તદ્ આ ભર॥
ઇતિ। પશવો વૈ વસુ સ્પાર્હમ્। અન્નમ્ ઉ વૈ પશવઃ। એતાન્ તદ્ ઉદ્ગાતા યજમાનાયાશિષમ્ આશાસ્ત, ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહસ્ તસ્યાનતિનેદાય

યજ્ઞસ્ય હિ સ્થ ઋત્વિજા ઇત્ય્ ઐન્દ્રાગ્નં ભવતિ। અત્રેન્દ્રાગ્ની આર્ત્વિજ્યાય વૃણીતે, ઽત્રેન્દ્રાગ્નિભ્યાં યજ્ઞં સંપ્રદાય નિર્મુચ્યતે। તસ્ય ન મીયતે યથા પુરમ્ એવ ભવતીન્દ્રાગ્ની એવાતઃ પરાચીનમ્ આર્ત્વિજ્યં કુરુતઃ।
ઇદં વાં મદિરં મધ્વ્ અધુક્ષન્ન્ અદ્રિભિર્ નરઃ।
ઇન્દ્રાગ્ની તસ્ય બોધતમ્॥
ઇતિ શક્વરીણાં ચ રેવતીનાં ચ રૂપમ્।
તોશાસા રથયાવાના વૃત્રહણાપરિજિતા।
ઇન્દ્રાગ્ની તસ્ય બોધતમ્॥
ઇતિ વાર્ત્રઘ્નં ભવત્ય્ અન્તતો વિજિત્યૈ। એતેન વૈ ષડહેન દેવા અગ્રે વ્યજયન્ત। તદ્ યદ્ એતદ્ વાર્ત્રઘ્નમ્ અન્તત આજ્યં ક્રિયતે, વિજિત્યા એવ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ વધાય। વિજયતે હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહસ્, તસ્યાનતિનેદાય। સ યથાપાં વાર્ત્રં દિહ્યાત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ રસસ્યાનતિનેદાય। ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમો ભવતિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ એવૈતદ્ દેવતાસુ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

ઇન્દ્રાયેન્દો મરુત્વત ઇતિ માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્ર્યો ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। તં ત્વા વિપ્રા વચોવિદઃ પરિષ્ કૃણ્વન્તિ ધર્ણસિમ્ ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। રસં તે મિત્રો અર્યમેતિ રસો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। યો વૈ પઞ્ચમાદ્ અહ્નો રસો ઽત્યનેદત્ તદ્ એતદ્ અહર્ અભવત્। સ એષ રસ એવ।
પિબન્તુ વરુણઃ કવે।
પવમાનસ્ય મરુતઃ॥
ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ રેવતયઃ। પશવો વૈ સિમાઃ। પશવો રેવતયઃ। પશવ એતદ્ અહઃ। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। શક્વર્યો વા ઇદં તેજસા પ્રાતપન્। તેજસા નાભિમૃશ્યા આસન્। તાસાં દેવાઃ પ્રદાહાદ્ અબિભયુઃ। તે ઽબ્રુવન્ સર્વં વા ઇદમ્ ઇમાઃ પ્રધક્ષ્યન્તિ। એતેદમ્ આસાં શમયામેતિ। તાસાં દ્વે એકસ્યૈ પદે નિરમિમતૈકમ્ એકસ્યૈ। યસ્યૈ દ્વે નિરમિમત તદ્ એતાં દ્વિપદાં પ્રત્યુપાદધુર્, યસ્યા એકં તદ્ એકપદામ્। સૈવૈષા ત્રિપદા ગાયત્ર્ય્ અભવત્। સમાનં વા એતચ્ છન્દઃ। તદ્ દ્વેધા વ્યૌહન્ ભૂમ્ને ચ શાન્ત્યૈ ચ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ

પઞ્ચમાદ્ વૈ દેવા અહ્નષ્ ષષ્ઠમ્ અહર્ નિરમિમત। તસ્મા આયતનમ્ ઐચ્છન્। તસ્મૈ રેવતીર્ એવાયતનમ્ અવિન્દન્। આયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। પશવો વૈ રેવતયઃ। આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ રેવતીર્ મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ પયઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। રેતો વૈ રેવતયઃ। આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ રેવતીર્ મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। રેતો વૈ રેવતયઃ। રેત ઉ રૈવતં સામ। વજ્રા હ ખલુ વા એતે યદ્ રૈવતસ્ય સામ્નો નિધનાનિ। તદ્ યદ્ રેવતીષુ રૈવતં પૃષ્ઠં કુર્યુર્ વજ્રેણ રેતો વીયુસ્ તા યત્ પુરસ્તાત્ પવમાને કુર્વન્તિ, વજ્રેણ નેદ્ રેતો વ્યયામેતિ

પયો વૈ રેવતયઃ। પશવઃ પઞ્ચમમ્ અહઃ। તા યદ્ અન્તર્હિતા અન્યેન સામ્ના સ્યુર્ અન્તર્હિતં પયઃ પશુભ્ય સ્યાત્। તા યદ્ અનન્તર્હિતા ભવન્તિ તેન પયઃ પશુભ્યો ઽનન્તર્હિતં ભવતિ। તદ્ આહુર્ જામીવ વા એતત્ ક્રિયતે યદ્ એતા ઇળાભિર્ ઇળા ઉપયન્તિ। ઇષોવૃધીયેનૈવારભ્યમ્ અજામિતાયા ઇતિ। અન્તર્હિતં હ તુ તથા પયઃ પશુભ્ય સ્યાત્। વજ્રેણ રેતો વીયૂ રેવતીભિર્ એવારભ્યં વજ્રેણ નેદ્ રેતો વ્યયામેતિ। અથો હ ન તથા પયઃ પશુભ્યો ઽન્તર્હિતં ભવતિ। ઋગ્ વા અયં લોકસ્ સામાસૌ। દેવક્ષેત્રં વા અસૌ લોકઃ પવમાનઃ। તા યદ્ દ્વેધા વ્યૂહન્તિ તેનૈવાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં લોકાભ્યાં ન યન્તિ। આપો વૈ રેવતયઃ। આપ ઉ રૈવતં સામ। તદ્ યદ્ રેવતીષુ રૈવતં પૃષ્ઠં કુર્યુર્ અગાધે મજ્જેયુર્ ન પ્રતિતિષ્ઠેયુઃ। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। જીર્યન્તીવ વા એતત્ પૃષ્ઠાનિ યદા ષષ્ઠમ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। ન વૈ જીર્ણે રેતઃ પરિશિષ્યતે। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવત્ય્ ઉત્તરેષામ્ એવ યજ્ઞક્રતૂનાં પ્રજાત્યૈ

વત્સૈઃ પશૂન્ સંવાશયન્તિ। યદા વૈ પશવો વત્સૈસ્ સંવાશન્તે, ઽથ કામાન્ દુહ્રે। કામદુઘા અસ્મૈ રેવતયો ભવન્તિ। પવમાને સંવાશયેદ્ યઃ કામયેતામુષ્મિન્ મે લોકે કામદુઘા સ્યુર્ ઇતિ। અમુષ્મિન્ હૈવાસ્ય લોકે કામદુઘા ભવન્તિ। અભ્યાવર્તિષુ સંવાશયેદ્ યઃ કામયેતાસ્મિન્ મે લોકે કામદુઘા સ્યુર્ ઇતિ। અસ્મિન્ હૈવાસ્ય લોકે કામદુઘા ભવન્તિ। ઉભયત્ર સંવાશયેદ્ યઃ કામયેતોભયોર્ મે લોકયોઃ કામદુઘા સ્યુર્ ઇતિ। ઉભયોર્ હૈવાસ્ય લોકયોઃ કામદુઘા ભવન્તિ। તદ્ આહુર્ ઇતો વત્સા સ્યુર્, ઇતો માતરઃ। ઉદીચીર્ વા આપ સ્યન્દન્તે। આપો વા એતે યત્ પશવ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ - ઇત એવ વત્સા સ્યુર્, ઇતો માતરઃ। યદા વૈ પિતા પુત્રં નિરવસાયયત્ય્, ઉત્તરતો વાવ સ તં નિરવસાયયતિ। તસ્માદ્ ઉત્તરતો વત્સા સ્યુર્, દક્ષિણતો માતરઃ। દેવાસુરાઃ પશુષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા વત્સૈર્ ઉત્તરતો ઽતિષ્ઠન્ન્, અથાસુરા માતૃભિર્ દક્ષિણતઃ। તા માતરો નિર્દીર્ય વત્સાન્ અભિપલાયન્ત। અધારયન્ દેવા વત્સાન્। તાસ્ સમાક્રમ્યાસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તાભિર્ ઉદઞ્ચઃ પ્રાદ્રવન્। વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય પશૂન્ ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉત્તરત એવ વત્સા સ્યુર્, દક્ષિણતો માતર ઇતિ

અથ વાજદાવર્યઃ। અન્નં વૈ વાજો, ઽન્નં દાવર્યઃ। એતા અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અનશના અસૃજત। તા પ્રજાપતિમ્ એવોપાધાવન્। તાભ્ય એતેનૈવ સામ્નાન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। તા અબ્રુવન્ - વાજં વૈ નો ઽન્નાદ્યં પ્રાદાદ્ ઇતિ। તદ્ એવ વાજદાવરીણાં વાજદાવરીત્વમ્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। અથ સૌપર્ણં યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભઃ। યજ્ઞો વૈ દેવેભ્ય ઉદક્રામત્। સ સુપર્ણો ભૂતઃ પર્યપ્લવત। તે દેવા અકામયન્તા યજ્ઞં રભેમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેન યજ્ઞમ્ આરભન્ત। ઉત્ક્રાન્ત ઇવૈતર્હિ યજ્ઞો ભવતિ ષષ્ઠે ઽહન્। તદ્ યદ્ અત્ર સૌપર્ણં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભાય। યદ્ વ્ એવૈનમ્ એતેન સુપર્ણં ભૂતં પરિપ્લવમાનમ્ આરભન્તે, તસ્માત્ સૌપર્ણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ક્રૌઞ્ચમ્ ઇતિ। ક્રુંઙ્ આઙ્ગિરસ ઈષ્યમ્ ઇવાહર્ અવિન્દત્। ઈષ્યમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ ષષ્ઠમ્। તસ્માત્ ષષ્ઠે ઽહન્ ક્રિયતે। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

અથેષોવૃધીયં બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। ઇષો વૈ ષષ્ઠમ્ અહર્, વૃધે સપ્તમમ્। ષષ્ઠાદ્ વા અહ્નસ્ સપ્તમમ્ અહઃ પ્રજાતમ્। તદ્ યદ્ ઇષ ઇતિ ષષ્ઠાદ્ એવૈતદ્ અહ્નસ્ સપ્તમમ્ અહઃ પ્રજનયન્તિ। યદ્ વૃધ ઇત્ય્ અવર્ધન્ત ઇવ હ્ય્ એતર્હિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અનશના - અનશના અસૃજત। તા અશનાયન્તીર્ અન્યાન્યામ્ આદન્। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત - કથં નુ મ ઇમાઃ પ્રજા નાશનાયેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈના ઇષોવૃધીય ઇત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। તા અસ્યેષા સમક્તા અવર્ધન્ત। તદ્ એવેષોવૃધીયસ્યેષોવૃધીયત્વમ્। ઇષા હૈવાસ્ય સમક્તા ભાર્યા વર્ધન્તે ય એવં વેદ। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવ એતદ્ અહઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

મૃજ્યમાનસ્ સુહસ્ત્યા સમુદ્રે વાચમ્ ઇન્વસિ। રયિમ્ ઇતિ (સામ ૧૦૭૯) રુ ઇતિ રેવતીનાં રૂપમ્
પિશઙ્ગં બહુલં પુરુસ્પૃહં પવમાનાભ્ય્ અર્ષસિ॥
પુનાનો વારે પવમાનો અવ્યયે વૃષો અચિક્રદદ્ વને।
ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। દેવાનાં સોમ પવમાન નિષ્કૃતં ગોભિર્ અઞ્જાનો અર્ષસીતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ સૌષાવમ્ અભ્યાસવત્ સિમાનાં રૂપમ્। અભ્યાસો વૈ સિમાનાં રેવતયઃ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વસિષ્ઠસ્ય પિપ્પલીતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। સો ઽબ્રવીત્ - પિપ્પલિ વા ઇદમ્ આસ યેન પ્રાજનિષીતિ। તત્ પિપ્પલીનાં પિપ્પલિત્વમ્। પિપ્પલિનં હ વૈ નામૈતત્ પિપ્પલીત્ય્ આખ્યાયતે તત્। પ્રજા વૈ પિપ્પલં, પશવઃ પિપ્પલં, સ્વર્ગો લોકઃ પિપ્પલમ્। તદ્ યત્ પિપ્પલિ ભવત્ય્ એતસ્યૈવ સર્વસ્યાવરુદ્ધ્યા। એતસ્યોપાપ્ત્યૈ। યદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં, બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્ય પિપ્પલીત્ય્ આખ્યાયતે

અથૌક્ષ્ણોરન્ધ્રમ્। ઉક્ષ્ણો વૈ રન્ધ્રઃ કાવ્યો ઽકામયતાદ્ભિઃ પ્રતીપં સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહેયમ્ અપ્સુ મે વર્ત્માનિ પશ્યેયં નિયાનમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽદ્ભિઃ પ્રતીપં સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહદ્, અપ્સુ સ્વવર્ત્માન્ય્ અપશ્યન્ નિયાનમ્। સ હ વાવ રૌમણ્વતઃ। સ એવોશના કાવ્યઃ। સ હ સ યમુનયૈવ પ્રતીપં સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહત્ । તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અદ્ભિઃ પ્રતીપં સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉક્ષ્ણો રન્ધ્રઃ કાવ્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઔક્ષ્ણોરન્ધ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથો આપોનિયાનમ્ ઇતિ, યદ્ અસ્યાપ્સુ નિયાનમ્ અપશ્યત્

અથ વાજજિત્। અન્નં વૈ વાજઃ। યદા વૈ ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો ઽન્નસ્ય સુહિતો ભવતિ, અથ સ વાજી ભવતિ। દેવાસુરા અન્નાદ્યે અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત વૃઞ્જીમહ્ય્ અન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તે વાજિજિગીવેત્ય્ એવાન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તદ્ એવ વાજિજિતો વાજજિત્ત્વમ્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે, વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્યાન્નાદ્યં ય એવં વેદ। તત્ પઞ્ચાક્ષરણિધનં ભવતિ। પાંક્તો વૈ યજ્ઞઃ। અતીવ વા એતે યજ્ઞસ્ય માત્રાં ક્રામન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તદ્ યત્ પઞ્ચાક્ષરણિધનં ભવતિ - પાંક્તો યજ્ઞો - યાવતી યજ્ઞસ્ય માત્રા તાં નેદ્ અતિક્રામામેતિ

અથ વરુણસામ। વરુણો વૈ રાજા સધમાદમ્ અવાન્યાભિર્ દેવતાભિર્ આસીત્। સો ઽકામયત સર્વેષાં દેવાનાં રાજ્યાય સૂયેયેતિ। સ પ્રજાપતૌ શતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમ્ અવસત્। તસ્મા એતત્ સામાબ્રવીદ્ - એતદ્ વૈ મે રાજ્યં રૂપમ્। ગચ્છ। રાજાનં ત્વા દેવાઃ કરિષ્યન્ત ઇતિ। સ દેવાન્ અભ્યૈત્। તમ્ આયન્તં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ પ્રત્યવારોહન્। તાન્ અબ્રવીન્ - મા મા પ્રત્યવરુક્ષત। ભ્રાતરો વૈ મમ યૂયં સ્થ। યાદૃશા વૈ યૂયં સ્થ, તાદૃઙ્ અહમ્ અસ્મીતિ। નેત્ય્ અબ્રુવન્। યદ્ વૈ નઃ પિતુઃ પ્રજાપતે રૂપં તદ્ ઇદં ત્વયિ પશ્યામ ઇતિ। તં પ્રત્ય્ એવાવારોહન્। તસ્મા એતાં રાજાસન્દીં ત્યદધુઃ(ન્યદધુઃ?)। તસ્યામ્ એનમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ત - વસવો રાજ્યાય રુદ્રા વૈરાજ્યાયાદિત્યા સ્વારાજ્યાય વિશ્વેદેવાસ્ સામ્રાજ્યાય મરુતસ્ સાર્વવશ્યાય સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચ પારમેષ્ઠ્યાય। તદ્ એતચ્ છ્રીસવસ્સામ। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વરુણો રાજાપશ્યત્, તસ્માદ્ વરુણસામેત્ય્ આખ્યાયતે

અથ ગોષ્ઠઃ શક્વરીણાં ચ વા એષ રેવતીનાં ચ ગોષ્ઠઃ। પશૂનાં ધૃત્યૈ ગોષ્ઠઃ। ધ્રિયન્તે ઽસ્મિન્ પશવઃ। પશૂમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। તાન્ પ્રથમેનાહ્નાવિવારયિષત। તાન્ નાવારયત। તાન્ દ્વિતીયેન નાવારયત। તાંસ્ તૃતીયેન નાવારયત। તાંશ્ ચતુર્થેન નાવારયત। તાન્ પઞ્ચમેન નૈવાવારયત। તાન્ ષષ્ઠે ઽહન્ન્ એતેનૈવ સામ્નાવારયત। સો ઽબ્રવીદ્ ગોષ્ઠો વાવ મ ઇદં પશૂનાં સામાભૂદ્ ઇતિ। તદ્ એવ ગોષ્ઠસ્ય ગોષ્ઠત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ ગોષ્ઠઃ। ધ્રિયન્તે ઽસ્મિન્ પશવઃ। પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ નિષિદ્ધમ્ ઇવ ભવતીહા ઇળા ઇહા ઇળા ઇતિ। એતદ્ ધ વા એનાંસ્ તદ્ એતેન પુરસ્તાદ્ વારયાંચક્રે। એતમ્ ઉ ત્યં દશ ક્ષિપો મૃજન્તિ સિન્ધુમાતરમ્ ઇતિ યદ્ વૈ સિન્ધુમત્ સમુદ્રવત્ તદ્ એતસ્યાહ્નો રૂપમ્। આપોભાજનમ્ એતદ્ અહઃ। તદા આહુર્ યન્તિ એતે ત્રિષ્ટુભઃ પવનાનાન્તાદ્ યે ગાયત્રીષ્વ્ અન્ત્યં કુર્વન્તીતિ। તાસ્ સૂર્યવતીર્ ભવન્તિ। અથો ઐન્દ્રીઃ। તેન ત્રિષ્ટુભઃ પવમાનાન્તાન્ ન યન્તિ। તાસ્વ્ ઇહવદ્ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ સિમાઃ। પશવો રૈવતમ્। પશવ ઇહવદ્ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત ઇવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। તદ્ ઉ નિષિદ્ધમ્ ઇવૈવ ભવત્ય્ - એતમ્ ઉ ત્યં દશ ક્ષિપ ઇહા મૃજન્તિ સિન્ધુમાતરમ્ ઇહેતિ એતદ્ ધ વા એનાંસ્ તદ્ અપ્ય્ એતેનૈવ પુરસ્તાદ્ વારયાંચક્રે

રેવતીર્ નસ્ સધમાદ ઇતિ રેવતયો ભવન્તિ। સમાદ્ એવૈતત્ સમમ્ ઉપયન્તિ। ગાયત્ર્યો મધ્યન્દિનસ્યાન્ત્યા ભવન્તિ। ગાયત્ર્ય એતાઃ। સ યથા સમાત્ સમં સંક્રામેત્ તાદૃક્ તત્। યાતયામાનિ વા એતર્હ્ય્ અન્યાનિ છન્દાંસિ, ગાયત્ર્ય્ એવાયાતયામ્ની। યાતયામભિ સ્તોત્રૈર્ યાતયામભિશ્ શસ્ત્રૈર્ વષટ્કારો યાતયામ। ઋતુમન્તિ પઞ્ચાહાન્ય્ અનૃતુ ષષ્ઠમ્। તદ્ યદ્ ધોત્રા ઋતુયાજાન્ નાના વષટ્કુર્વન્તિ તેનૈવ ષષ્ઠમ્ અહર્ ઋતુમત્ ક્રિયતે। તાસુ વારવન્તીયમ્। એતદ્ ધ વૈ રેવદ્ રૈવત્યં યદ્ રેવતીષુ વારવન્તીયમ્। રેવાન્ ભવત્ય્ આસ્ય રેવાન્ રૈવત્યો જાયતે ય એવં વિદ્વાન્ રેવતીષુ વારવન્તીયેન સ્તુતે। એતદ્ વૈ બૃહદ્ રૈવત્યમ્ યદ્ રેવતીષુ વારયન્તીયમ્। બાર્હતં ષષ્ઠમ્ અહઃ। તેનૈવ ષષ્ઠમ્ અહર્ બાર્હતં ક્રિયતે। અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ। ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ। સંવત્સર ઋતવઃ। સંવત્સરો ઽગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। સો ઽશાન્ત ઈશ્વરઃ પ્રદગ્ધોઃ। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવત્ય્ અગ્નેર્ એવ વૈશ્વાનરસ્ય શાન્ત્યા અપ્રદાહાય

પ્રજાપતિર્ વા એતં યજ્ઞમ્ અસૃજત યત્ પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્। સ સૃષ્ટઃ પ્રાદ્રવત્। તં રથન્તરેણાવિવારયિષત। તં નાવારયત। તં બૃહતા નાવારયત। તં વૈરૂપેણ નાવારયત। તં વૈરાજેન નાવારયત। તં મહાનામ્નીભિર્ નાવારયત। તં રેવતીભિર્ નૈવવારયત। તં વારવન્તીયેનૈવાવારયત। યદ્ અવારયત તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવ વારણાયૈ। પ્રજાપતિર્ વા એતં યજ્ઞમ્ અસૃજત યત્ પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્। તસ્મૈ પ્રતિષ્ઠામ્ ઐચ્છત્। તસ્મા અપ એવાવિન્દત્। તાસુ રથન્તરેણ પ્રતિષ્ઠામ્ ઐચ્છત્। સ નાવિન્દત્। તાસુ બૃહતા નાવિન્દત્। તાસુ વૈરૂપેણ નાવિન્દત્। તાસુ વૈરાજેન નાવિન્દત્। તાસુ મહાનામ્નીભિર્ નાવિન્દત્। તાસુ રેવતીભિર્ નૈવાવિન્દત્। તાસુ વારવન્તીયેનૈવાવિન્દત્। યદ્ અવિન્દત્ તદ્ વ્ એવ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠાયૈ। ઇયં વૈ વારવન્તીયમ્, ઇયં પ્રતિષ્ઠા। અસ્યામ્ એવૈતદ્ યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યદ્ વારવન્તીયમ્। આપ ઉ રેવતયઃ। તદ્ યદ્ રેવતીષુ વારવન્તીયં ભવતિ, તસ્માદ્ આપો ઽગ્નિયોનયઃ। જીર્યન્તીવ વા એતત્ પૃષ્ઠાનિ યદા ષષ્ઠમ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। ન વૈ જીર્ણે રેતઃ પરિશિષ્યતે। તદ્ યદ્ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવત્ય્ ઉત્તરેષામ્ એવ યજ્ઞક્રતૂનાં પ્રજાત્યૈ

તદ્ ઉ હોવાચાભિપ્રતારણો જીર્ણશ્ શયાનઃ। પુત્રા હાસ્ય દાયં વિભેજિરે। સ હ ઘોષ આસ। કો ઘોષ ઇતિ। તસ્મૈ હોચુઃ - પુત્રાસ્ તે ભગવો દાયં વિભજન્ત ઇતિ। સ હોવાચ - સુશ્રવા વા અહં તત્ પૃષ્ઠાનાં બ્રાહ્મણે જીવતો ઽસ્ય પુત્રા દાયમ્ ઉપયન્તીતિ। સુશ્રવા વા અહં તદ્ ઇતિ। તદ્ એતદ્ યથા જીવતો દાયમ્ ઉપેયાદ્ એવં તદ્ યદ્ રૈવતે ઽહનિ સતિ વારવન્તીયં પૃષ્ઠં ભવતિ। અથેતરત્ પવમાને કુર્વન્તિ। અથ હ ગૈરેય આષાઢિર્ અષાઢં ભાલ્લવેયં પપ્રચ્છ યદ્ ઇમાનિ યદ્ બહૂનિ સામાનિ કથં ષષ્ઠાયાહ્ને ન પ્રાભવન્ન્ ઇતિ। સ હોવાચ - ત્વત્વાદૃશાષ્ ષડ્ રાજાનઃ પઞ્ચાલેષુ વેદ્યા ઇતિ। સ હોવાચૈવં ન્યૂનં ત્વં વેત્થાન્યથા વયમ્ અતો વિદ્મેતિ। સ યદ્ એવૈતદ્ અપૃષ્ઠં પૃષ્ઠં વારવન્તીયં ક્રિયતે તેનૈવૈતદ્ અહર્ અપ્રભૂતમ્। અથ હ નૈતત્નવ આરુણિં પપ્રચ્છારુણ આરુણે કસ્માદ્ અરેતોધાસ્ સત્યો મહાનામ્નયઃ પ્રજનયન્તિ। કસ્માદ્ ઉ રેતોધાસ્ સત્યો રેવતયો ન પ્રજનયન્તીતિ। યદ્ર ઇતિ રેત એવ પ્રથમેનાભિવ્યાહરતીતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યુવાચ। તેન હૈનં જિગાય। સ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યદ્ - રેતો વૈ રેવતયો રેત ઉ રૈવતં સામ। ન વૈ રેતસો રેતો ઽસ્તિ। પુત્ર એવૈતર્હિ રેતો ઽન્તમ્ એતત્ પૃષ્ઠાનિ ગચ્છન્તિ। યદા ષષ્ઠમ્ અહર્ આગચ્છન્તિ નાતઃ પરાઞ્ચિ પ્રજાયન્તે। તસ્માદ્ અરેતોધાસ્ સત્યો મહાનામ્નયઃ પ્રજનયન્તિ। તસ્માદ્ ઉ રેતોધાસ્ સત્યો રેવતયો ન પ્રજનયન્તીતિ। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। સુરૂપકૃત્નુમ્ ઊતય ઇત્ય્ અભ્યારમ્ભેણ ષટ્પદાષ્ ષષ્ઠે ઽહન્ ભવન્તિ। તેનૈવ ષડહાનિ કલ્પન્તે

તાસ્વ્ ઋષભો રૈવતઃ। પશવો વૈ સિમાઃ, પશવો રેવતયઃ, પશવ ઋષભઃ। ઋષભમ્ એવૈતત્ પશુષ્વ્ અપિસૃજન્તિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। તસ્ય પૂર્વાર્ધં ચ જઘનાર્ધં ચ ભૂયિષ્ઠં ભાજયન્તિ। તસ્માત્ પશવઃ પૂર્વાર્ધેન ચ જઘનાર્ધેન ચ ભૂયિષ્ઠં ભુઞ્જન્તિ વહન્તિ। પૂર્વાર્ધેન દુહ્રે ચ જઘનાર્ધેન પ્ર ચ જનયન્તિ। ઉભયં ધેનુપયસં ચાનડુત્પયસં ચાવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। ઉભે યદ્ ઇન્દ્ર રોદસી ઇતિ ષટ્પદાષ્ ષષ્ઠે ઽહન્ ભવન્તિ। તેનૈવ ષડહાનિ કલ્પન્તે। દેવાસુરાઃ પશુષ્વ અસ્પર્ધન્ત। તે ઽસુરાઃ પશુભિસ્ સહ સમુદ્રમ્ અભ્યવાયન્। તે દેવા અકામયન્ત વૃઞ્જીમહ્ય્ અસુરાણાં પશૂન્ ઇતિ। ત એતાન્ અંકાન્ અપશ્યન્ન્ એતા ઋચો - દેવી જનિત્ર્ય્ અજીજનદ્ ભદ્રા જનિત્ર્ય્ અજીજનદ્ ઇતિ। એતદ્ અઙ્કં રૂપમ્ । તૈર્ ઉદારુમ્પંસ્ તાન્ પશૂન્। તા એતા- પશવ્યા ઋચઃ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવત્ય્ એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ

તાસુ શ્યેનસ્ સંપારણો ઽનપહાનાય ક્રિયતે। શ્યેનો હ વા એતદ્ અહસ્ સંપારયિતુમ્ અર્હતિ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાનાઞ્ છ્યેન એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા - શ્યેનો વાવ નો ભૂત્વેદં સામ સ્વર્ગં લોકમ્ અવાક્ષીદ્ ઇતિ। તદ્ એવ શ્યેનસ્ય શ્યેનત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। ઇન્દ્રો વા એતેન સામ્ના શ્યેનો ભૂત્વા અસુરાન્ અપાવપત્। તદ્ વ્ એવ શ્યેનસ્ય શ્યેનત્વમ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા । હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

પરિ સ્વાનો ગિરિષ્ઠા ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય પરિવતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
પવિત્રે સોમો અક્ષરત્।
મદેષુ સર્વધા અસિ॥
ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્ ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। ત્વં વિપ્રસ્ ત્વં કવિર્ ઇતિ ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
મધુ પ્ર જાતમ્ અન્ધસા।
મદેષુ સર્વધા અસિ॥
ત્વે વિશ્વે સજોષસઃ
ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ અતદ્ અહઃ।
દેવાસઃ પીતિમ્ આશત।
મદેષુ સર્વધા અસિ॥
ઇત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઉદર્કં દધતિ। રસો વૈ ષષ્ઠમ્ અહસ્, તસ્યાનતિનેદાય। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ ત્રીણિ વૈદન્વતાનિ। શર્યાતો વૈ માનવઃ પ્રાચ્યાં સ્થલ્યામ્ અયજત। તં હર્ષયો યાજયાંચક્રુઃ। તદ્ ઉભયે દેવમનુષ્યાસ્ સોમં સમપિબન્। તદ્ ઉભયૈર્ દેવમનુષ્યૈર્ ઉત્તમં સોમસ્ સંપીતઃ। તસ્મિંશ્ ચ્યવનો ભાર્ગવો ઽશ્વિભ્યાં ગ્રહમ્ અગૃહ્ણાત્। તમ્ ઇન્દ્રશ્ ચમસમ્ અવાગૃહ્ણાત્ - કો ઽયમ્ અજ્ઞાતશ્ ચમસઃ પ્રચરતીતિ। તસ્ય વિદન્વાન્ ભાર્ગવઃ પ્રત્યહન્, કસ્ તં ચમસં મીમાંસિતુમ્ અર્હતિ યં વયં પ્રયચ્છેમેતિ

તે દેવા અક્રુધ્યન્ન્, અક્રુધ્યન્ન્ ઋષયઃ। તે નવનવતયો મરુત ઋષ્ટિહસ્તા અતિષ્ઠન્ન્ - ઇદાનીમ્ ઇદં પર્યાકરિષ્યામો ઽથેદં સર્વં મર્દિષ્યત ઇતિ। અથ હ ઋષયો મદમ્ આસુરમ્ ઉદાહ્વયન્। સ ઉત્તૃન્દન્ન્ એવાન્તરિક્ષં શીર્ષ્ણાભ્યધાત્। સા મહતી સમદ્ આસીત્। સો ઽગ્નિર્ ઇન્દ્રમ્ અબ્રવીદ્ વ્યેતુ તે ક્રોધ શ્રેયાંસો વા એતે ઽસ્મત્। યદિ વા એતાન્ ક્રોધયિષ્યતિ નેહ કિં ચન પરિશેક્ષ્યતે। એતેભ્યો વૈ વયં જાતાસ્મ ઇતિ। તસ્યાગ્નિર્ એવ ક્રોધં વ્યનયત્। સ ઇન્દ્રો વીતક્રોધસ્ સહ દેવૈઃ પ્રાદ્રવત્। તેષામ્ અપેન્દ્રો ઽપદેવો યજ્ઞો ઽભવત્। તે ઽકામયન્ત - સેન્દ્રો નસ્ સદેવો યજ્ઞ સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતાનિ વિદન્વાન્ ભાર્ગવસ્ સામાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ અસ્તુત। તૈર્ ઇન્દ્રમ્ આહ્વયત્। તૈર્ અસ્ય ક્રોધં વ્યનયત્। તતો વૈ તેષામ્ ઇન્દ્રો યજ્ઞમ્ ઉપાવર્તત। તત એભ્યો ઽનપક્રમ્યાભવત્। તત એષાં સેન્દ્રસ્ સદેવો યજ્ઞો ઽભવત્। તાનિ વા એતાનિ સેન્દ્રાણિ સદેવાનિ સામાનિ। સેન્દ્રો હાસ્ય સદેવો યજ્ઞો ભવત્ય્, અભ્ય્ અસ્યેન્દ્રો યજ્ઞમ્ આવર્તતે, નાસ્યેન્દ્રો યજ્ઞાદ્ અપક્રામતિ ય એવં વેદ। પશવો હ ખલુ વૈ વિદન્વન્ત, એતા ઋચો વિદન્વતીઃ। તાસ્વ્ એતમ્ ઋષભં વૈદન્વતમ્ અપિસૃજન્તિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વિદન્વાન્ ભાર્ગવો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વૈદન્વતાનીત્ય્ આખ્યાયન્તે

અથ હ મદ આસુરો બિભયાંચકાર। સ હોવાચ મા માં મોઘાયોદાહ્વયત વિ માં નિધત્તેતિ। તે ઽબ્રુવન્ પાસ્યામ ઇતિ મન્યમાનાસ્ સુરામ્ આહરામ વરુણસ્યાન્ધસો ઽધિ। તસ્યાં નૈવાસીત્ કતમશ્ ચનાર્તસ્ સામર્ત્યાનીતિ। તત્ર મદ પરેહીતિ। સ એષ મદ આસુરસ્ સુરાયાં વિનિહિતઃ। સ સુન્વે યો વસૂનાં યો રાયામ્ ઇતિ (સામ ૧૦૯૬) રૂતિ રેવતીનાં રૂપમ્

તાસુ દીર્ઘં બૃહતામ્ એકમ્। એતેન હ વા એતદ્ અહર્ બાર્હતં ક્રિયતે। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ દીર્ઘમ્ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા - દીર્ઘં વાવ નો ભૂત્વેદં સામ સ્વર્ગં લોકમ્ અવાક્ષીદ્ ઇતિ। તદ્ એવ દીર્ઘસ્ય દીર્ઘત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તં વઃ સખાયો મદાયેતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવને રસં મદં દધતિ।
પુનાનમ્ અભિગાયત।
શિશું ન હવ્યૈ સ્વદયન્ત ગૂર્તિભિઃ॥
ઇતિ પશુરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પશૂનાં વૈ શિશુર્ ભવતિ। સં વત્સ ઇવ માતૃભિર્ ઇન્દુર્ હિન્વાનો અજ્યત ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। દેવાવીર્ મદો મતિભિઃ પરિષ્કૃતં ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ કાર્ણશ્રવસમ્। ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનસ્ સ વ્યસ્મયત। તસ્ય કર્ણૌ સમૈષતામ્। તાભ્યાં નાશૃણોત્। સો ઽકામયતાબધિર્ સ્યાં, શૃણુયાં કર્ણાભ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽબધિરો ઽભવદ્, અશૃણોત્ કર્ણાભ્યામ્। સો ઽબ્રવીદ્ અશ્રૌષં વૈ કર્ણાભ્યામ્ ઇતિ। તદ્ એવ કાર્ણશ્રવસસ્ય કાર્ણશ્રવસત્વમ્। અબધિરો ભવતિ, શૃણોતિ કર્ણાભ્યાં ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ગૌલોમમ્ ઇતિ। ગોલોમા આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ ગોલોમા આંગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ગૌલોમમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે।
સોમઃ પવન્ત ઇન્દવો ઽસ્મભ્યં ગાતુવિત્તમાઃ।
મિત્રા સ્વાના અરેપસ
ઇતિ રૂતિ રેવતીનાં રૂપમ્। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથ મધુશ્ચ્યુન્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે - અથ ઽન્તો વૈ રસાનાં મધ્વ્, અન્ત સ્વર્ગો લોકાનામ્, અન્ત એતદ્ અહર્ - અન્ત્યેન સામ્નાન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। અથ ક્રૌઞ્ચે। ક્રુંઙ્ આંગિરસ ઈષ્યમ્ ઇવાહર્ અવિન્દત્। ઈષ્યમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ ષષ્ઠમ્। તસ્માત્ ષષ્ઠે ઽહનિ ક્રિયેતે। તે ઉ એવાચક્ષત ઉદ્વચ્ ચ શામ્મદં ચેતિ। ઉદ્વતા વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। યદ્ ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામંસ્ તદ્ ઉદ્વત ઉદ્વત્ત્વમ્। તદ્ એતદ્ સ્વર્ગ્યં સામ। ઊર્ધ્વ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ ઉત્ક્રામતિ ય એવં વેદ।
અથ શામ્મદમ્। દેવેભ્યો વૈ વિજિગ્યાનેભ્ય ઇમે લોકા બિભ્યતો વ્યુદક્રામન્। તે ઽકામયન્તાભિ ન ઇમે લોકા આવર્તેરન્। નાસ્મદ્ અપક્રામેયુર્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તાન્ ઇમે લોકા અભ્યાવર્તન્ત। તત એભ્યો ઽનપક્રામિણો ઽભવન્ । તે ઽબ્રુવન્ છં વૈ ન ઇમે લોકા અમાદિષુર્ ઇતિ। તદ્ એવ શામ્મદસ્ય શામ્મદત્વમ્। શમ્ અસ્મા ઇમે લોકા મદન્ત્ય્ અભ્ય્ એનમ્ ઇમે લોકા આવર્તન્તે। નાસ્માદ્ ઇમે લોકા અપક્રામન્તિ ય એવં વેદ। તદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્।
અયા પવા પવસ્વૈના વસૂનિ માંશ્ચત્વ ઇન્દો સરસિ પ્ર ધન્વ।
બ્રધ્નશ્ ચિદ્ યસ્ય વાતો ન જૂતિં પુરુમેધશ્ ચિત્ તકવે નરં ધાત્॥
ઇતિ રૂતિ રેવતીનાં રૂપમ્

તાસુ શ્નૌષ્ટમ્। એતેન વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો દીદાય। દીદયામેતિ સત્રમ્ આસતે। દીદયન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન। અથ હ વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનર ઇત્થમ્ એવાસ યથેમે ઽઙ્ગારાઃ। સો ઽકામયત શ્નુષ્ટયો મે જાયેરન્ન્ અચર્યં(અર્ચય?) ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તસ્ય શ્નુષ્ટયો ઽર્ચયો ઽજાયન્ત। એતે હ વા અસ્ય શ્નુષ્ટયો યદ્ અર્ચયઃ। તેજો વા અસ્ય તદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અજાયત। તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસી શ્નુષ્ટિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ નિષિદ્ધમ્ ઇવ ભવત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તદ્ યથા વા અદો ઽનયનં યન્તમ્ એહીહ માત્રૈર્ ઇત્ય્ અનુહ્વયેદ્ એવમ્ એવૈતેન સ્તોમા આપ્તા અન્તતો ઽનુહ્વયન્તિ

અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથૈતા દ્વિપદો ભવન્તિ, છન્દસામ્ અયાતયામતાયા અવરુદ્ધ્યૈ। યાતયામાનિ વા એતર્હ્ય્ અહાનિ છન્દાંસિ, દ્વિપદ એવાયાતયામ્નીઃ। તા યદ્ અત્ર ક્રિયન્તે તેનૈવૈતદ્ અહર્ અયાતયામ ક્રિયતે। તદ્ ધ સ્મ કેશી દાર્ભ્ય ઉપગાયતિ -
સર્વદૈવ ગિરૌ ભદ્રમ્ અપિ પર્ણેન જીવતિ।
યદાવસં ન વિન્દતિ તદાશા ઉપધાવતિ॥
ઇતિ। યાદૃગ્ ઇવ સ્યુર્ એવ બ્રાહ્મણાસ્ તાદૃગ્ ઇદં યૂયં કુરુથાપ્તેષુ છન્દસ્સુ દ્વિપદ ઇતિ। પશવો વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહઃ, પુરુષ છન્દસાં દ્વિપદઃ। તા યદ્ અત્ર ક્રિયન્તે પુરુષમ્ એવ તત્ પશુષ્વ્ અધ્યૂહન્તિ। તસ્માત્ પુરુષ ઉપરિષ્ટાત્ પશૂન્ અધીવ તિષ્ઠતિ। અથો સ્વર્ગ એષ લોકો યત્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, યજમાન એવ નિદાનેન યદ્ દ્વિપદઃ। તા યદ્ ઉપરિષ્ટાત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય પર્યૂહન્તિ યજમાનમ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે સમુદૂહન્તિ

છન્દાંસિ યદ અમુમ્ આદિત્યમ્ ઉદયચ્છંસ્ તાનિ નાશક્નુવન્ન્ ઉદ્યન્તુમ્। તાનિ દ્વિપદાશ્ છન્દાંસ્ય્ અબ્રુવંસ્ ત્વયિ પ્રતિષ્ઠાયૈતમ્ ઉદ્યચ્છામેતિ। તાનિ વૈ - મે ઽન્નં ભવતેતિ। અન્નં તે ભવામ ઇત્ય્ અબ્રુવન્। તદ્ બ્રાહ્મણો હ વૈ છન્દો દ્વિપદસ્, તાન્ય્ અસ્યૈતાન્ય્ અન્નમ્ ઇહ ચામુત્ર ચ। તાન્ય્ એતાનિ છન્દાંસિ દ્વિપદાયાં પ્રતિષ્ઠાયૈતમ્ આદિત્યમ્ ઉદ્યચ્છન્ત્ય્ એતાંશ્ ચ યજ્ઞક્રતૂન્। તદ્ યત્ પૃચ્છેયુઃ કસ્માદ્ દ્વિપદષ્ ષષ્ઠે ઽહન્ ક્રિયન્ત ઇતિ, પ્રતિષ્ઠિત્યા ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાત્। તસ્માદ્ એતા અત્ર નાન્તરિત્યાઃ। તા એતા ભવન્ત્ય્ અગ્ને ત્વં નો અન્તમ ઇતિ -

અસમાતિં રાથપ્રૌષ્ઠં ગૌપાયના અભ્યદાસન્। તે ખાણ્ડવે સત્રમ્ આસત। અથ હાસમાતૌ રાથપ્રૌષ્ઠે કિલાતાકુલી ઊષતુર્ અસુરમાયૌ। તૌ હ્ સ્માનગ્નાવ્ અધિધાયૌદનં પચતો ઽનગ્નૌ માંસમ્। વપન્તૌ હ્ સ્મ પુરસ્તાદ્ ઇતો લુનન્તો હ સ્મ પશ્ચાદ્ અનુયન્તિ તાવન્ માયાવિનૌ હાસતુઃ। તદ્ વૈ તચ્ છશ્વદ્ ઇક્ષ્વાકવો ઽસુરાશનં જગ્ધ્વા પરાભૂતાઃ। તમ્ અસમાતિં રાથપ્રૌષ્ઠં ગૌપાયનાનામ્ આહુતયો ઽભ્યતપન્। સો ઽબ્રવીદ્ ઇમૌ કિરાતાકુલી ઇમા વૈ મા ગૌપાયનાનામ્ આહુતયો ઽભિતપન્તીતિ। તાવ્ અબ્રૂતાં તસ્ય વા આવમ્ એવ ભિષજૌ સ્વ, આવં પ્રાયશ્ચિત્તિર્, આવં તથા કરિષ્યાવો યથા ત્વૈતા નાભિતપ્સ્યન્તીતિ। તૌ પરેત્ય સુબન્ધોર્ ગૌપાયનસ્ય સ્વપતઃ પ્રમત્તસ્યાસુમ્ આહૃત્યાન્તઃપરિધિ ન્યધત્તામ્। પરિધિમન્તો હ્ તર્હ્ય્ અગ્નય આસુઃ। તત્ સુબન્ધાવ્ અપ્રબુદ્ધે ઽન્વબુધ્યન્તાહાર્ષ્ટાં વા અસ્યાસુમ્ અસુરમાયાવ્ ઇતિ। તે ઽબ્રુવન્ન્ એત સુબન્ધોર્ અસુમ્ અન્વયામેતિ। તે ખાણ્ડવાત્ પ્રાયન્ --
મા પ્ર ગામ પથો વયં મા યજ્ઞાદ્ ઇન્દ્ર સોમિનઃ।
માન્ત સ્થુર્ નો અરાતયઃ॥
યચ્ ચેદમ્ ઇમો યચ્ ચ સત્રમ્ આસ્મહે તસ્માદ્ ઉભયસ્માન્ મા પ્રગામેતિ તે સુબન્ધુનાવતન્તુમતા સુબન્ધુતીર્થેનૈવ હ્વૃણિનીં પ્રાઞ્ચસ્ તીર્ત્વાગચ્છન્ન્ અસમાતિં રાથપ્રૌષ્ઠમ્

તસ્ય હ પરાખ્યાયૈવાગ્નિમ્ અજાનન્। વરૂથ્યો વૈ નામાસ્યાગ્નિર્ ઇતિ। અથ હ તતઃ પુરાગ્નિર્ (વરૂથ્યો) નામ પ્રોચે - વરૂથ્યો વૈ નામાસ્મિ। સ યસ્ ત્વૈતદ્ અભિરાધયાદ્ યદ્ એવ ત્વા કિં ચ સ બ્રવત્ તત્ કુરુતાદ્ ઇતિ। તમ્ ઉપાયન્ન્ અગ્ને ત્વં નો અન્તમ ઉત ત્રાતા શિવો ભુવો વરૂથ્ય ઇતિ। તાન્ અબ્રવીત્ કિંકામા આગાતેતિ। સુબન્ધોર્ એવાસું પુનર્ વનુમ ઇત્ય્ અબ્રુવન્। એષો ઽન્તઃપરિધીત્ય્ અબ્રવીત્। તમ્ આદદ્ધ્વમ્ ઇતિ। તે નિરાહ્વયન્ન્
અયં માતાયં પિતાયં જીવાતુર્ આગમત્।
ઇદં તવ પ્રસર્પણં સુબન્ધવ્ એહિ નિર્ ઇહિ॥
ઇતિ। તં સુબન્ધુમ્ અસુઃ પુનઃ પ્રાવિશત્। સ યથાપુરમ્ અભવત્। તદ્ આભ્યાં કિરાતાકુલીભ્યામ્ આચક્ષતેમે વા ઋષયો ઽસું નિરાહ્વયન્ન્ ઇતિ। તાવ્ અધારયમાણૌ નિરાદ્રવતામ્। તયોર્ ઇમાન્ એવ પરાખ્યાય સર્વા માયા અપાક્રામન્। તયોર્ હ યત્ પાપિષ્ઠતમં રૂપાણાં તદ્ રૂપમ્ આસ

અથ હ તતઃ પુરા માયયા દર્શનીયાવ્ આસતુઃ। તયોર્ અન્યતરો ઽગ્નિં પ્રપ્લવમાણો ઽબ્રવીદ્ - ઇત્થં વૈ સ કરોતિ યસ્ સત્યમ્ અનૃતેન જિઘાંસતીતિ। અથેત્થં ગા ન્યકૃન્તન્। તદ્ અન્યતર ઉપપરેત્ય ગ્રીવા અપિકૃન્તમાણો ઽબ્રવીદ્ - ઇત્થમ્ ઉ વાવ સ કરોતિ યસ્ સત્યમ્ અનૃતેન જિઘાંસતીતિ। તૌ તદ્ અવામ્રિયેતામ્। તા એતા ભ્રાતૃવ્યઘ્ન્યો રક્ષોઘ્ન્ય્ ઋચઃ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અપ રક્ષઃ પાપ્માનં હત એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ। તદ્ આહુર્ યદ્ વાલખિલ્યા વિહરન્તિ કથમ્ એતાસુ વિહૃતાસુ સ્તુવત ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈતાનિ વ્યૂનાક્ષરાણિ વ્યતિષક્તાનિ પદાનિ ભવન્તિ, તેનેતિ

તાસુ ગૂર્દઃ। દેવાસુરા અન્નાદ્યે ઽસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તેષુ હાસુરેષુ ગૂર્દ એવ નામ મહદ્ અન્નાદ્યં પરિશિશિષે। તે દેવા અકામયન્ત વૃઞ્જીમહીમં ગૂર્દમ્ અન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેન ગૂર્દમ્ અન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તસ્મિન્ન્ અગૂર્દન્। યદ્ અગૂર્દંસ્ તદ્ ગૂર્દસ્ય ગૂર્દત્વમ્ । તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્યાન્નાદ્યં ય એવં વેદ। પ્રજાપતિર્ અન્નાદ્યમ્ અસૃજત। તસ્ય સર્વે દેવા મમત્વિન આસન્ મમ મમેતિ। સો ઽગ્નિર્ અકામયતાહમ્ ઇદમ્ અન્નાદ્યમ્ ઉજ્જયેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનં પર્યગૃહ્ણાત્। તદ્ ઉદજયત્। તદ્ એતદ્ અગ્નાવ્ એવ સર્વમ્ અન્નાદ્યમ્। તસ્માદ્ યસ્યૈ યસ્યૈ દેવતાયૈ જુહ્વત્ય્, અગ્નાવ્ એવ જુહ્વતિ। તસ્મિન્ન્ અગૂર્દત્। યદ્ અગૂર્દત્, તદ્ વ્ એવ ગૂર્દસ્ય ગૂર્દત્વમ્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। ઇમા નુ કં ભુવના સીષધેમેન્દ્રશ્ ચ વિશ્વે ચ દેવા ઇતિ વૈશ્વદેવ્યો ભવન્તિ। વૈશ્વદેવો વૈ વૃષાકપિઃ। વૈશ્વદેવમ્ એતદ્ અહઃ। યજ્ઞં ચ નસ્ તન્વં ચ પ્રજાં ચાદિત્યૈર્ ઇન્દ્રસ્ સહ સીષધાત્વ્ ઇતિ સિદ્ધ્યા એવ। આદિત્યૈર્ ઇન્દ્રસ્ સગણો મરુદ્ભિર્ અસ્મભ્યં ભેષજા કરદ્ ઇતિ ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે

તાસુ ગોતમસ્ય ભદ્રમ્। ગોતમો વૈ શ્રીકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ શ્રિયમ્ આશ્નુત। તચ્ છ્રીર્ વૈ ભદ્રમ્। પ્રજા વૈ ભદ્રમ્। પ્રજાયૈ યા પ્રજા સા શ્રેયઃ। અપિ હ પ્રજાયૈ પ્રજાં પશ્યતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ ગોતમો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ગોતમસ્ય ભદ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે।
પ્ર વ ઇન્દ્રાય વૃત્રહન્તમાયેતિ વાર્ત્રઘ્ન્યો ભવન્ત્ય્, અન્તતો વિજિત્યૈ। દેવા વૈ ષડહેન વિજિત્યાબ્રુવન્ - કિં નુ નો ઽસ્યાન્તત સ્યાદ્ યથા ન ઇદં જિતમ્ અસુરાન્ અપજયેયુર્ ઇતિ। તે પૃષ્ઠાનામ્ એવ રસાન્ સંપ્રાવૃહન્। તાન્ અભ્યસ્વરન્। તદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદશ્રયદ્ યથા વંશ એવમ્। તદ્ ઉદ્વંશીયમ્ અભવત્। તદ્ ઉદ્વંશીયસ્યોદ્વંશીયત્વમ્। તદ્ યજ્ઞમ્ અત્યરિચ્યત। તસ્માદ્ એતમ્ ઉદ્વંશપુત્રં પ્રાવૃહન્ત્। રસાદ્ એવ રસં તં પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્યાન્તતો ઽકુર્વંશ્ છન્દોમાનામ્ ઉદ્વંશીયમ્। તાવ્ એતૌ વજ્રાવ્ ઉદ્યતાવ્ અન્તતસ્ તિષ્ઠતઃ, પશૂનાં ગુપ્ત્યૈ પશૂનામ્ અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। સર્વેષાં વા એતત્ પૃષ્ઠાનાં રૂપં રસસ્ તેજસ્ સંભૃતમ્। સર્વસ્મિન્ન્ એવૈતત્ પૃષ્ઠરૂપે રસે તેજસ્ય્ અપરાજિતે છન્દસિ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તસ્ય પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્તિ। પ્રસ્તાવપ્રતિહારાભ્યાં વૈ યજમાનો ધૃતઃ। અતીતા ઇવૈતર્હિ ભવન્તિ તદ્ યત્ પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્ત્ય્ અનિપાદાયૈવ। તત્ સ્વારં ભવતિ। અભિ સપ્તમમ્ અહ સ્વરતિ। સ્વારમ્ એવ તદ્ ભવતિ। સ્વરેણ શ્વો ભૂતે પ્રતિપદ્યન્તે। સ યથા સમાત્ સમં સંક્રામેદ્, યથા પ્રાણેન પ્રાણં સંદધ્યાત્, તાદૃક્ તત્

પ્રજાપતિર્ વા એતં યજ્ઞમ્ અસૃજત યદ્ દ્વાદશાહમ્। તં પૃષ્ઠ્યેનૈવ ષડહેન સર્વમ્ આપ્નોત્। સ ઐક્ષત કથં ન્વ્ ઇમાનિ ચત્વાર્ય્ અહાનિ પ્રતિસંદધ્યામ્ ઇતિ। સ ગાયત્ર્યા એવ ચતુર્વિંશમ્ અહર્ નિરમિમીત, ત્રિષ્ટુભશ્ ચતુશ્ચત્વારિંશં, જગત્યા અષ્ટાચત્વારિંશમ્, અનુષ્ટુભ એવ દશમમ્ અહર્ નિરમિમીત। સર્વેભ્યો વા અહોભ્યસ્ તદ્ યચ્ છન્દોભ્યો નિરમિમત તચ્ છન્દોમાનાં છન્દોમત્વમ્। તદ્ આહુર્ આપ્યન્તે વા એતત્ સ્તોમા, આપ્યન્તે છન્દાંસ્ય્, આપ્યન્તે દેવતા, આપ્યન્ત ઋતવો ગ્રહા, યદ્ એષ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહ આપ્યત ઇતિ। તદ્ યત્ સપ્તમસ્યાહ્નશ્ ચતુર્વિંશં બહિષ્પવમાનં ભવતિ - ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો યજ્ઞો - યજ્ઞમ્ એવૈતદ્ યજ્ઞમુખ આરભન્તે। અથો ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। ગાયત્ર્યો વા આપ્તં યજ્ઞક્રતું પુનસ્ તન્વતે। નો હ્ય્ અન્યા ગાયત્ર્યા આપ્તં યજ્ઞક્રતુમ્ ઉદ્યન્તુમ્ અર્હતિ

એતા ભવન્તિ - પ્ર કાવ્યમ્ ઉશનેવ બ્રુવાણ ઇતિ પ્રવતીઃ પ્રાયણે ઽહન્। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ। દેવો દેવાનાં જનિમા વિવક્તીતિ સોમો વૈ દેવો દેવાનાં જનિમા। સોમમ્ એવ તત્ પ્રજનયન્તિ। મહિવ્રતશ્ શુચિબન્ધુઃ પાવક ઇત્ય્ અન્નં વૈ દેવાશ્ શુચિવ્રતમ્ ઇત્ય્ આચક્ષતે। અન્નમ્ ઉ દેવાનાં સોમઃ। તમ્ એવૈતત્ પ્રજનયન્તિ। પદા વરાહો અભ્ય્ એતિ રેભન્ન્ ઇતિ વરાહો વૈ ભૂત્વા પ્રજાપતિષ્ ષષ્ઠાદ્ અહ્નસ્ સપ્તમમ્ અહર્ અભ્ય્ અત્યક્રામત્। અતિક્રાન્તિર્ એવૈષા। પ્ર હંસાસસ્ તૃપલા વગ્નુમ્ અચ્છેતિ બ્રાહ્મણા હ વૈ હંસાસસ્ તૃપલાઃ। અમાદ્ અસ્તં વૃષગણા અયાસુર્ ઇતિ ષડહો વા અમાચ્ છન્દોમા અસ્તમ્। છન્દાંસિ વૃષગણાઃ। છન્દાંસ્ય્ એવૈતચ્ છન્દોમાન્ અભ્ય્ અતિનયન્ત્ય્ ઉત્તરસ્ય ત્ર્યહસ્ય સંપારણાય। અઙ્ગોષિણં પવમાનં સખાયો દુર્મર્ષં વાણં પ્ર વદન્તિ સાકમ્ ઇતિ બૃહદ્રથન્તરે એવૈતત્ પ્રાતસ્સવને યુજ્યેતે। તે યુક્તે માધ્યન્દિને સવને ઽભ્યારોહન્તિ। સ યોજત ઉરુગાયસ્ય જૂતિ વૃથા ક્રીળન્તં મિમતે ન ગાવ ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। પરીણસં કૃણુતે તિગ્મશૃંગ ઇતિ । પરીણસમ્ ઇત્ય્ આહ - અન્નં વૈ પરીણસમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। દિવા હરિર્ દદૃશે નક્તમ્ ઋજ્ર ઇત્ય્ અતિરાત્રો રૂપેણ ક્રિયતે

તા એતા ભવન્તિ ત્રિષ્ટુભો ગાયત્રવર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। તદ્ આહુર્ યદ્ ગાયત્રં સપ્તમમ્ અહસ્, ત્રૈષ્ટુભમ્ અષ્ટમં, જાગતં નવમમ્, અથ કસ્માદ્ એતદ્ ગાયત્રં સત્ ત્રિષ્ટુબ્ભિઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ - સર્વે હ્ય્ એવૈતચ્ છન્દોમાસ્ ત્રિષ્ટુપ્પ્રતિપદો ભવન્તીતિ। પ્ર સ્વાનાસો રથા ઇવેતિ પ્રવતીર્ ભવન્તિ। પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સૂક્તમ્ અનુરૂપો ભવતિ - પશવો વૈ સૂક્તમ્। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથો ભૂમા વૈ પશવઃ। ભૂમા સૂક્તમ્। પશૂનામ્ એવૈતત્ પશૂન્ અનુરૂપાન્ કુર્વન્તિ। નાત્ર પ્રત્યક્ષાનુરૂપાન્ કુર્વન્તિ। તસ્માત્ પશવો નાનારૂપાઞ્ જનયન્ત્ય્ - ઉત શ્વેતા કૃષ્ણં જનયન્ત્ય્, ઉત કૃષ્ણા શ્વેતમ્, ઉત રોહિણી કલ્માષમ્, ઉત કલ્માષી રોહિતમ્।
અર્વન્તો ન શ્રવસ્યવઃ।
સોમાસો રાયે અક્રમુઃ॥
ઇતિ પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। હિન્વાનાસો રથા ઇવેતિ યદ્ વૈ રથવત્ પ્રાયણીયરૂપમ્ ઉ એવ તત્।
દધન્વિરે ગભસ્ત્ત્યોઃ।
ભરાસઃ કારિણામ્ ઇવ॥
રાજાનો ન પ્રશસ્તિભિસ્ સોમાસો ગોભિર્ અઞ્જતે।
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। યજ્ઞો ન સપ્ત ધાતૃભિર્ ઇતિ સપ્તમસ્યાહ્નો રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ

નવર્ચં ભવતિ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવૈતત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ, પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તઃ। અથો તેનૈવ ત્રિવૃત સ્તોમાન્ ન યન્તિ। યદ્ ધિ કિં ચ પ્રાયણં ત્રિવૃત્। પ્રાયણમ્ ઉ એવોત્તરં નવર્ચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ પ્રાણૈઃ સમૃધ્યમાના યન્તિ। આ તે દક્ષં મયોભુવમ્ ઇતિ પર્યાસો ભવતિ, પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। તદ્ આહુર્ - યત્ સમં કસ્ તૃણસ્યાગ્રં સર્પતિ, ક્વ સ તતો ભવતીતિ। ઉત્ પક્ષિણઃ પતન્તીત્ય્ આહુઃ। કથમ્ અપક્ષા ભિન્દત ઇતિ। પક્ષિણીર્ ઇવ વા એતા યાસ્ સમાનપ્રાયણાસ્ સમાનોદયનાઃ। એતાભિર્ વા એતદ્ અહઃ પક્ષિ ક્રિયત, એતાભિર્ ઉત્પતત્ય્, એતાભિસ્ ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમં પ્રત્યુદ્યચ્છતિ। પક્ષી પાપ્માનં તરતિ, પક્ષી શ્રિયમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ। પ્રેતિ પવમાનસ્ય પ્રથમેત્ય્ ઉત્તમૈવમ્ ઇવ હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તસ્માદ્ વયસ્ સમ્યક્ પક્ષાભ્યામ્ એવૈતે। ચતુર્વિંશ સ્તોમો ભવતિ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ। અર્ધમાસશ એવૈતત્ સંવત્સરે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। અથો ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રી। તેજસ્ય્ એવૈતત્ બ્રહ્મવર્ચસે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

ત્રયો વૈશ્વાનરા અતિરાત્રા દ્વાદશાહે કાર્યા ઇત્ય્ આહુઃ। પ્રાણઃ પ્રથમો વૈશ્વાનરો, ઽપાનો દ્વિતીયો, વ્યાનસ્ તૃતીયઃ। વાગ્ વા એષા પ્રતતા યદ્ દ્વાદશાહઃ। તાં ત્વયિ વિચ્છિન્દ્યુઃ। તાં હાર્યલઃ કાહોળિર્ ઉપેયાય - ત્રયનીકા વિજિત્યેતિ। તમ્ ઉ હ બ્રાહ્મણ ઉવાચાનુષ્ઠ્યા પ્રાણાન્ ઉપાગાત્। વિ વાચમ્ અછૈત્સીદ્ ઇતિ। તસ્ય હ તત્ કુલં વ્ય્ એવ ચિચ્છિદે। જ્યોક્ તુ હૈવ જિજીવ। તદ્ ઉ હ પશ્ચેવાનુસંતાયયાંચક્રે। મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇત્ય્ એવંરૂપેણ વૈશ્વાનરઃ કાર્યઃ। તન્ ન વાચં વિછિનત્તિ, નાગ્નિં વૈશ્વાનરમ્ અન્તરેતીતિ। પ્ર વશ્ શુક્રાય ભાનવે ભરધ્વમ્ ઇતિ પ્રવતી કાર્યા। પ્રણિનીષેણ્યં વા એતદ્ અહઃ। પ્રેતિ ગાયત્ર્યૈ રૂપમ્। ગાયત્ર્યા એવૈતદ્ રૂપેણ પ્રયન્તિ। ભૂયાંસિ રૂપાણ્ય્ અપરાધ્યન્ત। ઇતરાણ્ય્ એવ ભૂયાંસિ રૂપાણિ। યન્ મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇત્ય્ આહ દ્યાવાપૃથિવીયો વાતિરાત્રો ઽતિરાત્ર એવૈતેન રૂપેણ ક્રિયતે। વૈશ્વાનરમ્ ઋત આ જાતમ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ અગ્નિર્ એવ વૈશ્વાનરઃ પ્રત્યક્ષં ભવતિ। કવિં સમ્રાજમ્ અતિથિં જનાનામ્ ઇતિ માધ્યન્દિનં સવનમ્। આસન્ના પાત્રં જનયન્ત્ દેવા ઇતિ ષષ્ઠસ્યાહ્નસ્ તૃતીયસવનમ્ પ્રત્યુપગચ્છન્તિ

તદ્ ધિ જઘન્યં યજ્ઞે દેવા અપશ્યન્। અતીતા ઇવૈતર્હિ ભવન્તિ। તદ્ એવૈતત્ પ્રત્યુપગચ્છન્તિ સન્તત્યૈ। તે દેવા અબ્રુવન્ યદ્ ઇમાવ્ અસત્રમ્ અતિરાત્રાવ્, અથ કેનેમાવ્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય તન્વં વ્યેષ્યામ ઇતિ। તે ઽબ્રુવન્ યા એવ ન ઇમા અન્ત્યા અયાતયામ્ન્યઃ પરમા ગુહ્યાસ્ તન્વસ્ તાભિર્ વ્યયામેતિ। મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ અન્ત્યાયાતયામ્ની પરમા ગુહ્યા તનૂઃ। વૈશ્વાનરમ્ ઋત આ જાતમ્ અગ્નિમ્ ઇત્ય્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્યાન્ત્યાયાતયામ્ની પરમા ગુહ્યા તનૂઃ। કવિં સમ્રાજમ્ અતિથિં જનાનામ્ ઇતીન્દ્રસ્ય સમ્રાડ્વતીષ્વ અન્ત્યાયાતયામ્ની પરમા ગુહ્યા તનૂઃ। આસન્ના પાત્રં જનયન્ત દેવા ઇતિ વિશ્વેષાં દેવાનામ્ અન્ત્યાયાતયામ્ની પરમા ગુહ્યા તનૂઃ

સ યથા પ્રીહિતાવીજં પરિચતે વાસસ્ તા વાસો નિધનાનિમં પરિધત્ત એવમ્ એવ તત્ દેવા અન્ત્યાભિર્ અયાતયામ્નીભિસ્ તનૂભિર્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય તન્વં વ્યાયન્। તથો એવૈતર્હિ વિયન્તિ। સર્વાણિ વા અગ્નિષ્ટોમે સંસ્થિતે। ષડ્ ઉક્થાન્ય્ ઉત્ક્રામન્તિ। તાન્ય્ એતસ્મિન્ ષડહે સંસ્થિત ઉત્ક્રામન્તિ। તાન્ય્ એતસ્મિન્ન્ એવાગ્નેય આજ્યે પુનર્ યુજ્યન્તે। મૂર્ધાને દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ દ્યાવાપૃથિવીયમ્ એવૈતેન યુજ્યતે। કવિં સમ્રાજમ્ અતિથિં જનાનામ્ ઇતિ મરુત્વતીય - નિષ્કેવલ્યે એવૈતેન યુજ્યેતે। આસન્ના પાત્રં જનયન્ત દેવા ઇત્ય્ આજ્યપ્રૌગે એવૈતેન યુજ્યેતે। એવમ્ એતાન્ય્ ઉક્થાનિ પુનર્ યુજ્યન્તે। અર્વાઙ્ હ્ય્ એષ ત્રિયહસ્ તાયતે। તસ્માન્ મૂર્ધાનં દિવો અરતિં પૃથિવ્યા ઇતિ ભવતિ। અસૌ વૈ દિવો મૂર્ધેયમ્ અરતિઃ પૃથિવ્યૈ

પ્ર વો મિત્રાય ગાયતેતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ। પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સમ્રાજા યા ઘૃતયોની મિત્રશ્ ચોભા વરુણશ્ ચેત્ય્ ઉભયોર્ એવૈતદ્ બૃહદ્રથન્તરયો રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। ઉભે ઽપ્ય્ અત્ર બૃહદ્રથન્તરે ક્રિયેતે। ઇન્દ્રા યાહિ ચિત્રભાનો, ઇન્દ્રા યાહિ ધિયેષિત, ઇન્દ્રા યાહિ તૂતુજાન ઇત્ય્ આ યાહ્ય્ આ યાહીતિ ભવતિ। આ યાહ્ય્ આ યાહ્ય્ આ યાહીતિ યુક્તાનાં પુરસ્તાત્ પ્રયન્તિ। યથા યુક્તાનાં પુરસ્તાદ્ આ યાહ્ય્ આ યાહીતિ પ્રેયાત્ તાદૃક્ તદ્ યત્ તૃતીયસ્યાહ્ન્ ઐન્દ્રાગ્નમ્। તદ્ ઐન્દ્રાગ્નં સમૈન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। નાનાગ્રામાવ્ ઇવ હ વા એતૌ યત્ પૃષ્ઠ્યશ્ ચ ષડહશ્ છન્દોમાશ્ ચ। સ યથા નાનાગ્રામો મિત્રાણિ વ્યતિષજ્યાભય આસીયાતાં તાદૃક્ તદ્ યત્ સમૈન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। અસમૈનિ હૈકે કુર્વન્તિ। તસ્માત્ સમૈન્ય્ એવ કાર્યાણિ। ચતુર્વિંશ સ્તોમો ભવતિ - ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રી। તેજસ્ય્ એવૈતદ્ બ્રહ્મવર્ચસે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

યે હ ખલુ વા અયુજ સ્તોમાસ્ તે યુગ્મન્તો, યે યુગ્મન્તાસ્ તે ઽયુજઃ। તદ્ યે ઽયુજ સ્તોમાસ્ તાન્ ગ્રામ્યાઃ પશવો ઽન્વ્, અથ યે યુગ્મન્તસ્ તાન્ આરણ્યાઃ। તદ્ યદ્ અયુજાં સ્તોમાનાં સામ યુગ્મોત્તમં ભવતિ, તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો યુક્તા વહન્તિ। અથ યદ્ યુગ્મતાં સ્તોમાનાં સામાયુગ્ ઉત્તમં ભવતિ તસ્માદ્ આરણ્યાઃ પશવો યુક્તાશ્ ચરન્તિ। અથ યસ્માદ્ દશમે ઽહનિ પઞ્ચદશત્રયસ્ત્રિંશૌ સ્તોમૌ ભવતસ્ તસ્માદ્ ઉ યૌ જ્યેષ્ઠૌ પશૂનાં તૌ યુક્તૌ વહતો હસ્તી ચોષ્ટ્રશ્ ચ

વૃષા પવસ્વ ધારયેતિ માધ્યન્દિનસ્ય પવમાનસ્ય વૃષણ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। મરુત્વતે ચ મત્સર ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। તં ત્વા ધર્તારમ્ ઓણ્યોર્ ઇતિ વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ યત્ તં ત્વા ધર્તારમ્ ઇત્ય્ અહ્ન્ એવ ધૃત્યૈ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સન્તનિ। યથા હ વૈ વ્યોકસૌ વિચ્છિદ્ય વ્યુત્ક્રામત એવં ષષ્ઠં ચ સપ્તમં ચાહની વ્યુચ્છિદ્ય વ્યુત્ક્રામતઃ। સ યથાશ્વં સંયોજનેન સંયુજ્યાદ્ એવમ્ અત્ર સન્તતિ। તસ્ય સકૃત્ પ્રસ્તૌતિ, ત્રિઃ પ્રતિહરતિ, ત્રિર્ નિધનમ્ ઉપયન્તિ। તત્ સપ્ત સંપદ્યન્તે સપ્તમસ્યાહ્નો રૂપં, સપ્તરાત્રસ્ય સન્તત્યા અવ્યવચ્છેદાય। અથ સૌપર્ણમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અતિક્રાન્તો વા એતર્હિ યજ્ઞો ભવતિ સપ્તમે ઽહન્। તદ્ યદ્ અત્ર સૌપર્ણં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભાય। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

અથ રોહિતકૂલીયમ્। વિશ્વામિત્રો વૈ ભરતાનામ્ અનસ્વત્યા મહાવૃષાન્ અયાત્। તદ્ ધ ગંગાયૈ વા યમુનાયૈ વા બૃહત્ પ્રતિકૂલમ્ આસ। તે હોચુર્ મહાવૃષાઃ - કૌ સ્વિત્ તાવ્ એતર્હ્ય્ અનડ્વાહૌ, યાવ્ ઇદમ્ ઇયદ્ બૃહત્ પ્રતિકૂલમ્ ઉદ્વહેતામ્ ઇતિ। સ હોવાચ વિશ્વામિત્રસ્ - તૌ ત્વે મમ રોહિતાવ્ ઇતિ। રોહિતૌ હાસ્યાનડ્વાહાવ્ આસતુઃ। તે હોચુર્ મહાવૃષાસ્ - તે વા અંશમ્ અવહરાવહૈ - યદિ તવૈતદ્ અનડ્વાહાવ્ ઉદ્વહાતો, વસ્ન્ય એવ ત્વમ્ અનાંસિ પૂરયાસૈ। યદ્ય્ ઉ નોદ્વહાતો, વસ્ન્યા ઉ વયં ત્વાં જયેમેતિ। તથેતિ। તે હાંશમ્ અવજહ્રિરે। તૌ હ યવાચિતસ્ય વા વ્રીહ્યાચિતસ્ય વા ધુરિ યુયુજુઃ। સો ઽકામયત વિશ્વામિત્ર - ઉદ્ ઇમમ્ આજિં જયેયમ્ ઇતિ। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ એનાવ્ અનુપરિક્રામમ્ અભ્યસેધત્। તાવ્ ઉદપારયેતામ્। તાવ્ ઉદજયેતામ્। તતો વૈ સ તમ્ આજિમ્ ઉદજયત્। પ્રતિકૂલમ્ ઇવૈતે યન્તિ યે ષષ્ઠાદ્ અહ્નશ્ છન્દોમાન્ અભ્યુત્ક્રામન્તિ। તદ્ યદ્ અત્ર રોહિતકૂલીયં ભવત્ય્ ઉજ્જિત્યા એવ। ઉજ્જયતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ ઉ કૂલે રોહિતાભ્યામ્ ઉદજયત્, તસ્માદ્ રોહિતકૂલીયે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે। પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ ઉભયરૂપા બૃહતી ભવતિ। એષા હ વા ઉભે સામની ઉદ્યયામ, તસ્માદ્ એતાં કુર્વન્ત્ય્ એવ બૃહત્સામ્નઃ કુર્વન્તિ રથન્તરસામ્નઃ

તાસુ રૌરવમ્। દેવા વા એતા અયાતયામ્નીસ્ તનૂર્ અસુરયુદ્ધાય પ્રાવૃહન્ત। અગ્નિર્ એવ રૌરવં પ્રાવૃહત। તેનાસુરાન્ અભ્યતપત્। તે ઽભિતપ્યમાના અરવન્ત। યદ્ અભિતપ્યમાનારવન્ત તદ્ રૌરવસ્ય રૌરવત્વમ્। અભિતપતિ ભ્રાતૃવ્યં શ્રેયાન્ ભૂત્વા ય એવં વેદ। તદ્ આગ્નેયં સામાગ્નેયે ઽહન્ ક્રિયતે। આગ્નેયમ્ એતદ્ અહર્ યદ્ગાયત્રમ્। અગ્નિર્ હિ ગાયત્રી। તદ્ યદ્ અત્ર રૌરવં ક્રિયતે ઽહર્ એવ તદ્રૂપેણ સમર્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋદ્ધુકં ભવતિ। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ રથન્તરમ્। જામિ દ્વાદશાહસ્યાસ્તીત્ય્ આહુઃ। બાર્હતં ષષ્ઠમ્ અહર્ બાર્હતં સપ્તમમ્। પવમાને રથન્તરં પ્રોહન્ત્ય્ અજામિતાયૈ। નાન્યતો ઽપસક્તો વિવધો હ્રિયત ઇત્ય્ આહુઃ। તદ્ યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે ભવતસ્ સ વિવધતાયા એવ। યો વૈ મૂલાદ્ અગ્રં સંચિક્રમિષતિ ન સ શક્નોત્ય્, અથ યો ઽગ્રાદ્ અગ્રં સંક્રામતિ સ શક્નોતિ। અગ્રાદ્ વા એતે ઽગ્રં સંક્રામન્તિ યે બૃહતો બૃહદ્ ઉપયન્તિ। તસ્માદ્ બાર્હતં ષષ્ઠમ્ અહર્ ભવતિ, બાર્હતં સપ્તમમ્

અથ ગૌઙ્ગવં યત્ સામ દેવતા પ્રશંસતિ। સામૈતદ્ દેવતા પ્રશંસતિ તેન યજમાનાસ્ સત્યાશિષો ભવન્તિ। દેવાસુરાઃ પશુષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત। તે ઽસુરાઃ પશુભિસ્ સહ સમુદ્રમ્ અભ્યવાયન્। તે દેવા અકામયન્ત - વૃઞ્જીમહ્ય્ અસુરાણાં પશૂન્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનાસુરાણાં પશૂન્ અવૃઞ્જત। તે ઽબ્રુવન્ ગાં ગાં વાવાસુરાણામ્ અવૃક્ષ્મહીતિ। તદ્ એવ ગૌઙ્ગવસ્ય ગૌઙ્ગવત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। ગાં - ગામ્ એવ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃંક્તે ઽવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। ગૌઙ્ગવેન વૈ દેવા અસુરાન્ હત્વા ઘોષં ગંગણિમ્ અકુર્વત। તદ્ વ્ એવ ગૌઙ્ગવસ્ય ગૌઙ્ગવત્વમ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। તદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઇવ ચ તિર્યગ્ ઇવ ચ ગીયતે। યદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઇવ ગીયતે તદ્ બૃહતો રૂપં, યત્ તિર્યગ્ ઇવ તદ્ રથન્તરસ્ય। એતદ્ વૈ સમૃદ્ધં છન્દોમાનાં યદ્ ઉભયં રૂપમ્

અથ સમન્તમ્। ઇન્દ્રાગ્ની વા અકામયેતાં - સમન્તૌ સ્યાવ, સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુયાવેતિ। તાવ્ એતત્ સામાપશ્યતામ્। અર્ધમ્ અન્યો ઽપશ્યદ્ અર્ધમ્ અન્યઃ। તસ્યાન્તૌ સમાહૃત્ય સમધત્તામ્। યત્ સમધત્તાં તત્ સમન્તસ્ય સમન્તત્વમ્। તેનાસ્તુવાતામ્। તતો વૈ તૌ સમન્તાવ્ અભવતાં, સમાનીમ્ ઋદ્ધિમ્ આર્ધ્નુતામ્। તદ્ બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ, ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રઃ। ઉભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ ઉ હૈતત્ સામૈતસ્માદ્ અહ્નો નાન્તરિત્યમ્। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્। ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં સમન્તમ્ અનયોર્ એવ લોકયોસ્ સમન્તત્વાય। એતેન વા એતે સમન્તે। સમન્તેન પશુકામ સ્તુવીત। પશવો વા અન્તરિક્ષં, પશવસ્ સમન્તમ્। પશુમાન્ એવ ભવતિ સમન્તેન તુષ્ટુવાનઃ। બ્રાહ્મણઃ પુરોધાકામસ્ સમન્તેન સ્તુવીત। આગ્નેયો બ્રાહ્મણ, ઐન્દ્રો રાજન્ય, આગ્નેયી પૃથિવ્ય્, ઐન્દ્રી દ્યૌઃ। તે એતે ઽન્તરિક્ષમ્ અભિ સમન્તે। સમન્તાવ્ એનૌ કરોતિ બ્રાહ્મણં ચ રાજન્યં ચ સમન્તેન તુષ્ટુવાનો, ગચ્છતિ પુરોધાં, પુર એનં દધતે। પ્રજાપતિર્ વા અકામયત - સમન્તઃ પ્રજયા પશુભિ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સમન્તઃ પ્રજયા પશુભિર્ અભવત્। તદ્ વ્ એવ સમન્તસ્ય સમન્તત્વમ્। સમન્ત એવ પ્રજયા પશુભિર્ ભવતિ ય એવં વેદ

અથાયાસ્યં બાર્હતરાથન્તરમ્। ઉભૌ વર્ણૌ સમૃદ્ધ્યૈ। મધ્યેનિધનં પ્રતિષ્ઠાયૈ। આદિત્યાશ્ ચ વા અંગિરસશ્ચ સ્વર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત। ત ઐક્ષન્ત યતરે નો યતરાન્ યાજયિષ્યન્તિ તે હાસ્યન્ત ઇતિ। તે ઽઙ્ગિરસઃ પૂર્વે યજ્ઞં સમભરન્, શ્વસ્સુત્યાન્તે ઽગ્નિમ્ આઙ્ગિરસં દૂતં પ્રાહિણ્વન્ન્ - ઇમાન્ ન શ્વસ્સુત્યામ્ આદિત્યેભ્યઃ પ્રબ્રૂહીતિ। સ એત્યાબ્રવીદ્ - આદિત્યા, અઙ્ગિરસો વ શ્વસ્સુત્યાં પ્રાહુર્ ઇતિ। તં હોચુર્ અપેહિ મન્ત્રયિત્વા ત્વા પ્રતિવક્ષ્યામ ઇતિ। તસ્માદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ દૂતમ્ આહુર્ - અપેહિ મન્ત્રયિત્વા ત્વા પ્રતિવક્ષ્યામ ઇતિ। તે હોચુર્ ઉપ તજ્ જાનીત યથા અસ્માન્ એવાંગિરસો યાજયેયુર્ ન વયમ્ અઙ્ગિરસઃ। યદિ યાજયિષ્યામો હાસ્યામહે, યદ્ય્ ઉ ન યાજયિષ્યામો યજ્ઞાદ્ યશસો ઽપક્રમિષ્યામ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ હ વૃતેન નાપક્રામ્યે, યજ્ઞાદ યશસો નેદ્ અપક્રામાણીતિ

પદેન હાપેયાત્। સ્વં વા યજ્ઞમ્ અભ્યુપેયાદ્। ઇદં ચ ત્વયા કૃતમ્ ઇતિ વા। ત એતમ્ આદિત્યાસ્ સદ્યઃક્રીયં યજ્ઞં સમભરન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ અગ્ને ચિરં તદ્ યચ્ છ્વ, ઇમામ્ એવ વયં તુભ્યમ્ અદ્ય સુત્યાં પ્રબ્રૂમઃ। તેષાં નસ્ ત્વં હોતાસિ, ગૌર્ આંગિરસો ઽધ્વર્યુર્, બૃહસ્પતિર્ ઉદ્ગાતા, અયાસ્યો બ્રહ્મેતિ સર્વાન્ અવૃણત। સો ઽબ્રવીદ્ - દૂતો વા અહં ચરામીતિ। તમ્ અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇત્ય્ એવ દૂતં ચરન્તમ્ અવૃણત। સ એષાં વૃતોનાપાક્રામત્। સ પુનર્ એત્યાબ્રવીદ્, અઙ્ગિરસ, આદિત્યા વો ઽદ્યસુત્યાં પ્રાહુર્ ઇતિ। તેન હોતુર્ એવ નો ઽવૃથા ઇતિ। નેતિ હોવાચ। દૂતો યુષ્માકમ્ અભૂવં, વૃત એવામીષામ્ અસ્મ્ય્, આદ્ અહ નૂનમ્ અમી યુષ્મન્ મેધાવિતરા વા ધીરતરા વાભૂવન્ ય એતત્ પૂર્વે દૃશન્ન્ ઇતિ। તે વૃતા નાપાક્રામન્। ત એત્યાયાજયન્। તેભ્ય એતમ્ આદિત્યા આદિત્યમ્ એવાશ્વં શ્વેતં ભૂતમ્ અશ્વાભિધાન્ય્ અભિહિતમ્ અયાસ્યાય બ્રહ્માશ્વં નીત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। અહીયન્તાઙ્ગિરસઃ। સો ઽયાસ્યસ્ સદૃશાવ્ આત્મન શ્રેયાંસં વા પ્રતિગૃહ્ય વ્યભ્રંશત। સો ઽકામયત સમ્ આત્માનં શ્રીણીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાત્માનં સમશ્રીણીત। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ યદ્ અત્રાયાસ્યં ભવતિ સમ્ એવૈનદ્ એતેન શ્રીણન્તિ, ભિષજ્યન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન । યદ્ વ્ અયાસ્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ આયાસ્યમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। પ્રો અયાસીદ્ ઇન્દુર્ ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કૃતમ્ ઇતિ પ્રવદ્ ઋચા ચ સામ્ના ચૈતદ્ અહઃ પ્રણયન્તિ। ઉભૌ વર્ણૌ સમૃદ્ધ્યૈ। પ્રેતિ ભૃગવઃ પ્રેત્ય્ અઙ્ગિરસઃ પ્રેત્ય્ આદિત્યા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। પ્રેત્ય્ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્તિ

અથ બૃહત્। વર્ષ્મ વૈ બૃહત્। વર્ષ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। તદ્ ગાયત્રે ઽહન્ ભવતિ। પુંસો વા એતદ્ રૂપં યદ્ બૃહત્, સ્ત્રિયૈ ગાયત્રી। તદ્ યદ્ અત્ર બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ તેનૈવૈતદ્ અહર્ મિથુનં ક્રિયતે। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। વયં ઘ ત્વા સુતાવન્ત ઇતિ સતોબૃહતીર્ આક્રમન્તે ઽનપભ્રંશાય। તાસ્વ્ અભિનિધનં કાણ્વમ્।તદ્ આહુર્ - વિરુદ્ધં વા એતદ્ બ્રહ્મસામ્નો યદ્ અન્યતરદ્ રૂપમ્ અભિવદતીતિ। તદ્ યદ્ અભીતિ ભવતિ તેન રથન્તરસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ। ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમ્ અજિઘાંસત્। સ કણ્વમ્ ઉપાધાવદ્ - ઋષ ઉપ ત્વા ધાવામ, ઇહ નો ઽધિબ્રૂહીતિ। સ એતત્ કણ્વસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। યદ્ વ્ એવાસ્મા એતેન સામ્ના કણ્વો ઽભીતિ વજ્રમ્ અભ્યનદત્, તસ્માદ્ અભિનિધનં કાણ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથૈતા ભવન્તિ નકિષ્ ટં કર્મણા નશદ્ ઇતિ। અતિ વા એતર્હિ બૃહતી બૃહતીં ક્રામત્ય્, અતિ કકુપ્ કકુભમ્, અત્ય્ અનુષ્ટુબ્ અનુષ્ટુભમ્। સૈષા બૃહતી સતી જગતી સંપદ્યતે। તેનાતિક્રામતિ। સા અત્ય્ અષ્ટમમ્ અહર્ જિહીતે, નવમમ્ અહર્ અભ્યારભતે, પ્રતિ ષષ્ઠમ્ અપધાવતિ

તાસુ વૈખાનસમ્। વૈખાનસા વા એતાનિ સામાન્ય્ અપશ્યન્ન્ અભ્યારમ્ભં યજ્ઞસ્ય પ્રત્યપસારમ્। અભ્યારમ્ભૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ યજ્ઞાદ્ અન્તરાયન્। અથ હ વૈ વૈખાનસા ઇત્ય્ ઋષિકા ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયા આસુઃ। તાન્ હ રહસ્યુર્ મારિમ્લવો મારયાંચકાર। તાન્ હેચ્છન્ રહસ્યુમ્ ઉપેયાય। તં હોવાચ - રહસ્યો, નેહ તાન્ વૈખાનસાન્ ઇત્ય્ ઋષિકાન્ અદ્રાક્ષીર્ ઇતિ। સ હોવાચ - સ્યો વૈ ભગવસ્ તાન્ અમારયદ્ ઇતિ। તં હોવાચાં રહસ્યો, યત્રો દુષ્પ્રતિજ્ઞાના ભ્રૂણહત્યા। અથ કથં પ્રત્યજ્ઞાસ્થા ઇતિ। સ હોવાચાનૃતં ચ ભ્રૂણહત્યાં ચોદયાંસમ્। તદ્ અનૃતમ્ એવાયાસીત્। સ સત્યમ્ એવાભ્યુપાગાદ્ ઇતિ। તં હોવાચ વરં વૃણીષ્વ યઃ પ્રત્યજ્ઞાસ્થા ઇતિ। સ હોવાચ - બ્રાહ્મણ એવ મે પ્રજાયામ્ આજાયતામ્ ઇતિ। તે હૈતે તક્ષવો રાહસ્યવા । અથો આહુર્ ઇન્દ્રમ્ એવ તદ્ દેવતા અભ્યશંસન્ન્ ઇન્દ્રં પર્યચક્ષત - ત્વયિ સતસ્ તવો મારિમ્લવો ઽમીમરદ્ ઇતિ। સો ઽકામયત સમ્ ઐનાન્ ઈરયેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનાન્ સમૈરયત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ સામ। ભેષજં વૈ સત્ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અકુરુત। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ એવૈતેન ભિષજ્યન્તિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। તદ્ ઇન્દ્રો હ વૈ વિખાનાઃ। સ યદ્ ઇન્દ્ર એતત્ સામાપશ્યત્, તસ્માદ્ વૈખાનસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

યસ્ તે મદો વરેણ્ય ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય મદ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્, ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। તેના પવસ્વાન્ધસેત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અન્ધો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અગ્નિર્ વૃત્રમ્ અમિત્રિયમ્ ઇતિ બાર્હતં રૂપમ્। યદ્ ઊર્ધ્વં મધ્યંદિનાદ્ તદ્ એતસ્યાહ્નો બાર્હતમ્। સંમિશ્લો અરુષો ભુવસ્ સૂપસ્થાભિર્ ન ધેનુભિર્ ઇતિ। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ યત્ સૂપસ્થાભિર્ ઇત્ય્ અહ્ન એવોપસ્થિત્યૈ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથાગ્નેરર્ક આગ્નેયં સામાગ્નેયે ઽહન્ ક્રિયતે। આગ્નેયમ્ એતદ્ અહર્ યદ્ ગાયત્રમ્। અગ્નિર્ હિ ગાયત્રી। તદ્ યદ્ અત્રાગ્નેરર્કઃ ક્રિયતે ઽહર્ એવ તદ્રૂપેણ સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ અર્ધુકં ભવતિ। અથો અન્નં વા અર્કો, ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ સોમસામ। પ્રજનનં વૈ સોમઃ। પ્રજનનમ્ એતદ્ અહઃ। પ્રજનન એવૈતત્ પ્રજનનં ક્રિયતે। અથો ક્ષત્રં વૈ સોમઃ। ક્ષત્રિય ઉ વા અન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા। સ યો ઽન્નાદ્યસ્ય પ્રદાતા સ નો ઽન્નાદ્યં પ્રયચ્છાદ્ ઇતિ। તદ્ અધ્યર્ધેળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમા - અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ

અથ દક્ષોણિધનમ્। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ દક્ષોણિધનેનૈવ સંદક્ષયન્તિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અપ્રાણા અસૃજત। સો ઽકામયત - પ્રાણવતીર્ મ ઇમાઃ પ્રજા સ્યુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈના દક્ષાયા ઇત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। પ્રાણા વૈ દક્ષાઃ। પ્રાણાન્ એવાસુ તદ્ અદધાત્। પ્રાણાન્ એવાત્મંશ્ ચ યજમાને ચ દધાતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ હોવાચ સુદક્ષિણઃ ક્ષૈમિર્ મન્થં હાસ્ય કુલે વિદુર્ ન વિવિદુર્ દક્ષોણિધનં સ્વિત્ તે પવમાનમુખે ચક્રુર્ ઇતિ। કથા હેતિ। મન્થં હિ તે કુલે ન વિન્દન્તીતિ। તસ્માદ્ અગ્નેર્ એવાર્કઃ પ્રથમાયાં કાર્યઃ। એષ સ્ય ધારયા સુત ઇતિ સન્તનિનઃ પ્રગાથસ્, સસન્તનિકેન પ્રગાથેનૈતદ્ અહર્ ભિષજ્યામેતિ। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તત્ સસન્તનિકેનૈવ પ્રગાથેન ભિષજ્યન્તિ।
અવ્યા વારેભિઃ પવતે મદિન્તમઃ।
ક્રીળન્ન્ ઊર્મિર્ અપામ્ ઇવ॥
ઇત્ય્ અતિ વા એતર્હિ કકુપ્ કકુભં ક્રામત્ય્, અત્ય્ અનુષ્ટુબ્ અનુષ્ટુભમ્। સૈષા કકુપ્ સતી ત્રિષ્ટુપ્ સંપદ્યતે। તેનાતિક્રામતિ। સાષ્ટમમ્ અહર્ આરભતે।
ય ઉસ્રિયા અપિયા અન્તર્ અશ્મનિ નિર્ ગા અકૃન્તદ્ ઓજસા।
અભિ વ્રજં તત્નિષે ગવ્યમ્ અશ્વ્યં વર્મીવ ધૃષ્ણવ્ આ રુજા॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ

તાસુ શાર્કરમ્। ઇન્દ્રં વૈ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અસ્તુવન્। તં શર્કરસ્ શિંશુમાર સ્તોતું નાકામયત। તમ્ અબ્રવીત્ સ્તુહિ મેતિ। સો ઽબ્રવીન્ - નાહં ત્વાં સ્તોષ્યામિ। સમુદ્રે વા અહમ્ અપ્સ્વ્ અન્તશ્ ચરામ્ય્ ઉપનિમજ્જન્ન્ , એતાવતો ઽહં ત્વાં સ્તુયામ્ ઇતિ। તં પર્જન્યો વૃષ્ટ્યોર્ધ્વમ્ ઉદપ્લાવયદ્ ધન્વાભિ। અપો હૈવાસ્મૈ દર્શયાંચકાર। તમ્ ઉત્તરાદ્ વાતેન પર્યશોષયત્। સો ઽવેત્ પરિશુષ્કશ્ શયાનો - યદ્ વા અહમ્ ઇદમ્ ઇત્થં ન્યગામ્, અભ્યવપ્લાવયિષ્યતીતિ। સ એતં મન્ત્રમ્ અપશ્યત્। તેનૈનમ્ અસ્તૌદ્ -
યો ન ઇદમિદં પુરા પ્ર વસ્ય આનિનાય તમ્ ઉ વ સ્તુષે।
સખાય ઇન્દ્રમ્ ઊતયે॥
ઇતિ ( શાર્કરે દ્વે )। તમ્ અબ્રવીત્ - કિંકામો મા સ્તૌષીતિ। ઇમમ્ એવ મા સમુદ્રં પુનર્ અભ્યવપ્લાવેત્ય્ અબ્રવીત્। તં પર્જન્યો વૃષ્ટ્યા સમુદ્રં પુનર્ અભ્યવાપ્લાવયત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ સામ। ભેષજં વૈ સ તત્ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અકુરુત। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે

સ તેનૈવ મન્ત્રેણ સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામત્। સ એવૈષ શર્કર ઉદેતિ। તદ્ વા અસ્ય સ્વર્ગ્યમ્। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। સમુદ્રો વૈ છન્દોમાઃ। શિંશુમારો વૈ સમુદ્રમ્ અતિપારયિતુમ્ અર્હતિ। તદ્ યદ્ અત્ર શાર્કરં ભવતિ સમુદ્રસ્યૈવાતિપારણાય। તત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ। યત્ર યત્ર વૈ દેવાશ્ છન્દસાં રસમ્ અન્વવિન્દંસ્ તત્ પુનર્નિતુન્નમ્ અકુર્વંશ્, તત્ પુનર્ અભ્યાઘ્નન્। ધીતા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાસ્ તૃતીયસવનાયતનાઃ। ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ રસમ્ એવૈતચ્ છન્દોમેષુ દધતિ। રસ્સ્યૈવૈષાનુવિત્તિઃ। તદ્ ઉ કાકુભં સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ પુરુષશ્ છન્દસં કકુપ્। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ પ્રાણો જ્યૈષ્ઠ્યં પુરુષઃ। જ્યૈષ્ઠ્યેનૈવ તજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં સંદધાતિ, જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ। યદ્ ઉ શર્કરસ્ શિંશુમારો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ છાર્કરમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। સખાય આ નિ ષીદત પુનાનાય પ્ર ગાયતેતિ પ્રવતીર્ ભવન્તિ। પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। શિશું ન યજ્ઞૈઃ પરિ ભૂષત્ શ્રિય ઇતિ પશુરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પશૂનાં વૈ શિશુર્ ભવતિ

તાસુ પ્લવમ્। યો વૈ સમુદ્રમ્ અપ્લવઃ પ્રસ્નાતિ નૈનં સ વ્યશ્નુતે, ઽથ યઃ પ્લવી પ્રસ્નાતિ સ વ્યશ્નુતે। સમુદ્રો વૈ છન્દોમાઃ। તદ્ યત્ પ્લવં પ્લવિન એવૈતેન। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ પ્લવમ્ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા - પ્લવં વાવ નો ભૂત્વેદં સામ સ્વર્ગં લોકમ્ અવાક્ષીદ્ ઇતિ। તદ્ એવ પ્લવસ્ય પ્લવત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વસિષ્ઠસ્ય પ્લવમ્ ઇતિ। વસિષ્ઠો વા અકામયત સ્વસ્તીમાન્ લોકાન્ સર્વાન્ સંપ્લવેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સ્વસ્તીમાન્ લોકાન્ સર્વાન્ સમપ્લવત। તદ્ વ્ એવ પ્લવસ્ય પ્લવત્વમ્। સ્વસ્તીમાન્ લોકાન્ સર્વાન્ સંપ્લવતે ય એવં વેદ। વસિષ્ઠમ્ ઋષયો ઽમેધન્ - વૈશ્યો ઽસ્ય્ અબ્રાહ્મણ ઇતિ। સો ઽકામયત - તરેયં દુરિતં પાપ્માનમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન એ આતિ વિશ્વાનિ દુરિતા તરેમેત્ય્ એવ દુરિતં પાપ્માનમ્ અતરત્। તરતિ દુરિતં પાપ્માનં ય એવં વેદ। તદ્ દ્વાદશાક્ષરણિધનં ભવતિ - દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્ય પ્લવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથૈતા ભવન્તિ પુરોજિતી વો અન્ધસ ઇતિ। પુરસ્તાદ્ ધ વા એતાઃ પાપ્માનં જયન્તીઃ, પુરસ્તાત્ પાપ્માનમ્ અપઘ્નત્યો યન્તિ। જિતં હ વા એતાભિર્, વિજિતમ્ અન્વવસ્યન્તિ। અથો યથાન્યૌ નવતરૌ ચક્રાવ્ ઉપાસ્યેદ્ એવમ્ એવ એતામ્ અનુષ્ટુભં ત્ર્યહમુખેષુ પર્યાહરન્તિ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથ કાર્તવેશમ્। ત્રેધા ભરતેષુ રાષ્ટ્રમ્ આસીત્ - વૈતહવ્યેષુ તૃતીયં, મિત્રવત્સુ તૃતીયં, કૃતવેશે તૃતીયમ્। સો ઽકામયત કૃતવેશો - હ ત્વ્ ઇમે દ્વે રાષ્ટ્રે એકધા રાષ્ટ્રં સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતદ્ દ્વિનિધનં સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેનેમે દ્વે રાષ્ટ્રે હ ત્વૈકધા રાષ્ટ્રમ્ અભવત્। તદ્ એતચ્ છ્રીર્ ભ્રાતૃવ્યહા સામ। અશ્નુતે શ્રિયં હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ કૃતવેશો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાર્તવેશમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ શ્યાવાશ્વં સ્વર્ગ્યં સામ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। યથાન્ધીગવમ્ ઇળાવત્ય્ અનુષ્ટુબ્ અસદ્ ઇતિ - અનિળાનુષ્ટુપ્ સ્યાદ્ યદ્ એતદ્ અત્ર કુર્યુઃ। અથો પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથૈતા દ્વિપદો ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। તા એતા ભવન્તિ - પ્ર વાજ્ય્ અક્ષાર્ ઇતિ પ્રવતીર્ ભવન્તિ। પ્રાયણીયરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પ્રાયણીયં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ સૌહવિષમ્। દેવા વા અસુરાન્ હત્વા અપૂતા ઇવામેધ્યા અમન્યન્ત। તે ઽકામયન્ત પૂતા મેધ્યા સ્યામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે પૂતા મેધ્યા અભવન્। તે ઽબ્રુવન્ સુહવિષો વા અભૂમેતિ। તદ્ એવ સૌહવિષસ્ય સૌહવિષત્વમ્। પૂતો મેધ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। યે સોમાસઃ પરાવતીતિ પરાવતમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ યજ્ઞો ઽગચ્છત્

તાસુ જરાબોધીયમ્। શાક્ત્યાસ્ તરસપુરોડાશાસ્ સત્રમ્ આસત। સ ગૌરિવીતિશ્ શાક્ત્યો મૃગમ્ અહન્। તં તાર્ક્ષ્યસ્ સુપર્ણ ઉપરિષ્ટાદ્ અભ્યવાપતત્। તસ્યા ઉપપ્રત્યધત્ત। તમ્ અબ્રવીદ્ - ઋષે, મા મે ઽસ્થઃ। યત્કામો ઽસિ તં તે કામં સમર્ધયિષ્યામ ઇતિ। કિંકામઃ ખલ્વ્ અહમ્ અસ્મીત્ય્ અબ્રવીત્। અસિતસ્ય ધામ્ન્યસ્ય દુહિતરં કામયસે। તસ્યૈ ત્વા નિવક્ષ્યામીતિ। અથ હાસિતો ધામ્ન્ય ઈર્ષ્યુર્ આસ। તસ્ય હાન્તરિક્ષે પ્રાસાદ આસ। તદ્ ધાસ્ય દુહિતરં જુગુપુઃ। તં હ સ્મ પત્રનાડ્યામ્ ઉપગુહ્યાસ્યૈ કુમાર્યૈ નિવહતિ। તં હ સ્મૈતેનૈવ સામ્ના પ્રાતર્ બોધયતિ - જાર બુધ્યસ્વેતિ। તદ્ એવ જરાબોધીયસ્ય જરાબોધીયત્વમ્। સેયં કુમારી ગર્ભમ્ અધત્ત। સ કુમારો ઽજાયત। તમ્ અસુરા વિચ્છિદ્ય પરાસ્યન્તો ઽબ્રુવઞ્ - જામીગર્ભો વા અયં, રક્ષો વા ઇદમ્ અજનીતિ। તમ્ અકામયત - સમ્ એનમ્ ઈરયેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનં સમૈરયત્। સ એવ સંકૃતિર્ ગૌરિવીતો ઽભવત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ સામ। ભેષજં વૈ સ તત્ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અકુરુત। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ એવૈતેન ભિષજ્યન્તિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। તસ્યો પ્રાચીમ્ ઇળામ્ ઉપયન્તિ। પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ। પશુષ્વ્ એવૈતદ્ રેતાંસિ દધતિ

અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્।
આ તે વત્સો મનો યમદ્ ઇત્ય્ આવતીર્ ભવન્તિ। અપચ્છિદ્ ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞકાણ્ડં યદ્ ઉક્થાનિ। તદ્ યદ્ આવતીર્ ભવન્તિ યજ્ઞસ્યૈવ સલોમતાયૈ। તાસુ વાત્સમ્। વત્સઃ કાણ્વઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ હ વાવ ત્રિશોકો યાન્ એવામૂંસ્ ત્રીન્ છોકાન્ અપાહન્ સાસ્ય ત્રિશોકતા। સ હ સ સદ્ય એવાલોમ્નો કર્ણકાન્ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વત્સઃ કાણ્વો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાત્સમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે।
ત્વં ન ઇન્દ્રા ભરેતિ ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
ઓજો નૃમ્ણં શતક્રતો વિચર્ષણે।
આ વીરં પૃતનાસહમ્॥
ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તચ્ છન્દોમાનાં રૂપમ્। પશવો વૈ છન્દોમાઃ

તાસુ સૌશ્રવસમ્। કુત્સો હ વા ઔરવ ઇન્દ્રસ્યોરોર્ અધિ નિર્મિત આસ। યાદૃશ એવેન્દ્રસ્ તાદૃશ, યથાત્મનો નિર્મિત સ્યાદ્ એવમ્। તં હ સંગ્રહીતારં ચક્રે। તં હ જાયયાભિજગ્રાહ શચ્યા પૌલોમ્યા। તાં હોવાચ કથેત્થમ્ અકર્ ઇતિ। સા હોવાચ - ન વાં વ્યજ્ઞાસમ્ ઇતિ। સ હોવાચ ખલતિં વા એનં કરિષ્યામિ, તથા વિજાનીતાદ્ ઇતિ। તં હ ખલતિં ચકાર। સ હોષ્ણીષં પરિહૃત્યોપનિપેદે। સ એવૈષ સંગ્રહીતુર્ ઉષ્ણીષઃ। તં હાભ્ય્ એવ જગ્રાહ। તાં હોવાચ કથેત્થમ્ અકર્ ઇતિ। સા હોવાચ - ન વાં વ્યજ્ઞાસમ્, ઉષ્ણીષેણ વૈ મા પરિહૃત્યોપન્યપાદીતિ। સ હોવાચાન્તરાંસયોર્ વા અસ્ય પાંસૂન્ અધિવપ્સ્યામિ, તથા વિજાનીતાદ્ ઇતિ। તસ્ય હાન્તરાંસયોઃ પાંસૂન્ અધ્યુવાપ। ત એવૈતે સંગ્રહીતુર્ અન્તરાંસયોઃ પાંસવઃ। તાન્ હ પ્રાવૃત્યોપનિપેદે। તં હાભ્ય્ એવ જગ્રાહ। તાં હોવાચ કથેત્થમ્ અકર્ ઇતિ। સા હોવાચ - ન વાં વ્યજ્ઞાસમ્। પ્રાવૃત્ય વૈ મોપન્યપાદીતિ

તં હ બબાધે - મલ્લો ઽસીતિ। સ હોવાચ મઘવન્ મામુયા ભૂમ। તેભ્યો વૈ નસ્ ત્વં તદ્ દેહિ, યેન વયં જીવામ। ત્વદ્ વૈ વયં જાતા સ્મ ઇતિ। સ વા એતાન્ અન્તરાંસયોઃ પાંસૂન્ પ્રધ્વંસયસ્વેતિ। તાન્ હ પ્રધ્વંસયાંચક્રે। તે હૈવ રજસશ્ ચ રજીયાંસશ્ ચ નામ મહાઞ્ જનપદ ઉત્તસ્થૌ। તેષાં હ રાજાસ। તસ્ય હોપગુસ્ સૌશ્રવસઃ પુરોહિત આસ। સ હોવાચ - મા કશ્ચન યષ્ટ। યો મ ઈશાયાં યજતે, જ્યેયસ્ સઃ। ન વૈ દેવા અહુતસ્યાદન્તિ। ન પર્ણાહુતિશ્ ચ ન હોતવ્યેતિ। સ હેન્દ્ર ઉપગું સૌશ્રવસમ્ એત્યોવાચ - યાજયાનિ ત્વેતિ। સ હોવાચ - ન વા ઇહ યજન્તે। યો વા ઇહ યજેત, જિનીયુર્ વૈ તમ્ ઇતિ। તં હ લોકં લોકં દર્શયાંચકારેમમ્ ઇમં વૈ લોકમ્ ઇષ્ટ્વા જયતીતિ। સ હેક્ષાંચક્રે - ઽપિ ત્યં જિનન્તુ। હન્ત યજા ઇતિ। તં હોવાચ યાજય મેતિ। તં હ યાજયાંચકાર। સ્વયમ્ એવ સદોહવિર્ધાને ઉત્તસ્થતુઃ। ઉલૂખલે સોમમ્ અભિષુષાવ। સ હોવાચારાદ્ એવ કુત્સાદ્ ઇહાગહીતિ। સ હ કુત્સમ્ એવોપેયાય। તં હોવાચ - કમ્ અયજ ઇતિ। ઉપગુમ્ ઇતિ। એતમ્ ઉપગું જિનીતેતિ

તં હ જિગ્યુઃ। તં હ દ્વિતીયં તં હ તૃતીયમ્ એત્યોવાચ - યાજયાનિ ત્વેતિ। સ હોવાચ - ન વા ઇહ યજન્તે। યો વા ઇહ યજેત, જિનીયુર્ વૈ તમ્। દ્વિર્ વૈ સ્યો ઽયજત। તં ત્યમ્ અજિનન્ન્ એવેતિ। તમ્ ઉ હ લોકં લોકમ્ એવ દર્શયાંચકારેમમ્ ઇમમ્ ઉ વાવ લોકમ્ ઇષ્ટ્વા જયતીતિ। સ હેક્ષાંચક્રે - ઽપિ ત્યં જિનન્તુ, હન્ત યજા એવેતિ। તં હોવાચ - યાજય મેતિ। તં હ યાજયાંચકાર। સ્વયમ્ એવ સદોહવિર્ધાને ઉત્તસ્થતુર્, ઉલૂખલે સોમમ્ અભિષુષાવ। સ હોવાચ - યથૈવ ત્વા કુત્સો ન પશ્યેત્, તથેતાદ્ ઇતિ। સ હ કુત્સમ્ એવોપેયાય। તં હોવાચ - કમ્ અયજ ઇતિ। ઉપગુમ્ ઇતિ। તમ્ ઉ હ સ્વયમ્ એવોપોત્થાય સંવૃશ્ચ્યોદકે પ્રચકાર

તદ્ ઉ હ સુશ્રવા સ્થૌરાયણઃ પિતાનુબુબુધે - કુત્સો હ વૈ મ ઔરવઃ પુત્રં સંવૃશ્ચ્યોદકે પ્રાકારીદ્ ઇતિ। તમ્ આદ્રુત્યાબ્રવીત્ - ક્વ મે પુત્રમ્ અકર્ ઇતિ। એષ ઉદકે પ્રકીર્ણશ્ શેત ઇતિ। તં હાન્વભ્યવેયાય। તસ્ય હેન્દ્રો રોહિતો ભૂત્વા મુખાત્ સોમં નિષ્પપૌ। સ હેક્ષાંચક્રે - ઽયં વાવેન્દ્રઃ। ઇમમ્ એવ સ્તવાનિ। અયમ્ એવ મ ઇમં સમૈરયિષ્યતીતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનમ્ અસ્તૌદ્ -
અપાદ્ ઉ શિપ્રિય્ અન્ધસસ્ સુદક્ષસ્ય પ્રહોષિણઃ।
ઇન્દોર્ ઇન્દ્રો યવાશિરઃ॥
ઇતિ। તમ્ અબ્રવીત્ કિંકામો મા સ્તૌષીતિ। ઇમમ્ એવ મે પુત્રં સમૈરયેત્ય્ અબ્રવીત્। તમ્ એ મથાયા ઇત્ય્ ઉદમથ્નાત્। તં સમૈરયત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ સામ। ભેષજં વૈ સ તત્ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અકુરુત। વિભ્રષ્ટમ્ ઇવૈતદ્ અહર્ યત્ સપ્તમમ્। તદ્ એવૈતેન ભિષજ્યન્તિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ ઉ સુશ્રવા સ્થૌરાયણો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સૌશ્રવસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

ઋષયો વૈ સત્રાદ્ ઉત્થાયાયન્ત આયુઞ્જાનાઃ। તે હોચુર્ - એત કિં ચિદ્ એવ યક્ષં પશ્યામેતિ। તે હોચુર્ - અકૂપારો વા અયં કશ્યપસ્ સમુદ્રે ઽન્તર્ મહદ્ યક્ષમ્। એત તં પશ્યામેતિ। તં હાન્વભ્યવેયુઃ। તેભ્યો હ નાવિર્ આસ। તે હોચુર્ - એતેન્દ્રમ્ એવ સ્તવામ સ વાવાસ્યેશે। સ એવ ન ઇમં દર્શયિષ્યતીતિ। તે ઽત્રિમ્ અબ્રુવન્ન્ - ઋષે, ત્વં સ્તુતાદ્ ઇતિ। સ એતમ્ અત્રિસ્ તૃચમ્ અપશ્યત્। તેનૈનમ્ ઉપાયન્ -
યદ્ ઇન્દ્ર ચિત્ર મ ઇહ નાસ્તિ ત્વાદાતમ્ અદ્રિવઃ।
રાધસ્ તન્ નો વિદદ્વસ ઉભયાહસ્ત્ય્ આ ભર॥
ઇતિ સ હેક્ષાંચક્રે - મહદ્ બત મ ઋષયો યાચન્તિ। ઉભયાહસ્ત્ય્ આ ભરેતિ વા આહુર્ ઇતિ।
યત્ તે દિક્ષુ પ્રરાધ્યં મનો અસ્તિ શ્રુતં બૃહત્।
તેન દૃઢા ચિદ્ અદ્રિવ આ વાજં દર્ષિ સાતયે॥
ઇતિ। સ હેક્ષાંચક્રે - દૃઢં બત મ ઋષયો યાચન્તિ। ન હાજજ્ઞાવ્ - અકૂપારં દિદૃક્ષન્ત ઇતિ।
યન્ મન્યસે વરેણ્યમ્ ઇન્દ્ર દ્યુક્ષં તદ્ આ ભર।
વિદ્યામ તસ્ય તે વયમ્ અકૂપારસ્ય દાવને॥
ઇતિ। સ હાજજ્ઞાવ્ અકૂપારં વૈ દિદૃક્ષન્ત ઇતિ। તં હ પદોદસ્યન્ન્ ઉવાચેદમ્ એવ મેદમ્ ઋષયો મહદ્ ઇવોભયાહસ્ત્ય્ આ ભરેત્ય્ અવોચન્ન્ ઇતિ। તમ્ અપશ્યન્। તા એતાઃ કામસનય ઋચઃ। એતં વૈ તે કામમ્ અકામયન્ત। સ એભ્યઃ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતાભિર્ ઋગ્ભિ સ્તુતે, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે

તાસુ વસિષ્ઠસ્ય વીઙ્કમ્ અતિક્રાન્તિઃ। અતિ વા એતર્હ્ય્ અનુષ્ટુબ્ અનુષ્ટુભં ક્રામતિ। સૈષાનુષ્ટુપ્ સતી ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરા સંપદ્યતે। તેનાતિક્રામતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત - વીમાન્ લોકાન્ અશ્નુવીય, વિ પ્રજયા પશુભિર્ અશ્નુવીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન વીવીત્ય્ એવેમાન્ લોકાન્ આશ્નુત, વિ પ્રજયા પશુભિર્ અશ્નુતે, ય એવં વેદ। તદ્ ઉ સ્તોભાનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પશવશ્ છન્દોમાઃ। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્ય વીંકમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

શિશું જજ્ઞાનં હર્યતં મૃજન્તીતિ હરિવતીર્ ભવન્તિ। હરિવતી વૈ પરમા વાચસ્ તનૂઃ। વાચં છન્દોમૈસ્ સમિચ્છન્તિ। આપ્તેવ વા એતર્હિ વાગ્ ભવતિ છન્દોમેષુ। તામ્ એવૈતત્ સંવિન્દન્તિ। શુમ્ભન્તિ વિપ્રં મરુતો ગણેનેતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। ત્રૈષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ। અથો ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુબ્, વિશો મરુતઃ। તદ્ યત્ ત્રિષ્ટુભો મરુત્વતીર્ ભવન્તિ, ક્ષત્રાયૈવ તદ્ વિશમ્ અનુવર્ત્માનં કુર્વન્તિ। તસ્માત્ ક્ષત્રસ્ય વિડ્ અનુવર્ત્મા કવિર્ ગીર્ભિઃ કાવ્યેન કવિસ્ સન્ સોમઃ પવિત્રમ્ અત્ય્ એતિ રેભન્ન્ ઇત્ય્ અતિંહાયન્। ઋષિમના ય ઋષિકૃત્ સ્વર્ષાસ્ સહસ્રનીથઃ પદવીઃ કવીનામ્ ઇતિ સહસ્રરૂપં છન્દોમાનામ્ ઉપગચ્છન્તિ। પશવો વૈ છન્દોમાઃ। તૃતીયં ધામ મહિષસ્ સિષાસન્ન્ ઇતિ તૃતીયો હ્ય્ એષ ત્રિયહઃ ક્રિયતે યચ્ છન્દોમાઃ। સોમો વિરાજમ્ અનુ રાજતિ ષ્ટુબ્ ઇતિ ત્રૈષ્ટુભં રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। ત્રૈષ્ટુભં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। અથો પૂર્વો વૈષ સહો રાજ્યમ્। તમ્ એવૈતચ્ છન્દોમા અનુ રાજન્તિ। ચમૂષચ્ છ્યેનશ્ શકુનો વિભૃત્વા ગોવિન્દુર્ દ્રપ્સ આયુધાનિ બિભ્રદ્ ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। અપામ્ ઊર્મિં સચમાનસ્ સમુદ્રમ્ ઇતિ સમુદ્રવતીર્ ભવન્તિ, છન્દોમાનાં રૂપમ્। સમુદ્રો વૈ છન્દોમાઃ। તુરીયં ધામ મહિષો વિવક્તીતિ તુરીયં હ્ય્ એતદ્ અહર્ અહ્નાં ક્રિયતે યચ્ છન્દોમાઃ

તા એતા ભવન્તિ ત્રિષ્ટુભસ્ ત્રિષ્ટુબ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમર્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। એતે સોમા અભિપ્રિયમ્ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। ઇન્દ્રસ્ય કામમ્ અક્ષરન્ન્ ઇતિ યદ્ ઐન્દ્રં તત્ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। ક્ષત્રં હિ ત્રિષ્ટુપ્। વર્ધન્તો અસ્ય વીર્યમ્ ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્। સૂક્તમ્ અનુરૂપો ભવતિ - પશવો વૈ સૂક્તં પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથો ભૂમા વૈ પશવો, ભૂમા સૂક્તમ્। પશૂનામ્ એવૈતત્ પશૂન્ અનુરૂપાન્ કુર્વન્તિ। નાત્ર પ્રત્યક્ષાનુરૂપં કુર્વન્તિ। તસ્માત્ પશવો નાનારૂપાન્ જનયન્ત્ય્ - ઉત શ્વેતા કૃષ્ણં જનયત્ય્, ઉત કૃષ્ણા શ્વેતમ્, ઉત રોહિણી કલ્માષમ્, ઉત કલ્માષી રોહિતમ્। નવર્ચં ભવતિ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણૈર્ એવૈતત્ સમૃધ્યમાના યન્તિ, પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તઃ। દ્વિતીયં નવર્ચં ભવતિ, તૃતીયં નવર્ચં ભવતિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ પ્રાણૈસ્ સમૃધ્યમાના યન્તિ। પઞ્ચર્ચં ભવતિ - પઞ્ચપદા વૈ પંક્તિઃ। પાંક્તાઃ પશવઃ। પશવશ્છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુ ઋતુમાન્ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, ઽનૃતવશ્ છન્દોમાઃ। અનૃતાવ્ ઇવ એતે પ્રતિષ્ઠિતા યચ્ છન્દોમા ઇતિ। તદ્ યદ્ એતાનિ પઞ્ચર્ચ(ષ્) ષડ્ ઋચાનિ ભવન્તિ તેનૈવર્તુમન્તશ્ છન્દોમાઃ ક્રિયન્તે। પર્યાસો ભવતિ પ્રજાનાં ધૃત્યૈ પશૂનામ્ ઉપસ્થિત્યૈ। ચતુશ્ચત્વારિંશ સ્તોમો ભવતિ। ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિયં વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિય એવૈતદ્ વીર્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અગ્નિં વો દેવમ્ અગ્નિભિસ્ સજોષા ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ ઱આથન્તરમ્। રાથન્તરં હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
યજિષ્ઠં દૂતમ્ અધ્વરે કૃણુધ્વમ્।
યો મર્ત્યેષુ નિધ્રુવિર્ ઋતાવા તપુર્મૂર્ધા ઘૃતાન્નઃ પાવકઃ॥
ઇતિ । એતદ્ વા અગ્નેઃ પ્રિયં ધામ યદ્ ઘૃતમ્। પ્રિયેણૈવૈનં તં ધામ્ના સમૃદ્ધયન્તિ। પ્રોથદ્ અશ્વો ન યવસે ઽવિષ્યન્ન્ ઇત્ય્ અશ્વવદ્ ભવતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવાવનુત્ત્યૈ। યદા મહસ્ સંવરણાદ્ વ્ય્ અસ્થાદ્ ઇતિ મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્। આદ્ અસ્ય વાતો અનુ વાતિ શોચિર્ અધ સ્મ તે વ્રજનં કૃણમ્ અસ્તીતિ। યદા વા અગ્નિં વાત ઉપવાજયત્ય્ અથ સ મહદ્ દીપ્યતે। તદ્ એતદ્ દીપ્તિર્ એવ બ્રહ્મવર્ચસસ્ય રૂપમ્। ઉદ્ યસ્ય તે નવજાતસ્ય વૃષ્ણ ઇતિ ત્રૈષ્ટુભં રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। ત્રૈષ્ટુભં હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
અગ્ને ચરન્ત્ય્ અજરા ઇધાનાઃ।
અચ્છા દ્યામ્ અરુષો ધૂમ એષિ સં દૂતો અગ્ન ઈયસે હિ દેવાન્॥
ઇતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

યદ્ અદ્ય સૂર ઉદિત ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ। યદ્ ઇતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ।
અનાગા મિત્રો અર્યમા।
સુવાતિ સવિતા ભગઃ॥
સુપ્રાવીર્ અસ્તુ સ ક્ષયઃ પ્ર નુ યામન્ સુદાનવઃ।
યો નો અંહો ઽતિપિપ્રતિ॥
ઇત્ય્ અતિહાયન્।
ઉત સ્વરાજો અદિતિર્ અદબ્ધસ્ય વ્રતસ્ય યે।
મહો રાજાન ઈશતે॥
ઇતિ મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્। તમ્ ઇન્દ્રં વાજયામસીત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। મહે વૃત્રાય હન્તવ ઇતિ ઘ્નદ્વત્। એતદ્ વૈ યજમાનસ્ય સ્વં સ્તોત્રં યદ્ બ્રહ્મણઃ। સ્વ એવ તદ્ આયતને યજમાનસ્ય સર્વં પાપ્માનં ઘ્નન્તિ। સ વૃષા વૃષભો ભુવદ્ ઇતિ વૃષણ્વદ્ ભવતિ। વૃષણ્વદ્ વૈ ત્રિષ્ટુભો રૂપમ્। ત્રૈષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ। ઇન્દ્રસ્ સ દામને કૃત ઓજિષ્ઠસ્ સ બલે હિત ઇતિ। એતેન વૈ તૃતીયેન ત્ર્યહેણ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સ એષામ્ અસંગૃહીતો વીવાહ્વલત્। તસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રસ્ સ દામને કૃત ઓજિષ્ઠસ્ સ બલે હિત ઇત્ય્ એવ બલમ્ અદધુઃ। ગિરા વજ્રો ન સંભૃત ઇત્ય્ એવૈનં સમભરન્। સબલો અનપચ્યુત ઇત્ય્ એવૈનં સબલમ્ અકુર્વન્। તં સંસ્કૃત્ય તેન સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તદ્ યદ્ એતદ્ આજ્યં ભવતિ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। યત્ પ્રથમસ્યાહ્ન ઐન્દ્રાગ્નં તદ્ ઐન્દ્રાગ્નં રાથન્તરમ્। રાથન્તરં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સમૈન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। નાનાગ્રામાવ્ ઇવ હ વા એતૌ યત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહશ્ છન્દોમાશ્ ચ। સ યથા નાનાગ્રામો મિત્રાણિ વ્યતિષજ્યાભય આસીયાતાં તાદૃક્ તદ્ યત્ સમૈન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। નાનાગ્રામાવ્ ઇવ હ વા એતૌ યત્ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહશ્ છન્દોમાશ્ ચ। સ યથા નાનાગ્રામો મિત્રાણિ વ્યતિષજ્યાભય આસીયાતાં તાદૃક્ તદ્ યત્ સમૈન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। અસમૈનિ હૈક કુર્વન્તિ। તસ્માત્ સમૈન્ય્ એવ કાર્યાણિ। ચતુશ્ચત્વારિંશ સ્તોમો ભવતિ। ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિયં વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિય એવૈતદ્ વીર્યે પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અધ્વર્યો અદ્રિભિસ્ સુતમ્ ઇતિ ત્રિષ્ટુભો રૂપેણ પ્રયન્તિ। ત્રૈષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ।
સોમં પવિત્ર આ નય।
પુનાહીન્દ્રાય પાતવે॥
તવ ત્ય ઇન્દો અન્ધસા
ઇત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અન્ધો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ।
દેવા મધોર્ વ્ય્ આશત।
પવમાનસ્ય મરુતઃ॥
ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। દિવઃ પીયૂષમ્ ઉત્તમમ્ ઇત્ય્ ઉત્તમો હ્ય્ એષ ત્ર્યહઃ ક્રિયતે યચ્ છન્દોમાઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથાઞ્જઃ પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। દેવા વા અકામયન્તાઞ્જસા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। તદ્ એવાઞ્જસો ઽઞ્જસ્ત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અઞ્જસૈવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વૈરૂપમ્ ઇતિ। પશવો વૈ વિરૂપાઃ। પશવો વૈરૂપમ્। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પશૂન્ અનુસંદધાતિ। વિરૂપ આંગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વિરૂપ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વૈરૂપમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ ધુરાં સામ દ્રવદિળં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। છન્દાંસિ વૈ ધુરઃ। યાતયામાન ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાઃ। તદ્ યદ્ અત્ર ધુરાં સામ ક્રિયતે તેનૈવ છન્દોમા ધૂર્વન્તશ્ છન્દસ્વન્તો ઽયાતયામાનઃ ક્રિયન્તે। અથો પ્રાણા વૈ ધુરઃ। પશવો ધુરઃ। પ્રાણેષ્વ્ એવ તત્ પશુષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથેળતં ત્રિણિધનં સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। એતદ્ ધ વૈ સમૃદ્ધં યદ્ ગાયત્રં ત્રિણિધનમ્। ઇળન્ કાવ્ય સ્વર્ગકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ ઇમમ્ એવ લોકં પ્રથમેન નિધનેનાભ્યારોહદ્, અન્તરિક્ષં દ્વિતીયેન, અમું તૃતીયેન। તાન્ ઇમાંસ્ ત્રીન્ લોકાન્ અભ્યારોહત્। તતો વૈ સ સ્વર્ગે લોકે પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં પ્રતિષ્ઠા સામ। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં, પ્રતિ સ્વર્ગે લોકે તિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ ઇળન્ કાવ્યો ઽપશ્ત્ તસ્માદ્ ઐળતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ સૌમિત્રં, ભ્રાતૃવ્યહા સેન્દ્રં સામ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ આસ્યેન્દ્રો હવં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। અથ સૌપર્ણમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ, પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

અથાશુ। દેવા વા અકામયન્તાશુ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇયામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ ત આશુ સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તદ્ એવાશોર્ આશુત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। આશ્વ્ એવૈતેન સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષત આશુ ભાર્ગવમ્ ઇતિ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા ભૃગુમ્ ઉપાધાવન્ - જયામાસુરાન્ ઇતિ। સ એતદ્ ભૃગુસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ આશુ વાવેદં ભૃગોર્ અભૂદ્ ઇતિ। તદ્ વ્ એવાશોર્ આશુત્વમ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા કામસનિ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્। યત્કામ એનેન સ્તુત, સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે

અથ માર્ગીયવં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। મૃગયુર્ વૈ દેવો ઽકામયતોભયેષાં પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છેયં યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યા ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ ઉભયેષાં પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ અગચ્છદ્ યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યાઃ। તતો હ સ્મ વૈ તસ્મૈ મૃગો મૃગમ્ આનયતિ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। ઉભયેષાં પશૂનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યં ગચ્છતિ યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યા ય એવં વેદ। એષ હ વાવ સ દેવો મૃગયુઃ। ન હાસ્યૈષ પશૂન્ અભિમન્યતે ય એવં વેદ। યદ્ ઉ મૃગયુર્ દેવો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ માર્ગીયવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અભિ સોમાસ આયવ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ।
પવન્તે મદ્યં મદમ્।
સમુદ્રસ્યાધિ વિષ્ટપે મનીષિણો મત્સરાસો મદચ્યુતઃ॥
ઇતિ સમુદ્રવતીર્ ભવન્તિ, છન્દોમાનાં રૂપમ્। સમુદ્રો વૈ છન્દોમાઃ।
તરત્ સમુદ્રં પવમાન ઊર્મિણા રાજા દેવ ઋતં બૃહત્।
અર્ષા મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ધર્મણા પ્ર હિન્વાન ઋતં બૃહત્॥
નૃભિર્ યેમાણો હરિયતો વિચક્ષણો રાજા દેવસ્ સમુદ્રિયઃ॥
ઇતિ ચતુરૃચં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તાસુ દ્વિહિંકારં વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ સિમાઃ। પશવો રેવતયઃ। પશવો દ્વિહિંકારં વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અસંજાનાના અપાક્રામન્। સો ઽકામયતાભિ મા પશવસ્ સંજાનીરન્। ન મદ્ અપક્રામેયરુ ઇતિ । સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તં પશવો ઽભિસમજાનત। તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રામિણો ઽભવન્। તદ્ દ્વિહિંકારં ભવતિ। હુમ્ ઇતિ વૈ પશવસ્ સંજાનતે, હુમ્ ઇતિ માતા પુત્રમ્ અભ્યેતિ, હુમ્ ઇતિ પુત્રો માતરમ્। તદ્ એતત્ સંજ્ઞાનં પશૂનાં સામ। અભ્ય્ એનં પશવસ્ સંજાનતે, નાસ્માત્ પશવો ઽપક્રામન્તિ ય એવં વેદ। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા, પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

અથ ગાયત્રપાર્શ્વમ્। ઇમે વૈ લોકા ગાયત્રપાર્શ્વમ્। એષ્વ્ એવ તલ્ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ ગાયત્રમ્ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા ગાયત્રં વાવ નો ઽસ્ય સામ્નઃ પક્ષાવ્ અભૂતામ્ ઇતિ। તદ્ એવ ગાયત્રપક્ષસ્ય ગાયત્રપક્ષત્વમ્। ગાયત્રપક્ષં હ વૈ નામૈતત્। તદ્ ગાયત્રપાર્શ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ધિંકારવદ્ ભવત્ય્ અન્નાદ્યસ્ય પ્રત્ત્યૈ। હિંકારવદ્ભિર્ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। પ્રાસ્મા અન્નાદ્યં દીયતે ય એવં વેદ

અથ પૌરુહન્મનમ્ અભ્યારમ્ભો યજ્ઞસ્ય પ્રત્યપસારઃ। અભ્ય્ એવ નવમમ્ અહર્ આરભતે પ્રતિ સપ્તમમ્ અપધાવતિ। અભ્યારમ્ભૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ યજ્ઞાદ્ અન્તરાયન્। પુરુહન્મા વૈખાનસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પુરુહન્મા વૈખાનસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પૌરુહન્મનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત પૂર્વ એવાસુરાન્ હન્યામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનાસુરાન્ પૂર્વે ઽઘ્નન્। તદ્ યત્ પૂર્વે ઽઘ્નન્ તદ્ વ્ એવ પૌરુહન્મનસ્ય પૌરુહન્મનત્વમ્। પૂર્વ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ

અથ દ્વૈગતં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। દેવા વૈ સર્વં યજ્ઞં સંગૃહ્યોર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। તે મનુષ્યા યજ્ઞં ન પ્રજાનન્। તદ્ વ્યચ્છિદ્યત। તે દેવમનુષ્યા અશનાયન્ન્, ઇતઃપ્રદાનાદ્ ધિ દેવા જીવન્ત્ત્ય્, અમુતઃપ્રદાનાન્ મનુષ્યાઃ। નેત ઊર્ધ્વા આહુતયો ઽગચ્છન્, નામુતો ઽર્વાચી વૃષ્ટિઃ પ્રાદીયત। તે દેવા અયાસ્યમ્ અબ્રુવન્ - મનુષ્યા વૈ યજ્ઞં ન પ્રજાનન્તિ। તદ્ વ્યચ્છેદિ। તેભ્યઃ પરેહિ યજ્ઞં વિધેહીતિ। સો ઽયાસ્ય એત્યૈતેનૈવ સામ્ના મનુષ્યેભ્યો યજ્ઞં વ્યદધાત્। સો ઽયં મનુષ્યેષુ યજ્ઞો વિહિતઃ। સ મનુષ્યેષૂષિત્વા સ્વર્ગં લોક પુનર્ ન પ્રાજાનાત્। સો ઽકામયત પ્ર સ્વર્ગં લોકં જાનીયામ્ ઇતિ। સ એતેનૈવ સામ્ના સ્તુત્વા સ્વર્ગં લોકં પુનઃ પ્રાજાનાત્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોક ય એવં વેદ। અથો હાસ્યૈતેનેવ સામ્ના યજ્ઞો વિહિતો ભવતિ। સ યદ્ અયાસ્યો ઽમુષ્માલ્ લોકાદ્ ઇમં લોકમ્ આગચ્છદ્, અસ્માલ્ લોકાદ્ અમું લોકમ્ અગચ્છત્, સ ઇમૌ લોકૌ દ્વિર્ અનુસમચરત્, તદ્ દ્વૈગતસ્ય દ્વૈગતત્વમ્। અયાસ્યો હ વાવ દ્વિગત્

અથ હારાયણમ્। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત - હરો ઽસુરાણાં હરેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનાસુરાણાં હરો ઽહરન્। તદ્ યદ્ ધરો ઽહરંસ્ તદ્ ધારાયણસ્ય હારાયણત્વમ્। હરતિ હરો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય ય એવં વેદ। હારાયણ આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
શગ્ધ્ય્ ઊ ષુ શચીપત ઇન્દ્ર્ વિશ્વાભિર્ ઊતિભિઃ।
ભગં ન હિ ત્વા યશસં વસુવિદમ્ અનુ શૂર ચરામસિ॥
પૌરો અશ્વસ્ય પુરુકૃદ્ ગવામ્ અસ્ય્ ઉત્સો દેવ હિરણ્યયઃ।
ઇત્ય્ એવ ગવ્યાંશ્ ચાશ્વ્યાંશ્ ચ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તૈર્ ઉ પશુભિર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સ્વર્ગ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ હારાયણ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ધારાયણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથાછિદ્રં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। પ્રજાપતિર્ વા અકામયતાછિદ્રઃ પ્રજયા પશુભિ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽછિદ્રઃ પ્રજયા પશુભિર્ અભવત્। તદ્ એવાછિદ્રસ્યાછિદ્રત્વમ્। અછિદ્ર એવ પ્રજયા પશુભિર્ ભવતિ ય એવં વેદ। દેવા વા આપ્તાં વાચમ્ અછિદ્રેણૈવૈભ્યો લોકેભ્યસ્ સમદલુમ્પન્। આપ્તેવ વા એતર્હિ વાગ્ ભવતિ છન્દોમેષુ। તામ્ અછિદ્રેણૈવ સંલુમ્પન્તિ। યો વૈ છિદ્રેણ સંચિનોતિ ન તદ્ ઉત્પૂર્યતે। અથ યો ઽછિદ્રેણ સંચિનોતિ તદ્ ઉત્પૂર્યતે। જ્યાયો ઽભ્યારમ્ભં ભવત્ય્, અતિ નવમમ્ અહર્ જિહીતે, દશમમ્ અહર્ અભ્યારભતે, પ્રતિ સપ્તમમ્ અપધાવતિ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। સો ઽકામયત ન મત્ પશવો ઽપક્રામેયુર્, અભિ મા વર્તેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનાન્ પર્યાસ્યત્। તાન્ શ્રૈષ્ઠ્યેનોપાગૃહ્ણાત્। તે ઽસ્મિન્ન્ અરમન્ત। રમન્તે ઽસ્મિન્ પશવઃ પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

અથ બાર્હદુક્થમ્। બૃહદુક્થ આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ બૃહદુક્થ આઙ્ગિરસી ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ બાર્હદુક્થમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। ધર્તા દિવઃ પવતે કૃત્વિયો રસ ઇત્ય્ અહ્નો ધૃત્યૈ । દક્ષો દેવાનામ્ અનુમાદ્યા નૃભિર્ ઇતિ છન્દાંસ્ય્ એવૈતદ્ દક્ષયન્ત્ય્ અહ્નો વીર્યવત્ત્વાય। તાસૂદવત્ ત્રિપ્રરોહમ્। તૃતીયો હ્ય્ એષ પ્રરોહઃ ક્રિયતે, યદ્ એષ તૃતીયસ્ ત્રિયહ, સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। તદ્ ધ્ એવાચક્ષતે વિશાલમ્ ઇતિ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ વિશાલમ્ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા - વિશાલં વાવ નો ભૂત્વેદં સામ સ્વર્ગં લોકમ્ અવાક્ષીદ્ ઇતિ। તદ્ એવ વિશાલસ્ય વિશાલત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તદ્ યથા હ વૈ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપાન્ય્ એવમ્ એતાનિ વિશાલસ્ય વિષ્ટપાનિ સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ। અથ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરમ્। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। તત્ ત્રૈષ્ટુભે ઽહન્ ભવતિ। પુંસો વા એતદ્ રૂપં યત્ ત્રિષ્ટુપ્, સ્ત્રિયૈ રથન્તરમ્। તદ્ યદ્ અત્ર રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ, તેનૈવૈતદ્ અહર્ મિથુનં ક્રિયતે। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। યદ્ ઇન્દ્ર પ્રાગ્ અપાગ્ ઉદગ્ ઇતીન્દ્રમ્ એવૈતત્ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો હ્વયન્તિ। આપ્તેષ્વ્ અહસ્સુ યદ્ય્ અસ્યાં દિશ્ય્ અસિ યદ્ય્ અસ્યાં યદ્ય્ અસ્યામ્ ઇતિ

તાસુ વાશં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। તે દેવા અકામયન્ત વશમ્ અસુરાણાં વૃઞ્જીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તે વાશ ઇત્ય્ એવ વશમ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત। તદ્ એવ વાશસ્ય વાશત્વમ્। વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વશ ય એવં વેદ। ક ઈં વેદ સુતે સચેતિ સતોબૃહતીર્ આક્રમન્તે ઽનપભ્રંશાય। તાસુ નૈપાતિથમ્। કાણ્વાયનાનાં સત્રમ્ આસીનાનાં પશવ ઉપાદસ્યન્। તે ઽકામયન્તાવ પશૂન્ રુન્ધીમહીતિ। સ એતન્ નેપાતિથિઃ કાણ્વસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તે પશૂન્ અવારુન્ધત। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ નેપાતિથિઃ કાણ્વો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ નૈપાતિથમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। ઉભયં શૃણવચ્ ચ ન ઇત્ય્ ઉભે એવૈતેન રૂપે સમારભતે યચ્ ચ પૃષ્ઠ્યસ્ય ષડહસ્ય યદ્ ઉ ચ છન્દોમાનામ્। તસ્માદ્ ઉ હૈતસ્યાં દ્વયોસ્ સંયજમાનયોર્ બ્રહ્મસામ કુર્યાત્

તાસુ વૈયશ્વમ્। વ્યશ્વં વૈ સાકમશ્વં ગર્ભે સન્તં ગયઃ પિતૃવ્યઃ પર્યપશ્યદ્ - ઋષિર્ જનિષ્યત ઇતિ। તં જાતં પરાસ્તાવ્ ઽબ્રવીજ્ - જાતક્ષેણો ઽજનીતિ। તં છાયા નાજહાત્। સ્વાવ્ અસ્મા અઙ્ગુષ્ઠો પ્રાસ્નુતામ્। તદ્ અસ્મા આચક્ષત યં વૈ કુમારં પરાસ્તાવ્ ઽબ્રવીર્, અયં વૈ સ જીવતીતિ। તં મુસલમ્ આદાયાભ્યૈદ્ ધનિષ્યન્। સો ઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં, ગાતું નાથં વિન્દેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તદ્ અભ્યગાયત। તદ્ અસ્ય મુસલં પ્રત્યક્ પતિત્વા શિરો ઽછિનત્। તદ્ એતદ્ ભ્રાતૃવ્યહા ગાતુવિન્ નાથવિત્ સામ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં , વિન્દતે ગાતું નાથં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વ્યશ્વો ઽપશ્યત્, તસ્માદ્ વૈયશ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

પવસ્વ દેવ આયુષમ્ ઇતિ ત્રિષ્ટુભો રૂપેણ પ્રયન્તિ। ત્રૈષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ।
ઇન્દ્રં ગચ્છતુ તે મદઃ।
વાયુમ્ આ રોહ ધર્મણા॥
ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્, ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ।
પવમાન નિ તોશસે રયિં સોમ શ્રવાય્યમ્।
ઇન્દ્રો સમુદ્રમ્ આ વિશ॥
ઇતિ સમુદ્વતીર્ ભવન્તિ છન્દોમાનાં રૂપમ્। સમુદો વૈ છન્દોમાઃ। અપઘ્નન્ પવસે મૃધ ઇતિ મૃધ એવૈતેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ માદિલં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। દેવા વા અકામયન્ત મદ્વાન્ નસ્ સોમ સ્યાત્ સોમમદસ્ય માદ્યેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તેષાં મદ્વાન્ સોમો ઽભવત્ સોમમદસ્યામાદ્યન્। તદ્ એવ માદિલસ્ય માદિલત્વમ્। તદ્ રસો વૈ મદઃ। રસેન હ વાવ તે તન્ મેદુઃ। મદ્વાન્ અસ્ય સોમો રસવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ। અથો હૈષામ્ અવારુદ્ધા ઇવ છન્દોમા સ્યુર્ યદ્ એતદ્ અત્ર કુર્યુઃ। ધીતા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાસ્ તૃતીયસવનાયતનાઃ। ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ અત્ર માદિલં ભવતિ રસમ્ એવૈતચ્ છન્દોમેષુ દધ્ત્ય્ ઐવૈનાન્ એતેન પ્યાયયન્તિ

અથ સુરૂપં રૂપસ્યૈવ સમૃદ્ધ્યૈ। આઙ્ગિરસો વૈ તપસ્ તેપાનાસ્ તે રૂપેણ વર્ચસા વ્યાર્ધ્યન્ત। તે ઽકામયન્ત સં રૂપેણ વર્ચસર્ધ્યેમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સં રૂપેણ વર્ચસાર્ધ્યન્ત। તે ઽબ્રુવન્ સુરૂપા વા અભૂમેતિ। તદ્ એવ સુરૂપસ્ય સુરૂપત્વમ્। સં રૂપેણ વર્ચસર્ધ્યતે ય એવં વેદ। સુરૂપ આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સુરૂપ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સુરૂપમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તેષાં સૃષ્ટાનાં રૂપાણિ ન પ્રાજ્ઞાયન્ત। સ એતાનિ સુરૂપાણિ સામાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ એષાં રૂપાણ્ય્ અદધાત્। તત્ સુરૂપાણાં સુરૂપત્વમ્। રૂપણ્વતઃ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ। અર્કસામાનો વૈ છન્દોમાસ્ સુરૂપરૂપાઃ। સામન્વદ્ભી રૂપણ્વદ્ભિશ્ છન્દોમૈ સ્તુતે ય એવં વેદ। તત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ। યત્ર યત્ર વૈ દેવા છન્દસાં રસમ્ અન્વવિન્દંસ્ તત્ પુનર્નિતુન્નમ્ અકુર્વંસ્, તત્ પુનર્ અભ્યાઘ્નન્। ધીતા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાસ્ તૃતીયસવનાયતનાઃ। ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ રસમ્ એવૈતચ્ છન્દોમેષુ દધતિ। રસસ્યૈવૈષાનુવિત્તિઃ

અથ કાક્ષીવતમ્। કક્ષીવાન્ વા અકામયત - બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેય, શ્રિયં રાજ્યં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયત શ્રિયં રાજ્યમ્ અગચ્છત્। તે હ વૈ સહસ્રં કાક્ષીવતા આસુઃ। તૈર્ હ વૈ સ પુત્રૈ શ્રિયં રાજ્યં જગામ। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। તદ્ ઉ સ્તોભાનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ્ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પશવશ્ છન્દોમાઃ। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ કક્ષીવાન્ અપશ્યત્ તસ્માત્ કાક્ષીવતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ પ્રમંહિષ્ઠીયમ્। ઋષીણાં વૈ સત્રમ્ આસીનાનાં પશવ ઉપાદસ્યન્। તે ઽકામયન્તાવ પશૂન્ રુન્ધીમહીતિ। તે હોચુર્ - એતાગ્નિમ્ એવ પશૂન્ યાચામ। સ વાવ પશૂનામ્ ઈશે। સ એવ નઃ પશૂન્ પ્રદાસ્યતીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનૈનમ્ અસ્તુવન્ -
પ્ર મંહિષ્ઠાય ગાયત ઋતાવ્ને બૃહતે શુક્રશોચિષે।
ઉપસ્તુતાસો અગ્નયે॥
ઇતિ। તાન્ અબ્રવીત્ - કિંકામા સ્થેતિ। પશુકામા ઇત્ય્ અબ્રુવન્। તેભ્ય એતેનૈવ સામ્ના પશૂન્ પ્રાયચ્છત્। તે ઽબ્રુવન્ - પ્રમંહિષ્ઠો વૈ નો ઽભૂદ્ ઇતિ। તદ્ એવ પ્રમંહિષ્ઠીયસ્ય પ્રમંહિષ્ઠીયત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। પ્રમંહિષ્ઠો હાસ્મા એષ ભવત્ય્, અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। તત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ। યત્ર યત્ર વૈ દેવા છન્દસાં રસમ્ અન્વવિન્દંસ્ તત્ પુનર્નિતુન્નમ્ અકુર્વંસ્ તત્ પુનર્ અભ્યાઘ્નન્। ધીતા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાસ્ તૃતીયસવનાયતનાઃ। ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યત્ પુનર્નિતુન્નં છન્દો ભવતિ રસમ્ એવૈતચ્ છન્દોમેષુ દધતિ। રસસ્યૈવૈષામ્ અનુવિત્તિઃ

અથ સ્વાશિરામ્ અર્કો - ઽન્નં વા અર્કો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। સ્વાશિરો વૈ નામાપ્સરસ ઇમા એવૌષધયઃ। તા અકામયન્ત - બહ્વી સ્યામ, પ્રજાયેમહિ, વીમં લોકમ્ આપ્નુયામેતિ। તા એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તા બહ્વીય આસન્, પ્રાજાયન્ત, વીમં લોકમ્ આપ્નુવન્। સો ઽયં સર્વો લોક ઓષધીભિસ્ સંછન્નો ઽપિ ગિરયઃ। તદ્ એતત્ પ્રજનનં સામ। બહુઃ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે, વીમં લોકમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સ્વાશિરો ઽપ્સરસો ઽપશ્યંસ્ તસ્માત્ સ્વાશિરામ્ અર્ક ઇત્ય આખ્યાયતે। અભિ દ્યુમ્નં બૃહદ્ યશ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। જિન્વન્ ગવિષ્ટયે ધિય ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ

તાસ્વ્ ઐષિરં વાયોર્ આર્ષ્યમ્। વાયુર્ વા ઇષિરઃ। યદ્ વૈ સત્રિણાં સત્રે વિનશ્યતે તદ્ એભ્યો વાયુર્ અપિરોહયતિ। પ્રાણો વૈ વાયુઃ। પ્રાણ એવૈભ્યસ્ તત્ ભિષજ્યતિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વત। પ્રાણા શિશુર્ મહીનામ્ ઇતિ પશુરૂપમ્ એવૈતદ્ ઉપગચ્છન્તિ। પશૂનાં વૈ શિશુર્ ભવતિ। તાસુ ત્રૈતમ્ ઉક્તબ્રાહમણમ્। અભી નો વાજસાતમમ્ ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ।
રયિમ્ અર્ષ શતસ્પૃહમ્।
ઇન્દ્રો સહસ્રભર્ણસં તુવિદ્યુમ્નં વિભાસહમ્॥
ઇતિ। યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તચ્ છન્દોમાનાં રૂપમ્। પશવો વૈ છન્દોમાઃ। પરિ સ્ય સ્વાનો અક્ષરદ્ ઇન્દુર્ અવ્યે મદચ્યુત ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવને રસં મદં દધતિ।
વયં તે અસ્ય રાધસો વસોર્ વસો પુરુસ્પૃહઃ।
નિ નેદિષ્ઠતમા ઇષ સ્યામ સુમ્ને તે અધ્રિગો॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથ શુદ્ધાશુદ્ધીયમ્। ઇન્દ્રો વા અસુરાન્ હત્વાપૂત ઇવામેધ્યો ઽમન્યત। સો ઽકામયત શુદ્ધમ્ એવ માસન્તં શુદ્ધેન સામ્ના સ્તુયુર્ ઇતિ। સ ઋષીન્ અબ્રવીત્ - સ્તુત મેતિ। ત એતદ્ ઋષયસ્ સામાપશ્યન્। તેનૈનમ્ અસ્તુવન્।
એતો ન્વ્ ઇન્દ્રં સ્તવામ શુદ્ધં શુદ્ધેન સામ્ના।
શુદ્ધૈર્ ઉક્થૈર્ વાવૃધ્વાંસં શુદ્ધર્(?) આશીર્વાન્ મમત્તુ॥
ઇતિ। તતો વા ઇન્દ્રશ્ શુદ્ધઃ પૂતો મેધ્યો ઽભવત્। તદ્ એતત્ પવિત્રં સામ। શુદ્ધઃ પૂતો મેધ્યો ભવતિ ય એવં વેદ। અથૌદલમ્। ઉદલો વૈ દૈવરાતો ઽકામયતાગ્રો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસી સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અભવત્। અગ્રિયા મુખ્યા બ્રહ્મવર્ચસિનો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। અગ્રિયા એવ મુખ્યા બ્રહ્મવર્ચસિનો ભવન્તિ। તત્ સ્વારમ્ અનુષ્ટુભિ ક્રિયતે, રૂપસમૃદ્ધતાયૈ। ગાયત્રયોનિ સદ્ અનુષ્ટુભિ ક્રિયતે। દ્વન્દ્વં વૈ ભૂત્વા પશવો વીર્યાણ્ય્ ઉદ્યચ્છન્તિ। પશવશ્ છન્દોમાઃ। તસ્માચ્ છન્દોમેષુ ક્રિયતે। યદ્ ઉદલો દૈવરાતો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઔદલમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ પાઞ્ચવાજમ્। એતેન વૈ પઞ્ચવાજાઃ કૌત્સ ઉભે અન્ધસી વ્યપિપીત યચ્ ચ દૈવ્યં યચ્ ચ માનુષમ્। તે એવૈતેન વિપિપીતે। પઞ્ચવાજા વૈ કૌત્સો ઽકામયતોભે અન્ધસી વિપિપીય યચ્ ચ દૈવ્યં યચ્ ચ માનુષમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તે સ ઉભે અન્ધસી વ્યપિપીત યચ્ ચ દૈવ્યં યચ્ ચ માનુષમ્। તતો હ સ્મ વૈ સ સુરાદૃતિમ્ ઉપાધાય સોમાર્થં ધારયતિ। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। ઉભે અન્ધસી વિવિપીતે યચ્ ચ દૈવ્યં યચ્ ચ માનુષં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પઞ્ચવાજાઃ કૌત્સો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પાઞ્ચવાજમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ ક્રૌઞ્ચમ્। ક્રુંઙ્ આઙ્ગિરસ ઈષ્યમ્ ઇવાહર્ અવિન્દત્। ઈષ્યા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાઃ। તસ્માચ્ છન્દોમેષુ ક્રિયતે। તન્ મધ્યે સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। અભિષજ્યા ઇવૈતે યચ્ છન્દોમાઃ। દ્વે દ્વે અહની સમસ્તાઃ। તદ્ યન્ મધ્યે સ્વારં ભવતિ પ્રાણમ્ એવૈતચ્ છન્દોમેષુ દધતિ ભિષજ્યન્ત્ય્ એવૈનાન્ એતેન

અથ રયિષ્ઠં મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। સમુદ્રં વા એતેનારમ્ભણં પ્રપ્લવન્તે ય આર્ભવં પવમાનમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। સો ઽકામયત ન મત્ પશવો ઽપક્રામયુર્, અભિ મા વર્તેરન્ન્ ઇતિ। સ એત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તં પશવો ઽભ્યાવર્તન્ત। તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રમિણો ઽભવન્। સો ઽબ્રવીદ્ અસ્થાદ્ વા ઇયં મયિ રયિર્ ઇતિ। તદ્ એવ રયિષ્ઠસ્ય રયિષ્ઠત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્ય સામ। તિષ્ઠત્ય્ અસ્મિન્ રયિર્, અભ્ય્ એનં પશવ આવર્તન્તે, નાસ્માત્ પશવો ઽપક્રામન્તિ ય એવં વેદ। તદ્ અધ્યર્ધેળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમા - અભિપૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। અથૈતા દ્વિપદા ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। તા એતા ભવન્તિ - પવસ્વ સોમ મહાન્ સમુદ્ર ઇતિ। મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્। પિતા દેવાનાં વિશ્વાભિ ધામેત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ

તાસુ ધર્મ। ધર્મણા વૈ દેવા ધર્મમ્ આદાયાસુરાણાં વિધર્મણૈનાન્ વિધર્મણઃ કૃત્વા પરાભાવયન્। ધર્મણૈવ ધર્મમ્ આદાય દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વિધર્મણૈનં વિધર્માણં કૃત્વા પરાભાવયતિ ય એવં વેદ। તચ્ છ્રીર્ વૈ ધર્મો, રાજ્યં વૈ ધર્મો, ધર્મેણ વૈ રાજા ધર્મો, ધર્મ સ્વાનાં ભવત્ય્, ઐનં સ્વા યન્તિ, ધર્મણો ધારયતિ। તદ્ આહુર્ નવમે ઽહનિ કાર્યમ્। અદો વૈ ક્ષત્રં યદ્ બાર્હતમ્। અથેદં વિડ્ રાથન્તરમ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વિધર્માણો વૈ રાજાનો ન વૈ તે ઽન્યૈર્ મનુષ્યૈ સ્વધર્માણઃ। ઇદમ્ ઉ વાવ ક્ષત્રં યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશં ત્રૈષ્ટુભમ્। તસ્માન્ નવમ એવાહન્ વિધર્મ સ્યાદ્ ઇહૈતદ્ ઇતિ।
હિન્વન્તિ સૂરમ્ ઉસ્રય સ્વસારો જામયસ્ પતિમ્।
મહામ્ ઇન્દું મહીયુવઃ॥
ઇતિ મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્। તાસુ વિશોવિશીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ ઐળં ભવતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ

અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્।
અથૌશનમ્। ઉશના વૈ કાવ્યો દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ ઐચ્છત। સ એતત્ સામાપશ્યત્ । તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ આશ્નુતૈતં રોમણ્વન્તમ્। તે હૈતે કાવ્યાઃ। રોમણ્વત્ય્ અશ્નુતે દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ એતેન તુષ્ટુવાનઃ। અગ્નિર્ વૈ દેવેષ્વ્ અવસત્। તં દેવા નાપ્રીણન્। સો ઽપ્રીયમાણ ઉશનસં કાવ્યમ્ આગચ્છત્। તમ્ અબ્રવીદ્ ઋષે પ્રીણીહિ મા, ઽપ્રીતો વા અસ્મીતિ। તમ્ અકામયત - પ્રીણીયામ્ એનમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનમ્ અપ્રીણાત્।
પ્રેષ્ઠં વો અતિથિં સ્તુષે મિત્રમ્ ઇવ પ્રિયમ્।
અગ્ને રથં ન વેદ્યમ્॥
ઇત્ય્ એવૈનં પ્રિયતમમ્ અતિથિમ્ અકુરુત। અપ્રીત ઇવ હ વા એષ એતર્હિ ભવતિ યજ્ઞમ્ ઊહિવાન્। તમ્ એતદ્ અત્ર પ્રીણન્તિ। સ પ્રીતો યદ્ અત્ર યજ્ઞસ્ય પરિશિષ્ટમ્ ભવતિ તદ્ વહતિ। યદ્ ઊશના કાવ્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઔશનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે।
એન્દ્ર નો ગધિ પ્રિય સત્રાજિદ્ અગોહ્ય।
ગિરિર્ ન વિશ્વતઃ પૃથુઃ પતિર્ દિવઃ॥
અભિ હિ સત્ય સોમપા
ઇત્ય્ અભીતિ ભવતિ રથન્તરસ્ય રૂપમ્। રાથન્તરમ્ એતદ્ અહઃ। ઉભે બભૂથ રોદસી ઇતીમે હ વાવ રોદસી। એતે એવૈતદ્ અભિવદતિ। ઇન્દ્રાસિ સુન્વતો વૃધસ્ પતિર્ દિવ ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યચ્ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્

તાસુ સાંવર્તં પદનિધનં રાથન્તરમ્। તસ્માદ્ રાથન્તરે ઽહન્ ક્રિયતે। સંવર્ત આઙ્ગિરસ સ્વર્ગકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ પતિર્ દિવઃ પતિર્ દિવ ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહત્। યથાહ પતેદ્ એવમ્ એતદ્ યત્ પતિર્ દિવ ઇતિ। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સંવર્ત આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સાંવર્તમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે ઽસુરા મહદ્ અભિવ્યાસત। સ ઇન્દ્રો ઽકામયત સાર્ધમ્ એવાસુરાન્ સંવૃત્ય હન્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
ત્વં હિ શશ્વતીનામ્ ઇન્દ્ર ધર્તા પુરામ્ અસિ।
હન્તા દસ્યોર્ મનોર્ વૃધઃ પતિર્ દિવઃ॥
ઇત્ય્ એવૈનાન્ સાર્ધં સંવૃત્યાહન્। તદ્ વ્ એવ સાંવર્તસ્ય સાંવર્તત્વમ્। સાર્ધમ્ એવ સંવૃત્ય દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ

અથ મૈધાતિથમ્। મેધાતિથિગૃહપતયો વૈ વિભિન્દુકીયાસ્ સત્રમ્ આસત। તેષાં દૃઢચ્યુદ્ આગસ્તિર્ ઉદ્ગાતાસીદ્ ગૌરીવિતિઃ પ્રસ્તોતાચ્યુતચ્યુત્ પ્રતિહર્તા વસુક્ષયો હોતા સનક-નવકૌ કાવ્યાવ્ અધ્વર્યૂ। પશુકામો મેધાતિથિર્ જનિકામૌ સનક- નવકૌ, યત્કામા ઇતરે તત્કામાઃ। નાનાકામા હ સ્મ વૈ પુરા સત્રમ્ આસતે। તે હ સ્મ નાનૈવ કામાન્ ઋદ્ધ્વાપ્ત્વોત્તિષ્ઠન્તિ। તેષાં હ સ્મેન્દ્રો મેધાતિથેર્ મેષસ્ય રૂપં કૃત્વા સોમં વ્રતયતિ। તં હ સ્મ બાધન્તે મેધાતિથેર્ નો મેષસ્ સોમં વ્રતયતીતિ। સ ઉ હ સ્મૈષાં સ્વમ્ એવ રૂપં કૃત્વા સોમં વ્રતયતિ। તતો હ વા ઇદમ્ અર્વાચીનં મેધાતિથેર્ મેષ ઇત્ય્ આહ્વયન્તિ। સ એતન્ મેધાતિથિઃ પશુકામસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુ। પુરાં ભિન્દુર્ યુવા કવિર્ ઇત્ય્ એવ વલમ્ અભિનત્। ત્વં વલસ્ય ગોમતો ઽપાવર્ અદ્રિવો બિલમ્ ઇત્ય્ એતયા બિલમ્ અપાવૃણોત્

તતઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। યે પ્રથમે ઽસૃજ્યન્ત, ત ઇમ એતર્હિતનાઃ પશવઃ। તદ્ ઉ હૈવ હિરણ્યશૃઙ્ગીર્ દ્વ્યૂધ્નીર્ અનૂદેયુઃ। તદ્ ઉ હૈવ હિરણ્યચણ્ડાતકૌ વસાને ઽપ્સરસાવ્ અનૂદેયતુઃ। તે ગૃહપતિર્ અભિદધ્યૌ। સ હોવાચ મમ વા ઇમે, યે ઽહં મમ ગાર્હપત્ય ઽવારુત્સિ। ગૃહપતેર્ વાવ સર્વર્દ્ધિર્ ઇતિ। નેતિ હોચતુસ્ સનક - નવકૌ, પશુકામસ્ ત્વમ્ આસિષ્ઠાઃ। તે તવૈતે પશવઃ। જનિકામાવ્ આવમ્। તયોર્ આવયોર્ ઇમે જાયે ઇતિ। તદ્ ધૈવ સંવદમાનેષ્વ્ અન્યતરામ્ અભિપેદે। સા હ પ્રતિજઘ્ને। સૈષા યસ્યા એતત્ કબલિકમ્ ઇવ। અથ હાન્યતરા વિસિષ્મિયે। સૈષા હરિણિકા। તસ્માદ્ એતે પશૂન્ સેવતે પશ્વાજાનેહિ। અથ હેમા હિરણ્યશૃઙ્ગીર્ દ્વ્યૂધ્નીર્ યત એવોદેયુસ્ તત્ પુનર્ અભ્યવદુદ્રુવુર્ - અનૃતં ગૃહપતિર્ અકૃત્। ન વૈ વયં તસ્ય સ્મો યો ઽનૃતં કરોતીતિ। તા હૈતા અપ્ય્ અદ્ય ક્રૂરર્ષભા વિભિન્દુકે શારીર્ ભૂતા વેદયન્તે। કાણ્વાયનૌ બ્રહ્મણ્ય્ અસ્પર્ધેતાં મેધાતિથિશ્ ચ ત્રિશોકશ્ ચ। તાવ્ અબ્રૂતામ્ - એહ્ય, અગ્નિં સમિદ્ધમ્ અત્યયાવેતિ। તાવ્ અગ્નિં સમિદ્ધમ્ અત્યૈતામ્। ઉપર્ય ઉપર્ય્ એવ ત્રિશોકો ઽત્યૈદ્, અથેતરસ્ય પક્ષ્માણ્ય્ ઉદૌષત્। તમ્ અબ્રવીદ્ - અજૈષં ત્વેતિ। નેત્ય્ અબ્રવીદ્, અસુરીપુત્ર એવ ત્વમ્ અસિ। દેવતા એવ ત્વયા સંસ્પૃષ્ટં નાચીકમન્તેતિ। તૌ વા - એહ્ય્ અપો ઽત્યયાવતિ। તૌ હ રથસ્યાં વિષ્યણ્ણામ્ અત્યૈતામ્। ઉપર્ય્ ઉપર્ય્ એવ ત્રિશોકો ઽત્યૈદ્, અથેતરસ્ય પવી અત્રાયેતામ્। તદ્ એવાર્દ્રપવિ રથસ્પાયૈ। તમ્ અબ્રવીદ્ - અજૈષં ત્વેતિ। નેત્ય્ અબ્રવીદ્, અસુરીપુત્ર એવ ત્વમ્ અસિ। દેવતા એવ ત્વયા સંસ્પૃષ્ટં નાચીકમન્તતિ। તૌ વા - એહિ પશૂન્ ઉત્સૃજાવહા ઇતિ

સ ત્રિશોકસ્ સદ્ય એવાલોમ્નો કર્ણકાન્ પશૂન્ ઉદસૃજત। તે ઽત્રાભ્યાતપ્તા ન્યમૃચ્ય ન્યમહન્। સૈષો પ્રાભવત્। તસ્માદ્ આહુર્ - ગાવો પ્રેતિ। તસ્માદ્ વ્ અમાંસાશી પ્રાયુ નાશ્નીયાત્। અથ હૈકે ઽભિતપ્યમાનાનાઃ પ્રત્યઞ્ચઃ પ્રાદ્રવન્। તે સિન્ધું પ્રાવિશન્। તલ્ લવણમ્ અભવત્। તસ્માદ્ આહુર્ - ગાવો લવણમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ યો લવણેન પણઞ્ ચરતિ, ગાવ એવ ભવન્તિ। અથ મેધાતિથિસ્ સંવત્સરમ્ ઉપપ્રાસ્તૃણીત પશુકામઃ। સ એતસ્માદ્ એવ વલાદ્ અશ્માભિધાનાત્ પશૂન્ ઉદસૃજત - ત્વં વલસ્ય ગોમત ઇતિ। તદ્ એતત્ પશૂનામ્ ઉત્સૃષ્ટિસ્ સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ ય પવં વેદ। યદ્ ઉ મેધાતિથિર્ અપશ્યત્, તસ્માન્ મૈધાતિથમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ઽઙ્ગિરસ્યાનાં સામેતિ। અઙ્ગિરસ્યા હ વૈ નામર્ષીણાં પુત્રા આસુઃ। તે ઽકામયન્ત સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નુવીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુવત। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અઙ્ગિરસ્યા અપશ્યંસ્ તસ્માદ્ અઙ્ગિરસ્યાનાં સામેત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે મારુતમ્ ઇતિ। મરુતો વા અકામયન્તૌજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા દેવાનાં સ્યામ, જયેમ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ ત ઓજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા દેવાનામ્ આસન્ન્, અજયન્ સ્વર્ગં લોકમ્। ઓજિષ્ઠો બલિષ્ઠો ભૂયિષ્ઠો વીર્યવત્તમ સ્વાનાં ભવતિ જયતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ મરુતો ઽપશ્યન્ તસ્માન્ મારુતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વૈશ્વામિત્રમ્ ઇતિ। ભરતા હ વૈ સિન્ધોર્ અપરતાર આસુર્ ઇક્ષ્વાકુભિર્ ઉદ્બાઢાઃ। તેષુ હ વિશ્વામિત્રજમદગ્ની ઉષતુઃ। સ હેન્દ્રો ભયદમ્ આસમાત્યં હરી યયાચ। તૌ હાસ્મૈ ન દદૌ। તયોર્ હાદત્તયોર્ જુહાવેન્દ્રક્રોશ ઇતિ। અમ્મકસ્ તસ્મિંસ્ તિષ્ઠન્ - વિશ્વામિત્રજમદગ્ની, ઇમા ઇક્ષ્વાકૂણાં ગા વિન્દધ્વમ્ ઇતિ। તદ્ ધેમાવ્ અપરતારે સન્તો શુશ્રુવતુઃ। તૌ હોચતુર્ ભરતાન્ - ઇન્દ્રો વૈ નાવ્ અયં હ્વયતીમા ઇક્ષ્વાકૂણાં ગા વિન્દધ્વમ્ ઇતિ। એત્, ગા વિન્દામહા ઇતિ। તૌ વૈ ન ઇમં ગાધં કુરુતમ્ ઇતિ। તે વૈ યુઙ્ધ્વમ્ ઇતિ। તે હ યુયુજિરે। તે હાભ્યવેયુઃ। તૌ હોચતુર્ - યા વઃ પલ્પૂલન્યસ્ તા અપાસ્યતેતિ। તા હાપાસુઃ। અથ હ રાજન્યબન્ધુર્ યસ્મૈ પલ્પૂલન્ય્ આસ, તાં હાધો ઽક્ષં બબન્ધ। તાવ્ અકામયેતાં - ગાધો નાવ્ અયં સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતદ્ વિશ્વામિત્રસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
પુરાં ભિન્દુર્ યુવા કવિર્ અમિતૌજા અજાયત।
ઇન્દ્રો વિશ્વસ્ય કર્મણો ધર્તા વજ્રી પુરુષ્ટુતઃ॥
ત્વં વલસ્ય ગોમતો ઽપાવર્ અદ્રિવો બિલમ્।
ત્વાં દેવા અબિભ્યુષસ્ તુજ્યમાનાસ આવિષુઃ॥
તવાહં શૂર રાતિભિઃ પ્રત્ય્ આયં સિન્ધુમ્ આવદન્।
ઇત્ય્ એતા આવદન્તૌ પ્રત્યૈતામ્। ઉપાતિષ્ઠન્ત ગિર્વણો વિદુષ્ ટે તસ્ય કારવ ઇતિ હૈવાપ ઉપતસ્થિરે। તાભ્યાં હ ગાધ આસ। તે હ ગાધેનાતિયયુઃ। તદ્ યસ્મિન્ન્ ઇયં પલ્પૂલન્ય્ આસ, તદ્ ધૈવાપો ઽવચિચ્છિદુઃ। અનશદ્ વા ઇયમ્ ઇતિ ત એવ નંશવઃ। યોગો નોદ્યત ઇતિ ત એવાયોગવ ઇતિ। ઇદમ્ એવાદ્ય વસામેતિ ત એવ નંશવઃ। યોગો નોદ્યત ઇતિ ત એવાયોગવ ઇતિ। ઇદમ્ એવાદ્ય વસામેતિ ત એવ વસાતયઃ

તદ્ ઉ હૈવ કુમારિકાઃ ક્રીળન્તીર્ જહુઃ। સ એવ યૌષિતો ગિરિર્ અભવત્। અથ હવા ઇમાનિ વનાનીમાશ્ ચ નદ્યૌ ઽપરતાર આસ પુરા સિન્ધોર્ આસુઃ। તૌ હ પશ્ચાત્ પરીત્ય પ્રાચીઃ પ્રરુરુધતુઃ। તતો યાન્ય્ ઉક્ષશર્ધતાન્ય્ આસંસ્, તાનીમાનિ લવણાનિ। અથ યે તસ્થુસ્, ત એતે ક્ષુદ્રા વનસ્પતયો ઽભવન્। અથ હ વા ઇમાનિ પીરુસ્તચ્છમૈતદ્, અથ યા નદીસ્ તારયાંચક્રુસ્, તા ઇમા નદ્યો વિવસતિહોત્તમાસ્ તારયાંચક્રુઃ। તાસુ હ તાર્યમાણાસુ સિન્ધોર્ અપ્રિયમ્ આસ। સ હોવાચ -
નનુ બ્રહ્મેતિ શુશ્રુમ ગાથિનં પિતરં તવ।
કુતસ્ ત્વા સહસ્રમ્ આગમદ્ વિશ્વામિત્ર બલં તવ॥
ઇતિ। સ હોવાચ
ઉત પુત્રો મમતાયૈ ગર્ભે દીર્ઘતમા વદન્।
વિપશ્ચિત્ તદ્ અભ્યજાયત યજ્ઞસ્યાંગાનિ કલ્પયન્॥
કથોદન્વઃ પણાયસિ
ઇતિ। તતો વૈ તે તાન્ પશૂન્ અવિન્દન્ત। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વિશ્વામિત્રો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વૈશ્વામિત્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિ - તિષ્ઠન્તિ

અક્રાન્ સમુદ્રઃ પરમે વિધર્મન્ન્ ઇતિ પરમો વા અશ્વઃ પશૂનાં, પરમસ્ સમુદ્રઃ, પરમં નવમમ્ અહસ્, તસ્માદ્ એતા નવમે ઽહન્ ક્રિયન્તે। જનયન્ પ્રજા ભુવનસ્ય ગોપા ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। જનદ્વદ્ વૈ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ। વૃષા પવિત્રે અધિ સાનો અવ્યે બૃહત્ સોમો વાવૃધે સ્વાનો અદ્રિર્ ઇતિ વૃષણ્વતીર્ બૃહદ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। મહત્ તત્ સોમો મહિષશ્ ચકારેતિ મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ અષ્ટાચત્વારિંશમ્॥
અપાં યદ્ ગર્ભો ઽવૃણીત દેવાન્।
અદધાદ્ ઇન્દ્રે પવમાન ઓજો ઽજનયત્ સૂર્યે જ્યોતિર્ ઇન્દુઃ॥
ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। પ્રાતસ્સવનાદ્ એવૈતન્ નવમમ્ અહઃ પ્રજનયન્તિ।
મત્સિ વાયુમ્ ઇષ્ટયે રાધસે ચ મત્સિ મિત્રાવરુણા પૂયમાનઃ।
મત્સિ શર્ધો મારુતં મત્સિ દેવાન્ મત્સિ દ્યાવાપૃથિવી દેવ સોમ॥
ઇતિ સર્વદેવત્યં ભવતિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહર્ જાગતમ્

તા એતા ભવન્તિ ત્રિષ્ટુભો જગદ્વર્ણા અહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધાઃ। યત્ર વા અહારૂપેણ સમર્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ। એષ દેવો અમર્ત્ય ઇતિ સૂક્તમ્ અનુરૂપો ભવતિ - પશવો વૈ સૂક્તમ્। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથો ભૂમા વૈ પશવઃ। ભૂમા સૂક્તમ્। પશૂનામ્ એવૈતત્ પશૂન્ અનુરૂપાન્ કુર્વન્તિ। નાત્ર પ્રત્યક્ષાનુરૂપાન્ કુર્વન્તિ। તસ્માત્ પશવો નાનારૂપાન્ જનયન્ત્ય્ - ઉત શ્વેતા। કૃષ્ણં જનયત્ય્, ઉત કૃષ્ણા શ્વેતમ્, ઉત રોહિણી કન્માષમ્, ઉત કન્માષી રોહિતમ્। તાસ્ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ નાનોદર્કાઃ - એષ દેવો અમર્ત્ય, એષ દેવો વિપા કૃત, એષ દેવો વિપન્યુભિર્ ઇતિ। ઇદં વૈ પ્રથમં પદમ્, ઇદં દ્વિતીયં, અદસ્ તૃતીયમ્। તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે દ્વાદશાહયાજિનઃ। અન્તમ્ ઇવ હિ ગચ્છન્તિ તદ્ યદ્ એતાસ્ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ નાનોદર્કાઃ। અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। નાના - પ્રભૃતયસ્ સમાનોદર્કાષ્ ષષ્ઠે ઽહન્ ભવન્તિ। અમુષ્મિન્ન્ ઉ તાભિર્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

દશર્ચં ભવતિ - દશાક્ષરા વિરાટ્। અન્નં વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધયૈ। અષ્ટર્ચં ભવતિ। અષ્ટાચત્વારિંશમ્ એવૈવૈતેન સ્તોમમ્ અભિવદતિ। અથો અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્ર્ય્ - અષ્ટાશફાઃ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમ્ અહન્। તં વૃત્રં જઘ્નિવાંસમ્ એભ્યો લોકેભ્યસ્ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અન્વવદન્ન્ - એષ વીર, એષ વૃત્રહતિ। વીર્યમ્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ અભિપૂર્વમ્ અદધુઃ। વીર્યમ્ ઇવ વા એષ ચક્રિવાન્ ભવતિ વૃત્રમ્ ઇવ જઘ્નિવાન્ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છતિ। તદ્ યદ્ એષ ઇતિ ભવતિ વીર્યમ્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ અભિપૂર્વં દધતિ। તદ્ આહુર્ ઋતુમાન્ પૃષ્ઠયષ્ ષડહો ઽનૃતવશ્ છન્દોમાઃ। અનૃતાવ્ ઇવ વા એતે પ્રતિષ્ઠિતા યચ્ છન્દોમા ઇતિ। તદ્ યદ્ એતાનિ પઞ્ચર્ચ ષડૃચાનિ ભવન્તિ તેનૈવર્તુમન્તશ્ છન્દોમાઃ ક્રિયન્તે। સ વાનુત્તમષ્ ષડૃચો ભવતિ। યદા વૈ પ્રત્યક્ષં ભવત્ય્ અથૈષ ઇત્ય્ આચક્ષતે, યદા પરોક્ષમ્ અથ સ ઇતિ। પરોક્ષમ્ ઇવૈતે યન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તસ્માત્ સ વાનુત્તમષ્ ષડૃચો ભવતિ યેન પ્રયન્તિ। તેનોદ્યન્તિ। અષ્ટાચત્વારિંશ સ્તોમો ભવતિ। અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। પશવશ્ છન્દોમાઃ। પશુષ્વ્ એવૈતજ્ જગત્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

અગન્મ મહા નમસા યવિષ્ઠમ્ ઇતિ ગદ્વન્ત્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। ગચ્છન્તીવ વા એતે ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। યો દીદાય સમિદ્ધ સ્વે દુરોણ ઇતિ દીદ્યન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન। ચિત્રભાનું રોદસી અન્તર્ ઊર્વી ઇતીમે હ વાવ રોદસી ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં મરુતઃ। સ્વાહુતં વિશ્વતઃ પ્રત્યઞ્ચમ્ ઇતિ પ્રત્યઙ્ હ્ય્ એષ ત્રિયહસ્ તાયતે। સ મહ્ના વિશ્વા દુરિતાનિ સાહ્વાન્ ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
અગ્નિ ષ્ટવે દમ આ જાતવેદાઃ।
સ નો રક્ષિષદ્ દુરિતાદ્ અવદ્યાદ્ અસ્માન્ ગૃણત ઉત નો મઘોનઃ॥
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે। ત્વં વરુણ ઉત મિત્રો અગ્ન ઇત્ય્ આગ્નાવારુણી ભવતિ, દુરિષ્ટસ્યૈવાવેષ્ટયૈ। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તસ્ય હ વા એષા વેષ્ટયૈ। ત્વાં વર્ધન્તિ મતિભિર્ વસિષ્ઠા ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। ત્વે વસુ સુષણનાનિ સન્તુ યૂયં પાત સ્વસ્તિભિસ્ સદા ન ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે

પ્ર મિત્રયોર્ વરુણયોર્ ઇતિ મૈત્રાવરુણં ભવતિ।
સ્તોમો ન એતુ શૂષ્યઃ।
નમસ્વાન્ તુવિજાતયોઃ॥
ઇતિ જનદ્વત્। નવમમ્ એવૈતેનાહઃ પ્રજનયન્તિ। યા ધારયન્ત દેવા ઇતિ ધૃત્યૈ। અન્તમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ ગચ્છન્તિ, છાન્દોમેભ્યો નેત્ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યામહા ઇતિ।
સુદક્ષા દક્ષપિતરા।
અસુર્યાય પ્રમહસા॥
તા નઃ સ્તિપા તનૂપા વરુણા જરિતૄણામ્।
મિત્ર સાધયતં ધિયઃ॥
ઇતિ સિદ્ધ્યા એવ। મહં ઇન્દ્રો ય ઓજસેત્ય્ ઐન્દ્રં ભવતિ। મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ અષ્ટાચત્વારિંશમ્।
પર્જન્યો વૃષ્ટિમં ઇવ।
સ્તોમૈર્ વત્સસ્ય વાવૃધે॥
ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। કણ્વા ઇન્દ્રં યદ્ અક્રત સ્તોમૈર્ યજ્ઞસ્ય સાધનમ્ ઇતિ સિદ્ધ્યા એવ। પ્રજામ્ ઋતસ્ય પિપ્રત ઇતિ જનદ્વત્। નવમાદ્ એવૈતદ્ અહ્નો દશમમ્ અહઃ પ્રજનયન્તિ। નવમાદ્ વા એતદ્ અહ્નઃ પ્રજાતં યદ્ દશમમ્ અહઃ। યદ્ દ્વિતીયસ્યાહ્ન ઐન્દ્રાગ્નં તદ્ ઐન્દ્રાગ્નં બાર્હતમ્। બાર્હતં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સમયીન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। નાનાગ્રામાવ્ ઇવ હ વા એતૌ યત્ પૃષ્ઠયશ્ ચ ષડહશ્ છન્દોમાશ્ ચ। સ યથા નાનાગ્રામૌ મિત્રાણિ વ્યતિષજ્યાભય આસીયાતાં તાદૃક્ તદ્ યત્ સમયીન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। અસમયીનિ હૈકે કુર્વન્તિ। તસ્માત્ સમયીન્ય્ એવ કાર્યાણિ। અષ્ટાચત્વારિંશ સ્તોમો ભવતિ। અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। પશવશ્ છન્દોમાઃ। પશુષ્વ્ એવૈતજ્ જગત્યાં પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ

પવમાનસ્ય જિઘ્નત ઇતિ બૃહતો રૂપં, હરેશ્ ચન્દ્રા ઇતિ જગત્યૈ।
પવમાનો રથીતમશ્ શુભ્રેભિશ્ શુભ્રશસ્તમઃ।
હરિશ્ચન્દ્રો મરુદ્ગણઃ॥
ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ। પવમાન વ્ય્ અશ્નુહીતિ વૈશ્વદેવં રૂપમ્ ઉપગચ્છન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તા ઘ્નદ્વતીર્ ભવન્તિ। અન્તો નવમમ્ અહઃ। અન્તમ્ એવૈતદ્ આગત્યૈતાભિસ્ સર્વં પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ ગાતુવિન્નિધનમ્। ગાતું વિન્દામહા ઇતિ સત્રમ્ આસતે। ગાતુમ્ એવ વિન્દન્તે। તદ્ ઉપરિષ્ટોભવદ્ ભવતિ બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે ભરદ્વાજસ્યાદારસૃદ્ ઇતિ। ક્ષત્રં વૈ પ્રાતર્દનં દાશરાજ્ઞે દશરાજાનઃ પર્યયતન્ત માનુષે। તસ્ય હ ભરદ્વાજઃ પુરોહિત આસ। તમ્ ઉપાધાવદ્ - ઋષ, ઉપ ત્વા ધાવામ। ઇહ નઃ પ્રજાનીહીતિ। સો ઽકામયત ભરદ્વાજો - જયેમ સંગ્રામમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સો ઽબ્રવીત સ્તુત્વા - આ વૈ ન ઇન્દ્રો હવં ગમિષ્યતિ। જેષ્યામો વા ઇમં સંગ્રામમ્ ઇતિ

અથ હોપમા સાવેદસી કલ્યાણ્ય્ આસ ક્ષત્રસ્ય પ્રાતર્દનસ્ય જાયા। તસ્યૈ હ ભ્રાતરં જઘ્નુઃ। તદ્ ધ ધુવનમ્ આસ। તાં હ પરિધાવન્તીમ્ ઇન્દ્રો ઽભિદધ્યૌ। સ હ શુષ્કાજિનં પરિધાયાભ્યવેયાય। તસ્ય હ વિવધે અપૂપમૂત ઇતરાર્ધે ઽપાસક્ત આસામિક્ષા સર્પિષા સંયતેતરાર્ધે। સ હાસ્યા અન્તિકં નર્તિતું દધ્રે। તાં હ સ્મ નયત્ સર્પિષા પ્રલિમ્પતિ। તં હ સ્મ યદ્ અપસેધત્ય્, અથા હ સ્માસ્યા અન્તિકમ્ એવ નૃત્યતિ। સાયમ્ આસ, વ્યપેયુઃ। તાં હ પતિઃ પપ્રચ્છ - કિમ્ અત્ર કિઞ્ચિદ્ દિવાદો ઽદ્રાક્ષીર્ ઇતિ। સા હોવાચ - ન નુ તતો ઽન્યત્, સ્થવિર એવ મે ઽદ્યાન્તિકમ્ અનર્તીત્। તસ્ય વિવધે ઽપૂપમૂત ઇતરાર્ધે ઽપાસક્તો ઽભૂદ્ આમિક્ષા સર્પિષા સંયતેતરાર્ધે। તં યદ્ અપાસીત્ સ મથમેદ્યાન્તિકમ્ એવાનર્તીદ્ ઇતિ। સ હોવાચા વૈ ન ઇન્દ્રો હવમ્ અગમત્। જેષ્યામો વા ઇમં સંગ્રામમ્

ઇન્દ્રો વૈ સો ઽભૂત્, તં મોદ્ધિંસિષ્ઠાસ્, તં સખીકૃત્ય બ્રૂતાજ્ - જયામ સંગ્રામમ્ ઇતિ। શ્વો હ ભૂતે પરિસસ્રુઃ। સ હાયં તાદૃશેનૈવ વિવધેન પરસ્તરામ્ ઇવ નર્તિતું દધ્રે। તં હ સ્મ યત્ પ્રેપ્સ્યત્ય્, અથ હ સ્મેતરઃ પરસ્તરામ્ એવ। સા હેક્ષાઞ્ચકે - હન્તૈનમ્ અભિવદાનીતિ। તં હાભ્યુવાદ -
કિં તે મજાક મૂત
ઇતિ।
ય કલ્પિતોપનરાહિ
ઇતીન્દ્રઃ।
વિ તે મજાક શીયતાં મહતો જોષવાજિન
ઇત્ય્ ઉપમા સાવેદસી।
વિ ચેત્ પુત્રક શીયાતૈ સમ્ ઇત્ તચ્ ચિનવત્ પિતા
ઇતીન્દ્રઃ
વિષં મજાક તે ભૂયાત્ પ્રાવભ્રાવ્ એવ સર્પત
ઇત્ય્ ઉપમા સાવેદસી।
વિષં ચિત્ પુત્રકા સતી મૃગં તેન હનત્ પિતા
ઇતીન્દ્રઃ।
પરો મજાક ધાવાનુકૂલં પથૈવ યન્
ઇત્ય્ ઉપમા સાવેદસી।
પરશ્ ચિત્ પુત્રકા સત્ય્ ઉપકૂલં પિતાયતિ
ઇતીન્દ્રઃ।
પ્રિયો મે મહિરો દૃશે હસ્તેનાભિમૃશાત્ તત
ઇત્ય્ ઉપમા સાવેદસી।
હિમિતિ સ્મ કુરુથા પેવસ્મ હસ્તમ્ અસ્યથ
કિમોભૂત્ કથોભૂત્
કથાર્મે મહિરઃ પ્રિયો હસ્તેનાભિમૃશાત્ તત
ઇતીન્દ્રઃ।
એવો ઽભૂત્ તતો ઽભૂત્
યથા તે મહિરઃ પ્રિયો હસ્તેનાભિમૃશાત્ તત
ઇત્ય્ ઉપમા સાવેદસી

તં હાનુસંદ્રુત્યોવાચ - જયામ સંગ્રામમ્ ઇતિ। સે હાજિનમ્ ઉપાઘ્નાન ઉવાચ -
યથેમામ્ અમૂર્ વ્યુપાપતતિ ભાસ્વિતિ।
એવં ક્ષત્રસ્ય માનુષાદ્ વ્યુપાપતત શત્રવઃ॥
ઇતિ હૈવૈણેયલોમાનિ શાતયાઞ્ચક્રે। તે હૈવાશ્વરથા ઉત્તસ્થુઃ। તૈર્ વૈ સ તં સંગ્રામમ્ અજયત્। સો ઽબ્રવીદ્ ભરદ્વાજો - ન વૈ દારે ઽસૃન્મેતિ। યદ્ અબ્રવીદ્ ભરદ્વાજો - ન વૈ દારે ઽસૃન્મેતિ, તદ્ એવાદારસૃતો ઽદારસૃત્વમ્। તદ્ એતદ્ વિજિતિર્ ભ્રાતૃવ્યહા સામ। વિજયતે હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં, દારે દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં સારયતિ, નાત્મના દારે ધાવયતિ। અથો સેન્દ્રમ્ એવ। ઇન્દ્રો વા એષામ્ એતેન હવમ્ અગચ્છદ્, આસ્યેન્દ્રો હવં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। તદ્ વ્ અષ્ટાક્ષરણિધનં ભવત્ય્ - અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી। અષ્ટાશફાઃ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। યદ્ ઉ ભરદ્વાજો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ભરદ્વાજસ્યાદારસૃદ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ સૈન્ધુક્ષિતમ્। સિન્ધુક્ષિદ્ વા અન્તં વાચો ઽપશ્યત્। વાચં છન્દોમૈસ્ સમિચ્છન્તિ। આપ્તેવ વા એતર્હિ વાગ્ ભવતિ છન્દોમેષુ। તામ્ એવૈતત્ સંવિન્દન્તિ। અથો અન્ત્યેન સામ્નાન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નવામહા ઇતિ। તદ્ ઐળં ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ હરિશ્રીનિધનમ્। પ્રજાપતૌ હ વા અગ્રે શ્રીર્ આસ। સ ઇન્દ્રો ઽકામયત યેયં પ્રજાપતૌ શ્રીર્ મય્ય્ એષા સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન હરિશ્રીર્ ઇતિ પ્રજાપતે શ્રિયમ્ અહરત્। તદ્ ધરિશ્રીનિધનસ્ય હરિશ્રીનિધનત્વમ્। તદ્ એતચ્ છ્રીસ્સવસ્ સામ। અશ્નુતે શ્રિયં ય એવં વેદ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તેષુ હોભયેષ્વ્ એવ શ્રીર્ આસ। સ ઇન્દ્રો ઽકામયત વૃઞ્જીયાસુરાણાં શ્રિયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેન હરિશ્રીર્ ઇત્ય્ એવાસુરાણાં શ્રિયમ્ અવૃંક્ત। તદ્ વ્ એવ હરિશ્રીનિધનસ્ય હરિશ્રીનિધનત્વમ્। તદ્ એતચ્ છ્રીર્ એવ સામ। અશ્નુતે શ્રિયં, વૃંક્ત દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય શ્રિયં ય એવં વેદ। તત્ ત્ર્યક્ષરણિધનં ભવતિ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ

અથાઙ્ગિરસાં નિવેષ્ટઃ। અઙ્ગિરસો વા અકામયન્તાવ પશૂન્ રુન્ધીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તાન્ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યઃ પશવો ઽભિન્યવેષ્ટન્ત। તદ્ યદ્ એનાન્ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યઃ પશવો ઽભિન્યવેષ્ટન્ત તન્ નિવેષ્ટસ્ય નિવેષ્ટત્વમ્। તે ઽબ્રુવન્ સં વૈ ન ઇમા ઇળા અક્ષારિષુર્ ઇતિ। પશવો વા ઇળા। તસ્માદ્ વ્ ઇળાનાં સંક્ષારઃ। અથ બાભ્રવં ગ્વાભિર્નિધનં બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। બભ્રુર્ વૈ કુમ્ભ્યો ઽકામયત પશુભિસ્ સૂયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ ગ્વાભિર્ ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તતો વૈ સ પશુભિર્ અસૂયત। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ બભ્રુઃ કુમ્ભ્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ બાભ્રવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ ઋષભઃ પવમાનઃ। પશવો વૈ સિમાઃ, પશવો રેવતયઃ, પશવ ઋષભઃ। ઋષભમ્ એવૈતત્ પશુષ્વ્ અપિસૃજન્તિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। અથો હૈષામ્ એતેનૈવ સર્વે છન્દોમા ઋષભવન્તઃ ક્રિયન્તે

અથ ગૌષૂક્તં બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। ગૌષૂક્તિશ્ ચ વા આશ્વસૂક્તિશ્ ચૈષૌ। તૌ હ બહુ પ્રતિગૃહ્ય ગરગિરાવ્ ઇવ મેનાતે। તાવ્ અકામયેતામ્ - અપેમં ગરં ગીર્ણં હનીવહીતિ। તાવ્ એતે સામની અપશ્યતામ્। તાભ્યામ્ અસ્તુવાતામ્। તયોર્ અન્યતરો ઽગ્નિર્ આહુત ઇત્ય્ એવેમં લોકમ્ અભિનિરાજુહોત્। અગ્નિં હ વા અસ્મિન્ લોકે ન કિઞ્ચનાતિરિચ્યતે। શુક્ર આહુત ઇત્ય્ એવાન્યતરો ઽમું લોકમ્ અભિનિરાજુહોત્। આદિત્યમ્ ઉ હ વા અમુષ્મિન્ લોકે ન કિઞ્ચનાતિરિચ્યતે। તતો વૈ તૌ તં ગરં ગીર્ણમ્ અપાઘ્નાતામ્। તત એનયોર્ યથા દ્વિદતઃ કુમારસ્ય સાતં સ્યાદ્, એવં સાતમ્ આસ। યો ગરગીર્ મન્યેતાપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્યાનાશ્યાન્નસ્યાન્નમ્ અશિત્વા, સ એતાભ્યાં સ્તુવીત। અપ હૈવ તં ગરં ગીર્ણં હતે। યદ્ એનેન કિં ચ પાપં કૃતં ભવતિ, તદ્ અપહતે। તે ઉ પઞ્ચાક્ષરણિધને ભવતઃ - પઞ્ચપદા વૈ પંક્તિઃ પાંક્તાઃ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। યદ્ ઉ ગૌષૂક્તિશ્ ચાશ્વસૂક્તિશ્ ચૈષાવ્ અપશ્યતાં તસ્માદ્ ગૌષૂક્તાશ્વસૂક્તે ઇત્ય્ આખ્યાયતે

પરીતો ષિંચતા સુતમ્ ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્ત્યો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। સોમો ય ઉત્તમં હવિર્ ઇત્ય્ ઉત્તમં હ્ય્ એતદ્ ધવિઃ ક્રિયતે યચ્ છન્દોમાઃ।
દધન્વાં યો નર્યો અપ્સ્વ્ અન્તર્ આ સુષાવ સોમમ્ અદ્રિભિઃ॥
નૂનં પુનાનો ઽવિભિઃ પરિ સ્રવાદબ્ધસ્ સુરભિન્તરઃ।
સુતે ચિત્ ત્વાપ્સુ મદામો અન્ધસા।
ઇત્ય્ અન્ધ્સ્વતીર્ ભવન્ત્ય્ - અન્નં વા અન્ધો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। શ્રીણન્તો ગોભિર્ ઉત્તરમ્ ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। પરિ સ્વાનશ્ ચક્ષસે દેવમાદનઃ ક્રતુર્ ઇન્દુર્ વિચક્ષણ ઇતિ ચતુરૃચં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તાસુ પૃષ્ઠમ્। પૃષ્ઠેન વૈ દેવાઃ પૃષ્ઠં અભવન્। પૃષ્ઠમ્ અસામેતિ સત્રમ્ આસતે। પૃષ્ઠમ્ એવ ભવન્તિ। દેવા વા અકામયન્ત પૃષ્ઠં સ્યામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે પૃષ્ઠમ્ અભવન્। તત્ પૃષ્ઠમ્ વા અયમ્ અગ્નિર્ અસ્ય લોકસ્ય, પૃષ્ઠમ્ અયં વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્ય, પૃષ્ઠમ્ અસાવ્ આદિત્યો દિવઃ। તત્ પૃષ્ઠમ્ ઇતિ વૈ પ્રશંસન્ત્ય્ અત્ર પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। તચ્ છ્રીર્ વૈ પૃષ્ઠં, વર્ષ્મ વૈ પૃષ્ઠમ્। અશ્નુતે શ્રિયં, વર્ષ્મ ભવતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપ સમૃદ્ધમ્

અથ સંકૃતિ। ત્રિરાત્રેણ વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સ એષામ્ અસંગૃહીતો વીવાવૃહ્યત। તં ગાયત્રપાર્શ્વેણૈવોદત્તભ્નુવન્, સન્તનિના સમતન્વન્, સંકૃતિના સમકુર્વંસ્, ત્રિષન્ધિના સમદધુઃ, શ્રાયન્તીયેન સમશ્રીણન્ન્, અરિષ્ટેનારિષ્ટતામ્ અગમયન્। ત્રિરાત્રેણ યદ્ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્ન્ એતેન વૈ તદ્ આયન્। સ એષાં સંવ્યવૃહ્યત। તસ્મિન્ન્ એતાનિ ભૂયિષ્ઠાનિ સામાનિ ક્રિયન્તે। એતમ્ એવૈતત્ ત્રિરાત્રં ભિષજ્યન્તિ। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। સંકૃતિના વૈ દેવાઃ પ્રજાઃ પશૂઞ્ છ્રિયમ્ અન્નાદ્યં સમકુર્વત। તત્ સંકૃતિનસ્ સંકૃતિત્વમ્। પ્રજાઃ પશૂઞ્ છ્રિયમ્ અન્નાદ્યં સંસ્કુરુતે ય એવં વેદ। તસ્યો એતે વૃકણાવા ભવન્ત્ય્, ઉભય્યા એવ વાચ ઉપાપ્ત્યૈ યા ચ ગ્રામ્યા યા ચારણ્યા। તચ્ ચતુર્નિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ

અથ કૌન્મલબર્હિષમ્। એતેન વૈ કુન્મલબર્હિર્ ઉભયાન્ પશૂન્ અસ્પૃણોત્ ગવ્યાંશ્ ચાશ્વ્યાંશ્ ચ। તાન્ એવૈતેન સ્પૃણોતિ। કુન્મલબર્હિર્ વા અકામયતોભયાન્ પશૂન્ અવરુન્ધીય ગવ્યાંશ ચાશ્વ્યાંશ્ ચેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
ત્વં હ્ય્ એહિ ચેરવે વિદા ભગં વસુત્તયે।
ઉદ્ વાવૃષસ્વ મઘવન્ ગવિષ્ટય ઉદ્ ઇન્દ્રો અશ્વમિષ્ટયે॥
ઇત્ય્ એવ ગવ્યાંશ્ ચાશ્વ્યાંશ્ ચ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તૈર્ ઉ પશુભિર્ ઇષ્ટવા સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સ્વર્ગ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ કુન્મલબર્હિર્ અપશ્યત્ તસ્માત્ કૌન્મલબર્હિષમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ દેવસ્થાનમ્। એતેન વૈ તૃતીયેન ત્ર્યહેણ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સ એષામ્ અસંગૃહીતો વીવાસ્રંસત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનૈનમ્ એ ઽસ્થાદ્ ઇદં એ ઽસ્થાદ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એવાસ્થાપયન્। તમ્ એતેનૈવાદૃંહન્। તદ્ યદ્ એતેનાસ્થાપયંસ્ તદ્ દેવસ્થાનસ્ય દેવસ્થાનત્વમ્। તદ્ યદ્ અત્ર દેવસ્થાનં ભવત્ય્ એતમ્ એવૈતત્ ત્રિરાત્રં પ્રતિષ્ઠાપયન્ત્ય્, એતં દૃંહન્તિ। તં સંસ્કૃત્ય તેન સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તસ્મિન્ યત્ સ્વર્ગે લોકે સમતિષ્ઠન્ત તદ્ વ્ એવ દેવસ્થાનસ્ય દેવસ્થાનત્વમ્। તે યત્ર સ્વર્ગં લોકમ્ આયંસ્ તદ્ ધીદં સર્વં સંગોપાઞ્ચક્રે યથાસ્યૈતન્નિધનમ્। તેન હૈતેન સામ્ના મહદ્ એવાનપજય્યં જયતિ। તસ્યૈષ શ્લોકો -
વૈરૂપં દેવા અભિસંવસાનાસ્ તદાતસ્થુસ્ તદ્ ઉ હૈષાં વ્યારતે।
હિંકૃત્ય પુનર્ આરુહ્ય સર્વં એવાધૂન્વત જરસં તનૂનામ્॥
ઇતિ। ત એતમ્ એવ છન્દોમ્યં ત્ર્યહં સંસ્કૃત્ય દેવસ્થાનમ્ એવ સામ સમારુહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। તસ્યો એવૈષ શ્લાકો -
યદ્ વૈરૂપ ઉપહતે વ્યદ્ધ્વે હિંકૃણ્વન્તસ્ સમતિષ્ઠન્ત યામમ્।
તદ્ દેવસ્થાનમ્ અસૃજન્ત સામ તેન દેવાસો અમૃતત્વમ્ આયન્॥
ઇત્ય્ એવામૃતત્વમ્ અગચ્છન્

પ્રજાપતિર્ અન્નાદ્યમ્ અસૃજત। તત્ ક્ષયાદ્ બિભ્યદ્ દિશો વ્યુદક્રામત્। સો ઽકામયતાવાન્નાદ્યં રુન્ધીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈનદ્ એ ઽસ્થાદ્ ઇદમ્ એ ઽસ્થાદ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એવ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો ઽન્નાદ્યમ્ અવારુન્દ્ધ। સ યો ઽન્નાદ્યકામ સ્યાચ્ ચતુર્ બ્રૂયાત્। તચસ્રો દિશઃ। દિગ્ભ્ય એવાન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધે। અથ ય સ્વર્ગકામ સ્યાત્ ત્રિર્ બ્રૂયાત્ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષાં લોકાનાં સમષ્ટયૈ। અથાર્કપુષ્પમ્ - અન્નં વા અર્કઃ। તસ્યૈતત્ પુષ્પં યદ્ આરણ્યમ્। તદ્ ધ્ય્ અરણ્યે જાયત્ - આરણ્યસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતે સામની અપશ્યન્। તાભ્યામ્ અસ્તુવત। તતો વૈ તે સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુવત। તે એતે સ્વર્ગ્યે સામની। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। તદ્ યથા વા અદો વૃષ્ટે નિયાને ઽનુદદૃશાતે એવમ્ એવૈતાભ્યાં સ્વર્ગો લોકો ઽનુદદૃશે। તે ઉ સ્વર્ગ્યે। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ

અથ દૈર્ઘશ્રવસમ્ - અન્નં વૈ દૈર્ઘશ્રવસમ્ - અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। દીર્ઘતમા વૈ મામતેયસ્ સનિં પ્રયન્ન્ અબ્રવીદ્ દીર્ઘશ્રવસં કનીયાંસં ભ્રાતરમ્ - એતેષાં નો ભાર્યાણામ્ અધ્યક્ષ સ્યા ઇતિ। સો ઽકામયત દીર્ઘશ્રવા - અવાન્નાદ્યં રુન્ધીય, નેમે ભાર્યા અશનાયેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાગ્નિમ્ અસ્તૌદ્ -
યો વિશ્વા દયતે વસુ હોતા મન્દ્રો જનાનામ્।
મધોર્ ન પાત્રા પ્રથમ ન્ય્ અસ્મૈ પ્ર સ્તોમા યન્ત્વ્ અગ્નયે॥
ઇતિ। સો ઽસ્મા અગ્નિ સ્તુતસ્ સર્વમ્ એવેદં મધુમયમ્ અન્નાદ્યમ્ અકરોત્। તે હાસ્ય ભાર્યા આસુર્ યથા મધ્વ્ અશ્નન્ત એવમ્। સ હૈષ મહાન્ એવ રસો, મહદ્ એવૈતદ્ અન્નાદ્યમ્। તેન હૈતેન સામ્ના મહદ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવરુન્દ્ધે। યદ્ ઉ દીર્ઘશ્રવા અપશ્યત્ તસ્માદ્ દૈર્ઘશ્રવસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ યશઃ। યશસા વૈ દેવા યશો ઽભવન્। યશો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। યશ એવ ભવન્તિ। તચ્ છ્રીર્ વૈ યશઃ। અશ્નુતે શ્રિયં ય એવં વેદ। તદ્ ઉ સપ્તત્રિંશદક્ષરણિધનં ભવતિ। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। બૃહતી સ્વર્ગો લોકઃ। અસાવ્ આદિત્યસ્ સપ્તત્રિંશઃ। એતસ્મિન્ન્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે ઽન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તસ્યો એતાં કલ્યાણીમ્ આશિષમ્ અન્તત આશાસત આયુર્ વિશ્વાયુર્ વિશ્વં વિશ્વમ્ આયુર્ અશીમહીતિ। તયૈવૈતત્ સમૃધ્યોદૃચમ્ અશ્નુવતે। અથ શુલ્કઃ। શુલ્કેન વૈ દેવાશ્ શુલ્કો ઽભવન્। શુલ્કો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। શુલ્ક એવ ભવન્તિ। તચ્ છ્રીર્ વૈ શુલ્કઃ। અશ્નુતે શ્રિયં ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષત આશ્વમ્ ઇતિ। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુવત। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। અથ ભર્ગઃ। ભર્ગેણ વૈ દેવા ભર્ગો ઽભવન્। ભર્ગો ઽસામેતિ સત્રમ્ આસતે। ભર્ગ એવ ભવન્તિ। તચ્ છ્રીર્ વૈ ભર્ગઃ। અશ્નુતે શ્રિયં ય એવં વેદ। અથાભિશવમ્ ઉભયાભીશુતાયૈ। યથા હૈકાભીશુના યાયાદ્ એવં તદ્ યદ્ અન્યતરદ્, અથ યથોભયાભીશુના યાયાદ્ એવં તદ્ યદ્ ઉભે। એતાભ્યાં વૈ દ્વાદશરાત્રો ઽરિષ્ટસ્ સંગૃહીત એતિ। અરિષ્ટેન સંગૃહીતેન દ્વાદશરાત્રેણ પાપ્માનં તરતિ શ્રિયમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ

અથ દીર્ઘતમસો ઽર્કો - ઽન્નં વા અર્કો - ઽન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધયૈ। દીર્ઘતમા વૈ મામતેયો ઽન્નાદ્યકામસ્ તતો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽન્નાદ્યમ્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યૈવાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ દીર્ઘતમા મામતેયો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ દીર્ઘતમસો ઽર્ક ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અસાવિ સોમો અરુષો વૃષા હરિર્ ઇતિ વૃષણ્વતીર્ ભવન્તિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
રાજેવ દસ્મો અભિ ગા અચિક્રદત્।
પુનાનો વારમ્ અત્ય્ એષ્ય્ અવ્યયં શ્યેનો ન યોનિં ઘૃતવન્તમ્ આસદત્॥
પર્જન્યઃ પિતા મહિષસ્ય પર્ણિનો નાભા પૃથિવ્યા ગિરિષુ ક્ષયં દધે।
સ્વસાર આપો અભિ ગા ઉદ્ આસરન્ સં ગ્રાવભિર્ વસતે વીતે અધ્વરે॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ।
કવિર્ વેધસ્યા પર્ય્ એષિ માહિનમ્ અત્યો ન નિક્તો અભિ વાજમ્ અર્ષસિ।
અપસેધં દુરિતા સોમ નો મૃડ ઘૃતા વસાનઃ પરિ યાસિ નિર્ણિજમ્॥
ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ સામરાજમ્। શ્રીર્ વૈ રાજ્યમ્। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે સંવદ્ ઇતિ। પ્રવતા વૈ દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્ન્ ઉદ્વતોદપતન્। સંવતા સમાશ્નુવત। તદ્ યદ્ એતાનિ સામાનિ ભવન્તિ પ્રવતૈવ સ્વર્ગં લોકં પ્રયન્ત્ય્, ઉદ્વતોત્પતન્તિ। સંવતા સમશ્નુવતે। તાન્ય્ ઉ વાઙ્નિધનાનિ ભવન્તિ। વાચશ્ છન્દોમૈસ્ સમિચ્છન્તિ। આપ્તેવ વા એતર્હિ વાગ્ ભવતિ। છન્દોમેષુ તદ્ યદ્ એતાનિ વાઙ્ગનિધનાનિ ભવન્તિ, તામ્ એવૈતદ્ વાચં પ્રત્યક્ષમ્ ઉપયન્તિ

અથ બૃહત્। વર્ષ્મ વૈ બૃહત્। વર્ષ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। તજ્ જાગતે ઽહન્ ભવતિ। પુંસો વા એતદ્ રૂપં યદ્ બૃહત્ સ્ત્રિયૈ જગતી। તદ્ યદ્ અત્ર બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ, તેનૈવૈતદ્ અહર્ મિથુનં ક્રિયતે। અથ વામદેવ્યમ્। પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। પશુમન્ત એવ ભવન્ત્ય્ એનેન તુષ્ટુવાનાઃ। શ્રાયન્ત ઇવ સૂર્યં વિશ્વેદ્ ઇન્દ્રસ્ય ભક્ષતેતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। વસૂનિ જાતો જનિમાન્ય્ ઓજસેતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। જનદ્વદ્ વૈ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ।
પ્રતિ ભાગં ન દીધિમઃ॥
અલર્ષિરાતિં વસુદામ્ ઉપ સ્તુહિ ભદ્રા ઇન્દ્રસ્ય રાતયઃ।
યો અસ્ય કામં વિધતો ન રોષતિ મનો દાનાય ચોદયન્॥
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે

તાસુ શ્રાયન્તીયમ્। દેવા વૈ સત્રમ્ ઉપયન્તો ઽબ્રુવન્ - યન્ નઃ ક્રૂરમ્ આત્મનસ્ તન્ નિર્મિમામહૈ। મા સક્રૂરા ઉપગામેતિ। તદ્ યદ્ એષાં ક્રૂરમ્ આત્મન્ આસીત્, તન્ નિર્માય શરાવયોસ્ સંમાર્જં ન્યદધુઃ। અથ સત્રમ્ ઉપાયન્। તત એષો ઽખલો દેવો ઽજાયત। તદ્ યચ્ છરાવાભ્યામ્ અજાયત, તદ્ અસ્યૈતન્ નામ। એષ હ વાવ સો ઽગ્નિર્ જજ્ઞે। ન હૈનમ્ એષ હિનસ્તિ ય એવં વેદ। સ દેવાન્ અબ્રવીત્ - કસ્મૈ મામ્ અજીજનતેતિ। ઔપદ્રષ્ટ્ર્યાયેત્ય્ અબ્રુવન્ - યો ઽતિપાદયાત્ તં હનાસા ઇતિ। પ્રજાપતિર્ હોષસં સ્વાં દુહિતરમ્ અભ્યધ્યાયત્। સાસ્મૈ રોહિદ્ ભૂત્વાતિષ્ઠત્। તાં પૃષતો ભૂત્વાસ્કન્દત્। સ ઐષતાસ્મૈ વૈ માં દેવા અજીજનન્ન્ ઔપદ્રષ્ટ્ર્યાય। અતિ વા અયં પાદયતિ, હન્તૈનં વિધ્યાનીતિ। તમ્ અવિધ્યત્। સ વિદ્ધ એતદ્ રૂપં પ્રત્યસ્યોર્ધ્વ ઉદક્રામત્

સ એષ ઇષુસ્ ત્રિકાણ્ડઃ। તસ્માત્ પૃષતો ઽસ્વાદુતમઃ। તસ્માદ્ ઉ શોચતીવ। તસ્ય વિદ્ધસ્ય રેતઃ પરાપતત્। તદ્ ધિમવતિ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તન્ માનુષમ્ અભવત। તદ્ દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચોપસમેત્યાબ્રુવન્ - મેદં દુષદ ઇતિ। યદ્ અબ્રુવન્ - મેદં દુષદ્ ઇતિ, તન્ માદુષસ્ય માદુષત્વમ્। માદુષં હ વૈ નામૈતત્। તન્ માનુષમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ અગ્નિના પર્યૈન્ધત। મરુતો ઽધમન્। શ્રાયન્તીયેનૈનદ્ અશ્રીણન્। તચ્ છ્રાયન્તીયસ્ય શ્રાયન્તીયત્વમ્। તતઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। યે પ્રથમે ઽસૃજ્યન્ત તે રોહિતાઃ। યે ઽભિતપ્યમાનાદ્ અસૃજ્યન્ત તે ઽરુણાઃ। યે ઽભિતપ્તાદ્ અસૃજ્યન્ત તે બભ્રવઃ। યે દહ્યમાનાદ્ અસૃજ્યન્ત તે શ્વેતાશ્ ચ કૃષ્ણાશ્ ચ। તસ્માદ્ વ્ અયમ્ એવાગ્નિર્ દહતિ શ્વેતં ચૈવ કૃષ્ણં ચ। વિષ્ફુલિંગાભ્ય એવાજાશ્ ચૈણેયાશ્ ચાસૃજ્યન્ત, અઙ્ગારેભ્યો ઽઙ્ગિરસઃ

અઙ્ગારમિશ્રાદ્ ભસ્મનસ્ તિસ્રો વશા અસૃજ્યન્ત - મૈત્રાવરુણી બાર્હસ્પત્યા વૈશ્વદેવી। ભસ્મન એવ ગર્દભો ઽસૃજ્યત। તસ્માત્ સ ભસ્મનઃ પ્રતિરૂપઃ। તસ્માત્ સ બભ્રિયમાણો જીવતિ। તદ્ એતદ્ વીરજનનં પશવ્યં સામ। વીરા વૈ તદ્ અજાયન્ત યદ્ અઙ્ગિરસઃ। એત ઉ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। અસ્ય વીરો જાયતે, ઽવ પશૂન્ રુન્દ્ધે, બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। સ યો યજ્ઞવિભ્રષ્ટ સ્યાચ્ છ્રાયન્તીયમ્ અસ્ય પૃષ્ઠેષુ બ્રહ્મસામ કુર્યુઃ। પૃષ્ઠાનિ ચ વા એતં સ્તોત્રાણિ ચાવધૂન્વતે યો યજ્ઞસ્ય વિભ્રષ્ટઃ। પૃષ્ઠેષુ ચૈવૈનં તત્ સ્તોત્રેષુ ચ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ।
યત ઇન્દ્ર ભયામહે તતો નો અભયં કૃધિ।
મઘવન્ શગ્ધિ તવ તન્ ન ઊતયે વિ દ્વિષો વિ મૃધો જહિ॥
ઇતિ મૃધ એવૈતેન પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। તાસુ સમન્તમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ॥3.264।
ત્વં સોમાસિ ધારયુર્ ઇતિ ધૃત્યૈ। અન્તમ્ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ ગચ્છન્તિ છન્દોમેભ્યો નેત્ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યામહા ઇતિ। ત્વં સુતો મદિન્તમ ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધતિ। ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। ત્વં સુષ્વાણો અદ્રિભિર્ ઇતિ ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ।
અભ્ય્ અર્ષ કનિક્રદત્।
દ્યુમન્તં શુષ્મમ્ ઉત્તમમ્॥
ઇત્ય્ ઉત્તમો હ્ય્ એષ ત્ર્યહઃ ક્રિયતે યશ્ છન્દોમાઃ। તાસ્ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ નાનોદર્કાઃ। ઇદં વૈ પ્રથમં પદમ્ ઇદં દ્વિતીયમ્ અદસ્ તૃતીયમ્। તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે દ્વાદશાહયાજિનો ઽન્તમ્ ઇવ હિ ગચ્છન્તિ। તદ્ યદ્ એતાસ્ સમાનપ્રભૃતયો ભવન્તિ નાનોદર્કા, અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। નાનાપ્રભૃતયસ્ સમાનોદર્કાષ્ ષષ્ઠે ઽહન્ ભવન્તિ। અમુષ્મિન્ન્ ઉતાભિર્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથૈદાવસુનિધનં બહિર્નિધનં બાર્હતમ્। તસ્માદ્ બાર્હતે ઽહન્ ક્રિયતે। અસુર્ હ વૈ નામર્ષિર્ અપશુર્ આસ। સો ઽકામયતાવ પશૂન્ રુન્ધીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ ઇદં વસ્વ્ ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તદ્ એવૈદાવસુનિધનસ્યૈદાવસુનિધનત્વમ્। તત્ પશવો વૈ વસુ। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ

અથ કાશીતમ્। કશીતિં વૈ સૌભરં સત્રે યક્ષ્માવિન્દત્। સો ઽકામયતાપ યક્ષ્મ હનીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત।
વાત આ વાતુ ભેષજં શંભુ મયોભુ નો હૃદે।
પ્ર ન આયૂંષિ તારિષત્॥
યદ્ અદો વાત તે ગૃહે ઽમૃતસ્ય નિધિર્ હિતઃ।
તતો નો દેહિ જીવસે॥
ઉત વાત પિતાસિ ન ઉત ભ્રાતોત નસ્ સખા।
સ નો જીવાતવે કૃધિ॥
ઇતિ વાત એવાસ્મૈ ભેષજમ્ અકરોત્। તદ્ એતદ્ ભેષજં પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ સામ। ભેષજં વૈ સ તત્ પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ અકુરુત। ભેષજમ્ એવૈતેન પ્રાયશ્ચિત્તિં કુર્વતે। તદ્ ઉ કામસનિ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। તસ્યો પ્રતીચીમ્ ઇળામ્ ઉપયન્તિ, છન્દોમેભ્યો નેત્ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યામહા ઇતિ - પશવો વા ઇળા। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। યદ્ ઉ કશીતિસ્ સૌભરો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાશીતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથાશ્વસૂક્તમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તત્ પઞ્ચાક્ષરણિધનં ભવતિ - પઞ્ચપદા વૈ પંક્તિઃ। પાંક્તાઃ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। અથ શામ્મદમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ હાવિષ્કૃતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણં નિરુક્તિર્ હવિષઃ। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ - ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। ત્વં હ્ય્ અંગ દૈવ્યેતિ ત્વમ્ ઇતિ ભવતિ બૃહતો રૂપમ્। બાર્હતમ્ એતદ્ અહઃ। પવમાન જનિમાનિ દ્યુમત્તમ ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। જનદ્વદ્ વૈ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ। તાસુ સૌપર્ણમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। પવસ્વ દેવવીતય ઇતિ સર્વદેવત્યં ભવતિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહર્ જાગતમ્। તવ દ્રપ્સા ઉદપ્રુત ઇન્દ્રં મદાય વાવૃધુર્ ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। આ નસ્ સુતાસ ઇન્દવ ઇત્ય્ આવતીર્ ભવન્ત્ય્ અનતિપાદાયૈવ

તાસુ વૈશ્વમનસમ્। વિશ્વમનસં વૈ સમિદ્ધારં પરેતમ્ અરણ્ય ઋક્ષો ઽવિન્દત્। સો ઽકામયતાપર્ક્ષં હનીયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તદ્ અભ્યગાયત। તમ્ ઇન્દ્રો ઽપશ્યદ્ - વિશ્વમનસમ્ ઋક્ષો ઽવિદદ્ ઇતિ। તમ્ અભ્યાદ્રવત્। તસ્યાદ્રવત શ્વસથાત્ પ્રાવ્લીયત। તમ્ અપૃચ્છદ્ - વિશ્વમનઃ કસ્ ત્વૈષ પરેણેતિ। સૂર્મી મઘવન્ન્ ઇતિ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રવીત્। સૂર્મી મઘવન્ન્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્। અઙ્ગૈનાં દણ્ડેનાભિજહીતિ સો ઽબ્રવીત્। તૃણકમ્ આછિદ્ય શનૈર્ અધ્યસ્યેતિ। તં તૃણકમ્ આછિદ્ય શનૈર્ અધ્યાસ્યત્। તદ્ એવેન્દ્રો વજ્રમ્ અસિઞ્ચત્। તસ્યો તદ્ એવ પ્રાઘ્નન્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા રક્ષોહા સામ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં, અપ રક્ષઃ પાપ્માનં હતે, ય એવં વેદ। યદ ઉ વિશ્વમના અપશ્યત્ તસ્માદ્ વૈશ્વમનસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

પરિ ત્યં હર્યતં હરિમ્ ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ।
બભ્રું પુનન્તિ વારેણ।
યો દેવાન્ વિશ્વં ઇત્ પરિ
ઇતિ વિશ્વવતીર્ ભવન્તિ। વૈશ્વદેવં હ્ય્ એતદ્ અહઃ। મદેન સહ ગચ્છતીતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। અભિપૂર્વમ્ એવૈતત્ તૃતીયસવને રસં મદં દધતિ।
દ્વિર્ યં પઞ્ચ સ્વયશસં સ્વસારો અદ્રિસંહતમ્।
પ્રિયમ્ ઇન્દ્રસ્ય કામ્યં પ્રસ્નાપયન્ત ઊર્મયઃ॥
ઇત્ય્ આશિષમ્ એવૈતેનાશાસ્તે। ઇન્દ્રાય સોમ પાતવે વૃત્રઘ્ને પરિ ષિચ્યસ ઇતિ વર્ત્રઘ્ન્યો ભવન્ત્ય્ અન્તતો વિજિત્યૈ। તાસુ ગૌરિવીતમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ નિહવઃ। ઇન્દ્રો વૈ તૃતીયસવનાદ્ બીભત્સમાન ઉદક્રામત્। ધીતમ્ ઇવ હ્ય્ આસીત્। તમ એતેન વિશ્વે દેવાસ્ સામ્નાન્વહ્વયન્તાયિહી આયિહી ઇતિ। તતો વા ઇન્દ્રસ્ તૃતીયસવનમ્ ઉપાવર્તત। તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રમ્ય્ અભવત્। તદ્ એતત્ સેન્દ્રં સામ। સેન્દ્રો હાસ્ય સદેવો યજ્ઞો ભવતિ। અભ્ય્ અસ્યેન્દ્રો યજ્ઞમ્ આવર્તતે। નાસ્યેન્દ્રો યજ્ઞાદ્ અપક્રામતિ ય એવં વેદ। તદ્ વ્ એવાચક્ષતે વસિષ્ઠસ્ય નિહવ ઇતિ। વસિષ્ઠો વૈ જીતો હતપુત્રો ઽકામયત પ્રજાં પશૂન્ નિહ્વયેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેનાયિહી આયિહી ઇત્ય્ એવ પ્રજાં પશૂન્ ન્યહ્વયત। તદ્ વ્ એવ નિહવસ્ય નિહવત્વમ્। પ્રજાં પશૂન્ નિહ્વયતે ય એવં વેદ। તદ્ ઉ સ્તોભાનુતુન્નં ભવતિ। અનુતુન્નાદ વૈ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પશવશ્ છન્દોમાઃ। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વાસિષ્ઠસ્ય નિહવ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ યદ્વાહિષ્ઠીયમ્। અગ્નિર્ વૈ દેવેભ્યો હવ્યં નવમાદ્ અહ્નો દશમમ્ અહર્ અભ્ય્ અતિવોઢું નાકામયત। તે દેવા અકામયન્તાતિ ન ઇદમ્ અગ્નિર્ હવ્યં વહેદ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનૈનમ્ અસ્તુવન્ -
યદ્ વાહિષ્ઠં તદ્ અગ્નયે બૃહદ્ અર્ચ વિભાવસો।
મહિવીવ ત્વદ્ રયિસ્ ત્વદ્ વાજા ઉદ્ ઈરતે॥
તવ દ્યુમન્તો અર્ચયો ગ્રાવેવોચ્યતે બૃહત્।
ઉતો તે તન્યતુર્ યથા સ્વાનો અર્ત ત્મના દિવઃ॥
એવો અગ્નિં વસૂયવસ્ સહસાનં વવન્દિમ॥
સ નો વિશ્વા અતિ દ્વિષઃ પર્ષન્ નાવેવ સુક્રતુઃ॥
ઇતિ। યથા નાવાતિપારયેદ્ એવમ્ એવૈભ્ય એતદ્ અગ્નિર્ હવ્યં નવમાદ્ અહ્નો દશમમ્ અહર્ અભ્ય્ અત્યપારયત્। એષ હ વા એતદ્ અતિપારયિતુમ્ અર્હતિ। તદ્ યદ્ અત્ર યદ્વાહિષ્ઠીયં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવ સંતત્યૈ। સમ્ અસ્મૈ યજ્ઞસ્ તાયતે તસ્યાગ્નિર્ હવ્યં પારયતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઊર્ધ્વેળં ભવતિ બૃહતો રૂપં બાર્હતે ઽહન્। તેન વૈ રૂપસમૃદ્ધમ્

અથાસિતમ્। ઋષયો વા અબ્રુવન્ન્ - એતેમમ્ ઉપરિશ્યેનં સ્વર્ગં લોકં જિગીષામ, યદ્ અસ્મિન્ન્ એતે ઽથર્વાણ ઇતિ। પ્રેણી સૌમાહિતો મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્રો ઽસિતો દૈવલો ય ઉ ચાન્યે તસ્ય હાન્તિકમ્ દિદીક્ષતે, તેષાં હ જ્યોગ્ એવ યજમાનાનાં નોપશુશ્રુવુર્ બહૂ ય્ એવ વર્ષાણિ। તેષામ્ ઉ હોપશુશ્રુવુર્ - આશ્રાવયતિ વૈ, વષટ્કરોતિ વા ઇતિ। સ હોદ્વન્તો નામાથર્વણામ્ એકશ્ ચમસહસ્ત ઉપાવરુરોહ। તાન્ હોવાચ - કિંકામા આધ્વ ઇતિ। ઇમમ્ ઉપરિશ્યેનં સ્વર્ગં લોકં જિગીષામ્, યસ્મિન્ન્ એતે ઽથર્વાણ ઇતિ। તાન્ હોવાચેથ ગ્રામં જઘનેના ઇતિ। ઇમો હીતિ। કસ્મૈ કામાયેતિ। પથ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ, ન નુ વસ્ તત્ સ્વર્ગ્યમ્ ઇતિ। અથ હ ચમસમ્ અવેક્ષાંચક્રે। સ હોવાચાશ્નીય માંસા3મ્ ઇતિ। અશ્નીમો હીતિ। કસ્મૈ કામાયેતિ। ચક્ષુષશ્ ચ પ્રાણાનાં ચેતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ્, નો વાવ વસ્ તત્ સ્વર્ગ્યમ્ ઇતિ। અથ હ ચમસમ્ અવેક્ષાંચક્રે। સ હોવાચાશ્નીથ માંસા3મ્ ઇતિ। ઉપેમો હીતિ। કસ્મૈ કામાયેતિ। પ્રજાયૈ સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાયેતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ, નો વાવ વસ્ તત્ સ્વર્ગ્યમ્ ઇતિ। અથ હ ચમસમ્ એવાવેક્ષાંચક્રે। સ હોવાચ-વદથાનૃતા3મ્ ઇતિ। વદામો હીતિ। કસ્મૈ કામાયેતિ। સ્ત્રીકામ્યા વા નર્મકામ્યા વા સખીકામ્યા વેતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ

ઉત્તિષ્ઠત, કામાન્ બ્રૂધ્વં, નો વાવ વસ્ તસ્યાશાસ્તિ યદ્ અમું લોકં જયેતેતિ। અથ હ પ્રેણી સૌમાહિતઃ પાપક આસ। સ હોવાચ - સપ્તાનામ્ એવ સ્યો બસ્તાનાં દુર્વૃષતાં વૃણીતે। યાં યામ્ વ્ અચ્છાબ્રૂવીય, સા સા ત્યં કામયતાદ્ ઇતિ। અથ હ મધુચ્છન્દા વૈશ્વામિત્ર ઉવાચ - બ્રાહ્મણમુખમ્ એવાહં વૃણા ઇતિ। અથ હાસિતો દૈવલ ઉવાચૈતમ્ એવાહં ચમસમ્ અવેક્ષા ઇતિ। સ હોવાચૈષ એવૈષામ્ એકો વ્રતયતિ। તં હૈવાવેક્ષ્યૈતત્ સામ દદર્શ। તેનાસ્તુત।
રાયે અગ્ને મહે ત્વા દાનાય સમ્ ઇધીમહિ।
ઈળિષ્વા હિ મહે વૃષં દ્યાવા હોત્રાય પૃથિવી॥
ઇતિ। દ્યાવાપૃથિવી સર્વ ઇમે લોકાઃ। તતો વૈ સ સર્વાન્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુસમચરત્। સ હ પૂર્વાહ્ણ એવ દેવાનાં સમિત્યામ્ આસ, મધ્યન્દિને મનુષ્યાણાં દ્રુપદસ્ય વાર્દ્ધ્રવિષ્ણસ્ય, અપરાહ્ણે પિતૃણામ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। સર્વાન્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુસંચરત્ય્, અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અસિતો દૈવલો ઽપશ્યત્, તસ્માદ્ આસિતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ સાધ્રં સિદ્ધ્યા એવ। તન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। સમુદ્રં વા એતેનારમ્ભણં પ્રપ્લવન્તે ય આર્ભવં પવમાનમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। દેવા વા અકામયન્ત કૃતંકૃતં નસ્ સિધ્યેદ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત્। તતો વૈ તેષાં કૃતંકૃતમ્ અસિધ્યત્। કૃતંકૃતં નસ્ સિધ્યેદ્ ઇતિ સત્રમ્ આસતે। કૃતંકૃતં હૈવૈભ્યસ્ સિધ્યતિ। યદ્ વ્ એવૈષામ્ એતેન સામ્ના કૃતંકૃતમ્ અસિધ્યત્ તસ્માત્ સાધ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। સધ્રિર્ વૈરૂપઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ સધ્રિર્ વૈરૂપો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ સાધ્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથાકૂપારમ્। અકૂપારો વૈ કશ્યપઃ। કલિભિસ્ સહ સમુદ્રમ્ અભ્યવૈષત્। તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠામ્ ઐચ્છત્। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ સમુદ્રે પ્રતિષ્ઠામ્ અવિન્દતેમામ્ એવ પૃથિવીમ્। તતો હ સ્મ વૈ તસ્ય કલયઃ પૃષ્ઠ આસતે। તદ્ એતત્ પ્રતિષ્ઠાસામ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। સમુદ્રો વૈ છન્દોમાઃ। કશ્યપો વૈ સમુદ્રમ્ અતિપારયિતુમ્ અર્હતિ। તદ્ યદ્ અત્રાકૂપારં ભવતિ સમુદ્રસ્યૈવાતિપારણાય। યદ્ વ્ અકૂપારઃ કશ્યપો ઽપશ્યત્, તસ્માદ્ આકૂપારમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથૈતા દ્વિપદો ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। તા એતા ભવન્તિ પવસ્વ સોમ મહે દક્ષાયેતિ। મહદ્ ધ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ અષ્ટાચત્વારિંશમ્। તાસુ વિધર્મોક્તબ્રાહ્મણમ્। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ-ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવશ્ છન્દોમાઃ - પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। ઉપો ષુ જાતમ્ અપ્તુરમ્ ઇતિ જનદ્વતીર્ ભવન્તિ। જનદ્વદ્ વૈ જગત્યૈ રૂપમ્। જાગતમ્ એતદ્ અહઃ।
ગોભિર્ ભંગં પરિષ્કૃતમ્।
ઇન્દું દેવા અયાસિષુઃ॥
અર્ષા નસ્ સોમ શં ગવે ધુક્ષસ્વ પિપ્યુષીમ્ ઇષમ્।
વર્ધા સમુદ્રમ્ ઉક્થ્યમ્॥
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધયૈ। પશવો હિ છન્દોમાઃ। તમ્ ઇદ્ વર્ધન્તુ નો ગિર ઇતિ વૃદ્ધં હ્ય્ એતદ્ અહર્ યદ્ અષ્ટાચત્વારિંશમ્

તાસુ શ્રુધીયમ્। પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અસૃજત। તં દેવેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્। સ ક્ષયાદ્ બિભ્યત્ પ્રાદ્રવત્। તે દેવા અકામયન્ત - શૃણુયાન્ ન ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનૈનં શ્રોધિયેત્ય્ અન્વહ્વયન્। સો ઽશૃણોત્। તમ્ અબ્રુવન્ન્ - અભિ ન આવર્તસ્વેતિ। ક્ષયાદ્ વૈ બિભેમીતિ। નૈત્ય્ અબ્રુવન્। તસ્મૈ વૈ મે શ્રદ્ધાં કુરુતેતિ। તસ્મૈ શ્રોધિયેન્ય્ એવ શ્રદ્ધામ્ અકુર્વન્। તમ્ એહ્ય્ આ ઇત્ય્ એવ ન્યહ્વયન્ત। તતો વૈ તેભ્યો યજ્ઞો નોદક્રામત્। તત એનાન્ ઉપાવર્તત। ઉત્ક્રાન્ત ઇવૈતર્હિ યજ્ઞો ભવતિ નવમે ઽહન્। તદ્ યદ્ અત્ર શ્રુધીયં ભવતિ, સમ્ એવૈનમ્ એતેન યજ્ઞં નિહ્વયન્તે। તસ્માચ્ છ્રોધિયેત્ય્ એવ પ્રથમાયાં કુર્યાચ્ છ્રોધેમેત્ય્ ઉત્તરયોઃ। અથો યસ્મૈ જીવાતું કામયેત, તમ્ એતનૈવ નિહ્વયેત

અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ દૈવાનીકમ્। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્તાગ્નિનૈવાનીકેનાસુરાઞ્ જયેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। ભદ્રો નો અગ્નિર્ આહુત ઇત્ય્ અગ્નિમ્ એવાનીકમ્ અકુરુત।
ભદ્રા રાતિસ્ સુભગ ભદ્રો અધ્વરઃ।
ભદ્રા ઉત પ્રશસ્તયઃ॥
ભદ્રં મનઃ કૃણુષ્વ વૃત્રતૂર્યે યેના સમત્સુ સાસહિઃ।
ઇતિ સમત્સ્વ્ એવૈનાન્ અસહન્ત। અવ સ્થિરા તનુહિ ભૂરિ શર્ધતામ્ ઇતિ યદ્ એવૈષાં વીર્યં યદ્ બલમ્ આસીત્ તદ્ એતેનાવાઘ્નન્। વનેમા તે અભિષ્ટય ઇત્ય્ એવૈનાન્ અભ્યતિષ્ઠન્। તતો વૈ તે ઽગ્નિનૈવાનીકેનાસુરાન્ અજયન્। તદ્ એવ દૈવાનીકસ્ય દૈવાનીકત્વમ્। તદ્ એતદ્ વિજિતિ ભ્રાતૃવ્યહા સામ। વિજયતે હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ

અથેધ્મવાહમ્। ઋષયો વૈ સ્વર્ગં લોકં યન્ત ઇધ્મવાહં સમિદ્ધારં પરેતમ્ અરણ્ય એકમ્ અજહુઃ। સો ઽકામયતાનૂત્પતેયં સ્વર્ગં લોકં પ્રતિસત્રિભિસ્ સંગચ્છેયેતિ। સ ઐક્ષત - હન્ત પ્રતિ સત્રિણ એવ સ્તવાનિ। ત એવ મા સ્તુતાસ્ તથા કરિષ્યન્તિ યથૈષામ્ ઉપશ્રોષ્યામીતિ। સ એતં તૃચમ્ અપશ્યત્। તેનૈનાન્ અસ્તૌદ્ -
આ ઘા યે અગ્નિમ્ ઇન્ધતે સ્તૃણન્તિ બર્હિર્ આનુષક્।
યેષામ્ ઇન્દ્રો યુવા સખા॥
બૃહન્ન્ ઇદ્ ઇધ્મ એષાં ભૂરિ શસ્તં પૃથુ સ્વરુઃ।
યેષામ્ ઇન્દ્રો યુવા સખા॥
અયુદ્ધ ઇદ્ યુધા વૃતં શૂર આજતિ સત્વભિઃ।
યેષામ્ ઇન્દ્રો યુવા સખા॥
ઇતિ। તે ઽસ્મૈ સ્તુતાસ્ તથાકુર્વન્ યથૈષામ્ ઉપાશ્રોષત્। તેષાં હ કશાનાં વદન્તીનામ્ ઉપશુશ્રાવ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત

ઇહૈવા શૃણ્વ એષાં કશા હસ્તેષુ યાદ્ વાદાન્।
નિ યામૈશ્ ચિત્રામ્ ઋઞ્જતાઇ॥
નિ યામૈશ્ ચિત્રમ્ આર્ઞ્જાતાયિ એહિ યા ઔહો તમ્ એહિ યૌ હો એહિ યૌ હો વા એહીત્ય્ એવ સ્વર્ગે લોકે ઉપાહ્વયન્ત। તતો વૈ સ પ્રતિસત્રિભિસ્ સમગચ્છત। સ એતેનૈવ સામ્ના સ્તુત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહત્।
આ ઘા યે અગ્નિમ્ ઇન્ધાતાયિ સ્તૃણન્તિ બર્હિર્ આનુષક્।
યેષામ્ ઇન્દ્રો યુવા ઇહા મવાવુવો વા સાખો હા॥
ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગં લોકમ્ અન્વારોહત્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ વ્ ઇધ્મવાહો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઐધ્મવાહમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે।
અથ ત્રૈકકુભમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણં ત્રીન્દ્રિયં સામ। ઐન્દ્રી ઋચ ઐન્દ્રં સામેન્દ્રં ઇતિ નિધનં ભવતિ। ત્રીણિ પુરુષ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ - આત્મા પ્રજા પશવઃ। તાન્ય્ એવૈતેનાત્મન્ પરિગૃહ્ણીતે।
ગાયન્તિ ત્વા ગાયત્રિણો અર્ચન્ત્ય્ અર્કમ્ અર્કિણઃ।
બ્રહ્માણસ્ ત્વા શતક્રત ઉદ્ વંશમ્ ઇવ યેમિરે॥
ઇતિ યદ્ વૈ શતવત્ સહસ્રવત્ તચ્ છન્દોમાનાં રૂપમ્। પશવો વૈ છન્દોમાઃ

તાસૂદ્વંશીયમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તસ્ય પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્તિ। પ્રસ્તાવપ્રતિહારાભ્યાં વૈ યજમાનો ધૃતઃ। અતીતા ઇવૈતર્હિ ભવન્તિ। તદ્ યત્ પુરસ્તાન્ નિધનસ્ય પ્રતિહારમ્ ઉપયન્ત્ય્ અનતિપાદાયૈવ। તત્ સ્વારં ભવતિ। અભિ દશમમ્ અહ સ્વરતિ। સ્વારમ્ એતદ્ ભવતિ। સ્વરેણ શ્વો ભૂતે પ્રતિપદ્યન્તે। સ યથા સમાત્ સમં સંક્રામેદ્, યથા પ્રાણેન પ્રાણં સંદધ્યાત્, તાદૃક્ તત્

પૂર્વૈર્ અહોભિર્ વાચં વિપ્રયુઞ્જતે। તાં યદ્ અસંપાદ્યોત્તિષ્ઠેયુર્ વ્યૃદ્ધેનોત્તિષ્ઠેયુઃ। તામ્ એવૈતત્ સંપાદયન્તિ। અન્વહં વા એતે વરુણસ્ય પાશે બધ્યન્તે યે યજન્તે યે સત્રમ્ આસતે। યદ્ યત્ પ્રત્યપક્રામન્તો યન્તિ વરુણસ્ય પાશાન્ એવૈનદ્ વિષ્યમાણા યન્તિ, સ્તોત્રિયૈર્ વા ઇતો રેતો દધતો યન્ત્ય્, અનુરૂપૈર્ અત્ર પ્રતિપદ્યન્તે, પ્ર તજ્ જનયન્તિ। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। પ્રાયણીયેનૈવાહ્ના દ્વાદશાહો યુજ્યતે દશમેનાહ્ના વિમુચ્યતે। યેન વૈ યોક્ત્રેણાશ્વમ્ અશ્વતરં યુઞ્જન્તિ તેનૈવૈનં પુનર્ વિમુઞ્ચન્તિ। તદ્ યા અમૂઃ પુરસ્તાન્ નવ સ્તોત્રીયાસ્ તા એવૈતદ્ ઉપરિષ્ટાત્। શમ્યા ઉદસ્યન્તિ। તસ્માત્ પશુર્ યથૈવ યુજ્યતે તથા વિમુચ્યતે। તસ્માદ્ ઉ યોગક્ષેમઃ કલ્પતે। યાન્ પ્રાયણીયસ્યાહ્નસ્ તૃચાન્ વિચ્છિન્દન્તિ

ક્વ તે સંતાયન્ત ઇત્ય્ આહુઃ। દશમે ઽહન્ન્ ઇતિ બ્રૂયાત્। તૃચૈર્ એકર્ચાન્ ઉભયતસ્ સંતન્વન્તિ, પ્રાણાનામ્ એવ સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। અભિ વા એતા અન્યાન્યસ્યૈ લોકં ધ્યાયન્તિ - બ્રહ્મ ક્ષત્રસ્યાભિધ્યાયતિ, ક્ષત્રં વિશો, વિડ્ બ્રહ્મણઃ। તા અન્યાન્યસ્યૈ લોકમ્ અભિધ્યાયન્તીઃ। કામં ગમયન્તિ। યત્કામ એના આહરતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે પ્રસૃતછન્દા વૈ પ્રથમસ્ ત્રિયહઃ। તેન સો ઽયાતયામા ક્રિયતે। વિ દ્વિતીયસ્ય છન્દાંસિ પર્યૂહન્તિ। તેન દ્વિતીયસ્ ત્રિયહો ઽયાતયામા ક્રિયતે। વિ તૃતીયસ્ય છન્દાંસિ પર્યૂહન્તિ। તેનૈવ તૃતીયસ્ય ત્રિયહો ઽયાતયામા ક્રિયતે

ગાયત્રમુખો વૈ પ્રથમસ્ ત્રિયહઃ। તસ્માદ્ અયમ્ અગ્નિર્ ઊર્ધ્વો દીદાય। ગાયત્રમધ્યો દ્વિતીયસ્ ત્રિયહઃ। તસ્માદ્ અયં વાયુસ્ તિર્યઙ્ પવતે। ગાયત્રોત્તમસ્ તૃતીયસ્ ત્રિયહઃ। તસ્માદ્ અસાવ્ અર્વાઙ્ આદિત્યસ્ તપતિ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે ઽબ્રુવન્ યો નસ્ ત્રિર્ અનવાનં ગાયત્રં ગાયતિ સ ન ઇમાંશ્ ચ લોકાન્ સંજયતિ પ્રાણાપાનવ્યાનાંશ્ ચેતિ। સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસસ્ ત્રિર્ અનવાનં ગાયત્રમ્ અગાયત્। તેનેમાંશ્ ચ લોકાન્ સમજયત્ પ્રાણાપાનવ્યાનાંશ્ ચ। સમ્ ઇમાંશ્ ચ લોકાઞ્ જયતિ પ્રાણાપાનવ્યાનાંશ્ ચ ય એવં વિદ્વાંસ્ ત્રિર્ અનવાનં ગાયત્રં ગાયતિ। યો વા અગ્નિષ્ટોમેન દશાહં કલ્પમાનં વેદ કલ્પતે ઽસ્મૈ પ્રાતસ્સવનેનૈવ પ્રથમસ્ ત્ર્યહઃ, કલ્પતે માધ્યન્દિનેન દ્વિતીયસ્, તૃતીયસવનેન તૃતીયો, ઽગ્નિષ્ટોમસામ્નૈવ દશમમ્ અહઃ કલ્પતે। કલ્પતે ઽસ્મૈ ય એવં વેદ

અથૈતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાનિ ભવન્તિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। સ સૃષ્ટ્વા રિરિચાનો ઽમન્યત। સ એતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર્ આત્માનમ્ આપ્રીણીતાયાતયામતાયૈ। રિચ્યન્તે ઇવ વા એતે ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તદ્ યદ્ એતાન્ય્ આપ્રીર્ આજ્યાનિ ભવન્ત્ય્ આત્માનમ્ એવૈતૈર્ યજમાના આપ્રીણતે ઽયાતયામતાયૈ। અનિરુક્તાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ છન્દસામ્ અનભિધર્ષાય, પાપવસ્યસસ્ય વિવક્ત્યૈ। વિ પાપ્મના વિચ્યતે ય એવં વેદ। ઐન્દ્રાગ્નમ્ ઉત્તમં પદં નિરાહ છન્દસામ્ અપ્રણાશાય યજ્ઞસ્યાનુખ્યાત્યૈ। અનુખ્યાતેનૈવ યજ્ઞેન સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુવતે। તદ્ આહુર્ યત્ સર્વેભ્યો ઽહોભ્યો દશમમ્ અહસ્ સંભરન્ત્ય્, અથ કેનૈષાં છન્દોમા અનન્તરિતા ભવન્તીતિ। સ્તોમેનેતિ બ્રૂયાત્। ચતુર્વિંશં સપ્તમમ્ અહર્ ભવતિ, ચતુર્વિંશં દશમમ્ અહઃ। અથો યદ્ એવૈતત્ સમય્ય્ એકમ્ આજ્યં ભવતિ તેનો એવેતિ

ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસેત્ય્ ઉદ્વતીર્ ઉત્થાનીયે ઽહન્ ભવન્ત્ય્ અથો સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્યાભ્યુત્ક્રાન્ત્યૈ। સ્વર્ગો હ્ય્ એષ લોકો યદ્ દશમમ્ અહઃ। સ ન ઇન્દ્રાય યજ્યવે વરુણાય મરુદ્ભ્ય ઇતિ મરુત્વતીર્ ભવન્તિ। મરુત્વદ્ વૈ મધ્યન્દિનસ્ય રૂપમ્। મધ્યન્દિનસ્યૈવ તદ્ રૂપાન્ ન યન્તિ।
એના વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ દ્યુમ્નાનિ માનુષાણામ્।
સિષાસન્તો વનામહે॥
ઇતિ સિષાસદ્વતીર્ ભવન્તિ। સિષાસન્તો હ્ય્ એવૈતેનાહ્ના સ્વર્ગં લોકં ગચ્છન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથામહીયવમ્ । પ્રજાપતેર્ વા આમહીયવમ્। પ્રાજાપત્યમ્ એતદ્ અહઃ। તદ્ યદ્ અત્રામહીયવં પ્રાજાપત્યે ઽહન્ ક્રિયતે ઽહર્ એવ તદ્ રૂપેણ સમર્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋદ્ધુકં ભવતિ। અથાજીકમ્ ઉજ્જિત્યૈ। દેવાસુરા યજ્ઞ આજિમ્ આયન્। તે દેવા અકામયન્તોદ્ ઇમમ્ આજિં જયેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે તમ્ આજિમ્ ઉદજયન્। આજિમ્ ઇવૈતે યન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તદ્ યદ્ અત્રાજીકં ભવત્ય્ ઉજ્જિત્યા એવ। ઉજ્જયતિ ય એવં વેદ। તદ્ વા આજીકમ્ ઇતિ કવત્ પ્રાજાપત્યં સામાહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધમ્। યત્ર વા અહારૂપેણ સમર્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યત। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ

અથાભીકમ્। દેવા વા અકામયન્તાભીકં નશ્ શિવમ્ આપ ઉપસ્પૃશેયુર્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તાન્ અભીકં શિવમ્ આપ ઉપાસ્પૃશન્। તદ્ આભીકસ્યાભીકત્વમ્। અભીકં હ વા એનં શિવમ્ આપ ઉપસ્પૃશન્તિ ય એવં વેદ। ઋષયો વૈ તપસ્ તેપાના અશોચન્। તે ઽકામયન્તાભીકં નશ્ શિવમ્ આપ ઉપસ્પૃશેયુર્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તાન્ અભીકે ઽભ્યવર્ષત્। તદ્ વ્ એવાભીકસ્યાભીકત્વમ્। તદ્ આપો વૈ શાન્તિઃ। શુશુચાના ઇવૈતે તેપાના ઇવ ભવન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તદ્ યદ્ અત્રાભીકં ભવતિ શુચ એવાપહત્યૈ। તદ્ વા આભીકમ્ ઇતિ કવત્ પ્રાજાપત્યં સામાહ્નો રૂપેણ સમૃદ્ધમ્। યત્ર વા અહારૂપેણ સમર્ધયન્તિ સં તત્રર્ધ્યતે। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ

અથૈતાઃ પ્રત્નં પીયૂષં પૂર્વ્યં યદ્ ઉક્થ્યમ્ ઇતિ સતોબૃહતયો ભવન્તિ। અનુષ્ટુબ્ વૈ યજ્ઞમ્ અસૃજત। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। પ્રજાપતિર્ વા અનુષ્ટુપ્ છન્દઃ। સો ઽબ્રવીદ્ યજ્ઞં સૃષ્ટ્વા - છન્દાંસિ પુત્રકા વિન્દધ્વમ્ ઇતિ। તાન્ય્ એતયાવિન્દન્ત। યદ્ ત્રિપદા તેન ગાયત્રી। ઉષ્ણિક્કકુભૌ તયાવિન્દન્ત। યદ્ દ્વાદશાક્ષરાણિ પદાનિ તેન જગતી। તેનો એવાનુષ્ટુપ્। અક્ષરૈર્ એવ બૃહત્ય્ અવિન્દત। યદ્ દોહવતી તેન પંક્તિઃ। આયતનેન ત્રિષ્ટુપ્। યદ્ વિશ્વવતી તેન સર્વાણિ છન્દાંસિ। તાન્ય્ એતયૈવાવિન્દન્ત। વિન્દતે ય એવં વેદ। સર્વેષાં વા એષા છન્દસાં રસસ્ તેજસ્ સંભૃતમ્। સર્વેષામ્ એવૈતચ્ છન્દસાં રસે તેજસ્ય્ અપરાજિતે છન્દસિ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

તાઃ પ્રત્નવતીર્ ભવન્તિ। પ્રજાપતિર્ વૈ પ્રત્નઃ। પ્રજાપતાવ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથો સ્વર્ગો વૈ લોકઃ પ્રત્નઃ। સ્વર્ગ એવ તલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। તાસાં સર્વાસાં સમાવદક્ષરાણિ પદાનિ ભવન્તિ। તદ્ યત્ સમાવદક્ષરાણિ પદાનિ ભવન્તિ તત્ સતોબૃહતીનાં સતોબૃહતીત્વમ્। સર્વતો હ વૈ બૃહદ્ ભવતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ હોવાચ યામનો ભ્રાતલાયનો - યદા વા એતદ્ અહર્ આગચ્છન્ત્ય્ અથ મુહ્યન્તિ। અતો ઽન્યા બૃહતીઃ કુર્વતે। પુનાનસ્ સોમ ધારયેત્ય્ એવ બૃહતી કાર્યા। એષા વૈ જ્ઞાતા બૃહતી। યદ્ ધ વૈ બહવો યન્તો જ્ઞાતમુખં કૃત્વા યન્તિ સર્વે વાવ તે જ્ઞાતા ભવન્તિ। તદ્ યત્ પુનાનસ્ સોમ ધારયેતિ બૃહતી ભવતિ તેનૈવૈતદ્ અહર્ જ્ઞાતં ક્રિયતે। ભૂયાંસિ તુ રૂપાણ્ય્ અપરાધ્યન્તે। ઇતરાણ્ય્ એવ ભૂયાંસિ રૂપાણિ

તદ્ આહુર્ ન બુભૂષન્ ભૂતબૃહતીભિ સ્તુવીત। ભૂત એવૈતાભિ સ્તુવીત ન બુભૂષન્ન્ ઇતિ। ભૂતા ઇવ વા એતા યાસાં દ્વાદશાક્ષરાણિ પદાનિ। અથેમા ભવિષ્યદ્બૃહતયઃ પુનર્ આદાયેન બૃહત્યો ભવન્તિ। તસ્માદ્ ભૂત એવ ભૂતબૃહતીભિ સ્તુવીત ન બુભૂષન્ન્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ - યાવદ્ વૈ કૃત્વો યજતે તાવદ્ બુભૂષતિ તાવત્ કામયતે - શ્રેયાન્ સ્યાં શ્રેયાન્ સ્યામ્ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉભયીર્ એવ કાર્યા એતયોર્ ઉભયોઃ કામયોર્ ઉપાપ્ત્યા ઇતિ

ઉત્સેધનિષેધાવ્ એવ સતોબૃહતીષુ સ્યાતાં, યજ્ઞાયજ્ઞીયં ભવિષ્યદ્બૃહત્યામ્। તથા હાભ્યાવર્તા ભવન્ત્ય્ અપરાચીઃ। તદ્ આહુર્ ન ચતુર્થાય છન્દસે માધ્યન્દિનઃ પવમાનઃ। તત્સ્થાનશ્ ચતુર્થમ્ ઇવ વા એતચ્ છન્દઃ ક્રિયત ઇતિ। તદ્ યત્ બૃહતીતરા ભવતિ બૃહતીતરા તેન સમાનચ્છન્દઃ। તાસૂત્સેધનિષેધૌ। ઉત્સેધેન વા અઙ્ગિરસઃ પશૂન્ ઉત્સિધ્ય નિષેધેન નિષિધ્યોદતિષ્ઠન્। ઉત્સેધેનૈવૈતત્ પશૂન્ ઉત્સિધ્ય નિષેધેન નિષિધ્ય ઉત્તિષ્ઠન્તિ

તાવ્ અન્તરા યજ્ઞાયજ્ઞીયં ભવતિ। પશવો વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। એતાંસ્ તાન્ પશૂન્ ઉત્સિધ્ય ચ નિષિધ્ય ચોત્તિષ્ઠન્તિ। પ્રજાપતેર્ વા એતૌ પ્રાણાપાનૌ। યદ્ ઉત્સેધનિષેધૌ ભવતઃ પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। પાપવસ્યસસ્ય હ ખલુ વા એતે વિદારણં સામની। રાજસભમ્ એતદ્ યદ્ દશમ્ અહ્નામ્। ઉચ્ ચ વૈ પાપીયાંસં સભાયામ્ અતિવદન્તં સેધન્તિ નિ ચ સેધન્તિ। તદ્ યદ્ ઉત્સેધનિષેધૌ ભવતઃ પાપવસ્યસસ્યૈવોત્સિદ્ધ્યૈ ચ નિષિદ્ધ્યૈ ચ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। તદ્ અન્તરોત્સેધનિષેધૌ ભવતિ। આત્મા વૈ વાક્। પ્રાણાપાનાવ્ ઉત્સેધનિષેધૌ। તદ્ યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અન્તરોત્સેધનિષેધૌ ભવતિ, પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતદ્ ઉભયત આત્માનં પરિગૃહ્યતે। તસ્માત્ પ્રાણાપાનાભ્યાં વાક્ પરિગૃહીતા

તેજો વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્, આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ તેજઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયેન વૈ પૂર્વેષ્વ્ અહસ્સુ ગર્ભાન્ દધતો યન્તિ। તદ્ દશમે ઽહન્ યોનેશ્ ચ્યાવયન્તિ। તસ્માદ્ દશમાસ્યા ગર્ભા યોનેશ્ ચ્યવન્તે પ્રજાત્યૈ। તં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્તિ। આત્મા વૈ મધ્યન્દિનઃ પ્રજૈષા। તદ્ યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્, આત્મન્ન્ એવૈતત્ પ્રજાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। મધ્યન્દિનાદ્ વૈ દેવા યજ્ઞાયજ્ઞીયેનોર્દ્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। તદ્ યદ્ ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ ઉત્તર ભવતો, બૃહતી પૂર્વા - પુરુષ છન્દસં કકુપ્, સ્વર્ગો લોકો બૃહતી - સ્વર્ગ એવ તલ્ લોકે પ્રતિષ્ઠાય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। દેવાસુરા યજ્ઞ આજિમ્ આયન્ દશમસ્યાહ્નઃ। તે યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ એવ કાષ્ઠામ્ અકુર્વત। તે દેવા અકામયન્ત વયમ્ ઇમમ્ આજિમ્ ઉજ્જયેમેતિ। તે યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ન્, અતો ઽન્તિકાદ્ ઉજ્જેષ્યામ ઇતિ। એતદ્ ઉ હ વૈ દેવાનાં દેવક્ષેત્રં યત્ પવમાનઃ। તતો વૈ તે તમ્ આજિમ્ ઉદજયન્। આજિમ્ ઇવૈતે યન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તદ્ યદ્ અત્ર યજ્ઞાયજ્ઞીયં ભવત્ય્ ઉજ્જિત્યા એવ। ઉજ્જયતિ ય એવં વેદ

પશવો વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। આત્મા મધ્યન્દિનઃ। પશુમાન્ હ્ય્ એવ યજ્ઞંયજ્ઞમ્ આહરતે। તદ્ યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્તિ આત્મન્ન્ એવૈતત્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અથૈતા ભવન્ત્ય્ આ જાગૃવિર્ વિપ્ર ઋતં મતીનામ્ ઇત્ય્ આવતીર્ ઉત્થાનીયે ઽહન્। યત્ પ્રવતીઃ કુર્યુઃ પરાઞ્ચો ઽતિપદ્યેરન્। તદ્ યદ્ આવતીર્ ભવન્ત્ય્ અનતિપાદાયૈવ। તદ્ આહુર્ અપેવ વા એતે ભ્રંશન્તે ય આવતીર્ ઉત્થાનીયે ઽહન્ કુર્વન્તીતિ। તદ્ યત્ સોમો મીઢ્વમ્ અભિ નો જ્યોતિષાવીદ્ ઇતિ ભવત્ય્ અભિક્રાન્ત્યા એવાનપભ્રંશાય। તાસુ ગૌરિવીતમ્। પ્રજા વૈ પશવો ગૌરિવીતમ્, આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ ગૌરિવીતં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતત્ પ્રજાં પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। શ્વસ્તનં વૈ ગૌરિવીતમ્, આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ ગૌરિવીતં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્ત્ય્ આત્મન્ન્ એવૈતચ્ છ્વસ્તનં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। રસો વૈ ગૌરિવીતમ્, આત્મા મધ્યન્દિનઃ। તદ્ યદ્ ગૌરિવીતં મધ્યન્દિનમ્ અભિપ્રત્યાહરન્ત્ય્, આત્મન્ન્ એવૈતદ્ રસં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

અથ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરમ્। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ। તદ્ ગાયત્રીષુ ભવતિ। રેતો વૈ ગાયત્ર્યૈ રથન્તરં, યોનિર્ વૈ રથન્તરસ્ય ગાયત્રી। તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ રથન્તરં ભવતિ, યોન્યામ્ એવૈતદ્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। અનુષ્ઠ્યાસ્ય રેતસ્ સિક્તં પ્રજાયતે ય એવં વેદ। ગાયત્રં હ ખલુ વૈ રથન્તરં ગાયત્રી છન્દઃ। તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ, સ્વેનૈવૈનં તદ્ આયતનેન સમર્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ ઋદ્ધુકં ભવતિ। ત્રીણિ વા એતાનિ સમ્યઞ્ચિ સંધીયન્તે - ગાયત્રી છન્દશ્, ચતુર્વિંશ સ્તોમો, રથન્તરં સામ। તદ્ યદ્ એતાનિ સમ્યઞ્ચિ સંધીયન્તે સમૃદ્ધ્યા એવ। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ

એતે હ ખલુ વા અર્ક્યોદામનીયે એતે રથન્તરસ્યાક્ષરે વ્યતિષક્તે। એતાભ્યામ્ એવૈતદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ ઉપોભ્યોત્તિષ્ઠન્તિ। તદ્ આહુર્ વ્યૂઢમ્ એતદ્ અહા3સ્ સમૂઢા3મ્ ઇતિ। ઉભયમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્, વ્યૂઢં ચ સમૂઢં ચેતિ। સામભિર્ વ્યૂઢં છન્દોભિસ્ સમૂઢમ્ ઇતિ। એતા ભવન્તિ મા ચિદ્ અન્યદ્ વિ શંસતેતિ માસાન્ એવૈતદ્ અર્ધમાસાન્ અભિવદતિ। અથો તેષામ્ એવ પ્રજાપતિમ્ અનુ પ્રજાયત।
ઇન્દ્રમ્ ઇત્ સ્તોતા વૃષણં સચા સુતે મુહુર્ ઉક્થા ચ શંસત॥
અવક્રક્ષિણં વૃષભં યથાજુવં ગાં ન ચર્ષણીસહમ્।
ઇતિ ગોમતીઃ પશુમતીર્ ભવન્તિ પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। તાસુ મૈધાતિથમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। ઉદ્ ઉ ત્યે મધુમત્તમા ઇત્ય્ ઉદ્વતીર્ ઉત્થાનીયે ઽહન્ ભવન્ત્ય્, અથો સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્યાભ્યુત્ક્રાન્ત્યૈ। સ્વર્ગો હ્ય્ એષ લોકો યદ્ દશમમ્ અહઃ

તાસ્વ્ અભીવર્તઃ। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્તાભીમાન્ અસુરાન્ ભવેમેતિ। ત એતમ્ અભીવર્તમ્ અપશ્યન્। તેનાસુરાન્ અભ્યવર્તન્ત। યદ્ અભ્યવર્તન્ત તદ્ અભીવર્તસ્યાભીવર્તત્વમ્। તદ્ યદ્ અત્રાભીવર્તો ભવતિ - વજ્રો વા અભીવર્તો - વજ્રેણૈવ તદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અભિવૃત્યોત્તિષ્ઠન્તિ। તસ્યૈકાક્ષરં નિધનં ભવતિ। એકાક્ષરા વૈ વાક્। પ્રતિકૂલ ઇવ વા ઇત સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગો હ્ય્ એષ લોકો યદ્ દશમમ્ અહઃ। તદ્ યદ્ એકાક્ષરં નિધનં ભવતિ યથા દૃઢાં મેથીં નિહન્યાત્ તાદૃગ્ એવૈતદ્ અનપભ્રંશાય। અથ કાલેયમ્। અગ્નિર્ વૈ રથન્તરમ્। વિશ્વેદેવાઃ કાલેયમ્। અથૈષ સ્વર્ગ એષ લોકો વિશ્વ એવ દેવાઃ। સ્વર્ગ એવ તલ્ લોકે વિશ્વેષુ દેવેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

સ્વાદિષ્ઠયા મદિષ્ઠયેત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય મદ્વતીર્ ગાયત્ર્યો ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતમ્ ઇવૈતદ્ યત્ તૃતીયસવનમ્। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ, રસમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધત્ય્, ઐવૈનદ્ એતેન પ્યાયયન્તિ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ સંહિતં દ્વયક્ષરણિધનં પ્રતિષ્ઠાયૈ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। તસ્યર્ચા નિધનમ્ ઉપયન્તિ। પશવો વા ઋક્, પશવો રથન્તરં, પશૂનામ્ એવાવરુદ્ધ્યૈ। અથોષ્ણિક્કકુભૌ। વજ્રેણૈવ તદ્ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં સ્તૃણુતે ય એવં વેદ। કકુભિ પરાક્રમતોષ્ણિહા પ્રાહરત્। તસ્માત્ કકુભ મધ્યમાન્ય્ અક્ષરાણિ ભૂયિષ્ઠાનિ। પરાક્રમમાણો હ્ય્ અસ્યા અક્ષરાણિ સમૌહત્। તસ્માદ્ ઉષ્ણિહ ઉત્તમાન્ય્ અક્ષરાણિ ભૂયિષ્ઠાનિ। પરો ગુરુર્ ઇવ હિ વજ્ર, આરમ્ભણતો ઽણીયાન્। સા કકુબ્ અબ્રવીદ્ વિલિષ્ઠા વા અહમ્ અસ્મીતિ। પરાક્રમમાણો વૈ મે ઽક્ષરાણિ સમૌહીત, પૂર્વાં માં પ્રયુઞ્જતામ્ ઇતિ। અથોષ્ણિગ્ અબ્રવીદ્ - અથ વૈ માં પૂર્વામ્ આચક્ષન્તા ઇતિ। તથેતિ। તસ્મિન્ સમપાદયેતામ્। પૂર્વપ્રયોગમ્ અન્યાવૃણીત, પૂર્વાખ્યાનમ્ અસ્યા। તસ્માદ્ એને એવં પ્રયુઞ્જતે। તસ્માદ્ ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

તા એતા ભવન્તિ પવસ્વ મધુમત્તમ, ઇન્દ્રમ્ અચ્છ સુતા ઇમ ઇતિ। ઋજીષં વા એતદ્ દુગ્ધં ધીતં યાતયામ યત્ તૃતીયસવનમ્। તસ્માદ્ ઇન્દ્રો બીભત્સમાન ઉદક્રામત્। ધીતમ્ ઇવ હ્ય્ આસીત્। તસ્મૈ વૈ દેવાઃ પવસ્વેત્ય્ એવાપવયન્। મધુમત્તમ ઇતિ મધુમદ્ અકુર્વન્।
ઇન્દ્રાય સોમ ક્રતુવિત્તમો મદઃ।
મહિ દ્યુક્ષતમો મદઃ॥
ઇત્ય અભિપૂર્વમ્ એવાસ્મૈ મદ્વદ્ અકુર્વન્। ઇન્દ્રમ્ અચ્છ સુતા ઇમ ઇતિ યથાભિવત્યાનયેદ્ એવં વા એતત્ પદમ્। પાવમાન્યસ્ સત્ય ઐન્દ્રિયો ભવન્તિ વીર્યવતીઃ। તસ્માદ્ એતા એવોષ્ણિક્કકુભઃ કાર્યાઃ। તાસુ સભમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથ પૌષ્કલમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથૈતા ભવન્તિ - પર્ય્ ઊ ષુ પ્ર ધન્વ વાજસાતય ઇતિ પિપીલિકામધ્યાનુષ્ટુભઃ પરિવતીર્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો વા અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્। આનુષ્ટુભમ્ એતદ્ અહઃ

ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનઃ પરાં પરાવતમ્ અગચ્છત્। તદ્ અનુષ્ટુબ્ વૈ પરા। પરાવત્ સ તામ્ એવ પ્રાવિશત્। તસ્યૈ દ્વાદશાક્ષરાણિ પ્રાઞ્ચ્ય્ ઉદૌહદ્ દ્વાદશોર્ધ્વાનિ। અથ યાષ્ટાક્ષરા મધ્યે ગાયત્રી તાં પ્રાવિશત્। સ તામ્ એવ પ્રાવિશત્। તત્ તસ્યૈ દ્વાદશાક્ષરાણિ। બ્રહ્મા ગાયત્રી। બ્રહ્મૈવ તન્ મધ્યતઃ પ્રાવિશત્। સ એતમ્ એવ સંવત્સરમ્ ઉભયતઃ પર્યૌહત। ઇન્દ્રગ્રહો વા એતા ઋચઃ। ઇન્દ્રગ્રહમ્ એવૈતત્ પ્રપદ્યોત્તિષ્ઠન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈના અભિચરન્ વા ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા કુર્વીત। ઇન્દ્રગ્રહો વા એતા ઋચઃ। ઇન્દ્રગ્રહમ્ એવૈતત્ પ્રપદ્ય દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અભિભવતિ

અભયે હ ખલુ વા એષ દીક્ષતે, ઽભયે યજતે, ઽભય ઉત્તિષ્ઠતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતાભિ ઋગ્ભિ સ્તુતે। તામ્ એતાં પરોક્ષમ્ અનુષ્ટુભં કુર્વન્તિ। યત્ પ્રત્યક્ષમ્ અનુષ્ટુભં કુર્યુઃ પરાં પરાવતં યજમાના ગચ્છેયુર્, ન પ્રતિતિષ્ઠેયુઃ। તદ્ યત્ પરોક્ષમ્ અનુષ્ટુભં કુર્વન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। તાસુ શ્યાવાશ્વમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથાન્ધીગવમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। અથૈતા દ્વિપદો ભવન્ત્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણાઃ। તા એતા ભવન્તિ પરિ પ્ર ધન્વેન્દ્રાય સોમેતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ। તાસુ સૌહવિષમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્। તદ્ વાઙ્નિધનં ભવતિ। તદ્ આહુર્ - યન્તિ વા એતે તૃતીયસવનાદ્ યે યજ્ઞાયજ્ઞીયં મધ્યન્દિનમ્ અભિ પ્રત્યાહરન્તીતિ। તદ્ યદ્ વાઙ્નિધનં ભવતિ, તેનૈવ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય રૂપાન્ ન યન્તિ, તેન તૃતીયસવનાન્ ન યન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈતત્ સામૈતસ્માદ્ અહ્નો નાન્તરિત્યમ્। સૂર્યસ્યેવ રશ્મયો દ્રાવયિત્નવ ઇતિ સૂર્યવતીર્ ભવન્તિ રક્ષસામ્ એવાપહત્યૈ।
મત્સરાસઃ પ્રસુપસ્ સાકમ્ ઈરતે।
તન્તું તતં પરિ સર્ગાસ આશવો નેન્દ્રાદ્ ઋતે પવતે ધામ કિં ચન॥
ઇતિ ન હીન્દ્રાદ્ ઋતે પવતે ધામ કિં ચન। ઉપો મતિઃ પૃચ્યતે સિચ્યતે મધ્વ્ ઇત્ય્ ઉપ વા અયમ્ અદ્ય લોક ઉપશ્વ ઇમમ્ એવૈતેન લોકમ્ અનુ પ્રજાયન્તે ઽસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ।
ઉક્ષા મિમાતિ પ્રતિ યન્તિ ધેનવો દેવસ્ય દેવીર્ ઉપ યન્તિ નિષ્કૃતમ્। અત્ય અક્રમીદ્ અર્જુનં વારમ્ અવ્યયમ્ અત્કં ન નિક્તં પરિ સોમો અવ્યત॥
ઇતિ પરિવતીર્ ભવન્ત્ય્ અન્તસ્ય રૂપમ્। અન્તો હ્ય્ એતદ્ અહઃ

તાસુ વાજજિત્। અન્નં વૈ વાજઃ। યદા વૈ ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો ઽન્નસ્ય સુહિતો ભવત્ય્ અથ સ વાજી ભવતિ। દેવાસુરા અન્નાદ્યે ઽસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અકામયન્ત વૃઞ્જીમહ્ય્ અન્નાદ્યમ્ અસુરાણામ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તે વાંજજિગીવા (વાજિજિગીવા - પા.) વિશ્વ ધનાનીત્ય્ એવાસુરાણાં યદ્ ધનં ય પશવો યદ્ અન્નાદ્યમ્ આસીત્ તદ્ અવૃઞ્જત। તદ્ એવ વાજજિતો વાજજિત્ત્વમ્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે વૃંક્તે દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય યદ્ ધનં યે પશવો યદ્ અન્નાદ્યં ય એવં વેદ। તદ્ દશાક્ષરણિધનં ભવતિ। એકાક્ષરણિધનેન વૈ પ્રથમમ્ અહઃ કલ્પતે, દશાક્ષરણિધનેન દશમમ્। તદ્ યદ્ દશાક્ષરણિધનં દશમે ઽહનિ ભવતિ, તેનૈવ દશાહાનિ કલ્પન્તે। અથો એતાં દશાક્ષરામ્ એવ વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવરુદ્ધ્યાન્તત ઉત્તિષ્ઠન્તિ

દ્વાદશાહેન વૈ દેવા ઊર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તાન્ અસુરા રક્ષાંસ્ય્ અન્વસચન્ત। તે છન્દાંસિ પશ્ચાત્ તાન્ય્ અકુર્વત। તાન્ય્ અભિવિચ્છિદાન્ય્ અયુક્ષ્વ્ અયુક્ષ્વ્ અક્ષરેષ્વ અશ્રયન્ત। તત એતાનિ નાચ્યાવયન્। તસ્માદ્ અયુજ સ્તોમા વીર્યાવત્તરાઃ। તેષામ્ એષા ત્રિષ્ટુપ્ નિષ્કુર્યાદ્ અપરાજયેતામ્। પરાજિતં વા એતચ્ છન્દઃ। પરાજિત એવૈતચ્ છન્દસિ યસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ। તાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરા ભવન્તિ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। સ તા વિરાજો લોમશા ભવન્ત્ય્ - અન્નં વૈ વિરાડ્ - વિરાજ એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તા આગ્નેય્યો ભવન્તિ। મુખં વા અગ્નિર્ દેવતાનામ્। મુખં વિરાટ્ છન્દસામ્। તદ્ યદ્ આગ્નેયીષુ વિરાટ્સુ સ્તુવન્તિ મુખ્યમ્ એવૈતદ્ ઉદ્ગાતાત્માનં ચ યજમાનં ચ કરોતિ। મુખ્યો હાગ્ર્યો ઽન્નાદ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ

તાસુ વામદેવ્યમ્। સ્તુતશસ્ત્રયોર્ હ ખલુ વા એષા શાન્તિર્ યદ્ વામદેવ્યમ્। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય મિથ્યોલ્બણં ક્રિયતે તદ્ એતેનૈવ શમયિત્વોત્તિષ્ઠન્તિ। મત્યં વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ વામદેવ્યમ્। સ યથા સ્થૂલલોષ્ટમ્ મત્યેન શમયેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ વામદેવ્યેન સર્વાણિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ શમયન્તિ। પ્રજાપતિર્ હ ખલુ વા એતત્ સ્તોત્રાણાં યદ્ વામદેવ્યમ્। યથા હ વા ઇદં પ્રજાપતૌ સર્વા જાતવિદ્યાઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ત્ય્ એવં હ વૈ વામદેવ્યે સર્વાણિ સ્તોત્રાણિ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। યોનિર્ વૈ વામદેવ્યમ્। તદ્ દશમે ઽહન્ યોનેશ્ ચ્યાવયન્તિ। તસ્માદ્ દશમાસ્યા ગર્ભા યોનેશ્ ચ્યવન્તે પ્રજાત્યૈ। પ્રાણા વૈ વામદેવ્યમ્। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે યે યજ્ઞીયસ્ય કર્મણો ઽતિપાદયન્તિ, યદિ વા નાતિપાદયન્તિ। કો હિ તદ્ વેદ યદિ તે ઽતિ વા પાદયન્તિ ન વા। તદ્ યદ્ અત્ર વામદેવ્યં ભવતિ પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। સદ્ ધ ખલુ વૈ વામદેવ્યં સ્તોત્રાણાં, સદ્ અગ્નિર્ દેવતાનાં, સદ્ વિરાટ્ છન્દસાં, સત્ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમાનામ્। સત્ય્ એવૈતત્ સન્નિધાયોત્તિષ્ઠન્તિ। સદ્ એવ ભવન્તિ। એતાં હ ખલુ વા એતદ્ દ્વાદશાહયાજી ચતુષ્પદીં દેવાસન્દીમ્ અવિવ્યાધિનીમ્ અન્તતો ઽભ્યારોહતિ વામદેવ્યં સામાગ્નિં દેવતાં વિરાજં છન્દસ્ ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમમ્। અભિ હૈતામ્ આરોહતિ ય એવં વેદ

ગૌરીવિતિર્ વા એતં શાક્ત્યસ્ ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમમ્ અપશ્યદ્ ઉભયેષાં પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યાઃ। તતો વૈ સ ઉભયાન્ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ યત્ ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમં નાન્તર્યન્તિ તસ્માત્ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમો ઽન્તતઃ ક્રિયત, ઉભયેષામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ। પુરુષો હ વા એષ પરસ્તાદ્ ધિતસ્ તિષ્ઠતિ। દશ વૈ પુરુષસ્ય હસ્ત્યા અંગુલયો, દશ પદ્યા, દશ પ્રાણા, દ્વે પ્રતિષ્ઠે, આત્મા ત્રયસ્ત્રિંશઃ। પરાઞ્ચ આરણ્યાઃ પશવઃ પ્રેરતે। તસ્માદ્ અભ્યાસૃણતો મૃગં શ્રયન્તે। અભ્યાસૃણતો હ્ય્ એષ એતત્ ક્રિયતે। પ્રજાપતેર્ વા એત એકવીરાઃ પુત્રા, યદ્ દ્વાદશાહસ્ય સ્તોમાઃ। તદ્ આહુશ્ ચતુર્વિંશમ્ એતદ્ અહઃ। તત્ સર્વમ્ એવ ચતુર્વિંશં કાર્યમ્, એતેષાં પ્રજાપતેઃ પુત્રાણામ્ એકવીરાણામ્ અવિલોમાયેતિ। યદ્ વ એવૈતાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરા ભવન્તિ તેન ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમં નાન્તર્યન્તિ। ભૂયાંસિ તુ રૂપાણ્ય્ અપરાધ્યન્તે। ઇતરાણ્ય્ એવ ભૂયાંસિ રૂપાણિ। ત્રયસ્ત્રિંશ એવ કાર્યઃ। ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વાસ્વ્ એવૈતદ્ દેવતાસુ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અથો એષ વાવ દૃઢઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્ સર્વદેવત્ય સ્તોમો યત્ર ત્રયસ્ત્રિંશઃ। તસ્માત્ ત્રયસ્ત્રિંશ એવ સ્તોમો ઽન્તતઃ કાર્ય ઇતિ

સમ્પદં હ તુ લોભયન્તિ। બ્રહ્મસામ્ન એવ નવ સ્તોત્ર્યા ઉપાદાયાત્રોપદધ્યાત્। ન સમ્પદો યન્ત્ય્, ઉભયેષુ સ્તોમેષુ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ય ચાયુજો યે ચ યુગ્મન્તઃ। તદ્ યથાન્તરીષે તિષ્ઠન્ વિમુુ઼ઞ્ચેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ વામદેવ્યેન સર્વાણિ સ્તુશસ્ત્રાણ્ય્ અન્તતો વિમુચ્યન્તે। તદ્ આહુર્ વ્યુચ્યા3 ન વ્યુચ્યા3મ્ ઇતિ। ન વ્યુચ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ। આજિં વા એતે યન્તિ ય એતદ્ અહર્ આગચ્છન્તિ। તેષામ્ એષ હીયતે ય ઉપહન્યતે। સ યથા હીનમ્ ઉપાદધીત તાદૃક્ તત્। યો વૈ હીનમ્ ઉપાધત્ત ઉભૌ વાવ તૌ હીયેતે। અથો પ્રજાપતિં વૈવૈતેનાહ્ના પરિવેવિષન્તિ। તદ્ યન્ ન વ્યાહુઃ કો હિ શ્રેયસઃ પરિવેષણમ્ અવવદિતુમ્ અર્હતિ। યો વૈ શ્રેયસઃ પરિવેષણમ્ અવવદતિ યયા વૈ સ તમ્ આર્ત્યા કામયતે તયૈનં નિનયતિ। તદ્ આહુઃ બ્રહ્મૈવ વિબ્રૂયાદ્ ઇતિ। બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મા। બ્રહ્મૈવ તદ્ યજ્ઞં વ્યાહ। અથો આહુર્ ઉદ્ગાતૈવ વિબ્રૂયાદ્ ઇતિ। પ્રજાપતિર્ વા ઉદ્ગાતા। પ્રજાપતિર્ એવ તદ્ યજ્ઞં વ્યાહ। અથો આહુર્ યજમાન એવ વિબ્રૂયાદ્ ઇતિ। યજ્ઞો વૈ યજમાનઃ। યજ્ઞ એવ તદ્ યજ્ઞં વ્યાહ। અથો યથાકામં વૈ સ્વં પરિવેષણં પ્રશાસ્તીતિ। અથો આહુઃ પ્રાઙ્ એવોત્ક્રમ્ય્ ક્રોશેદ્ - ઇત્ય્ અમી અકુર્વતેત્ય્ અમી અકુર્વતેતિ। તદ્ એવ વ્યુક્તં ચાવ્યુક્તં ચેતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ વ્યુચ્યમ્ એવ। યદ્ અવ્યુચ્યમાને તૂષ્ણીમ્ આસીરન્ વિચ્છિદ્યેરન્ વૈ યજ્ઞાદ્ યજ્ઞીયસ્યૈવાનાર્તિર્ ઉપેત્યાવ્યુચ્યમ્ એવેતિ। તદ્ યાવતા વ્યાહ તદ્ ધોત્રે પ્રાહ। તદ્ ધોતાનુષ્ટુભમ્ અભિ સંપાદયતિ - સમ્ ઇદં દશમમ્ અહર્ અપાદીતિ। સંવ્યાહરન્તિ યદ્ એવાત્રોનાક્ષરાસુ સ્તુવન્તિ યદ્ અતિરેચયન્તિ। તદ્ એવૈતત્પ્રજાપતિમ્ અભિ સંપાદયન્તિ સંપરિવેષણં પ્રશાસ્તિ

અપશવ્યા ઇવ વૈ યુગ્મન્ત સ્તોમા શ્લક્ષ્ણા ઇવ હિ સમા ઇવ। તદ્ યત્ ત્રિવૃતં સ્તોમમ્ અન્વવસ્યન્તિ મિથુનત્વાયૈવ પ્રજાત્યૈ। ઊનાતિરિક્તાદ્ વૈ મિથુનાત્ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। ઇયં વૈ પૃથિવ્યરિક્ષેવા લોકમ્ આસીત્। સાકામયત પૃશ્નિં વર્ણં પુષ્યેયમ્ ઇતિ। સૈતમ્ મન્ત્રમ્ અપશ્યત્ આયં ગૌઃ પૃશ્નિર્ અક્રમીદ્ ઇતિ। તતો વા ઇયં પૃથિવી પૃશ્નિં વર્ણમ્ અપુષ્યત્। પૃશ્નિં હ વૈ વર્ણં પ્રજયા પશુભિઃ પુષ્યતિ ય એવં વેદ। તદ્ આહુર્ ઊર્ધ્વા વા એતે સ્વર્ગલોકં રોહન્તિ યે યજન્તે। ત ઈશ્વરાઃ પરાઞ્ચો ઽતિપત્તોર્ ઇતિ। તદ્ યત્ સર્પરાજ્ઞીષુ સ્તુવન્તિ - ઇયં વૈ સર્પરાજ્ઞી - અસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। ઇયં વૈ સર્પતાં રાજ્ઞી। ન હ વા એનં સરીસૃપં હિનસ્તિ ય એવં વેદ

ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ - ગાયત્રી વૈ છન્દસામ્ અયાતયામ્ન્ય્ - અયાતયામતાયા એવ। તિસૃષુ સ્તુવન્તિ - ત્રયો વા ઇમે લોકા - એષાં લોકાનાં સમષ્ટ્યૈ। અથો ત્રયો વૈ પ્રાણાપાનવ્યાનાઃ। તાન્ એવૈતત્ સંતત્ય તેષુ પ્રતિષ્ઠાયોદૃચમ્ અશ્નુવતે। ગાયત્રં સામ ભવત્ય્ - અયાતયામ વૈ ગાયત્રમ્ - અયાતયામતાયા એવ। અથો મનો વૈ ગાયત્રમ્। મનસૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયન્તિ, મનસોપાવર્તયન્તિ, મનસા હિંકુર્વન્તિ, મનસા પ્રસ્તૌતિ, મનસાદિમ્ આદત્તે, મનસોદ્ગાયતિ, મનસા પ્રતિહરતિ, મનસોપદ્રવતિ, મનસા નિધનમ્ ઉપયન્ત્ય્ અસમાપ્તસ્ય સમાપ્ત્યૈ। યદ્ વૈ દેવા યજ્ઞસ્ય વાચા ન સમાપ્નુવંસ્ તદ્ અસ્ય મનસા સમાપ્નુવન્। તદ્ યન્ મનસા સ્તુવન્ત્ય્ અસમાપ્તસ્યૈવ સમાપ્ત્યૈ। રસો વા એતસ્યાહ્નો ઽત્યનેદત્। તમ્ મનસૈવ પર્યગૃહ્ણન્। એષ વૈ સ રસઃ તદ્ યન્ મનસા સ્તુવન્તિ રસસ્યાનતિનેદાય

મહાવ્રતભાજનં વા એતા ઋચઃ। સ યાવન્ મહાવ્રતેનાવરુન્દ્ધે તાવદ્ અવરુન્દ્ધ એતાભિ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ। મનસો વા અન્યદ્ અહર્ આસીદ્ વાચો ઽન્યત્। તદ્ યન્ મનસો ઽહર્ આસીત્ તદ્ દેવા સંગૃહ્યોર્ધ્વા સ્વર્ગં લોકમ્ ઉદક્રામન્। અથ યદ્ વાચો ઽહર્ આસીત્ તદ્ એતદ્ અહર્ અભવત્। તેનાસ્મિન્ લોકે પ્રજયા ચ પશુભિશ્ ચ પ્રત્યતિષ્ઠન્। તદ્ યન્ મનસા સ્તુવન્તિ તસ્યૈવાહ્નો ઽનુખ્યાત્યૈ। ચતુર્હોતૄન્ હોતાનુવ્યાચષ્ટે - બ્રહ્મ વૈ ચતુર્હોતારઃ। બ્રહ્મ વા અસ્યૈ સ્તોત્રશસ્ત્રાણામ્ આપ્તુમ્ અર્હતિ। એતાન્ય્ ઉ હ વૈ દેવાનાં ગુહ્યાનિ નામાનિ યચ્ ચતુર્હોતારઃ। તાન્ય્ એવ તત્ પ્રકાશં ગમયતિ। તાન્ય્ એતં પ્રકાશં ગતાનિ પ્રકાશતાં ગમયન્તિ। ગચ્છતિ પ્રકાશતાં ય એવં વેદ। તદ્ યં બ્રાહ્મણમ્ અલં યશસે સન્તમ્ અથ યશો નાર્ચ્છેત્ સો ઽરણ્યં પરેત્ય ગ્રન્થીન્ ઉદ્ગ્રથ્ય, તેભ્યશ્ ચતુર્હોતૄન્ વ્યાચક્ષીત, બ્રાહ્મણં વોપદ્રષ્ટારં કૃત્વા। એતાન્ય્ ઉ હ વૈ દેવાનાં ગુહ્યાનિ નામાનિ યચ્ ચતુર્હોતારઃ। તાન્ય્ એવ તત્ પ્રકાશં ગમયતિ। તાન્ય્ એનં પ્રકાશં ગતાનિ પ્રકાશતાં ગમયન્તિ। ગચ્છતિ પ્રકાશતાં ય એવં વેદ

તૂષ્ણીં સ્તુતં વાચાનુશંસતિ। તસ્માદ્ યન્ મનસાધિગચ્છતિ તદ્ વાચા વદતિ। તસ્માદ્ ઓષધયો મૂલતો જાયન્તે ઽગ્રતઃ પચ્યન્તે। તદ્ આહુસ્ સમિષ્ટેષુ પત્નીસંયાજેષુ સ્તોતવ્યા3મ્ અસમિષ્ટેષૂ3 ઇતિ। અસમિષ્ટેષ્વ્ ઇત્ય્ આહુઃ। પ્રતીચીષ્વ્ એવાસુ તદ્ ગર્ભાન્ દધતિ। સ્ત્રી બલં ચ હ તુ ભવતિ પાપવસ્યસં ચ। સમિષ્ટેષ્વ્ એવ સ્તોતવ્યં પાપવસ્યસસ્ય વ્યાવૃત્ત્યૈ। અથો હ ન તથા સ્ત્રી બલં ભવતિ। અથો હાસુ તત્ પરાચીષ્વ્ એવ ગર્ભાન્ દધતિ। પ્રત્યઞ્ચશ્ ચ વૈ પરાઞ્ચશ્ ચ મનુષ્યાસ્ સંભવન્તિ। તસ્માત્ સમિષ્ટેષ્વ એવ સ્તોતવ્યમ્ ઇતિ। ઔદુમ્બરીં સમારભન્ત્ - ઊર્ગ્ વા અન્નમ્ ઉદુમ્બર - ઊર્જં એવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। વાચં યચ્છન્તિ। વાગ્ વૈ બ્રહ્મ। વાચમ્ એવ તદ્ બ્રહ્મ યજ્ઞમ્ આત્મસુ યચ્છન્તિ। ઇહ ધૃતિર્ ઇહ સ્વ ધૃતિર્ મૈરમો મૈરમતિર્ ઇતિ। યચ્ ચિત્તં યા ધૃતિર્ યન્ મનો યા વાક્ તાન્ય્ એવૈતદ્ આત્મસુ યચ્છન્તિ। યદ્ અસ્તમ્ ઇતે વિસૃજેરન્ન્ અહર્ ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ ઉચ્છિંષ્યુઃ। યદ્ અનસ્તમ્ ઇતે વિસૃજેરન્ રાત્રિં ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ ઉચ્છિંષ્યુઃ। અર્ધાસ્તમ્ ઇત આહવનીયં પરેત્ય વિસૃજન્તે। ઉભાભ્યામ્ એવ તદ્ અહોરાત્રાભ્યાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તર્યન્તિ। ઉભાભ્યામ્ એવાહોરાત્રાભ્યાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તરેતિ ય એવં વેદ। તદ્ ઉ વા આહુર્ અસ્તમ્ ઇત એવ વિસૃજ્યમ્। અહોરાત્રે વૈ પરિવર્તમાને સંવત્સરમ્ આપ્નુતઃ। સંવત્સરો યજ્ઞઃ। યજ્ઞમ્ એવૈતદ્ આપ્ત્વા વિસૃજન્ત - ઉપસૃજન્ ધરુણં માત્રે માતરં ધરુણો ધયન્ રાયસ્ પોષમ્ ઇષમ્ ઊર્જમ્ અસ્માસુ દીધરત્ સ્વાહેતિ। સ યથા ન્યોકસં ગાં સંયુજ્ય પ્રાર્જયેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ વાચં ચ યજમાનં ચ સંયુજ્ય પ્રાર્જયન્તિ। યથા હૈનયા વદતિ, તથૈભ્યો ઽનપક્રમણી ભવતિ। તે યં કામં કામયેરંસ્ તં ધ્યાયેયુઃ। સ હૈવૈભ્યઃ કામસ્ સમૃધ્યતે। સુબ્રહ્મણ્યયા વાચં વિસૃજન્તે। બ્રહ્મ વૈ સુબ્રહ્મણ્યા। બ્રહ્મ વાક્। બ્રહ્મણૈવ તદ્ વાચં વિસૃજન્તે

અગ્નિર્ એવ પ્રથમમ્ અહર્, ઇન્દ્રો દ્વિતીયં, પ્રજાપતિસ્ તૃતીયં, બૃહસ્પતિશ્ ચતુર્થં, મરુતઃ પઞ્ચમં, વિશ્વે દેવાષ્ ષષ્ઠં, વસવસ્ સપ્તમં, રુદ્રા અષ્ટમમ્, આદિત્યા નવમં, પ્રજાપતિર્ એવ દશમમ્ અહઃ। ઇયમ્ એવ દિક્ પ્રાયણમ્, ઇયમ્ ઉદયનમ્। તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્ય ઇતો ઽસ્તમ્ એતીત ઉદેતિ। એતદ્ એવ પ્રાયણં ચોદયનં ચાનુસંચરતિ। આશુસ્ ત્રિવૃદ્, ભાન્તઃ પઞ્ચદશો, વ્યોમ સપ્તદશો, ધરુણ એકવિંશ, ઓજસ્ ત્રિણવઃ, પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિંશો, બ્રહ્મ ચતુર્વિંશઃ, ક્ષત્રં ચતુશ્ચત્વારિંશો, વિવર્તો વિશાં સ્તોમો ઽષ્ટાચત્વારિંશઃ, પ્રજાપતિર્ એવ દશમમ્ અહઃ

તદ્ યદ્ આશુસ્ ત્રિવૃદ્ ઇતિ, યથા ક્ષિપ્રઃ પક્ષ્ય્ એવમ્ એષ યત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ। અથ યદ્ ભાન્તઃ પઞ્ચદશ ઇતિ ક્ષત્રં હિ તત્। ક્ષત્રમ્ ઉ વૈ ભાતિ। અથ યદ્ વ્યોમ સપ્તદશ ઇતિ, પ્રજાપતિર્ હિ સઃ। પ્રજાપતિર્ વૈ વ્યોમ। અથ યદ્ ધરુણ એકવિંશ ઇત્ય્ અસૌ હિ સ આદિત્યઃ। એતસ્મિન્ વા ઇદં સર્વં ધૃતમ્। અથ યદ્ ઓજસ્ ત્રિણવ ઇતિ, મરુતો હિ સઃ। ઓજો વૈ વીર્યં મરુતઃ। ઓજો વીર્યં ત્રિણવઃ। અથ યત્ પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિંશ ઇત્ય્, અન્તો હિ સઃ। અથ યદ્ બ્રહ્મ ચતુર્વિંશ ઇતિ। ગાયત્રી હિ સા। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। અથ યત્ ક્ષત્રં ચતુશ્ચત્વારિંશ ઇતિ ત્રિષ્ટુબ્ ભિ સઃ। ક્ષત્રમ્ ઉ વૈ ત્રિષ્ટુપ્। અથ યદ્ વિવર્તો વિશાં સ્તોમો ઽષ્ટાચત્વારિંશ ઇતિ, જગતી હિ સા। વિડ્ વૈ જગતી। વિશ ઉ વા ઇદં સર્વં વિવર્તમ્। અથ યત્ પ્રજાપતિર્ એવ દશમમ્ અહર્ ઇત્ય્ અનુષ્ટુબ્ ભિ સા। પ્રજાપતિર્ વા અનુષ્ટુપ્। ઇદમ્ એવ પ્રાયણમ્, ઇદમ્ ઉદયનમ્। તસ્માદ્ ઇત એવ પ્રયન્ત્ય્ અત ઉદ્યન્તિ। અગ્નિર્ એવ પ્રાયણમ્, આદિત્ય ઉદયનમ્। અનુષ્ઠ્યૈતં લોકં પ્રજાનન્ન્ એતિ ય એવં વેદ

ગાયત્રમુખો વૈ પ્રથમસ્ ત્ર્યહઃ। તસ્માદ્ અયમ્ અગ્નિર્ અસ્મિન્ લોક ઊર્ધ્વો દીદાય। ગાયત્રમધ્યો દ્વિતીયસ્ ત્ર્યહઃ। તસ્માદ્ અયં વાયુર્ અસ્મિન્ન્ અન્તરિક્ષે તિર્યઙ્ પવતે। ગાયત્રોત્તમસ્ તૃતીયસ્ ત્ર્યહઃ। તસ્માદ્ અસાવ્ અર્વાઙ્ આદિત્યો દિવસ્ તપતિ। એતા વૈ દેવેષવઃ પ્રણિહિતા અનિશિતા અનિલયન્તીર્ એષુ લોકેષુ સર્વં પાપ્માનમ્ અપસેધન્તીસ્ તિષ્ઠન્ત્ય્ - અગ્નિઃ પૃથિવ્યાં, વાયુર્ અન્તરિક્ષ, આદિત્યો દિવિ। એતા અસ્ય સર્વં પાપ્માનમ્ અપઘ્નત્યો યન્તિ ય એવં વેદ। એતાભિર્ વૈ વિજિતિભિર્ વિવિક્તિભિર્ વિજિતા વિવિક્તા ઇમે લોકા યથાયથમ્। યસ્માદ્ એતે સમાને યજ્ઞક્રતૌ સન્તો ઽથ નાના ભવન્તિ તસ્માદ્ ધ વૈ દેવાઃ પિતરો મનુષ્યાસ્ સમાને લોકે સન્તો ઽનુસંદદર્શિરે। એતાભિર્ હ વિજિતિભિર્ વિવિક્તિભિર્ વિજિતા વિવિક્તા યથાયથમ્

પ્રજાપતિં પ્રજાસ્ સસૃજાનં મુખતઃ પાપ્માસિનોત્। સો ઽકામયતાપ પાપ્માનં હનીયેતિ। સ એતં ગાયત્રમુખં પ્રથમં ત્રિયહમ્ અપશ્યત્। તેન મુખતઃ પાપ્માનમ્ અપાહત। તં મધ્યતો ઽસિનોત્। સ એતં ગાયત્રમધ્યં દ્વિતીયં ત્રિયહમ્ અપશ્યત્। તેન મધ્યતઃ પાપ્માનમ્ અપાહત। તં પદોર્ અસિનોત્। સ એતં ગાયત્રોત્તમં તૃતીયં ત્ર્યહમ્ અપશ્યત્। તેન પત્તઃ પાપ્માનમ્ અપાહત। અપ પાપ્માનં હતે ય એવં વેદ। સ્વરાન્તેન વૈ ત્ર્યહેણ પ્રજાપતિર્ મૃત્યોર્ આત્માન્ અત્રાયત, નિધનાન્તેન પ્રજામ્, ઇળાન્તેન પશૂન્। એતાવદ્ વાવાસ્તિ યદ્ આત્મા પ્રજા પશવઃ। તદ્ યત્ સદ્ અત્રાયત તત્ સત્રસ્ય સત્રત્વમ્ । ત્રાયત એનં સર્વસ્માત્ પાપ્મનો ય એવં વેદ। સ્વરાન્તેન વૈ ત્રિયહેણ પ્રાજપતિર્ દેવાન્ અસૃજત, નિધનાન્તેન પિતૄન્, ઇળાન્તેન મનુષ્યાન્। તદ્ યત્ સ્વરાન્તેન દેવાન્ અસૃજત તસ્માત્ તે ઽમૃતાઃ। અમૃતેન હિ તાન્ પ્રાણેનાસૃજત। અથ યન્ નિધનાન્તેન પિતૄન્ અસૃજત તસ્માદ્ ઉ તે નિધનસંસ્થાઃ। અથ યદ્ ઇળાન્તેન મનુષ્યાન્ અસૃજત - પશવો વા ઇળા - તસ્માદ્ ય એવ પશુમાન્ ભવતિ તં મનુષ્યા ઉપસમાયન્તિ

અથ હ કબન્ધ આથર્વણે કેશી દાર્ભ્ય ઉવાસ। અથ હ તર્હિ સમૂઢાન્ય્ એવ છન્દાંસ્ય્ આસુર્ ન વ્યૂઢાનિ। તસ્મૈ હ કબન્ધ આથર્વણઃ કેશિને દાર્ભ્યાયૈતં વ્યૂઢછન્દસં દ્વાદશાહં પ્રોવાચ - ત્રિર્ એવ ગાયત્રીં તર્પયતાત્ ત્રિસ્ ત્રિષ્ટુભં ત્રિર્ જગતીમ્। તવૈવ પ્રજાયા અન્યે જીવિતમ્ અભિધ્યાતારો, ન તવ પ્રજા ઇતિ। તેન હેજે। તતો હ વા ઇદમ્ અર્વાચીનં વ્યૂઢાનિ છન્દાંસિ। તસ્માદ્ અનાઢ્યાનામ્ અપિ સતાં પઞ્ચાલાનામ્ અભ્ય્ એવાન્યે જીવિતં ધ્યાયન્તિ। તસ્યૈતૌ શ્લોકૌ -
કસ્માદ્ ઊર્ધ્વા ભૂમેર્ યન્તિ સર્ગાઃ કસ્માત્ તિર્યઞ્ચો ઽન્વ્ અન્તરિક્ષમ્।
કસ્માદ્ અર્વાઞ્ચો દિવ ઉત્તરસ્યૈ સૂર્યસ્ય રશ્મીન્ અનુ યન્તિ સૃષ્ટાઃ॥
ગાયત્રી ત્રિવૃત વસાના સા ત્રિષ્ટુભં નુનુદે ઽન્તરિક્ષાત્।
સા જગતીમ્ આયતનાદ્ દિવો ઽધિ તસ્માદ્ અર્વાઞ્ચઃ પ્રવહન્તિ સર્ગાઃ

વાગ્ વૈ યજ્ઞં સસૃજાના સાશનાયત્ સાપિપાસત્। તાં દેવા અર્વાગ્ યજ્ઞાહુત્યાતિતર્પયિષન્। તાં નાતર્પયન્। તામ્ અર્વાક્ સોમાહુતિહવિર્યજ્ઞૈર્ અતિતર્પયિષન્। તાં નૈવાતર્પયન્। ત એતં વ્યૂઢચ્છન્દસં દ્વાદશાહં યજ્ઞમ્ અપશ્યન્। તમ્ આહરન્। તેનાયજન્ત। તત એનાં છન્દાંસિ ભૂતાં પ્રાર્જન્। તા અન્યાન્યસ્મૈ ભાગાય ધેનુપરિસારમ્ અતૃપ્યન્। તસ્માત્ પશવો ઽન્યોન્યસ્ય ભાગાય ધેનુપરિસારં તૃપ્યન્તિ। સાતૃપ્યત્। સ ય એવમ્ એતાં વાચશ્ ચ છન્દસાં ચ તૃપ્તિં વેદ તૃપ્યત્ય આત્મના તૃપ્યત્ય્ અસ્ય પ્રજા। દેવા વૈ દેવાશ્વાન્ દેવરથેષુ યુક્ત્વેમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહન્। છન્દાંસિ વાવ દેવાશ્વા, સ્તોમા દેવરથાઃ

તે ગાયત્રીમ્ એવ દક્ષિણાં યુગ્યામ્ અકુર્વત, ત્રિષ્ટુભં સવ્યાં યુગ્યાં, જગતીં સવ્યાં પ્રષ્ટિમ્। તેનેમં લોકમ્ અભ્યારોહન્। તે ઽબ્રુવઞ્ જ્યાયાન્ વા અધ્વા વિપર્યૂહામેતિ। તે જગતીમ્ એવ દક્ષિણાં યુગ્યામ્ અકુર્વત, ગાયત્રીં સવ્યાં યુગ્યાં, ત્રિષ્ટુભં સવ્યાં પ્રષ્ટિમ્। તેનેમમ્ અન્તરિક્ષં લોકમ્ અભ્યારોહન્। તે ઽબ્રુવઞ્ જ્યાયાન્ વેવાધ્વા વ્ય્ એવ પર્યૂહામેતિ। તે ત્રિષ્ટુભમ્ એવ દક્ષિણાં યુગ્યામ્ અકુર્વત, જગતીં સવ્યાં યુગ્યાં, ગાયત્રીં સવ્યાં પ્રષ્ટિમ્। તેનામું લોકમ્ અભ્યારોહન્। એવં વૈ દેવા દેવાશ્વાન્ દેવરથેષુ યુક્ત્વેમાન્ લોકાન્ અભ્યારોહન્। અભીમાન્ લોકાન્ આરોહતિ ય એવં વેદ

યા હ ખલુ વૈ સપદા છન્દસ્ સા પ્રથમમ્ અહર્ ઉદ્યચ્છતિ, વિપદા દ્વિતીયં, નાના પદા તૃતીયમ્, અનુપદા ચતુર્થમ્, અતિપદા પઞ્ચમમ્, અભિપદા ષષ્ઠમ્। ગાયત્રી વૈ સપદા। ત્રિપદા વૈ ગાયત્રી। ત્રયે ઇમે લોકાઃ। ત્રિષ્ટુબ્ વિપદા, એકાદશાક્ષરાણિ હિ તસ્યૈ પદાનિ। જગતી નાનાપદા, દ્વાદશાક્ષરાણિ હિ તસ્યૈ પદાનિ। અનુષ્ટુબ્ અનુપદા। અનુપદા હિ સા ગાયત્ર્યા અક્ષરૈઃ। અષ્ટાક્ષરાણિ વૈ ગાયત્ર્યૈ પદાન્ય્ અષ્ટાક્ષરાણ્ય્ અનુષ્ટુભઃ। પંક્તિર્ અતિપદા, પઞ્ચપદા હિ સા। અતિછન્દા અભિપદાઃ। ન હિ એતાવન્તિ કસ્યૈ ચનાક્ષરાણિ

પ્રજાપતિર્ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે ઽસૃજત, સ મન એવાગ્રે બૃહદ્ અઅપશ્યદ્, વાચં રથન્તરમ્ અભિ વ્યાહરત્। તદ્ યદ્ વાચં રથન્તરમ્ અભિ વ્યાહરત્ તસ્માદ્ રથન્તરં પૂર્વં યોગમ્ આનશે। અથ યન્ મનો ઽગ્રે બૃહદ્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ ઉ બૃહદ્રથન્તરે ઇત્ય્ આખ્યાયતે। મનો વૈ પૂર્વમ્ અથ વાક્। મનો વૈ બૃહદ્, વાગ્ રથન્તરમ્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં, ક્ષત્રં બૃહત્। તદ્ ઇદં મનો વાચમ્ અત્યમન્યત, ક્ષત્રં બ્રહ્મ। તદ્ ઇદં રથન્તરમ્ અવેદ્ અતિ વૈ મા મન્યતેતિ। તદ્ વૈરૂપમ્ અસૃજત। તેન પુરસ્તાત્ પર્યવૈત્। તે દ્વે ભૂત્વાત્યમન્યેતામ્। તદ્ ઇદં બૃહદ્ અવેદ્ અતિ વૈ મા મન્યતેતિ। તદ્ વૈરાજમ્ અસૃજત। તેન પુરસ્તાત્ પર્યવૈત્। તે દ્વે ભૂત્વાત્યમન્યેતાં તદ્ ઇદં રથન્તરમ્ અવેદ્ અતિ વૈ મા મન્યતેતિ। તચ્ છાક્વરમ્ અસૃજત। તેન પુરસ્તાત્ પર્યવૈત્। તાનિ ત્રીણિ ભૂત્વાત્યમન્યન્ત। તદ્ ઇદં બૃહદ્ અવેદ્ અતિ વૈ મા મન્યતેતિ। તદ્ રૈવતમ્ અસૃજત। તેન પુરસ્તાત્ પર્યવૈત્। તાનિ ત્રીણિ ભૂત્વાત્યમન્યન્ત। તે ઽન્તમ્ અગચ્છતામ્। તે ઽવિત્તાં સમે વૈ સ્વો નાન્યદ્ અન્યદ્ અતીતિ। તાનિ ષટ્ પૃષ્ઠાન્ય્ આસંસ્, ત્રીણિ છન્દાંસિ। તાનીમાનિ ત્રીણિ છન્દાંસિ ષટ્ પૃષ્ઠાનિ નાનુવ્યભવન્

સા ગાયત્ર્ય્ અનુષ્ટુભમ્ અસૃજત સા ચતુર્થમ્ અહર્ ઉદયચ્છત્। તયા ચતુર્થમ્ અહર્ અકલ્પત। ત્રિષ્ટુપ્ પંક્તિમ્ અસૃજત। સા પઞ્ચમમ્ અહર્ ઉદયચ્છત્। તયા પઞ્ચમમ્ અહર્ અલ્પત। તાનિ ષટ્ પૃષ્ઠાન્ય્ આસન્, ષટ્ છન્દાંસિ। તાનિ દ્વન્દ્વમ્ અકલ્પન્ત। દ્વન્દ્વમ્ અસ્મૈ પ્રજાઃ પશવઃ કલ્પન્તે ય એવં વેદ। ગાયત્ર્યા વૈ પ્રથમમ્ અહસ્ તાયતે, ત્રિષ્ટુભા દ્વિતીયં, જગત્યા તૃતીયમ્, અનુષ્ટુભા ચતુર્થં, પંક્ત્યા પઞ્ચમમ્, અતિછન્દસા ષષ્ઠમ્। તસ્માદ્ અતિછન્દસષ્ ષષ્ઠે ઽહનિ શસ્યન્તે। તદ્ યથા વર્ષિષ્ઠેન ગમ્ભિષ્ઠે ગાધમ્ ઇચ્છેતૈવમ્ એવ તદ્ દેવા અતિછન્દોભિષ્ ષષ્ઠે ઽહનિ ગાધમ્ ઐચ્છન્ત્। અથો વૈ તર્હીચ્છન્તે ઽથો ષષ્ઠસ્યૈવાહ્નો વ્યાપ્ત્યા, ઉત્તરસ્યો એવ ત્ર્યહસ્ય સન્તત્યા અવ્યવચ્છેદાય

આપો વા ઇદમ્ અગ્રે મહત્ સલિલમ્ આસીત્। તસ્મિન્ પ્રજાપતિઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ઐચ્છત્। સ એત વૈશ્વાનરં પ્રાયણીયમ્ અતિરાત્રમ્ અપશ્યત્। તમ્ ઉપાદધાત્। ઇમમ્ એવ લોકમ્ અસ્મિન્ સલિલે ઽધિ તમ્ અપ્રથયત્। યદ્ અપ્રથયત્ તસ્માત્ પૃથિવી। તસ્મિન્ન્ અધિ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ વૈ તમ ઇવાસીત્। રાત્રી હ્ય્ અહ્ન્ ઉત્તરા। સ એતત્ ત્રિવૃતમ્ અગ્નિષ્ટોમમ્ અપશ્યત્। તમ્ ઉપાદધાદ્ ઇમમ્ એવાગ્નિમ્ અસ્યાં પૃથિવ્યામ્ અધિ। તેન જ્યોતિષેમાન્ લોકાન્ પ્રાપશ્યત્। સ એતાન્ અષ્ટાવ્ ઉક્થ્યાન્ અષ્ટાતયાન્ પશૂન્ દિશો ઽનુવ્યતનોદ્ વામદેવ્યમ્ અન્તરિક્ષમ્, આદિત્યમ્ એવ દશમમ્ અહર્, અમુમ્ એવ લોકમ્ ઉત્તરમ્ અતિરાત્રમ્। સ એતાં વ્યાપ્તિં વ્યાપ્નોત્। ઇદં સર્વમ્ અભવત્। એતામ્ એવ વ્યાપ્તિં વ્યાપ્નોતીદં સર્વં ભવતિ ય એવં વેદ। ઋતવો વૈ પૃષ્ઠ્યષ્ ષડહો, અર્ધમાસા માસા અહોરાત્રાણિ છન્દોમા, ઇમાવ્ એવ લોકાવ્ અતિરાત્રૌ। અથ યાવ્ એતાવ્ અન્તરાવ્ અગ્નિષ્ટોમાવ્ ઇન્દ્રાગ્ની એવ તૌ। તદ્ યન્ નેદીયસ્ સત્ કનીયસ્તોમં પૂર્વમ્ અહસ્ તસ્માદ્ અયમ્ અગ્નિર્ નેદીયસ્ સન્ મ્રદીયસ્(?) તપતિ। અથ યસ્માદ્ દવીયસ્ સન્ જ્યાયસ્તોમમ્ ઉત્તમમ્ અહસ્ તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્યો દવીયસ્ સન્ન્ ઓજીયસ્ તપતિ। યો વૈ સર્વં દ્વાદશાહમ્ આત્માનમ્ અભિ સંપદ્યમાનં વેદ સર્વ એનં કામા અભિ સંપદ્યન્તે

પદોર્ એવ પ્રતિમા પૂર્વો ઽતિરાત્રઃ નવ પુરુષે પ્રાણાઃ। સ ત્રિવૃત્। ત્રિવૃત્ પ્રાયણીયમ્ અહઃ। તેન તત્ સંપન્નમ્। દશ હસ્ત્યા અંગુલયશ્ ચત્વાર્ય્ ઉરોર્ બાહ્વાણિ। યદ્ ઊર્ધ્વં નાભેસ્ તત્ પઞ્ચદશ। પઞ્ચદશં દ્વિતીયમ્ અહઃ । તેન તત્ સંપન્નમ્। દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયસ્, સપ્ત શીર્ષન્ પ્રાણાઃ। તત્ સપ્તદશ। સપ્તદશં તૃતીયમ્ અહસ્ તેન સંપન્નમ્। દશ હસ્ત્યા અંગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિંશઃ। એકવિંશં ચતુર્થમ્ અહઃ। તેન તત્ સંપન્નમ્। દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો, દશ પદ્યા, સપ્ત શીર્ષન્ પ્રાણાઃ। તત્ સપ્તવિંશતિઃ। સપ્તવિંશં પઞ્ચમમ્ અહઃ। તેન તત્ સંપન્નમ્। દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો, દશ પદ્યા, દશ પ્રાણા, મનો વાગ્ ઘૃદયં, તત્ ત્રયસ્ત્રિંશત્। ત્રયસ્ત્રિંશં ષષ્ઠમ્ અહઃ । તેન તત્ સંપન્નમ્। પ્રાણા એવ સપ્તમમ્ અહર્ ગાયત્રમ્। ચક્ષુર્ એવાષ્ટમમ્ અહસ્ ત્રૈષ્ટુભમ્। શ્રોત્રમ્ એવ નવમમ્ અહર્ જાગતમ્। વાગ્ એવ દશમમ્ અહર્ આનુષ્ટુભમ્। અથ યદ્ ઊર્ધ્વં શ્રોત્રાભ્યાં તદ્ ઉત્તરો ઽતિરાત્રઃ। પ્રાણ એવ પૂર્વો ઽતિરાત્ર, ઉદાન ઉત્તરઃ। તૌ પ્રાયણીયોદયનીયાવ્ ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। પ્રતિ પ્રાણાપાનયોસ્ તિષ્ઠતિ, ન પ્રાણાપાનાભ્યાં વ્યથતે, સર્વમ્ આયુર્ એત્ય્ , એવં વૈ સર્વો દ્વાદશાહ આત્માનમ્ અભિસંપદ્યતે, સર્વ એનં કામા અભિસંપદ્યન્તે, ય એવં વેદ

વિષુવત્કં વા એતત્ સત્રં યદ્ દ્વાદશાહઃ। સ ય એતસ્ય સત્રસ્ય વિષુવન્તં વેદ - શ્રીર્ વૈ વિષુવાન્ - વિષુવાન્ શ્રેષ્ઠ સ્વાનાં ભવતિ। પુરુષો હ વા એતસ્ય સત્રસ્ય વિષુવાન્। પુરુષો હ્ય્ એષાં લોકાનાં વિષુવાન્। ઇમે વૈ લોકા એષ દ્વાદશાહો, ઽહમ્ અસ્ય સત્રસ્ય વિષુવાન્ અસ્મીત્ય્ એવ મન્યમાન એતેન દ્વાદશાહેન યજેત। તસ્ય હૈતસ્મિન્ન્ એવ સત્રે વિષુવાન્ ઉપેતો ભવતિ। સ વા એષો ઽહન્ન્ એવ પ્રતિષ્ઠિતઃ। પ્રાયણીયમ્ અહર્ દ્વિતીયમ્ અહસ્ તૃતીયમ્ અહર્ ઇત્ય્ અહર્ અહર્ ઇતિ ભવતિ। અસૌ વા આદિત્યો ઽહઃ। એતમ્ એવૈતેનર્ધ્નુવન્ત્ય્ એતસ્ય સલોકતાં ગચ્છન્તિ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયત - બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સો ઽષ્ટાદશૈવાક્ષરાણિ પ્રજાયત। તાનિ દ્વેધા વ્યૌહન્ નવાન્યાનિ નવાન્યાનિ। સ એવ ત્રિવૃચ્ ચ સ્તોમો ઽભવત્ ગાયત્રી ચ છન્દઃ। સો ઽયં સંપૂર્ણસ્ ત્રિવૃત્ સ્તોમ આસીદ્, અથ ગાયત્રી પ્રણવનવમાસીત્। પ્રણવસ્ તસ્યૈ નવમ્ આસીત્। તામ્ અયં ત્રિવૃત્ સ્તોમો ઽબ્રવીદ્ ગાયત્રીમ્ એહિ સંભવાવેતિ। તૌ સમૌ સન્તૌ નાશક્નુતાં સંભવિતુમ્। તામ્ અબ્રવીન્ ન વૈતર્હિ શક્ષ્યાવસ્ સમૌ સન્તૌ સંભવિતુમ્ । યત્ ત એતન્ નવમમ્ અક્ષરં તદ્ ઉદૂહસ્વેતિ। તત્ કિં ભવિષ્યતિ। યદ્ એવાસ્તિ તદ્ ભવિષ્યતીતિ। તથેતિ। તદ્ ઉદૌહત। સ એવ પ્રણવો ઽભવત્

સ પ્રતિગરસ્ સ ઉદ્ગીથસ્ તદ્ આશ્રાવણમ્। તસ્માદ્ ઓમ્ ઇતિ પ્રણૌત્ય્ ઓમ્ ઇતિ પ્રત્યાગૃણાત્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદ્ગાયત્ય્ ઓમ્ ઇત્ય્ આશ્રાવયતિ। એતદ્ વા અસ્તિ યદ્ અભવત્। તામ્ અબ્રવીદ્ એતર્હિ વૈ તસ્મા અલં સ્વો યત્ પ્રજનયેવેહિ પ્રજનયાવેતિ। તામ્ અબ્રવીત્ સંભવ છન્દાંસિ ત્વં પ્રજનયતાત્ સ્તોમાન્ અહં પ્રજનયિષ્યામીતિ। સો ઽયં ત્રિવૃત્ સ્તોમશ્ ચતુર્વિંશતિં સ્તોત્ર્યાઃ પ્રાજનયત્। અથ ગાયત્રી ચતુર્વિંશતિમ્ અક્ષરાણિ પ્રજાયત। તામ્ અબ્રવીદ્ વિભવ યાવત્ય્ અસિ તાવત્ય્ એધીતિ। સાષ્ટાક્ષરા સત્ય્ અક્ષરાણિ ત્ર્યક્ષરાણ્ય્ અકુરુત। તાનિ ચતુર્વિંશતિર્ અભવન્। ચતુર્વિંશતિઃ પૂર્વાણિ। તદ્ અસ્યા અષ્ટાચત્વારિંશત્ પ્રજાતમ્ આસીત્। સેયં ગાયત્રી ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણ્ય્ આદત્ત। સોષ્ણિગ્ અભવત્। ષડ્ ઇતર આદત્ત -

- સ પઞ્ચદશ સ્તોમો ઽભવત્। ચત્વારીયમ્ આદત્ત। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। ષડ્ ઇતર આદત્ત। સ એકવિંશ સ્તોમો ઽભવત્। ચત્વારીયમ્ આદત્ત। સા બૃહત્ય્ અભવત્। ષડ્ ઇતર આદત્ત। સ ત્રિણવ સ્તોમો ઽભવત્। ચત્વારીયમ્ આદત્ત। સા પંક્તિર્ અભવત્। ષડ્ ઇતર આદત્ત। સ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમો ઽભવત્। તદ્ એષો ઽન્તમ્ અગચ્છત્। ચત્વારીયમ્ આદત્ત। સા ત્રિષ્ટુબ્ અભવત્। અપરાણિ ચત્વાર્ય્ આદત્ત। સા જગત્ય્ અભવત્। તાવ્ અન્તમ્ અગચ્છતામ્। તામ્ અબ્રવીન્ ન વા અતઃ પરાઞ્ચૌ પ્રજનયિષ્યાવ, એહિ, યાવદક્ષરૈવાગ્રે ઽભૂસ્ તાવદક્ષરા ભૂત્વેતિ। સાષ્ટાક્ષરૈવ ભૂત્વૈ(ત્)। તસ્માદ્ એતત્ પતિર્ યથાકામં જાયાં નેનીયતે

તૌ પઞ્ચદશં ચૈકવિંશં ચ વ્યૂહ્ય મધ્યે સમભવતામ્। સ એવૈષ પ્રજાપતિસ્ સપ્તદશો ઽન્નાદ સ્તોમો ઽભવત્। તસ્મૈ ત્રિવૃત્પઞ્ચદશાવ્ ઇત સ્તોમૌ બલિં કુરુત, એકવિંશસ્ ત્રિણવસ્ ત્રયસ્ત્રિંશઃ પરસ્તાત્। તામ્ અબ્રવીત્ સંભવં છન્દાંસિ ત્વં પ્રજનયતાત્, સ્તોમાન્ અહં પ્રજનયિષ્યામીતિ। સો ઽયં ત્રિવૃત્ સ્તોમશ્ ચતુષ્ટોમં ચતુર્દશં ષોડશમ્ અષ્ટાદશં નવદશં પઞ્ચવિંશં ષટ્ત્રિંશમ્ ઇત્ય્ એતાન્ મૃગસ્તોમાન્ પ્રાજનયત્। અથ ગાયત્રી એકપદાં દ્વિપદામ્ અક્ષરપંક્તિં વિષ્ટારપંક્તિં વિરાજમ્ અતિચ્છન્દસમ્ અમિતં છન્દ ઇત્ય્ એતાનિ મૃગચ્છન્દસાનિ પ્રાજાયત। સૈષા સ્તોમાનાં ચ છન્દસાં ચ પ્રજાપતિઃ। તદ્ ધ શૌનકં કાપેયં ચૈકિતાનેયઃ પપ્રચ્છ - યત્ ષડુત્તરેણ વૈ સ્તોમાઃ પ્રજનયન્તિ, ચતુરુત્તરેણ છન્દાંસ્ય્, અથ કો ઽયમ્ અષડુત્તરી સ્તોમસ્ સપ્તદશ આક્ષિસ્ સન્ મધ્યે વ્યવહિત ઇતિ। સ હોવાચ - સ્તોમાશ્ ચ છન્દાંસિ ચ યન્ ન પ્રજાયન્ત સ એવૈષ પ્રજાપતિસ્ સપ્તદશો મધ્યે વ્યવક્રમ્ય પ્રજનયન્ન્ અતિષ્ઠત્। સ યો વા એતમ્ આક્ષિતં વેદાક્ષિદ્ વૈ સ સર્વત્રૈવ ભવતિ। અનાક્ષિદ્ વા એષ યત્ પ્રજાપતિઃ। સર્વં હીદં પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ। તે હૈત આક્ષિત ઇવ ચૈકિતાનેયાઃ। તાનીમાનિ છન્દાંસિ સ્તોમૈર્ અકલ્પન્ત

ત્રિવૃતા ગાયત્ર્ય્ અકલ્પત, પઞ્ચદશેન ત્રિષ્ટુપ, સપ્તદશેન જગત્ય્, એકવિંશેનાનુષ્ટુપ્, ત્રિણવેન પંક્તિસ્, ત્રયસ્ત્રિંશેન વિરાટ્, પઞ્ચવિંશેન બૃહત્ય્, અષ્ટાદશનવદશાભ્યામ્ ઉષ્ણિક્કકુભૌ। તા યા નવ ગાયત્ર્યશ્ ચતુર્વિંશતિસ્ તે ત્રિવૃતઃ। અથ યા પઞ્ચદશ ત્રિષ્ટુભશ્ ચતુશ્ચત્વારિંશત્ તે પઞ્ચદશાઃ। અથ યાસ્ સપ્તદશ જગત્યો ઽષ્ટાચત્વારિંશત્ તે સપ્તદશાઃ। અથ યા એકવિંશતિર્ અનુષ્ટુભો દ્વાત્રિંશત્ ત એકવિંશાઃ। અથ યાસ્ સપ્તવિંશતિઃ પંક્ત્યશ્ ચત્વારિંશત્ તે ત્રિણવાઃ। અથ યાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ વિરાજસ્ ત્રિંશત્ તે ત્રયસ્ત્રિંશાઃ। અથ યાઃ પઞ્ચવિંશતિર્ બૃહત્યષ્ ષટ્ત્રિંશત્ તે પઞ્ચવિંશાઃ। અથ યા અષ્ટાદશનવદશોષ્ણિક્કકુભો ઽષ્ટાવિંશતિસ્ તે ઽષ્ટાદશનવદશાઃ

એકં વાવેદમ્ અગ્રે ઽક્ષરમ્ આસીદ્ વાગ્ એવ। સાકામયત - બહ્વય્ અસાનિ, પ્રજાયેય, ભૂમાનં ગચ્છાનિ, યજ્ઞં તનવા ઇતિ। સા સ્વાહા સ્વાહા સ્વાહેત્ય્ એવ દ્વાદશકૃત્વો ઽજુહોત્। સા ત્રિંશતમ્ એવાસિનોત્। ત્રિંશદક્ષરો એવાત્મનાભવત્। તસ્યૈ પશ્ચેવાક્ષરે ઉપોદસર્પતામ્। સૈવૈષાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તસ્માદ્ એતદ્ યોષિતઃ પશ્ચેવ સ્તનાવ્ ઉપોત્સર્પતઃ। સૈષા વિરાડ્ એવ સ્તનિની। સા યત્ તદ્ દ્વાદશકૃત્વો ઽજુહોદ્ એતાન્ એવ તદ્ દ્વાદશ માસો ઽસૃજત। તાન્ય્ એવૈતાનિ દ્વાદશાહસ્ય દ્વાદશાહાન્ય્ અભવંસ્, ત એવ ચતુર્વિંશતિર્ અર્ધમાસા અભવંસ્ તાન્ય્ એવ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિં ચાહોરાત્રાણ્ય્ અભવન્। સૈતં સંવત્સરં યજ્ઞમ્ અસૃજત। એષ હ વાવ યજ્ઞો યસ્ સંવત્સરઃ। સા નાવેદ્ - યજ્ઞં વા અસૃક્ષીતિ। કિમ્ ઉ ચિદ્ અસૃક્ષીત્વ્ એવામન્યત। તાં મોદઃ પ્રત્યાગચ્છત્। તતો ઽવેદ્ - યજ્ઞં વા અસૃક્ષીતિ। સૈક્ષત - યમ્ ઇમં યજ્ઞમ્ અસૃક્ષિ હન્તૈનમ્ આત્મન એવાધિ તનવા ઇતિ

સાષ્ટાભિર્ એવાક્ષરૈઃ પ્રથમમ્ અહર્ અતનુત, એકાદશભિર્ દ્વિતીયં, દ્વાદશભિસ્ તૃતીયમ્। અક્ષરમ્ એવ ત્ર્યક્ષરં પર્યશિષ્યત। તદ્ એવોત્તરં ત્ર્યહમ્ અનુવ્યદધાત્। સૈતં પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્ અતનુત। સૈતં પૃષ્ઠ્યં ષડહં તત્વૈક્ષત કેન ન્વ્ ઇમં તૃતીયં ત્ર્યહં તન્વિયેતિ। સ્વાત્માનમ્ એવાપશ્યત્, યો ન્વાવ મે ઽસાવ્ આત્મા સો ઽયમ્। હન્તૈનમ્ આત્મન્ એવાધિ તનવા ઇતિ। સાષ્ટાભિર્ એવાક્ષરૈસ્ સપ્તમમ્ અહર્ અતનુતૈકાદશભિર્ અષ્ટમં, દ્વાદશભિર્ નવમમ્। અથ યદ્ અક્ષરં પર્યશિષ્યત તદ્ એવૈતદ્ દ્વાદશાહસ્ય દશમમ્ અહર્ અભવત્। સૈષા શ્રાન્તા વિકૃષ્ટાશયે વાગ્ યજ્ઞમ્ ઊહિષી કાલિલિમત્તા યથા સિંહી વા વિજાતા સ્યાદ્ વ્યાઘ્રી વા શિંશુમારી વૈવમ્। તાં યદ્ એતર્હિ પ્રત્યક્ષમ્ આલભેરન્ વ્યાપ્તમ્ અસ્યા આપદ્યેરન્। યદ્ય્ ઉ વા સા ઇયુર્ એતસ્માત્ સર્વસ્માદ્ ઇયુઃ। તામ્ એતાં પરોક્ષમ્ અનુષ્ટુભં કુર્વન્તિ

ન હોતા ચનાનુષ્ટુભશ્ શંસતિ, વિરાજ એવ સ શંસતિ। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ ઇયમ્ ઇયં યજ્ઞમ્ અસૃષ્ટૈતાનન યજામહા ઇતિ। તે બૃહદ્રથન્તરાભ્યામ્ અસ્તુવત। તે બૃહદ્રથન્તરે એતે એવ પ્રથમે અહની ઊઢ્વા નાકામયેતાં વોઢુમ્। તે બૃહતીમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇદં નસ્ ત્વં તૃતીયમ્ અહર્ વહ। અભિજિતં વૈ નસ્ સત્ તદ્ અવ્યાપ્તમ્ ઇતિ। સદ્ ધ વૈ બૃહતી ભવતિ યત્ સા પૃષ્ઠં ભવતિ। સૈતદ્ બૃહતી તૃતીયમ્ અહર્ ઊઢ્વા નાકામયત વોઢુમ્। ત ઇમમ્ એવ લોકં રથન્તરેણાજયન્ન્ અન્તરિક્ષં બૃહત્યામું બૃહતા। ત એતેન ત્ર્યહેણ વ્યજયન્ત। તદ્ યથા વિજિતેન યન્તિ સૈન્ધવાન્ અજન્તિ હસ્તિનં વહન્તિ ધૂર્ગૃહીતં રથં યાતિ હુલુભ્યાં યાતિ વિચ્છિદ્વહાભ્યામ્ એવં ગર્દભરથેન । એવમ્ એતં દ્વિતીયં ત્ર્યહં દેવા અત્યાયન્

તે બૃહદ્રથન્તરે એતાનિ રૂપાણિ પ્રત્યૌહતાં વૈરૂપં વૈરાજં મહાનામ્ની રેવતીર્ ઇતિ। અથ બૃહતી પ્રત્યૌહદ્ વિરાજં શક્વરીં રેવતીમ્ ઇતિ। તાનીમાન્ય્ અત્યાયન્। તાનિ દેવા અન્વપશ્યન્ યથા મત્સ્યમ્ ઊર્મ્યા યન્તમ્ અનુપશ્યેદ્ એવમ્। તાનિ સપ્તમે ઽહન્ સમુદમજ્જન્ યથા મત્સ્યાસ્ સમુન્મજ્જયુર્ એવમ્। તાન્ય્ એતાનિ છન્દોમેષુ સર્વાણિ રૂપાણિ સંસૃજ્યન્તે। એતદ્ બૃહત્યાં બૃહદ્ ભવતિ, બૃહત્યાં રથન્તરમ્। સ યથોગ્રગાધે સંરભ્યાતીયાદ્ એવમ્ એવૈતં તૃતીયં ત્રિયહં દેવા અત્યાયન્। ત એતં સ્વર્ગં લોકમ્ આગચ્છન્ન્ એતદ્ દશમમ્ અહઃ। એષ વાવ સ્વર્ગો લોકો યદ્ દશમમ્ અહઃ। તચ્ ચતુર્વિંશં ભવતિ। તતો યા વિંશતિર્ વિરાટ્ સા। અથ યાશ્ ચતસ્રસ્ તદ્ એવ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્। તસ્મિન્ન્ એતદ્ દેવાસ્ સર્વાન્ કામાન્ દુહ્રે। ઉપસૃજન્ ધરુણં માત્રે માતરં ધરુણો ધયન્ રાયસ્ પોષમ્ ઇષમ્ ઊર્જમ્ અસ્માસુ દીધરત્ સ્વાહેતિ જુહોતિ। સ યં કામં કામયેત તં ધ્યાયેત્। એતસ્યાં હુતાયાં સ હૈવાસ્મૈ કામસ્ સમૃધ્યત એવંવિદે। કિમ્ ઉ નૈવંવિદે સમૃધ્યેતેતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ

એતિ પ્રેત્ય્ આશુમદ્ વીતીમદ્ રુક્મવત્ તેજસ્વદ્ યુઞ્જાનં પ્રથમસ્યાહ્નો રૂપં, ત્રિવૃત સ્તોમસ્ય, ગાયત્ર્યૈ છન્દસો, રથન્તરસ્ય સામ્નઃ। વૃષવદ્ વૃત્રહવદ્ રયિમદ્ વિશ્વવદ્ ઉપસ્થિતં દ્વિતીયસ્યાહ્નો રૂપં, પઞ્ચદશસ્ય સ્તોમસ્ય, ત્રિષ્ટુભશ્ છન્દસો, બૃહતસ્ સામ્નઃ। ઉદ્વત્ ત્રિવદ્ દિગ્વદ્ ગતવત્ પુરાણવત્ તૃતીયસ્યાહ્નો રૂપં, સપ્તદશસ્ય સ્તોમસ્ય, જગત્યૈ છન્દસો, વૈરૂપસ્ય સામ્નઃ। રાજન્વજ્ જનદ્વદ્ વિરાટ્સૂર્યવચ્ ચતુર્થસ્યાહ્નો રૂપમ્, એકવિંશસ્ય સ્તોમસ્ય, અનુષ્ટુભશ્ છન્દસો, વૈરાજસ્ય સામ્નઃ। ચિત્રવચ્ છિશુમત્ પંક્ત્યશ્ શક્વર્યો વ્યૂનાક્ષરા ગોમદ્ વૃષભવદ્ વજ્ર્યભિમત્ પઞ્ચમસ્યાહ્નો રૂપં, ત્રિણવસ્ય સ્તોમસ્ય, પંક્તેશ્ છન્દસશ્, શાક્વરસ્ય સામ્નઃ। પરિવત્ પ્રતિવત્ સપ્તપદા દ્વિપદા વિનારાશંસં ગોમદ્ વૃષભવદ્ વજ્ર્યભિમત્ ષષ્ઠસ્યાહ્નો રૂપં, ત્રયસ્ત્રિંશસ્ય સ્તોમસ્યાતિચ્છન્દસશ્ છન્દસો, રૈવતસ્ય સામ્નઃ

યસ્માદ્ એષા સમાના સતી ષડહવિભક્તિર્ અથ નાના ભવતિ, તસ્માન્ નાનારૂપસ્ સંવત્સરો નાનારૂપમ્ એનમ્ અનુ પ્રજાયતે। અગ્ન ઇતિ પ્રથમસ્યાહ્નો વિભક્તિર્, અગ્નિમ્ ઇતિ દ્વિતીયસ્યાગ્નિનેતિ તૃતીયસ્યાગ્નિર્ ઇતિ ચતુર્થસ્યાગ્નેર્ ઇતિ પઞ્ચમસ્યાગ્ન ઇત્ય્ એવ પુનષ્ ષષ્ઠસ્ય। તાવ્ એતાવ્ અન્તૌ સંધત્ત। એતદ્ અન્વ્ અનન્તસ્ સંવત્સરઃ। તસ્યૈતાવ્ અન્તૌ યદ્ ધેમન્તશ્ ચ વસન્તશ્ ચ। એતદ્ અનુ ગ્રામસ્યાન્તૌ સમેત, એતદ્ અનુ નિષ્કસ્યાન્તૌ સમેત, એતદ્ અન્વ્ અહિર્ ભોગાન્ પર્યાહૃત્ય શયે। તદ્ એતદ્ અન્નમ્। તં દેવચક્રમ્ અક્ષિતં પુનર્નવમ્ આ ચ પરા ચ પરિવર્તતે। સ ય એતદ્ એવં વેદૈતામ્ એવાનન્તતામ્ એતામ્ અક્ષિતિમ્ એતાં પુનર્નવતામ્ જયતિ। અગ્ન આ યાહિ વીતય ઇતિ હ્વયન્ત્ય્ એવૈનમ્ એતેન, અગ્નિં દૂતં વૃણીમહ ઇતિ વૃણત એવૈનમ્ એતેન। અગ્નિનાગ્નિસ્ સમ્ ઇધ્યત ઇતિ સમ્ એવૈનમ્ એતદ્ ઇન્ધતે। અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જંઘનદ્ ઇતિ વ્ય્ એવૈનેનૈતજ્ જયન્તે। તવ શ્રિયો વર્ષ્યસ્યેવ વિદ્યુત ઇતિ શ્રિયમ્ એવાસ્મિન્ન્ એતદ્ દધતિ। યો વૈ ષષ્ઠસ્યાહ્નો વિભક્તિં વેદ સર્વમ્ આયુર્ એતિ। જાતવેદસ ઇતિ વૈ ષષ્ઠસ્યાહ્નો વિભક્તિર્ અગ્ન ઇતિ ચ। સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ

દેવા વૈ પૃષ્ઠ્યે ષડહે શ્રિયમ્ ઐચ્છન્। તામ્ અગ્ન ઇતિ પ્રથમે ઽહન્ નાન્વવિન્દન્। તામ્ અગ્નિમ્ ઇતિ દ્વિતીય ઽહન્ નાન્વિન્દન્। તામ્ અગ્નિનેતિ તૃતીયે ઽહન્ નાન્વવિન્દન્। તામ્ અગ્નિર્ ઇત્ય્ એવ ચતુર્થે ઽહન્ન્ અન્વિન્દન્। ભૂતમ્ એવોત્તરે ઽન્વવદતામ્। યસ્માદ્ એષા સમાના સત્ય્ અગ્નિવિભક્તિર્ અથ નાના ભવતિ, તસ્માત્ સમાનસ્ સન્ સંવત્સરો નાના સસ્યાનિ પચતિ। એતૈર્ હ વા એતદ્ અગ્નિભિઃ પચતિ ય એતે પ્રવિષ્ટાઃ। અથો હાસ્યૈતૈર્ એવાગ્નિભિસ્ સર્વ ઋતવો ઽગ્નિમન્તો ભવન્તિ। પ્રસૃતેળા પ્રથમસ્યાહ્ન, ઊર્ધ્વેળં દ્વિતીયં, પરિષ્ટુબ્ધેળં તૃતીયમ્, ઇળાભિર્ ઇળં ચતુર્થમ્, અધ્યર્ધેળં પઞ્ચમમ્, ઇહકારેણાભ્યસ્તેળં ષષ્ઠં ચ। અથો હ વાસ્યસ્કો નૈમિશીયાન્ પપ્રચ્છ - કિં પ્રથમેનાહ્ના કુરુધ્વમ્ ઇતિ। પ્રૈમેતિ। કિં દ્વિતીયેનેતિ। અવસં કુર્મહા ઇતિ। કિં તૃતીયેનેતિ। પરિ વા પ્લવામહા ઇતિ। કિં ચતુર્થેનેતિ। સતા સદ્ અપ્યદધ્મેતિ। કિં પઞ્ચમેનેતિ। પશૂન્ વિચ્છિન્દન્ત ઐમેતિ। કિં ષષ્ઠેનેતિ। આગચ્છામેતિ હોચુઃ। અથો તેભ્ય એવૈતત્ પશુભ્યો ભિષજ્યામેતિ। તદ્ યત્ પ્રૈમેતિ પ્રવ વા એતત્ સાર્યતે યત્ પ્રૈતિ। પ્રસૃતેળા પ્રથમસ્યાહ્નઃ

અથ યદ્ અવસં કુર્મ ઇત્ય્ ઉપરત્યેવ વા ઉપવિમુચ્યેવાવસં કુર્વતે। ઉપરત્યેવ હિ દ્વિતીયસ્યાહ્ન ઇળા નિધનં ગચ્છતિ। અથ યત્ પરિ વા પ્લવામહા ઇતિ પરિપ્લુત્યેવ હિ તૃતીયસ્યાહ્ન ઇળાનિધનં ગચ્છતિ। અથ યત્ સતા સદ્ અપ્યદધ્મેતીળાભિર્ ઇળાઃ પશુભિઃ પશૂંસ્ તત્। તદ્ એતત્ સતા સદ્ અપિહિતમ્। અથ યત્ પશૂન્ વિચ્છિન્દન્ત ઐમેતિ વિચ્છિન્નેવ વા એષા યદ્ અધ્યર્ધેળાન્નકૃતા। પશવો વા ઇળા। તસ્માત્ પશૂન્ વિચ્છેદં વિકારં ભુઞ્જતે। અથ યદ્ આગચ્છામેતીહેત્યસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રત્યતિષ્ઠન્। અથો તેભ્ય એવૈતત્ પશુભ્યો ભિષજિતમ્। યસ્માદ્ એષા સમાના સતીળાવિભક્તિર્ અથ નાના ભવતિ, તસ્માન્ નાનારૂપાઃ પશવઃ। નાનારૂપમ્ એનાન્ અનુ પ્રજાયતે। યદ્ ઋચારભતે તત્ પ્રથમસ્યાહ્નો રૂપમ્। પરિષ્ટુબ્ધં દ્વિતીયસ્યોભયતઃપરિષ્ટુબ્ધં તૃતીયસ્યાનુતુન્નં ચતુર્થસ્યાભ્યસ્તં પઞ્ચમસ્યેહકારેણાભ્યસ્તં ષષ્ઠસ્ય। યસ્માદ્ એષા સમાના સતી સ્વરવિભક્તિર્ અથ નાના ભવતિ તસ્માદ્ અયં વાયુર્ યથર્તુ પવત - શીતો હેમન્તમ્, ઉષ્ણો ગ્રીષ્મમ્। ઇન્દ્રેતિ પ્રથમસ્યાહ્નો વિભક્તિર્ ઇન્દ્રમ્ ઇતિ દ્વિતીયસ્યેન્દ્રેણેતિ તૃતીયસ્યેન્દ્ર ઇતિ ચતુર્થસ્યેન્દ્રાદ્ ઇતિ પઞ્ચમસ્યેન્દ્ર ઇત્ય્ એવ પુનષ્ ષષ્ઠસ્ય। યસ્માદ્ એષા સમાના સતીન્દ્રવિભક્તિર્ અથ નાના ભવતિ તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્યો યથર્તુ તપતિ - શીતો હેમન્તમ્, ઉષ્ણો ગ્રીષ્મમ્

ઇતિ હૈવેદમ્ અગ્ર આસ। તદ્ અકામયત (બહુ) સ્યાં પ્રજાયેય ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। તન્ મનો અમનુત। તસ્ય દ્વિતીયં વિત્વાવિતરાહ્વયમ્ ઐત। તસ્માદ્ દ્વિતીયં વિત્વાવિતરાહ્વયમ્ એતિ। તદ્ અનેન મનસા સહાતપ્યત। મનો હ વાવ તપઃ। તત્ તપ્યમાનં વાચમ્ અસૃજત। તાભ્યામ્ અસ્તુત સ્તો મે સ્તો મ ઇતિ। યત્ સ્તો મ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તત્ સ્તોમસ્ય સ્તોમત્વમ્। સ્તુવત એનેન સ્વા અયં ન શ્રેષ્ઠ ઇતિ ય એવં વેદ। તાવ્ એવૈતૌ સ્તોમાવ્ અભવતાં પરાઙ્ ચ પૂર્વાઙ્ ચ। તૌ પ્રાણાપાનૌ, તે ઽહોરાત્રે, તૌ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષૌ, તાવ્ ઇમૌ લોકૌ, તાવ્ ઇન્દ્રાગ્ની, તૌ મિત્રાવરુણૌ, તાવ્ અશ્વિનૌ, તદ્ દૈવ્યં મિથુનં, યદ્ ઇદં કિં ચ દ્વન્દ્વં તદ્ અભવતામ્। તૌ હ સ્મ પ્રજાપતાવ્ એવાન્તસ્ સંભવતઃ। તદ્ ઇદં મનો વાચમ્ અસ્કન્દત્। સ હિરણ્મયો ગર્ભો ઽધીયતામૃતઃ। એષ વૈ મૃત્યુર્ યદ્ અગ્નિઃ। તસ્મિન્ યદ્ ધિરણ્યં પ્રાસ્યન્તિ કલ્યાણતરં ભવતિ। સો ઽયં ગર્ભો ઽજાયત। તં જાતમ્ અમૃજન્ યથા વત્સં જાતં માતા લિહ્યાદ્ એવમ્

તસ્ય યત્ પ્રથમમ્ ઉલ્બમ્ અપાલુમ્પંસ્ તત્ કૃષ્ણાયસ્ સમભવત્। યદ્ દ્વિતીયમ્ ઉલ્બમ્ અપાલુમ્પંસ્ તદ્ રજતમ્ અભવત્। યત્ તૃતીયમ્ ઉલ્બમ્ અપાલુમ્પંસ્ તદ્ ધરિતમ્ અભવત્। તસ્માત્ તત્ ત્વિષિમત્તમમ્। તત્ તદ્ ધ્ય્ અસ્યાધ્યાત્મમ્ આસીદ્ અથ યજ્ જરાયુ નાડ્યામ્ આસીત્। તલ્ લોહમ્ અભવત્। અથ યત્ કુમારો જાયમાનો વા જાતો વા સીસવં કરોતિ તદ્ એવ સીસમ્ અભવત્। તસ્માત્ તદ્ દુર્ગન્ધિતમમ્। તાનિ સપ્તદશૈવાક્ષરાણ્ય્ અજાયન્ત। તાનિ દ્વેધા વ્યૌહન્ નવાન્યાન્ય્ અષ્ટાવ્ અન્યાનિ। સ એવ ત્રિવૃચ્ ચ સ્તોમો ઽભવત્ ગાયત્રી ચ છન્દઃ। સ ઐક્ષતાયં સ્તોમ ઇદં છન્દ ઇમૌ વાવ તસ્મા અલં યત્ પ્રજનયેતામ્। હન્તેમાવ્ એવ પ્રજનયતમ્ ઇતિ બ્રવાણીતિ। સ ત્રિવૃતા સ્તુત્વાબ્રવીદ્ ગાયત્રીં - વિભવ, યાવત્ય અસિ તાવત્ય્ એધીતિ। સાષ્ટાક્ષરા સત્ય્ અક્ષરાણિ ત્ર્યક્ષરાણ્ય્ અકુરુત। તાનિ ચતુર્વિંશતિર્ અભવન્। સો ઽસ્યૈ ગાયત્ર્યૈ ચતુર્વિંશત્યક્ષરાયૈ ષડ્ અક્ષરાણ્ય્ આદત્ત

સ પઞ્ચદશ સ્તોમો ઽભવત્। અપરે દ્વે આદત્ત। સ સપ્તદશ સ્તોમો ઽભવત્। અપરાણિ ચત્વાર્ય્ આદત્ત। સ એકવિંશ સ્તોમો ઽભવત્। તદ્ અર્ધેન ગાયત્રી વિષુવન્તમ્ અગચ્છત્। અપરાણિ ષડ્ આદત્ત। સ ત્રિણવ સ્તોમો ઽભવત્। અપરાણિ ષડ્ આદત્ત સ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમો ઽભવત્। સો ઽતઃ પરાચીનં ન પ્રાવિન્દત્। સ ઐક્ષતેમાન્ય્ એવ વીર્યાણિ સંસ્તુતાનિ પ્રત્યપધાવાનિ દ્વે દ્વે ઽહની સમસ્યાનીતિ

સ ત્રિવૃચ્ ચ પઞ્ચદશં ચ સમાસ્યત્। તદ્ એવ ચતુર્વિંશં સપ્તમમ્ અહર્ અભવત્ ગાયત્રી છન્દસામ્। તસ્માદ્ અત્રોભે બૃહદ્રથન્તરે ક્રિયેતે। ઉભો હ્ય્ એતૌ બાર્હતરાથન્તરૌ સ્તોમૌ। રથન્તરં વૈ માત્રાયામ્ અત્ર સ્યાદ્, અથ બૃહત્ પૃષ્ઠં ક્રિયતે। સપ્તદશં ચ ત્રિણવં ચ સમાસ્યત્। તદ્ એવ ચતુશ્ચત્વારિંશમ્ અષ્ટમમ્ અહર્ અભવત્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દસામ્। તસ્માદ્ અત્ર રથન્તરં પૃષ્ઠં ક્રિયતે। ઉભૌ હ્ય્ એતૌ રાથન્તરૌ સ્તોમૌ। બૃહદ્ વૈ માત્રાયામ્ અત્ર સ્યાદ્, અથ રથન્તરં પૃષ્ઠં ક્રિયતે। એકવિંશં ચ ત્રયસ્ત્રિંશં ચ સમાસ્યત્। તતષ્ ષડ્ અક્ષરાણ્ય્ અત્યરિચ્યન્ત। અથ યાન્ય્ અષ્ટાચત્વારિંશત્ પર્યશિષ્યન્ત તદ્ એવાષ્ટાચત્વારિંશં નવમમ્ અહર્ અભવત્, જગતી છન્દસામ્। તસ્માદ્ અત્ર બૃહત્ પૃષ્ઠં ક્રિય તે। ઉભૌ હ્ય્ એતૌ બાર્હતૌ સ્તોમૌ, રથન્તરં વૈ માત્રાયામ્ અત્ર સ્યાદ્, અથ બૃહત્ પૃષ્ઠં ક્રિયતે

તાનીમાનિ ષડક્ષરાણ્ય્ અભિહિઙ્કરોત્। તતષ્ ષણ્ ણિરમિમીત। તાનિ દ્વાદશાભવન્। તાનિ પુનર્ એવાભિહિંઙ્કરોત્। તતષ્ ષણ્ ણિરમિમીત। તાન્ય્ અષ્ટાદશાભવન્। તાનિ પુનર્ એવાભિહિંઙ્કરોત્। તતષ્ ષણ્ ણિરમિમીત। તાનિ ચતુર્વિંશતિર્ અભવન્। તદ્ એવ ચતુર્વિંશં દશમમ્ અહર્ અભવદ્ અનુષ્ટુપ્ છન્દસામ્। તસ્માદ્ ઉ ત્રિહિંકૃતં સામ। તદ્ આહુર્ અતિ ત્રિવૃતં સ્તોમા યન્તિ, ન ગાયત્રીં છન્દાંસીતિ। નાહૈવ ત્રિવૃતં સ્તોમા અતિયન્તીતિ બ્રૂયાન્ નો ગાયત્રીં છન્દાંસીતિ। ત્રિપ્રાયણા હિ સ્તોમાસ્ ત્રિમધ્યાસ્ ત્ર્યુદયાઃ। એતદ્ ઉ ગાયત્રીં સર્વાણિ છન્દાંસિ નાતિયન્તિ। તદ્ એતદ્ ત્રિવૃતશ્ ચૈવ સ્તોમસ્ય પુષ્ટં ગાયત્ર્યૈ છન્દસો યદ્ એષ દ્વાદશાહઃ। તદ્ બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। ક્ષત્રં ત્રિવૃત્। યત્ સ વજ્રસ્ તેન ક્ષત્રમ્। તદ્ એતત્ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચૈષ દ્વાદશાહઃ। તદ્ ઉ વા આહુર્ બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃદ્, બ્રહ્મ ગાયત્રી, બ્રહ્મૈષ દ્વાદશાહો, બ્રહ્મૈવૈષ સર્વો દ્વાદશાહ ઇત્ય્ એવ વેદિતવ્યમ્। તસ્યૈતૌ શ્લોકૌ -
ચત્વારો ઽગ્રે પ્ર વહન્તિ યુક્તાસ્ તે ષડ્ ભવન્તિ પરમે વ્યોમન્।
તે દ્વૌ દ્વૌ ભૂત્વા પ્ર પતન્તિ પક્ષૈસ્ તે ઽસ્મિન્ કસ્મિન્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ગત્વા॥
દ્વૌ સ્તોમૌ ગાયત્રીં વસાતે દ્વૌ ત્રિઇષ્ટુભં જગતીં દ્વૌ વસાતે।
તેભ્યો મહત્ પ્ર રિરિચેતિ ષડ્ભ્યસ્ તસ્મિન્ સર્વે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ગત્વા

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ એતં વ્યૂઢછન્દસં દ્વાદશાહં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્ । તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તં વ્યૌહત્। યદ્ વ્યૌહદ્ અઙ્ગાન્ય્ એવ તદ્ વ્યૌહત્। તસ્ય યાનિ શરીરાણ્ય્ આસંસ્ તા એવેમા મર્ત્યઃ પ્રજા અભવન્। અથાત્મા મનોમયસ્ સમભવત્। તસ્ય મનશ્ શરીરં પ્રાણા અભિ સમવિશન્। સ વ્યૂઢ ઇવાસીત્। સ દેવાન્ અબ્રવીત્ શરીરં મ ઇચ્છતેતિ। કથં ત ઇચ્છામ ઇતિ। સમૂઢછન્દસા દ્વાદશાહેન યાજયતેતિ। તથેતિ। તં સમૂઢછન્દસા દ્વાદશાહે(હ?)નાયાજયન્। તદ્ યત્ સમૌહન્ન્ અંગાન્ય્ એવાસ્ય તત્ સમૌહન્

સ મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ ચક્ષુર્મય શ્રોત્રમયો વાઙ્મય ઋઙ્મયો યજુર્મયસ્ સામમયો બ્રહ્મમયો હિરણ્મયો ઽમૃતઃ પ્રજાપતિસ્ સમભવત્। એષૈવ વિદ્યુત્। સ એષ એવ ત્રયો વેદઃ। યોર્ધ્વા વિદ્યુત્ તાનિ સામાનિ, યા તિરશ્ચી તા ઋચો, યદ્ અભીક્ષ્ણં મન્મલાયતિ તદ્ યજુઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદૈષૈવ દેવતા ભવતિ। એષા હ વૈ દેવતા સંસ્તુતો યજ્ઞો ભવતિ। તદ્ યત્ પૃચ્છેયુઃ કા દેવતા સંસ્તુતો યજ્ઞો ભવતીતિ, વિદ્યુદ્ ઇતિ હ બ્રૂયાત્। એષા હ વૈ દેવતા સંસ્તુતો યજ્ઞો ભવતિ। તસ્માદ્ યદિ વ્યૂઢછન્દસા દ્વાદશાહેન યજેત। યજેતો એવ સમૂઢછન્દસા। ઉભાભ્યાં હ ત્વાવેષ્ટં ભવત્ય્ એવંવિદઃ

એકા હ વાવ દેવતા સ્વયંભૂઃ પ્રજાપતિર્ એવ। સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ। સો ઽસ્મિન્ લોકે ત્રિવૃતા સ્તોમેન દેવાન્ અસૃજત વસૂન્। તમ્ અભિ સમપતન્। સ્વાદુ સ્વાદુર્ ઇતિ તમ્ આદન્। તમ્ અધયન્ યથા વત્સો જાતો માતરં ધયેદ્ એવમ્। સ ઐક્ષત યદિ વા ઇહ ભવિષ્યામિ ક્ષેષ્યન્તિ મા, હન્તોર્ધ્વ ઉત્ક્રામાણીતિ। સ ઉ વા ઐક્ષત હન્તો નુ સંસૃજેય યં માં મન્યમાના યં પશ્યન્તીર્ ઇમા ઇહોપરમેરન્ન્ ઇતિ। સો ઽગ્નિમ્ અસૃજત

તમ્ અસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય પઞ્ચદશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ વાયુઃ। તત્ તદ્ વ્ અસૃજતો એવ રુદ્રાન્। અન્વ્ ઇમે સમગચ્છન્ન્ અભ્ય્ અભી સમપતન્। તમ્ અત્તુમ્ એવાધ્રિયન્ત। સ ઐક્ષત હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ। સ વાયુમ્ એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય સપ્દશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ ચન્દ્રમાઃ। તત્ તદ્ વ્ અસૃજતો એવાદિત્યાન્। અન્વ્ ઇમે સમગચ્છન્ન્ અભ્ય્ અભી સમપતન્। તમ્ અત્તુમ્ એવાધ્રિયન્ત। સ ઐક્ષત હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ

સ ચન્દ્રમસમ્ એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય એકવિંશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ આદિત્યઃ। તત્ તદ્ વ્ અસૃજતો એવ વિશ્વાન્ દેવાન્। તદ્ અન્તમ્ અસૃજતાન્વ્ ઇમે સમગચ્છન્ન્ અભ્ય અમી સમપતન્। તમ્ અત્તુમ્ એવાધ્રિયન્ત। સ ઐક્ષત હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ। સ આદિત્યમ્ એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય ત્રિણવેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ વરુણઃ। તેત્ તન્ નાસૃજત। તમ્ અન્વ એવાગચ્છન્। તમ્ અત્તુમ્ એવાધ્રિયન્ત। સ ઐક્ષત હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ

સ વરુણમ્ એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય ત્રયસ્ત્રિંશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ મૃત્યુઃ। તત્ તન્ મૃત્યુર્ અભવત્। તદ્ અઙ્ગાનિ મુખમ્ અકુરુત। તં મૃત્યું સર્વતોમુખં ભૂતમ્ અન્વાગત્યોપેક્ષમાણા એવાસત, અનભિધૃષ્ણુવતીઃ। નૈનં તત્રાદન્। સ ઐક્ષત પાપ્મા વા અસ્મિ યો મૃત્યુર્ ઽસ્મિ। હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ। સ મૃત્યુમ્ એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય ચતુર્વિંશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ રોચનો નામ લોકઃ। તત્ તદ્ અશનયાભવત્। તમ્ અશનાયાં ભૂતં બિભ્યતીર્ નાન્વાયન્। અન્વીક્ષમાણા એવાતિષ્ઠન્ન્ અસૌ રોચતે ઽસૌ રોચતેતિ। સાસ્ય રોચનતા। સ ઐક્ષત પાપ્મા વા અસ્મિ યો ઽશનયા અસ્મિ। હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ। સો ઽહોરાત્રે પ્રતિન્યદધાત્। તે એવ પિપાસા ચાશનાયા ચાભવતામ્। અહર્ હ પિપાસા, રાત્રિર્ અશનાયા। તદ્ યથા દ્વારફલકે પ્રતિનિહિતે સ્યાતામ્ એવમ્ એવૈતે ઽહોરાત્રે પ્રતિનિહિતે અનત્યયનાય। તે ઉ હ ત્વ્ એવંવિદમ્ એવાત્યર્જયતઃ

સો ઽહોરાત્રે એવૈતસ્મિન્ લોકે પ્રતિનિધાય ચતુશ્ચત્વારિંશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ કામો નામ લોકઃ। તત્ તચ્છન્દન્નાદ્યા અન્તરેણ નદીર્ અસૃજતૈતસ્ય પાપ્મનો ઽન્વાગમાય। તા ઉ એવ કામદુઘા અકુરુત। સ ઐક્ષત હન્તોર્ધ્વ એવોત્ક્રામાણીતિ। સો ઽષ્ટાચત્વારિંશેનોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ સુવર્ નામ લોકઃ। તત્ તસ્મિન્ જ્યોગ્ અરમત બહ્વ્ અસ્ય સ્વં ભવતીતિ। સાસ્ય સુવતા। સ ઐક્ષત હન્તેભ્યો લોકેભ્ય એકં લોકં સંભરાણીતિ। સ એભ્યો લોકેભ્ય એકં લોકં સમભરત્। તદ્ એવૈતદ્ દ્વાદશાહસ્ય દશમમ્ અહર્ અભવત્। સો ઽબ્રવીન્ ન વૈ મ ઇદમ્ અકમ્ અભૂદ્ ઇતિ। યદ્ અબ્રવીન્ ન વૈ મ ઇદમ્ અકમ્ અભૂદ્ ઇતિ તન્ નાકસ્ય નાકત્વમ્। સ એષ વાવ નાકો યદ્ દશમમ્ અહર્, એષ સ્વર્ગો લોક, એતદ્ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમ્

તદ્ યથા વૃક્ષં વા ગિરિં વાધિરુહ્ય વ્યવેક્ષેતૈવમ્ એવૈતસ્માલ્ લોકાદ્ અન્યાન્ લોકાન્ વ્યવેક્ષતે। સ ઇમાઃ પ્રજા અશનાયન્તીઃ પ્રત્યવૈક્ષત। તા દ્વાભ્યાં રૂપાભ્યાં પ્રત્યાદ્રવન્ નીલેન ચ સુવર્ણેન ચ। તદ્ યત્ પર્જન્યસ્ય વર્ષિષ્યતઃ કૃષ્ણં તન્ નીલમ્। અથ યદ્ અપ્સ્વ્ અન્તર્ વિદ્યોતતે તત્ સુવર્ણમ્। તાભ્યો ઽવર્ષત્। તત ઓદનો ઽજાયત। તમ્ અશિત્વોદાનન્। સ ઉદનો ઽભવત્। તદ્ ઉદનસ્યોદનત્વમ્। ઉદનો હ વૈ નામૈષ। તમ્ ઓદન ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। દ્વિતીયં જ્યાયો ઽન્નાદ્યમ્ અજાયત। તદ્ અભિસંપદ્ય વ્યમથ્નત। સ મન્થો ઽભવત્। તન્ મન્થસ્ય મન્થત્વમ્। તદ્ એતદ્ દ્વયમ્ એવાન્નાદ્યસ્ય રૂપં યચ્ ચૈવાશ્નાતિ યચ્ ચ પિબતિ। યદ્ અશ્નાત્ય્ ઓદનસ્ય તદ્ રૂપં, યત્ પિબતિ મન્થસ્ય તત્। ઉભયં હાસ્યૈતદ્ ગૃહે ઽધિગમ્યતે ય એવં વેદ। તૌ હૈતૌ પ્રજાપતેર્ એવ સ્તનૌ યદ્ વ્રીહિશ્ ચ યવશ્ ચ । તાભ્યામ્ ઇમાઃ પ્રજા બિભર્તિ

સ ઉપોદકો નામ લોકો યસ્મિન્ન્ અયમ્ અગ્નિઃ। અથર્તધામા યસ્મિન્ વાયુઃ। અથ શિવો યસ્મિંશ્ ચન્દ્રમાઃ। અથાપરાજિતો યસ્મિન્ન્ આદિત્યઃ। અથાધિદ્યુર્ યસ્મિન્ વરુણઃ। અથ પ્રદ્યુર્ યસ્મિન્ મૃત્યુઃ। અથ રોચનો યસ્મિન્ન્ અશનાયા। અતો હ પરાચીનમ્ અહોરાત્રે નાન્વિતસ્ સકૃદ્ વિષ્ટા હૈવાતઃ પરાચીનં યથા વિદ્યુતોવરૂપં સ્યાદ્ દાર્વાચિતાનાં વા સમિદ્ધાનામ્ એવમ્। અથ હૈતે પ્રજાપતિલોકા એવાત ઊર્ધ્વાઃ। કામો ઽષ્ટમસ્, સુવર્ નવમો, નાક એવ દશમમ્ અહઃ। ઇદમ્ એવ પ્રાયણમ્ અદ ઉદયનમ્। તે હૈતે લોકા એવૈતાનિ દ્વાદશાહસ્યાહાનિ। સ ય એતદ્ એવં વેદૈતે હૈવાસ્ય લોકા ભવન્તિ

ઉપોદકો નામ લોકો ઽન્ને વિષ્ટો, મનુષ્યા ગોપ્તારો, અગ્નિર્ અધિપતિર્, યદ્ અર્ચિષો રૂપં તદ્ રૂપમ્, અપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ। ઋતધામા નામ લોકો વયોભિર્ વિષ્ટો, ગન્ધર્વાપ્સરસો ગોપ્તારો, વાયુર્ અધિપતિ, શ્વેતં રૂપં પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતઃ। અપરાજિતો નામ લોકો નક્ષત્રૈર્ વિષ્ટશ્, ચન્દ્રમા ગોપ્તા, આદિત્યો ઽધિપતિર્, યદ્ ઉદ્યતશ્ ચ સૂર્યસ્ય રૂપમ્ અસ્તં ચ યતસ્ તદ્ રૂપં, મનસિ પ્રતિષ્ઠિતઃ। અધિદ્યુર્ નામ લોકે યજ્ઞે વિષ્ટ, આદિત્યા ગોપ્તારો, વરુણો ઽધિપતિર્, નીલં રૂપં યત્ પર્જન્યસ્ય વર્ષિષ્યતઃ કૃષ્ણં તન્ નીલં, યદ્ વા કાર્તસ્વરસ્ય મણેર્, અનૃતે પ્રતિષ્ઠિતઃ। પ્રદ્યુર્ નામક લોકો ઽમૃતે વિષ્ટો, રુદ્રા ગોપ્તારો, મૃત્યુર્ અધિપતિર્, લોહિતં રૂપં યદ્ ગૌરવછદાયૈ યદ્ વા માહારોહણસ્ય વાસસ, ઋતે પ્રતિષ્ઠિતો યન્ નાર્ચ્છતિ તસ્મિન્। રોચનો નામ લોકસ્ તપસિ વિષ્ટો, વસવો ગોપ્તારસ્ - તે હિ પ્રથમે દેવાનામ્ ઇયુસ્ તસ્માત્ તે પરાર્ધ્યા -- , યજ્ઞો ઽધિપતિર્, યત્ સુવર્ણસ્ય હિરણ્યસ્ય રૂપં તદ્ રૂપં, સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ। એતે વૈ લોકા, એતે ગોપ્તાર, એતે ઽધિપતયઃ। એતે હૈવાસ્ય લોકા, એતે ગોપ્તાર, એતે ઽધિપતયો ભવન્તિ ય એવં વેદ

પ્રજાપતિર્ દેવાન્ અસૃજત। સહ શ્રિયા વાચા ચ વા એનાંસ્ તત્ સહાસૃજતાન્નેન ચ સહાદ્ભિઃ। તે દેવા અન્નં શ્રિયં વાવિદાનાના વાચા યત્ સધમાદમ્ ઇવૈવાસન્ન્ - અન્નં હિ શ્રીસ્ - સો ઽશોચત્। સ ઐક્ષત કથં ન્વ્ અહમ્ એષામ્ ઇમા શ્રિયસ્ સંવૃઞ્જીયેતિ। તાન્ મનો ભૂત્વાનુપ્રાવિશત્। તેષાં સર્વાં શ્રિયં નિરચિનોદ્ યથા બદરાણિ નિશ્ચિનુયાદ્ એવમ્। તેષાં મનસા વાચમ્ અગૃહ્ણાત્। સૈષા મનસા વાગ્ ગૃહીતાપ્ય્ અદ્ય। યદ્ ધ્ય્ એવ મનસા કામયતે તદ્ વાચા વદતિ। સ ઐક્ષત કેન ન્વ્ એષાં રૂપેણ વાચમ્ આદદીયેતિ। સ પુરુષરૂપમ્ અકુરુત। તેષાં પુરુષરૂપેણ વાચમ્ આદત્ત। તસ્માત્ પુરુષસ્ સર્વા વાચો વદતિ। સ ઇમા અપસ્ સંગૃહ્યોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈષ ઋષભો નામાન્નલોકઃ। તદ્ અન્નં વા ઋષભઃ। યદા વા અશ્નાત્ય્ અથર્ષભ્યતિ। સ ઐક્ષત કિં નુ તદ્ રૂપં કુર્વીય યન્ મે ઽન્યો નાભ્યારોહેદ્ ઇતિ। સો ઽજઃ પૃશ્નિર્ અભવત્। તસ્માદ્ અજં પૃશ્નિં નાધિગચ્છામ। તદ્ યાસ્ તા અપો ઽહરદ્ યા એતા ઉપર્ય્ આપ, એતા એવ તાઃ। અથ યાં તાં વાચમ્ અહરદ્, ય એષ ઉપરિ સ્તનયિત્નુર્, એષૈવ સા વાગ્ અથ યો ઽપ્સ્વ્ અન્તર્ વિદ્યોતતે। સ ઇમાઃ પ્રજા અશનાયન્તીઃ પ્રત્યવૈક્ષત --

-- અન્ધે તમસિ જલ્પન્તીઃ। સો ઽસ્યૈ વાચ એકમ્ અક્ષરમ્ અવચ્છિદ્ય વાગ્ ઇતિ વ્યસૃજત। તમ્ પતિત્વૈષાં લોકાનાં મધ્યે વ્યરમત। તદ્ એતન્ મણ્ડલમ્ અભવત્। તદ્ અન્વાનૈત્। સ પ્રાણો ઽભવત્। તાભ્યો વ્યૌચ્છત્। અશનાયંસ્ ત્વ્ એવ સ આસામ્ અપામ્ એકં સ્તોકં પ્રાશ્ચ્યોતયત્ કિયત્ સ્વિદ્ આભ્યો ઽલં ભવિષ્તીતિ। સ દશધાભવચ્ છતધા સહસ્રધા યાવતીયં પૃથિવી તાવાન્ અભવત્। તદ્ અભિસંપદ્ય વ્યમથ્નત। સ મન્થો ઽભવત્। તન્ મન્થસ્ય મન્થત્વમ્। તમ્ અશિત્વોદાનન્। સ ઉદનો ઽભવત્। તદ્ ઉદનસ્યોદનત્વમ્। તદ્ એતદ્ દ્વયમ્ એવાન્નસ્ય રૂપં યચ્ ચૈવ પિબતિ યચ્ ચાશ્નાતિ। યત્ પિબતિ મન્થસ્ય તદ્ રૂપં યદ્ અશ્નાત્ય્ ઓદનસ્ય તત્। ઉભયં હાસ્યૈતદ્ ગૃહે ઽધિગમ્યતે યચ્ ચૈવ પિબતિ યચ્ ચાશ્નાતિ ય એવં વેદ। તદ્ આહુસ્ - ત્રય સ્તોકા આગચ્છન્તીત્ય્ ઉદસ્તોકો ઘૃતસ્તોકો મધુસ્તોકઃ। તતો ય ઉદસ્તોક ઇમાં સ પ્રવિશત્ય્, ઓષધીર્ ઘૃતસ્તોકો, વનસ્પતીન્ મધુસ્તોકઃ। તદ્ ધૈતં મીમાંસાંચક્રુર્ આમલક અકૂવયેયો ઽહીના આશ્વત્થિઃ કેશી દાર્ભ્યઃ - કિં સ્તોકં ત્વમ્ આગચ્છન્તં મન્યસે, કિં સ્તોકં ત્વં, કિં સ્તોકં ત્વમ્ ઇતિ। સ હોવાચ કેશી - ઘૃતસ્તોકમ્ અહં મન્ય ઇતિ। અથ હોવાચાહીના - મધુસ્તોકમ્ અહં મન્ય ઇતિ। અથ હોવાચામલક - ઉદસ્તોકમ્ અહં મન્ય ઇતિ। તસ્મિન્ન્ ઉ હૈવ સંપાદયાંચક્રુઃ। ઉદકાધ્ય્ એવેદં સર્વં જાયતે। તદ્ યાં તાં વાચં વ્યસૃજત સો ઽગ્નિઃ। અથ યં તં પ્રાણમ્ અન્વાનૈત્ સ ઇન્દ્રઃ। અથ યસ્ સ પ્રજાનાં જનયિત ઋષભે ઽન્ન્લોકે ઽપ્સ્વ્ અન્તઃ -

- ચન્દ્રમા હૈવ સઃ। સ ઉ હેવ પ્રજાપતિઃ। તદ્ એતત્ પરસ્તાદ્ અર્વાક્ તેજો નિર્મિતં દીપ્યમાનં તિષ્ઠત્ય્ અગ્નિશ્ ચેન્દ્રશ્ ચ। તદ્ ઇદમ્ અધ્યાત્મમ્। યા સા વાગ્ ઇયં સા વાક્। તામ્ અયં પ્રાણ ઉપરિષ્ટાદ્ અધ્યાસ્તે। અથ યસ્ સ પ્રજાનાં જનયિત ઋષભે ઽન્નલોકે ઽપ્સ્વ્ અન્તર્ અયં સ પુરુષઃ। તા એતા સમાનીર્ દેવતા ઇહ ચામુત્ર ચ। તા એહ ગચ્છન્તિ, ગચ્છન્ત્ય્ અમુત્ર। યા ઇમાસ્ તા અમૂર્। યા અમૂસ્ તા ઇમાઃ। તા હ યો ઽધ્યાત્મમ્ ઉપાસ્તે સ હાનિદેવો ભવતિ। તેષાં હૈતેષાં દેવાનાં પ્રજાપતાવ્ આત્માનસ્ સંનિહિતાઃ। અથ હૈષાં પ્રાણાનામ્ અસ્મિન્ પુરુષ આત્માનસ્ સંનિહિતાઃ। તમ્ એતં પુરુષં પરિગૃહ્ય્ ગોપાયન્તિ। તસ્યૈષ શ્લોક -
ઋષભો લોકો મહદ્ એવ યક્ષં નૈવાસ્માત્ પૂર્વં ન પરં બભૂવ।
યં દેવં દેવાઃ પ્રાણાઃ પુરુષં પરિગૃહ્ય જાગ્રતિ સ વેદ લોકં પુરુષં મહાન્તમ્॥
ઇતિ। ઇમં હ વાવ તં દેવં દેવાઃ પ્રાણાઃ પુરુષં પરિગૃહ્ય જાગ્રતિ। સો ઽયમ્ અક્ષન્ન્ અન્ત સ હૈષ વામનઃ। સ યો હૈતં વામન ઇત્ય્ ઉપાસ્તે વામં વામં હૈવૈનમ્ એષા દેવતાભિનેનીયતે। એતસ્માદ્ ધ વા ઇદં રાજન્યબન્ધવો વામનં કેન ચિદ્ અવકાંક્ષન્તિ। એતસ્યૈ હ દેવતાયૈ નામ્નો ઽન્તિકમ્ એનં વિદુઃ। સ હૈષ ન જીર્યતિ। સમાવાન્ હેવૈષ યૂનશ્ ચ જરસશ્ ચ। સ હૈષ પ્રાણાન્ સંગૃહ્યાવધૂય શરીરં પ્રાણૈસ્ સહોર્ધ્વ ઉત્ક્રામતિ। એતેન હ વૈ પ્રત્યૂઢાનિ મૃત્યુશ્ શરીરાણિ હરતિ। તસ્યૈ હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ યથા મૃત્પિણ્ડ ઇષીકે ઽધિહતે સ્યાતામ્ એવમ્ એવ હૃદયે પાદાવ્ અધિહતૌ। તૌ યદ્ આચ્છિનત્ય્ અથ મ્રિયતે। તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ અવિદ્વાંસ આહુર્ આચ્છેદ્ ધ્ય્ અસ્યેતિ। સ ય એતદ્ એવં વેદાજરસં હાસ્માદ્ એષા દેવતા નોત્ક્રામતિ, સર્વમ્ આયુર્ એતિ

દેવા વૈ શ્રમેણ તપસા વ્રતચર્યેણાસુરાન્ રક્ષાંસ્ય્ અભ્યભવન્। તે ઽસુરા વિદિત્વૈતત્ પરા વૈ તે ભવન્તીતિ, સ્ત્રીરૂપાણ્ય અકુર્વત પ્રથમોત્તનકાશ્ ચણ્ડાતકવાસિનીર્ યત્ કલ્યાણતમં રૂપાણાં તત્। તા દેવાન્ પ્રત્યાક્રમન્ત। તા દેવા ઉપન્યપાદયન્ત। ન હિ કસ્ય ચન સ્ત્રિયો ઽપ્રિયાઃ। તેષુ યદ્ એષાં તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં શ્રમાભિજિતમ્ આસીત્ તદ્ અસિંચન્। તે ઽસુરા વિદિત્વૈતદ્ ઇયદ્ વા એષાં તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અભૂત્ ઇત્ય્ આદાય પ્રાદ્રવન્। તેષાં હ દેવાનામ્ અપ્રિયમ્ આસીત્। રિરિચાના ઇવામન્યન્ત। તે ઽબ્રુવન્ કથં ન્વ્ ઇદં તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં પુનર્ આદદીમહીતિ। ત એતા વ્યાહૃતીર્ અપશ્યન્

તમ્ એત્ય્ એકાક્ષરેણ રથન્તરમ્ આદદત। તસ્માત્ તત્ પ્રથમે ઽહન્ ક્રિયતે। પ્રમેતિ દ્વ્યક્ષરેણ બૃહદ્ આદદત। તસ્માત્ તદ્ દ્વિતીયે ઽહન્ ક્રિયતે। પ્રતિમેતિ ત્ર્યક્ષરેણ વૈરૂપમ્ આદદત। તસ્માત્ તત્ તૃતીયે ઽહન્ ક્રિયતે। (અ)સ્રીવગ્ ઇતિ ચતુરક્ષરેણ વૈરાજમ્ આદદત। તસ્માત્ તચ્ ચતુર્થે ઽહન્ ક્રિયતે। સિરકમસીતિ પઞ્ચાક્ષરેણ શાક્વરમ્ આદદત। તસ્માત્ તત્ પઞ્ચમે ઽહન્ ક્રિયતે। છર્દિરિન્દ્રિયાવદ્ ઇતિ ષડક્ષરેણ રૈવતમ્ આદદત। તસ્માત્ તત્ ષષ્ઠે ઽહન્ ક્રિયતે। આ ગયં વીર્યં યોનિમ્ આ દદ્ધ્વં વિદ્વજ્ જનસ્ય છાયેતિ વામદેવ્યમ્ આદદત। તસ્માત્ તન્ મધ્યતો યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે। યત્ પરો યોનિમ્ અતિશ્ચ્યુતિતમ્ અભૂત્ તદ્ આ દદ્ધ્વં વસ્વ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીય્ આદદત। તસ્માત્ તત્ પરાર્ધે યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે

અથો આહુર્ - અપહતપાપ્માનો વૈ દેવાઃ। તે ન સ્વપન્તિ। ત ઉ શ્રમસ્ય ભૂમ્ના સમમીલયન્। તેષામ્ ઉ સ્વપતાં પ્રમત્તાનામ્ અસુરાસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ આદાયાપ્સ્વ્ અન્વભ્યવાનયન્। તદ્ વિષ્ણુર્ અન્વપશ્યત્। તેષાં હ દેવાનાં પ્રબુબુધાનાનામ્ અપ્રિયમ્ આસીત્। તાન્ વિષ્ણુર્ અબ્રવીન્ - મા વો ઽપ્રિયં ભૂત્। અહં વૈ તદ્ અન્વખ્યમ્ ઇતિ। તાન્ અપ્સ્વ્ અન્વ્ અભ્યવાનયત્। તદ્ અપ્સ્વ્ અન્તઃ પર્યપશ્યન્ યથા પૃષ્ઠાત્ (ક)કુદ્ ઉદીષિતા સ્યાદ્ એવમ્। તદ્ એતાભિર્ એતાભિર્ એવ વ્યાહૃતિભિર્ આદાય વિષ્ણવે પ્રાયચ્છન્। તદ્ ઇદં વિષ્ણુસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં ધારયન્ સમૈષત્। તસ્માદ્ ધ્રસ્વો વિષ્ણુઃ। તસ્માદ્ ઉ હ્રસ્વં વૈષ્ણવં ગામ્ આલભન્તે। સ યત્ર ધારયન્ પરાક્રમત તદ્ એવ વિષ્ણુપદમ્ અભવત્। તસ્માદ્ યો વિષ્ણુપદીયઃ કૈકેયસ્ સ યજ્ઞ આત્તતરઃ। એતં હ્ય્ અસ્મિન્ યજ્ઞમ્ અન્વિન્દન્। સ ય એતદ્ એવં વેદા દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં દત્તે

પ્રજાપતિર વા ઇમાન્ લોકાન્ ઇમા દિશો ઽસૃજત। તાન્ સૃષ્ટોભયાન્ દેવાન્ અસુરાન્ અસૃજત। તાન્ સમદ્ અવિન્દત્। તે પ્રજાપતૌ બ્રહ્મ સંન્યદધત। તત્ પ્રજાતિર્ નોદયચ્છત્। તદ્ અપ્સુ પ્રાવેશયત્। તે દેવા અસુરાન્ અજયન્। તે જિત્વા પુનર્ એત્યાબ્રુવન્ પ્રજાપતે યન્ નસ્ ત્વયિ બ્રહ્મ તન્ નઃ પ્રયચ્છતિ। સો ઽબ્રવીન્ ન વા અહં તદ્ ઉદયચ્છમ્। તદ્ અપ્સુ પ્રાવેશયમ્ ઇતિ। તાન્ અપ્સ્વ્ અન્વ્ અભ્યવાનયત્। તદ્ અપ્સ્વ્ અન્તઃ પર્યપશ્યન્ યથા પૃષ્ઠાત્ કકુદ્ ઉદીષિતા સ્યાદ્ એવમ્ । તે ઽબ્રુવન્ સૃજામહા ઇત ઇતિ। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનાક્ષરેણાસ્યૈ -

- પ્રાચ્યૈ દિશો રથન્તરં ભા અસૃજન્ત। તદ્ અગ્નેર્ ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ રથન્તરસ્ય સ્તોત્રા અગ્નીન્ મન્થન્તિ। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણાસ્યૈ દક્ષિણાયૈ દિશો બૃહદ્ ભા અસૃજન્ત। તત્ પર્જન્યસ્ય ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ બૃહત સ્તોત્રે દુન્દુભીન્ ઉદ્વાદયન્તિ। વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણાસ્યૈ પ્રતીચ્યૈ દિશો વૈરૂપં ભા અસૃજન્ત। તદ્ વાયોર્ ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ વૈરૂપસ્ય સ્તોત્ર આધવૈર્ આધૂન્વન્તિ। અધોવાત આગામુકઃ। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણાસ્યા ઉદીચ્યૈ દિશો વૈરાજં ભા અસૃજન્ત। તદ્ વયસાં ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ યથા વયાંસિ પુનર્ આદાયં વાચં વદન્ત્ય્ એવં વૈરાજેન પુનર્ આદાયમ્ ઇવ સ્તુવતે। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણાસ્યા ઊર્ધ્વાયૈ દિશશ્ શાક્વરં ભા અસૃજન્ત। તદ્ અપાં ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માચ્ છાક્વરસ્ય સ્તોત્રે ઽપ ઉપનિધાય સ્તુવન્તિ। ત ઓમ્ ઇત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણાસ્યૈ દિશો રૈવતં ભા અસૃજન્ત। તત્ પશુઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તસ્માદ્ રૈવતસ્ય સ્તોત્ર પશુઘોષં કુર્વન્તિ, વત્સાન્ માતૃભિસ્ સંવાશયન્તિ।
તે ઽબ્રુવંસ્ તદ્ વેદામ યત ઇમે ઽસૃક્ષ્મહીતિ। તે ઽપ્સ્વ્ એવ વામદેવ્યં પર્યપશ્યન્। તદ્ આદદત। તત્ સર્વા વાચો ઽન્વસૃજ્યન્તૈકૈકેતરાણિ પૃષ્ઠાનિ। તાનીમાનિ પૃષ્ઠાનિ સૃષ્ટાનિ દિગ્ભ્ય આતપન્। એતાનિ હ તર્હ્ય્ આતેપુઃ। આતપતિ સ્વેભ્ય, આતપતીત્ય્ એનમ્ આહુર્ ય એવં વેદ। (તા)નીયં દેવતાભ્યધ્યાયત્। યેયં પુરસ્તાદ્ ઉચ્ચરતિ પુરુષાકૃતિર્ હ્ય્ એષા તર્હ્ય્ આસ। સા ત્રિવૃતા સ્તોમેન ગાયત્ર્યા છન્દસા રથન્તરસ્ય ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। પઞ્ચદશેન સ્તોમેન ત્રિષ્ટુભા છન્દસા બૃહતો ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। સપ્દશેન સ્તોમેન જગત્યા છન્દસા વૈરૂપસ્ય ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। એકવિંશેન સ્તોમેનાનુષ્ટુભા છન્દસા વૈરાજસ્ય ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ત્રિણવેન સ્તોમેન પંક્ત્યા છન્દસા શાક્વરસ્ય ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ત્રયસ્ત્રિંશેન સ્તોમેનાતિચ્છન્દસા રૈવતસ્ય ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અપ્સ્વ્ અન્તતઃ પ્રતિષ્ઠિતાનિ। તમ્ આદદ નમ્ આદિતાદિતેતિ વાચો ઽવદન્। તદ્ આદિત્યસ્યાદિત્યત્વમ્। માનિન્દિતુસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં તત્ તે શમલમ્ અસ્ય નિન્દિતા પ્રતિમુઞ્ચતે ય એવં વેદ

તં સર્વાણિ ભૂતાનિ સો ઽર્યસ્ સો ઽર્ય ઇત્ય્ આયન્। તત્ સોર્યસ્ય સોર્યત્વમ્। સોર્યો હ વૈ નામૈષ। તં સૂર્ય ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। અર્યો નો ઽસિ ભર્તા નો ઽસીતિ હૈનં સ્વાશ્ ચારણાશ્ ચોપાસતે ય એવં વેદ। સ યત્ પ્રત્યઙ્ આદાય સ્વરયન્ વૈ(ત્) તત્ સોર્યસ્ય સોર્યત્વમ્। તદ્ વાવ સ્વરસ્ય સ્વરત્વં યત્ સ્વરયન્ વૈત્। તે દેવા અબ્રુવન્ ન હાર્ષીદ્ વા અયમ્ ઇતિ। તદ્ અહર્ અભવત્। રાતં વા અસ્મા અભૂદ્ ઇતિ સો એવ રાત્રિર્ અભવત્। એતદ્ ધ વા અહોરાત્રયોર્ જન્મ। સ ય એ(વ)મ્ એતદ્ અહોરાત્રયોર્ જન્મ વેદાપ્નોત્ય્ અહોરાત્રે, નૈનમ્ એતે અતીતઃ। સર્વં હ વા ઇદમ્ અન્યત્ પર્યન્તવત્। એતે હ વા અપર્યન્તે યદ્ અહોરાત્રે। યે તે વા ઇદં પરિવર્તમાને સર્વમ્ આપ્નુતઃ। તદ્ યથા રથોપસ્થે તિષ્ઠન્ પક્ષસિ પ્રત્યવેક્ષેતૈવમ્ એવૈતે ઽહોરાત્રે આદિત્યલોકે તિષ્ઠન્ પ્રત્યવેક્ષતે। સ પિતરં પ્રજાપતિમ્ અબ્રવીત્ - તત યત્ ત ઇદં તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં મહ્યમ્ ઇદં પ્રયચ્છેતિ। તથેતિ। તદ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્। તસ્માદ્ ઉત પિતા પુત્રાય જીવન્ન્ એવેશાં સંપ્રયચ્છતિ

સ વશમ્ એવ દિવ આદત્ત, ક્ષત્રં નક્ષત્રાણામ્, આત્માનમ્ અન્તરિક્ષસ્ય, રૂપં વાયોર્, આજ્ઞાં મનુષ્યાણાં, ચક્ષુઃ પશૂનામ્, ઊર્જમ્ અપાં, રસમ્ ઓષધીનાં, ચરથં વનસ્પતીનાં, શિશ્નં વયસામ્, અર્ચિમ્ અગ્નેર્, હૃદયં પૃથિવ્યૈ, ગન્ધં હિરણ્યસ્ય, સ્તનયિત્નું વાચસ્, સંગમં પિતૄણાં, ભાં ચન્દ્રમસઃ। તદ્ યદ્ એતેષાં ભૂતાનામ્ આદત્ત તદ્ આદિત્યસ્યાદિત્યત્વમ્। આદત્તે તેજો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય ય એવં વેદ। સા હૈષા દેવતા દીક્ષિતા કેશવાધિ કૃષ્ણાજિના। તસ્યૈ યે ઽર્વાઞ્ચો રશ્મયસ્ તાનિ શ્મશ્રૂણિ, ય ઊર્ધ્વાસ્ તે કેશાઃ। અહોરાત્રે એવ કૃષ્ણાજિને। તદ્ યદ્ દિવિક્ષયમ્ અકુરુત તસ્માદ્ દીક્ષિતા। દિવિ હ વા એષ ક્ષયં કુરુત યો યજતે। યાં દીક્ષયા જિતિં જયતિ યામ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નોતિ, જયતિ તાં જિતિમ્ ઋધ્નોતિ તામ્ ઋદ્ધિં ય એવં વેદ

તસ્યોષસ્યેવ પત્ની ચન્દ્રમાસ્ સોમપીથઃ। તસ્માત્ સપત્નીકો દીક્ષેત। સા હૈષા દેવતા દીક્ષમાણસ્ય તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશ આદત્તે। સ દીક્ષિષ્યમાણ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠેત - ત્વં દેવતા દીક્ષિતાસિ। સા દક્ષિમાણસ્ય તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશ આદત્સે। મા મે તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશ આદિથાઃ। તવ દીક્ષામ્ અનુ દક્ષિ ઇતિ। તસ્યૈષા દેવતા દીક્ષમાણસ્ય તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યં યશો નાદત્તે। તદ્ એતદ્ ઉક્થસ્યૈવ સ્તમ્ભઃ। તે યે ઽર્વાા઼ઞ્ચો રશ્મયસ્ તૈર્ અસ્યેમે લોકા સ્તબ્ધા ય એતસ્માદ્ અર્વાઞ્ચો, ઽથ યત્ કિં ચ પ્રાણભૃત્ સશરીરમ્। અથ ય ઊર્ધ્વાસ્ તૈર્ ઉ અસ્ય તે લોકા સ્તબ્ધા ય એતસ્માત્ પરાઞ્ચો, ઽથ યત્ કિં ચાભૃતમ્ અશરીરમ્। તદ્ યદ્ એષા દેવતોભયાન્ દેવાસુરાન્ અન્તરા સ્તબ્ધ્વા તિષ્ઠતિ તસ્માત્ એતત્ સ્તમ્ભઃ। સ હ વૈ સ્તબ્ધસ્ સસ્તભેત। અથો ય એનં સ્તભસ્યોપમીમાંસેત તં બ્રૂયાદ્ યા સ્તબ્ધા દેવતા તસ્યૈ ત્વા વૃશ્ચ્યામીમામ્ આર્તિં ન્યેષ્યસીતિ। તાં હૈવાર્તિં ન્યેતિ। તે યે ઽર્વાા઼ઞ્ચો રશ્મય એતે હાવશા મૃત્યોર્ અન્નવન્તઃ। અથ ય ઊર્ધ્વાસ્ ત ઉ હામૃતલોકાઃ। તે યે ઽર્વાઞ્ચો રશ્મય એતે હોરયો નામ યથા નળો વાસુશિર સ્યદ્વિ(સ્યાદ્વે?) અર્વા। અથ ય ઊર્ધ્વાસ્ ત ઉપરીયાંસો નામ। સ યથા હસ્તી હસ્તેનાદાય પૃષ્ઠ્યે ઽધ્યસ્યેતૈવમ્ એવૈષા દેવતૈતદ્ વિદ્વાંસમ્ ઉરુભી રશ્મિભિર્ આદાયાવરીયસ્વ્ અધ્યસ્યતે। તમસ્ય્ એષ લોકો ય એતસ્માત્ પરાચીનઃ

નાસદ્ આસીન્ નો સદ્ આસીત્ તદાનીં નાસીદ્ રજો નો વ્યોમા પરો યત્।
કિમ્ આવરીવઃ કુહ કસ્ય શર્મન્ન્ અમ્ભઃ કિમ્ આસીદ્ ગહનં ગભીરમ્॥
ઇતિ। તસ્મિન્ન્ અસતિ સતિ ન કસ્મિંશ્ ચન સત્ય્ ઋતં જ્યોતિષ્મદ્ ઉદપ્લવત, સત્યં જ્યોતિષ્મદ્ ઉદપ્લવત, તપો જ્યોતિષ્મદ્ ઉદપ્લવત। તદ્ યદ્ ઋતમ્ ઇતિ વાક્ સા, યત્ સત્યમ્ ઇતિ પ્રાણસ્ સો, યત્ તપ ઇતિ મનસ્ તત્। તેષામ્ અન્નમ્ એવ જ્યોતિર્ આસીત્। તાન્ય્ એકમ્ અભવન્। તદ્ એકં ભૂતેવૈતેનાન્નેન જ્યોતિષાપ્યાયત। તદ્ અભવદ્ યથા મધ્વષ્ઠી લાવાસ્વ્ આસિક્તા સ્યાદ્ ઋતિર્ વૈવમ્। તદ્ ઐક્ષત - હન્તાધસ્તાત્ પ્રાણં કરવા ઇતિ। તદ્ અધસ્તાત્ પ્રાણમ્ અકુરુત, યથૈષ સ્ત્રિયા અધસ્તાદ્ આકાશ એવમ્। તસ્માદ્ આપો ઽસૃજ્યન્ત બલબલબલિત્ય્ એતયા વાચા। તદ્ ઇદમ્ આપો મહત્ સલિલમ્ આસીત્। યદ્ ધ વા ઇદમ્ આહુર્ - આપો વા ઇદમ્ અગ્રે મહત્ સલિલમ્ આસીદ્ ઇત્ય્ એતાસ્ તા આપઃ ત ઊર્મયસ્ સમાસ્યન્ત ફા3લ્ફા3લિતિ। તદ્ ધિરણ્મયમ્ આણ્ડં સમૈષત્

તસ્ય હરિતમ્ અધરં કપાલમ્ આસીદ્ રજતમ્ ઉત્તરમ્। તચ્ છતં દેવસંવત્સરાઞ્ છયિત્વા નિર્ભિદ્યમ્ અભવત્ સહસ્રં વા દ્યુમ્નાન્। દ્યુમ્ના હ નામ તર્હ્ય્ અપ્ય્ આસુઃ। યાવાન્ એષ સંવત્સરસ્ તાવન્તસ્ સંવત્સરસ્ય પ્રતિમાઃ। દ્યુમ્નૈર્ હ સ્મ સંવત્સરં વિજાનન્તિ। અથ હ તતઃ પુરાહોરાત્રે સંશ્લિષ્ટે એવાસતુર્ અવ્યાકૃતે। તે ઉ અગ્નિહોત્રેણૈવ વ્યાકૃતે। તદ્ એતયા વાચા નિરભિદ્યત સ્રુવસ્થે સરણે સન્યૌ કપાલે વિજિહાથામ્। કં લોકમ્ અભિ જાયા ઇતિ। ફળ્ ઇત્ય્ એવેદમ્ આણ્ડં નિરભિદ્યત। તસ્ય યદ્ અધરં કપાલમ્ આસીત્, સેયં પૃથિવ્ય્ અભવત્। અથ યદ્ ઉત્તરમ્ આસીત્, સાસૌ દ્યૌર્ અભવત્। અથ યદ્ અન્તર્ આસીત્, તદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્ અભવત્। સ યાં જાયમાનો વાચમ્ અવદત્, સ એવ ત્રયો વેદો ઽભવત્। યદ્ ધૈવૈષાગ્રે કિં ચ દેવતા જાયમાનોવાદ તદ્ ઉ હ બ્રહ્મૈવ બભૂવ। સ ઐક્ષત - મહતીં વા ઇમાં પ્રતિષ્ઠામ્ અસૃક્ષીમાન્ લોકાન્। યદ્ વા અતસ્ સ્રક્ષ્યે વેત્સ્યતે વૈ તત્ પ્રતિષ્ઠામ્। હન્ત સૃજા ઇતિ। સ મનસાત્માનમ્ અધ્યૈત્। તસ્મિન્ દ્વૌ દ્રપ્સૌ સમભવતાં વાસન્તિકૌ માસૌ

તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। કાં દિશં તતેતિ। ઇમામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયા વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રત્યતિષ્ઠતામ્। તૌ રથન્તરં ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્, તજ્ જ્યોતિસ, તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્। રાષ્ટ્રં હ વૈ ભવતિ ય એવં વેદ। સ મનસૈવ પુનર્ આત્માનમ્ અધ્યૈત્। તસ્મિન્ દ્વૌ દ્રપ્સૌ સમભવતાં ગ્રૈષ્મૌ માસૌ। તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। કાં દિશં તતેતિ। ઇમામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયૈવ વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રત્યતિષ્ઠતામ્। તૌ બૃહદ્ ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્ તજ્ જ્યોતિસ્, તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્। રાષ્ટ્રં હ વૈ ભવતિ ય એવં વેદ। સ મનસૈવ પુનર્ આત્માનમ્ અધ્યૈત્। તસ્મિન્ દ્વૌ દ્રપ્સૌ સમભવતાં વાર્ષિકૌ માસૌ। તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। કાં દિશં તતેતિ। ઇમામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયૈવ વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રતિતિષ્ઠતામ્। તૌ વૈરૂપં ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્, તજ્ જ્યોતિસ્, તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્। રાષ્ટ્રં હ વૈ (?)તિ ય એવં વેદ। સ મનસૈવ પુનર્ આત્માનમ્ અધ્યૈત્। તસ્મિન્ દ્વૌ દ્રપ્સૌ સમભવતાં શારદૌ માસૌ। તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। કાં દિશં તતેતિ। ઇમામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયૈવ વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રત્યતિષ્ઠતામ્। તૌ વૈરાજં ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્, તજ્ જ્યોતિસ્ તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્ । રાષ્ટ્ર હ વૈ ભવતિ ય એવં વેદ। સ મનસૈવ પુનર્ આત્માનમ્ અધ્યૈત્। તસ્મિન્ દ્વૌ દ્રપ્સૌ સમભવતાં હૈમન્તિકૌ માસૌ। તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયૈવ વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રત્યતિષ્ઠતામ્। તૌ શાક્વરં ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્, તજ્ જ્યોતિસ્, તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્। રાષ્ટ્રં હ વૈ ભવતિ ય એવં વેદ। તાવ્ અબ્રવીત્ સૃજ્યેથામ્ ઇતિ। કાં દિશં તતેતિ। ઇમામ્ ઇતિ। તાવ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતયૈવ વાચાસૃજ્યત। તાવ્ એતસ્યાં દિશિ પતિત્વા પ્રત્યતિષ્ઠતામ્। તૌ રૈવતં ભા અન્વસૃજ્યત। તયોસ્ તદ્ એવાન્નમ્ આસીત્, તજ્ જ્યોતિસ્, તદ્ આભ્યામ્ આતપત્। તતસ્ તૌ રાષ્ટ્રમ્ અભવતામ્। રાષ્ટ્રં હ વૈ ભવતિ ય એવં વેદ

અથ જ્યૃગ્ભ્યામ્ આર્ચ્છત્। તસ્માત્ પશવઃ શૈશિર ઋતૌ જ્યૃગ્ભ્યામ્ ઋચ્છન્તિ। સ ઐક્ષત યમ્ ઇમં ત્રયં વેદમ્ અસૃક્ષિ હન્તાસ્માત્ સૃજા ઇતિ। સ ત્રિવૃતા સ્તોમેન ગાયત્રીમ્ અધ્યૈત્। તતો વસૂન્ અસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્। પઞ્ચદશેન સ્તોમેન ત્રિષ્ટુભમ્ અધ્યૈત્। તતો રુદ્રાન્ અસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્। સ સપ્તદશેન સ્તોમેન જગતીમ્ અધ્યૈત્। તત આદિત્યાન્ અસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્। એકવિંશેન સ્તોમેનાનુષ્ટુભમ્ અધ્યૈત્। તતો વિશ્વાન્ દેવાન્ અસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્। ત્રિણવેન સ્તોમેન પંક્તિમ્ અધ્યૈત્। તતો મરુતો ઽસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્। ત્રયસ્ત્રિંશેન સ્તોમેનાતિચ્છન્દસમ્ અધ્યૈત્। તતસ્ સાધ્યાંશ્ ચાપ્ત્યાંશ્ ચાસૃજત। ત ઇમાં દિશમ્ અન્વાયન્

તા એતા દેવતા સૃષ્ટા સ્તોમા છન્દાંસ્ય્ ઋતવો ગ્રહાઃ। પૃથગ્ એવૈષામ્ ઇમા શ્રિયો દીપ્યમાના અતિષ્ઠન્, નાન્યોન્યસ્ય શ્રેષ્ઠતાયા અતિષ્ઠન્ત। તે ઽબ્રુવન્ ન વા અન્યો ઽન્યસ્ય શ્રેષ્ઠતાયૈ તિષ્ઠામહૈ। એત તમ્ ઇચ્છામહૈ યો ન ઈશાતા ઇતિ। તે પ્રજાપતિમ્ એવ જનયિતારમ્ એત્યાબ્રુવન્ ન વા અન્યો ઽન્યસ્ય શ્રેષ્ઠતાયૈ તિષ્ઠામહૈ। તન્ નસ્ સૃજસ્વ યો ન ઈશાતા ઇતિ। સ પ્રજાપતિર્ અબ્રવીદ્ એતાવદ્ વાવ ત્યસ્મિંસ્ તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અભૂદ્ યદ્ યુષ્માન્ અસૃક્ષિ। તે વૈ સંવત્સર તપ્યધ્વમ્। તે મા સંવત્સરં તપ્ત્વોપસમેત યદ્ એકો ઽધિગચ્છતિ યદ્ એકો યદ્ એક ઇતિ। તે સંવત્સરમ્ અતપ્યન્ત। તં સંવત્સરં તપ્ત્વોપસમાયન્। યદ્ એકો ઽધ્યગચ્છદ્ યદ્ એકો યદ્ એકસ્ તદ્ અસ્ય મન્યૌ યોનાવ્ અસિઞ્ચન્। તત ઇન્દ્રસ્ સંભવત્। તદ્ એષાભ્યનૂચ્યતે -
અશ્વાદ્ ઇયાયેતિ યદ્ વદન્ત્ય્ ઓજસો જાતમ્ ઉત મન્ય એનમ્।
મન્યોર્ ઇયાય હર્મ્યેષુ તસ્થૌ યઃ પ્રજજ્ઞ ઇન્દ્રો અસ્ય વેદ॥
ઇતિ। મન્યોર્ ઇયાયેતિ યદ્ અસ્ય મન્યૌ યોનાવ્ અસિઞ્ચન્। હર્મ્યેષુ તસ્થાવ્ ઇતિ હૃદયાન્ય્ ઉ વૈ હર્મ્યાણિ। હૃદયો હ વૈ ક્રુધ્યતિ। ઓજસો જાતમ્ ઉત મન્ય એનમ્ ઇતિ

ગૌર્વીતં હ પપ્રચ્છુસ્ - ત્વં હ વૈ દદર્શિથેન્દ્રં જાયમાનમ્ ઇતિ। સ હૈતદ્ ઉવાચ -
અશ્વાદ્ ઇયાયેતિ યદ્ વદન્ત્ય્ ઓજસો જાતમ્ ઉત મન્ય એનમ્। (ઋ. ૧૦.૭૩.૧૦)
મન્યોર્ ઇયાય હર્મ્યેષુ તસ્થૌ યતઃ પ્રજજ્ઞ ઇન્દ્રો અસ્ય વેદ॥
ઇત્ય્ ઓજસો ઽન્વાહં જાતં મન્ય ઇતિ હોવાચ। ઇન્દ્રસ્ ત્વેવ તદ્ વેદ યતસ્ સ જાત ઇતિ। સ શિરો નિર્હૃત્ય વ્યૈક્ષત। સ ઇદમ્ એષાં સર્વં સ્પૃતમ્ અપશ્યત્। સો ઽબ્રવીદ્ યદ્ ઇદમ્ એષાં સર્વં સ્પૃતં, કં લોકમ્ અભિ જાયૈ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છ। ઇમૌ નુ મે -

- વાસન્તિકૌ માસૌ પ્રયચ્છેતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય્ અન્નમ્ અન્નમ્ ઇતિ પતિત્વાસ્યૈ પ્રાચ્યૈ દિશૌ રથન્તરં ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। એકો દ્વયોર્ વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। તં પુનર્ એવ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીજ્ જાયસ્વૈવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમૌ નુ મે ગ્રૈષ્મૌ માસૌ પ્રયચ્છેતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય્ અન્નમ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ એવ પતિત્વાસ્યૈ દક્ષિણાયૈ દિશો બૃહદ્ ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ઐકશ્ ચતુર્ણાં વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। તં પુનર્ એવ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીજ્ જાયસ્વૈવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમૌ નુ મે વાર્ષિકૌ માસૌ પ્રયચ્છેતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય્ અન્નમ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ એવ પતિત્વાસ્યૈ પ્રતીચ્યૈ દિશો વૈરૂપં ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો અધત્ત। ઐકષ્ ષણ્ણાં વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। તં પુનર્ એવ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીજ્ જાયસ્વૈવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમૌ નુ મે શારદૌ માસૌ પ્રયચ્છતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય્ અન્નમ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ એવ પતિત્વાસ્યા ઉદીચ્યૈ દિશો વૈરાજં ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ઐકો ઽષ્ટાનાં વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। તમ્ પુનર્ એવ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીજ્ જાયસ્વૈવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમૌ નુ મે હૈમન્તિકૌ માસૌ પ્રયચ્છતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય અન્નમ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ એવ પતિત્વાસ્યા ઊર્ધ્વાયૈ દિશશ્ શાક્વરં ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ઐકો દશાનાં વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। તં પુનર્ એવ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીજ્ જાયસ્વૈવેતિ। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમૌ નુ મે શૈશિરૌ માસૌ પ્રયચ્છેતિ। એતૌ તે પ્રયચ્છાનીત્ય્ અન્નમ્ અન્નમ્ ઇત્ય્ એવ પતિત્વાસ્યૈ દિશો રૈવતં ભા આદત્ત। તદ્ ઇતો ઽધત્ત। ઐકો દ્વાદશાનાં વીર્યં દત્તે ય એવં વેદ। સ ઐક્ષત કથં ન્વ્ ઇમાન્ ઋતૂન્ ગૃહ્ણીયામ્ ઇતિ

તા ઉત્તાનશય્યામ્ અપશ્યત્। સ શીર્ષ્ણૈવમૌ પ્રાઞ્ચાવ્ અગૃહ્ણાદ્, બાહુભ્યા ઇમાન્ નાના, પદ્ભ્યાં પ્રત્યઞ્ચાવ્, ઉરસોર્ધ્વૌ, પ્રષ્ટિભિર્ અવાઞ્ચૌ। તાન્ એવં ગૃહીત્વાધસ્તાત્ પર્યૌહત। સ એષ ઋતુષુ ચ સંવત્સરે ચૈતસ્યા શ્રિયામ્ અધ્યૂઢસ્ તપતિ। તં પુનર્ અનેન સહ સર્વેણ પ્રાવિશત્। તમ્ અબ્રવીદ્ એકં વાવ ત્વાગ્રે નાશકમ્ ઉદ્યન્તુમ્। ન વૈ ત્વાનેન સહ સર્વેણ શક્ષ્યામ્ય્ ઉદ્યન્તું , જાયસ્વૈવેતિ। તસ્મિન્ન્ આપસ્ સિંસિમાયત્ પર્યપશ્યત્। સો ઽબ્રવીત્ સ વૈ નુ મે પ્રયચ્છેમા નુ મ અપઃ પ્રયચ્છાથ જનિષ્ય ઇતિ। તસ્મૈ ષટ્ સહસ્રાણ્ય્ અપાં પ્રાયચ્છત્। તસ્યૈષ શ્લોકો -
ન તા અન્યઃ પ્ર તરતિ નૈનાવ્ ઇષ્ણાતુમ્ અર્હતિ।
વહન્ત્ય્ અસ્મિન્ સર્વતો મધુ ક્ષીરં ઘૃતં દધિ ષટ્ સહસ્રાણ્ય્ અમ્બયાઃ॥
ઇતિ। ઇમા હ વૈ તા અમ્બયા નામૈતા એવ દિશઃ। એતા એવાસ્મૈ સહસ્રં સહસ્રં ક્ષરન્ત્ય્, એતા એવૈનં તર્પયન્તિ। સો ઽજાયત। તં જાતમ્ ઉપામદ્ત - તેજો ઽજનીન્દ્રિયમ્ અજનિ વીર્યમ્ અજનિ બ્રહ્માજનિ ક્ષત્રમ્ અજનિ સપ્તાનાં પશૂનાં યન્તાજનિ સપ્તાની દિશાં ધર્તાજનિ જાતો ઽજનિ જનિતાજનિ જાનિત્રિર્ અજનીતિ। અપિ હાત્માનમ્ અપામાદયજ્ જાનિત્રિર્ ઇત્ય્ ઉવાચ। ઉપમાદ્યો હ ભવતિ ય એવં વેદ। તસ્મૈ જાતાયૈતાં રાજાસન્દીં ન્યદધુઃ। તસ્યામ્ એનમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ત

વસવો રાજ્યાય રુદ્રા વૈરાજ્યાયાદિત્યા સ્વારાજ્યાય વિશ્વે દેવા સામ્રાજ્યાય મરુતસ્ સાર્વવશ્યાય સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચ પારમેષ્ઠ્યાય। તમ્ એવં સન્તં પિતા પ્રજાપતિર્ અભ્યેવાશયત્। સ વસૂન્ અબ્રવીદ્ ઇમં મે પ્રયચ્છતેતિ। તે ઽબ્રુવન્ ન શક્ષ્યામઃ પિતરં પ્રજાપતિં હિંસિતુમ્ ઇતિ। રુદ્રાન્ અબ્રવીન્ , નાકામયન્ત। આદિત્યાન્ અબ્રવીન્, નાકામયન્ત। વિશ્વાન્ દેવાન્ અબ્રવીન્, નાકામયન્ત। સાધ્યાંશ્ ચાપ્ત્યાંશ્ ચાબ્રવીન્, નાવૈકામયન્ત। અથ મરુતો ઽબ્રવીત્ કિમ્ અસ્માકમ્ તત સ્યાદ્ ઇતિ। યન્ મ ઇદં નિષ્કેવલ્યં માધ્યન્દિનં સવનં તન્ મે યુષ્માભિસ્ સાધારણં ભવિષ્યતીતિ। તથેતિ। તમ્ અસ્મા અભિપ્રદ્ય પ્રાયચ્છન્। તસ્યૈતચ્ ચન્દ્રં મે ચન્દ્રં મ ઇત્ય્ એવ વદત એતત્ તેજ આદત્ત યેનૈષ એતત્ તપતિ। સ યચ્ ચન્દ્રં મ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તસ્માચ્ ચન્દ્રમાઃ। તસ્ય હ સ્મ યત્ સ પુનઃ પુનર્ આદત્તે સ હ સ્મ તાદૃશ એવ પરિશિષ્યતે। તસ્માદ્ એતસ્યાપ્ય્ અદ્યાસ્ત્ય્ એવાભા। યથૈષ એતદ્ દિવા તપત્ય્ એવમ્ એષ રાત્રિં ભાતિ। તમ્ અવૈદ્ અક્ષય્યો વા અયમ્ ઇતિ। તમ્ ઉદાર્જત। તમ્ અબ્રવીન્ - મા મા ત્વં તતઃ પ્રત્યાતપ્સીર્ ઇતિ। નેત્ય્ અબ્રવીત્ પ્રત્ય્ એવ ત્વાતપ્સ્યાનીતિ। તસ્માદ્ એતમ્ ઉભયોર્ અહોરાત્રયોઃ પશ્યન્તિ। પ્રતિ હૈનં તદ્ આતપન્તિ। તૌ હૈતૌ પિતાપુત્રાવ્ એવ યચ્ ચન્દ્રમાશ્ ચાદિત્યશ્ ચ। પિતા ચન્દ્રમા, આદિત્યઃ પુત્રઃ। પરશ્ ચન્દ્રમા, અપર આદિત્યઃ। તૌ હૈતૌ સર્વાસાં દેવતાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગતૌ। તદ્ યથૈતૌ સર્વાસાં દેવતાનાં શ્રેષ્ઠતાં ગતાવ્ એવમ્ એવ સ્વાનાં શ્રેષ્ટતાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। ઇત્ય્ અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ ચન્દ્રમા, અયમ્ આદિત્યઃ। તદ્ વ્ એવમ્ અધ્યાત્મમ્ ઉપાસિતવ્યમ્। તદ્ વ્ એવ ભૃગુચક્ષુષમ્। સ યં દ્વિષ્યાત્ તં બ્રૂયાદ્ ભૃગુચક્ષુષેણ ત્વેક્ષ ઇતિ। ન હૈવ ભોગ્ય ઇવ ભવતિ

છન્દાંસિ યદ્ અયજન્ત તેષાં બૃહત્ય્ એવોદગાયત્। અથ યાવ્ એતા ઉત્તરૌ પ્રગાથૌ તૌ પ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્તારાવ્ આસ્તામ્ । અમિતચ્છન્દો ગૃહપતિર્, વિરાડ્ બ્રહ્મ, ગાયત્રી મૈત્રાવરુણા, જગતી હોતા, પંક્તિર્ અધ્વર્યુઃ। તસ્ય યત્ પઞ્ચમં પદં સ પ્રતિપ્રસ્થાતા ત્રિષ્ટુબ્ બ્રાહ્મણાચ્છંસ્ય્, ઉષ્ણિક્કકુભૌ છન્દસી નેષ્ટાપોતારાવ્, અનુષ્ટુબ્ અચ્છાવાકો, દ્વિપદોન્નેતા, અક્ષરપંક્તિર્ ગ્રાવસ્તુદ્, એકપદા સુબ્રહ્મણ્યો, ઽતિચ્છન્દા આગ્નીધ્રઃ। ગાયત્રેયસ્ સ એષ સર્વછન્દા યજ્ઞો યદ્ દ્વાદશાહઃ। એતૈર્ હ સર્વૈશ્ છન્દોભિર્ દ્વાદશાહસ્ તાયતે। એતાન્ય્ એવ સર્વાણિ છન્દાંસિ દ્વાદશાહે ક્રિયન્તે। તસ્માદ્ યદ્ એતેષુ છન્દસ્સૂપહવમ્ ઇચ્છેત, અથર્ત્વિક્ષૂપહવમ્ ઇચ્છેત। યદો યજત એતાન્ય્ એવ છન્દાંસિ ભૂતો યજતે। યદો યાજયત્ય્ એતાન્ય્ એવ છન્દાંસિ ભૂતો યાજયતિ। તસ્ય હૈતસ્ય નૈવ કા ચનાર્તિર્ અસ્તિ ય એવં વેદ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ

તદ્ આહુઃ કસ્મિન્ સ્તોમે કસ્મિંશ્ છન્દસિ કસ્યાં દેવતાયાં દ્વાદશાહો ઽન્તતઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ ત્રિવૃતિ સ્તોમે, ગાયત્ર્યાં છન્દસ્ય્, અગ્નૌ દેવતાયાં, દ્વાદશાહો ઽન્તતઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ। ત્રિવૃતા હ્ય્ એવ સ્તોમેન પ્રયન્તિ ગાયત્ર્યા છન્દસાગ્નિના દેવતયા। તૈર્ ઉ એવોદ્યન્તિ। તદ્ આહુઃ ક સ્તોમ એકઃ, કિં છન્દ એકં કા દેવતૈકા દ્વાદશાહં વહતીતિ। સ બ્રૂયાત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમ એકો, ગાયત્રી છન્દ એકં, વાગ્ દેવતૈકા દ્વાદશાહં વહતીતિ। ત્રિવૃતો હ્ય્ એવ સર્વે સ્તોમાઃ પ્રજાતા, ગાયત્ર્યાસ્ સર્વાણિ છન્દાંસિ। વાગ્ દેવતૈકા દ્વાદશાહં વહતિ। તદ્ આહુઃ ક સ્તોમઃ કિં છન્દઃ, કા દેવતા દ્વાદશાહ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ એકવિંશ સ્તોમો વિરાટ્ છન્દ આદિત્યો દેવતા દ્વાદશાહ ઇતિ। આદિત્યો હ્ય એવૈકવિંશ, આદિત્યો વિરાડ્, આદિત્યો દેવતા દ્વાદશાહઃ। તદ્ આહુર્ યત્સામ દ્વાદશાહસ્ સ સામ ઇદં સર્વમ્। કસ્ સામ્ન સ્તોભઃ કિં પદં કિમ્ અક્ષરમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ આદિત્ય એવ સામ્ન સ્તોભો, ઽન્તરિક્ષં પદં, વાગ્ અક્ષરમ્ ઇતિ। તદ્ આહુઃ ક સ્તોભસ્ય સ્તોભઃ, કિં પદસ્ય પદં, કિમ્ અક્ષરસ્યાક્ષરમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાચ્ ચક્ષુર્ એવ સ્તોભસ્ય સ્તોભો, મન એવ પદસ્ય પદં, પ્રાણ એવાક્ષરસ્યાક્ષરમ્ ઇતિ

તદ્ આહુઃ કથં સ્તોમા એક સ્તોમો ભવતિ, કથં છન્દાંસ્ય્ એકશ્ છન્દો ભવતિ, કથમ્ અહાન્ય્ એકમ્ અહર્ ભવતિ, કથં રૂપાણ્ય્ એકં રૂપં ભવતિ, કથં પૃષ્ઠાન્ય્ એકં પૃષ્ઠં ભવતિ, કથં દેવતા એકા દેવતા ભવતિ, કથમ્ ઋચ એકર્ગ્ ભવતિ, કથં યજૂંષ્ય્ એકં યજુર્ ભવતિ, કથં સામાન્ય્ એકં સામ ભવતિ, કથં વેદા એકો વેદો ભવતિ, કથમ્ ઇદં સર્વમ્ એકં ભૂત્વા કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ સ્તોમ ઇતિ સ્તોમા એકં ભવન્તિ, છન્દ ઇતિ છન્દાંસ્ય્ એકં ભવન્ત્ય્, અહર્ ઇત્ય્ અહાન્ય્ એકં ભવન્તિ, રૂપમ્ ઇતિ રૂપાણ્ય્ એકં ભવન્તિ, પૃષ્ઠમ્ ઇતિ પૃષ્ઠાન્ય્ એકં ભવન્તિ, દેવતેતિ દેવતા એકં ભવન્ત્ય્, ઋગ્ ઇત્ય ઋચ એકં ભવન્તિ, યજુર્ ઇતિ યજૂંષ્ય્ એકં ભવન્તિ, સામેતિ સામાન્ય્ એકં ભવન્તિ, વેદ ઇતિ વેદા એકં ભવન્તિ, મન ઇદં સર્વમ્ એકં ભૂત્વા પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ। તદ્ આહુર્ યન્ મન ઇદં સર્વમ્ એકં ભૂત્વા પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતં કસ્મિન્ ઉ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ

પુરુષ ઇતિ બ્રૂયાત્। પુરુષે હ વૈ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ યો હ સ પુરુષે ય એવં વેદૈવંવિદિ હ વૈ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। તસ્માદ્ ઉ હૈવ વિદ્વાન્ ગુરુ સ્યાન્ ન હીદં સર્વં લઘયેદ્। અથો હ વિદ્યાદ્ અહમ્ એવેદં સર્વમ્ અસ્મિ મયીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ઇતિ। તસ્ય હ ન લોકો વ્યૃધ્યતે। તદ્ આહુસ્ સ વાદ્ય દ્વાદશાહં વિદ્યાત્ સ વા વેદેતિ મન્યેત, ય એનં સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ ઇતિ। દશ વૈ દિશઃ। દશો દ્વાદશાહસ્યાહાનિ। તસ્યેમાવ્ એવ લોકૌ પ્રાયણીયોદયનીયાવ્ - અયમ્ એવ લોકઃ પ્રાયણીયો, ઽસાવ્ ઉદયનીયઃ। તસ્યેયમ્ એવ પ્રાચી દિક્ પ્રથમમ્ અહર્, ઇયં દ્વિતીયમ્, ઇયં તૃતીયમ્, ઇયં ચતુર્થમ્, ઇયં પઞ્ચમમ્, ઇયં ષષ્ઠમ્, ઇયમ્ એવાન્તરદિક્ સપ્તમમ્ અહર્, ઇયમ્ અષ્ટમમ્, ઇયં નવમમ્ ઇયં દશમમ્। સ એષ દ્વાદશાહસ્ સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ ય એવમ્ એતં દ્વાદશાહં સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠિતં વેદ, સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ, સર્વેષાં દેવાનાં સલોકો ભવતિ। નાસ્ય તસ્ય દેવાશ્ ચ નેશતે યદ્ એનાન્ નાન્વાગચ્છેત્। દેવાનાં હ વૈ સ એકો ય એવંવિદ્। પ્રજાપતિર્ વૈ દ્વાદશાહઃ। તસ્ય દિશ એવ લોકાઃ। સ એષ દ્વાદશાહસ્ સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ ય એવમ્ એતં દ્વાદશાહં સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતં વેદ, સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સ એષ વાવ દ્વાદશાહો ય એષ તપત્ય્, એષ ઇન્દ્ર, એષ પ્રજાપતિર્, એષ એવેદં સર્વમ્। તદ્ એતત્કૃતે બ્રહ્માધ્યાહિતં તપતિ

ક્ષત્રં ચ રાષ્ટ્રં ચર્તં ચ સત્યં ચ તાન્ય્ અવસ્તાત્ તપશ્ ચ તેજશ્ ચ સ્વધા ચામૃતં ચ તાન્ય્ ઉ પરસ્તાત્। તદ્ યદ્ અત્ર ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો વા વરુણો વા સોમો વા રાજા તત્ તત્। અથ યદ્ રાષ્ટ્રં યદ્ દેવવિશો મરુતસ્ તત્ તત્। ઋતં રાત્રિઃ। સત્યં તદ્ અહઃ। તપો વિદ્યુત્। તેજો યો વિદ્યુતો ઽશનિઃ પતતિ તત્ તત્। સ્વધા વૃષ્ટિઃ। અન્નં તદ્ અમૃતમ્। તસ્યૈષ શ્લોકઃ -
ક્ષત્રં રાષ્ટ્રમ્ ઋતં સત્યં બ્રહ્મણો નિહિતાવરાઃ।
તપસ્ તેજ સ્વધામૃતં ત ઊર્ધ્વાસ આસતે, મધ્યે બ્રહ્મ વિરાજતિ॥
ઇતિ। એતદ્ ઉ હૈતન્ મધ્યે બ્રહ્મ વિરાજતિ। ય ઉ એવંવિદસ્ ત ઊર્ધ્વાસ આસતે। સ યથા ક્ષત્રિયઃ પ્રતિનિહિત સ્યાદ્ એવમ્ એવૈતદ્ બ્રહ્મ પ્રતિનિહિતમ્ અનત્યયનાય

દેવા યદ્ અયજન્ત તેષાં બૃહસ્પતિર્ એવોદ્ગાયત્। ગૌશ્ ચાયાસ્યશ્ ચ પ્રસ્તોતૃપ્રતિહર્તારાવ્ આસ્તામ। પ્રજાપતિર્ એવ ગૃહપતિર્ આસીત્। ઇન્દ્ર એવ બ્રહ્માસીત્। સ બ્રાહ્મણાદ્ અશંસત્। મિત્રાવરુણાવ્ એવ મૈત્રાવરુણાવ્ આસ્તામ્। અગ્નિર્ એવ હોતાસીત્। સ આગ્નીધ્રમ્ અકરોદ્, અશ્વિનાવ્ અધ્વર્યૂ, મરુતો નેષ્ટાપોતારૌ વિશ્વે દેવા અચ્છાવાકો, ઽર્બુદો ગ્રાવસ્તુત્। વિષ્ણુર્ વા યજ્ઞમ્ અભ્યષ્ટૌત્। સોમ ઉન્નેતા, બ્રહ્મૈવ સુબ્રહ્મણ્યામ્ આહ્વયદ્ વા ગાયત્રેયઃ। સ એષ સર્વદેવતાયજ્ઞો યદ્ દ્વાદશાહઃ। એતાભિર્ હ સર્વાભિર્ દેવતાભિર્ દ્વાદશાહસ્ તાયતે। એતા હિ સર્વા દેવતા દ્વાદશાહે ક્રિયન્તે। તસ્માદ્ યદ્ એતાસુ દેવતાસૂપહવમ્ ઇચ્છેતાથર્ત્વિક્ષૂપહવમ્ ઇચ્છેત। યદો યજત એતા એવ દેવતા ભૂતો યજતે, યદો યાજયત્ય્ એતા એવ દેવતા ભૂતો યાજયતિ। તસ્ય હૈતસ્ય નૈવ કા ચનાર્તિર્ અસ્તિ ય એવં વેદ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્ચ્છતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ અન્યાનિ સત્રાણિ રાત્રિભિર્ આખ્યાયતે ઽથ કસ્માદ્ દ્વાદશાહો ઽહોભિર્ આખ્યાયત ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ - વિશ્વે વૈ દેવાઃ પિતરં પ્રજાપતિમ્ ઉપેત્યાબ્રુવન્ કિયાન્ સ્વિદ્ ભવાન્ ઇતિ। સો ઽબ્રવીદ્ દ્વાદશાહમ્ અસ્મીતિ। યદ્ અબ્રવીદ્ દ્વાદશાહમ્ અસ્મીતિ તદ્ દ્વાદશાહસ્ય દ્વાદશાહત્વમ્। એષ હ વાવ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિર્ આસ। એતાન્ એવ તદ્ દ્વાદશ માસ ઉવાચ દ્વાદશાહમ્ અસ્મીતિ। તદ્ આહુઃ કિં દ્વાઃ કિં દશ કિમ્ અહર્ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ આદિત્ય એવ દ્વાર્ આદિત્યો દશાદિત્યો ઽહર્ ઇતિ। સ યદ્ આદિત્ય એવ દ્વાર્ ઇત્ય્ એષ હ્ય્ એવ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારમ્। અથ યદ્ આદિત્યો દશેત્ય્ એષ હ્ય્ એવાસુ દશસુ દિક્ષુ તપતિ। અથ યદ્ આદિત્યો ઽહર્ ઇત્ય્ એષ હ્ય્ એવાહઃ। તદ્ આહુર્ યાજયિતવ્યં દ્વાદશાહેના3 ના3 ઇતિ। નેતિ બ્રૂયાત્

આપ્નોતિ વા એષ સ્તોમાન્, આપ્નોતિ છન્દાંસ્ય્, આપ્નોતિ દેવાન્, આપ્નોતિ લોકાન્, આપ્નોતિ કામાન્ યો દ્વાદશાહેન યાજયતિ। સ ઉ દુગ્ધ આભિર્ અલોકો ભવતિ। અથો યે ચ વિજાનન્તિ યે ચ ન ત એનં મન્યન્તે કૃતં કરોતીતિ। તસ્માદ્ દ્વાદશાહેન નૈવ યાજયેત્। તદ્ ઉ વા આહુર્ યાજયિતવ્યમ્ એવ। પ્રજાપતિર્ વૈ દ્વાદશાહઃ, પ્રજાપતિર્ ઉદ્ગાતા, પ્રજાપતિર્ યજમાનઃ। સમાની વૈ દેવતોદ્ગાતા ચ યજમાનશ્ ચ। સમાનીમ્ વા એતાવ્ ઋદ્ધિમ્ ઋધ્નુતસ્, સમાનં લોકં જયત, સમાન્યાં દેવતાયાં પ્રતિતિષ્ઠતઃ। અથો યજ્ઞો વૈ યજમાનો, બ્રહ્મોદ્ગાતા। યજ્ઞ એવ તત્ પ્રતિષ્ઠાય બ્રહ્મણસ્ સલોકતાં જયતિ। સલોકિતરો યજમાનાદ્ ભવતિ। તદ્ આહુર્ - યદ્ એકૈવેદં દેવતા સર્વમ્ અભવદ્ દ્વાદશાહ એવ, કતમા સા દેવતેતિ

પ્રાણ ઇતિ બ્રૂયાત્। પ્રાણો વા ઇદં સર્વમ્ અભવત્। સ યદ્ દ્વાર્ ઇત્ય્ એતદ્ ધ્ય્ એવેદં સર્વં દ્વારમ્ ઉપજીવતિ। અથ યદ્ દા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં દદાતિ। અથ યચ્છા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં શં સ્પૃશતિ। અથ યદ્ ધા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં હરતિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ યદિ ચ હ સાધુ કરોતિ યદિ ચ ન, અથ હાસ્ય્ સાધ્વ્ એવ કૃતં ભવતિ। અથો હ વિદ્યાત્ - સાધ્વ્ એવાહં કરોમિ, નાસાધુ। યસ્ સાધુકૃતો લોકસ્ સ મે લોક ઇતિ। તસ્ય હ સ એવ લોકો ભવતિ। સર્વસ્ય હ વા અન્યસ્ય લોકો જીર્યતિ। એવંવિદો હૈવ લોકો ન જીર્યતિ। સૈષા પ્રણેતા દેવતા। એષા હીદં દેવતા સર્વં પ્રાણયત। તદ્ યત્ પ્રાણયત તસ્માત્ પ્રાણઃ। સ યદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ એવંવિત્ પ્રૈત્ય્ એષા હૈવૈનં દેવતાદાયોત્પતતિ। સૈનં તં લોકં ગમયતિ, ય એતસ્યૈ , યતઃ પરં નાસ્તિ। તદ્ આહુઃ સ વાદ્ય દ્વાદશાહેન યજેત સ વા દ્વાદશાહેન યાજયેદ્, ય એતમ્ આદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ ઇત્ય્ - આદિત્યો વૈ દ્વાદશાહસ્ - તસ્યાહોરાત્રાવ્ એવ પ્રાયણીયોદયનીયૌ। અહર્ એવ પ્રાયણીયો, રાત્રિર્ ઉદયનીયઃ। તસ્ય યે પ્રાઞ્ચો રશ્મયસ્ તત્ પ્રથમમ્ અહઃ

યે દક્ષિણાસ્ તદ્ દ્વિતીયં, યે પ્રત્યઞ્ચસ્ તત્ તૃતીયં, ય ઉદઞ્ચસ્ તચ્ ચતુર્થં, ય ઊર્ધ્વાસ્ તત્ પઞ્ચમં, ય અર્વાઞ્ચસ્ તત્ ષષ્ઠં, યદ્ એવ ભાતિ તત્ સપ્તમં, યત્ તપતિ તદ્ અષ્ટમં, યદ્ એવ તામ્રમ્ ઇવ તન્ નવમં, મણ્ડલમ્ એવ દશમમ્ અહઃ। સ એષ દ્વાદશાહ આદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ ય એવમ્ એતં દ્વાદશાહમ્ આદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતં વેદ પ્રત્ય્ આદિત્યે તિષ્ઠતિ, સર્વમ્ આયુર્ એત્ય્, અપ પાપ્માનં હતે, ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। ઇત્ય્ અધિદેવતમ્। અથાધ્યાત્મમ્। અયમ્ એવ દ્વાદશાહો યો ઽયં ચક્ષુષિ પુરુષઃ। તસ્ય પક્ષ્માણ્ય્ એવ પ્રાયણીયોદયનીયૌ - યાન્ય્ અર્વાઞ્ચિ પક્ષ્માણિ સ પ્રાયણીયો, યાન્ય્ ઊર્ધ્વાનિ સ ઉદયનીયઃ। તસ્યાધરૈવ વર્તની પ્રથમમ્ અહઃ -

- ઉત્તરા દ્વિતીયં, સમમેષસ્ તૃતીયં, શુક્લં ચતુર્થં, કૃષ્ણં પઞ્ચમં, કનીનિકા ષષ્ઠમ્। ય એવૈષ પુરુષસ્ તસ્ય યે પ્રાણાસ્ તાન્ય્ ઉત્તરાણ્ય્ અહાનિ। પ્રાણ એવ સપ્તમમ્ અહશ્, ચક્ષુર્ અષ્ટમં, શ્રોત્રં નવમં, વાગ્ એવ દશમમ્ અહઃ। સ યદ્ દ્વાવ્ ઇતિ દ્વાવ્ એવ હેમૌ પુરુષૌ દૃશ્યેતે। અથ યદ્ દા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં દત્તે। અથ યચ્ છા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં શં સ્પૃશતિ। અથ યદ્ ધા ઇત્ય્ એષ હીદં સર્વં હરતિ। સ એષ એવોક્થ્યમ્। એષ હીદં સર્વમ્ ઉત્થાપયતીવ્। તસ્માદ્ એષ એવોક્થમ્। સ એષ એવર્ક્। ઊર્ઘ વૈ નામૈષ। તમ્ ઋગ્ ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। તસ્માદ્ એષ એવર્ક્। સ એષ એવ યજુઃ। એષ હીદં સર્વં જરયતીવ। તસ્માદ્ એષ એવ યજુઃ। સ એષ એવ સામ। એતં હ તં હીદં સર્વં સમેતમ્। તસ્માદ્ એષ એવ સામ। સ એષ એવોદ્ગીથઃ। સ યદ્ ઉદ્ ઇત્ય્ એતેન હીદં સર્વમ્ ઉત્તબ્ધમ્। અથ યદ્ ગીત્ય્ એષ હીદં સર્વં ગિરતિ। અથ યત્ થ ઇત્ય્ અન્નમ્ એવાસ્યૈતત્। તસ્માદ્ એષ એવોદ્ગીથઃ। સ એષ એવ બ્રહ્મ। એષ હીદં સર્વં બિભર્તિ। તસ્માદ્ એષ એવ બ્રહ્મ। ભર્મ હ વૈ નામૈષઃ। તદ્ બ્રહ્મેતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે। બિભર્તિ હૈનમ્ એષા દેવતાસ્મિંશ્ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચ ય એવં વેદ। સ ય એવમ્ એતં દ્વાદશાહમ્ અધિદેવતમ્ અધિસૂર્યમ્ અધિપુરુષમ્ અધ્યાત્મન્ પ્રતિષ્ઠિતં વેદ પ્રત્ય્ આદિત્યે તિષ્ઠતિ, સર્વે હાસ્મૈ વેદાસ્ સર્વે દેવાસ્ સર્વે લોકાઃ કામાન્ દુહ્રે। અતીત્ય દેવાન્ બ્રહ્મણસ્ સલોકતાં જયતિ। સ એષ એવોક્થમ્ એષ ઋગ્ એષ યજુર્ એષ સામૈષ ઉદ્ગીથ એષ બ્રહ્મૈષ એવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ ઉપાસિતવ્યમ્

ઇદમ્ એવેદમ્ અગ્રે ઽન્તરિક્ષમ્ આસીત્। તદ્ વ્ એવાપ્ય્ એતર્હિ। તદ્ એતદ્ વિતાનં યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ વ્યાપ્તમ્। તસ્માદ્ દ્વિ નામ। તદ્ અકામયત સ્યાં પ્રજાયેય ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। તત્ તપો ઽતપ્યત। તત્ તપ્યમાનમ્ અદ્યોતત। વીવ વા ઇદમ્ અદ્યુતદ્ ઇતિ। સૈષા વિદ્યુદ્ અભવત્। એષો ઽર્ચિર્ એતજ્ જ્યોતિઃ। વિદ્યુદ્ ભૂત્વાતપ્યત। તત સ્તનયિત્નુર્ અજાયત। તસ્માદ્ યદા વિદ્યોતતે ઽથ સ્તનયતિ। સ્તનયિત્નુર્ ભૂત્વાતપ્યત। તતો વૃષ્ટિર્ અજાયત। તસ્માદ્ યદા સ્તનયત્ય્ અથ વર્ષતિ। તદ્ ઇદમ્ આપો મહત્ સલિલમ્ આસીત્। યદ્ ધ વા ઇદમ્ આહુર્ આપો વા ઇદમ્ અગ્રે મહત્ સલિલમ્ આસીદ્ ઇત્ય્ એતાસ્ તા આપઃ। આપો ભૂત્વાતપ્યત। તતો ઽન્નમ્ અજાયત। અન્નં ભૂત્વાતપ્યત। તતો ઽન્નમયઃ પુરુષો ઽજાયત પ્રજાનાં જનયિતા। સ આસ્વ્ અપ્સ્વ્ અન્તર્ ભૂર્ ભુવ સ્વર્ ઇતિ વ્યાહરત્। ત એવેમે લોકા અભવન્। તદ્ દિશો ઽન્વસૃજ્યન્ત। સો ઽબ્રવીદ્ ઇમા વૈ મે સદ્ અભૂદ્ ઇતિ। ત એવ માસા અભવન્। ઋદ્ધિષિ વા ઇતિ તે ઽર્ધમાસાઃ। અહમ્ અરાત્સમ્ ઓષમ્ ઇતિ યદ્ અહમ્ ઇતિ તાન્ય્ અહાન્ય્ અભવન્। યદ્ અરાત્સમ્ ઇતિ તા રાત્રયો, યદ્ ઓષમ્ ઇતિ તા ઉષસઃ। સ યાં જાયમાનો વાચમ્ અવદત્ સ એવ ત્રયો વેદો ઽભવત્। યદ્ ધૈવૈષાગ્રે કિં ચ દેવતા જાયમાનોવાદ તદ્ ઉ હ બ્રહ્મૈવ બભૂવ । સ ઐક્ષત - યમ્ ઇમં ત્રયં વેદમ્ અસૃક્ષિ હન્તાસ્માત્ સૃજા ઇતિ

સ ત્રિવૃતા સ્તોમેન ગાયત્રીમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો વસૂન્ અસૃજતાગ્નિમુખાન્। પઞ્ચદશેન સ્તોમેન ત્રિષ્ટુભમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો રુદ્રાન્ અસૃજતેન્દ્રમુખાન્। સપ્તદશેન સ્તોમેન જગતીમ્ અભ્યક્રન્દત્। તત આદિત્યાન્ અસૃજત વરુણમુખાન્। એકવિંશેન સ્તોમેનાનુષ્ટુભમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો વિશ્વાન્ દેવાન્ અસૃજત વિષ્ણુમુખાન્। ત્રિણવેન સ્તોમેન પંક્તિમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો મરુતો ઽસૃજતેશાનમુખાન્। ત્રયસ્ત્રિંશેન સ્તોમેનાતિછન્દસમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતસ્ સાધ્યાંશ્ ચાપ્ત્યાંશ્ ચાસૃજત સવિતૃમુખાન્। પઞ્ચવિંશેન સ્તોમેન બૃહતીમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો ગન્ધર્વાન્ અસૃજત મિત્રમુખાન્। વિરાજમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો ઽપ્સરસો ઽસૃજત ત્વષ્ટૃમુખાઃ। કકુભમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતસ્ સર્પાન્ અસૃજતાઙ્ગિરસોમુખાન્। ઉષ્ણિહમ્ અભ્યક્રન્દત્ । તતો ઽઙ્ગિરસો ઽસૃજતાથર્વમુખાન્। અક્ષરપંક્તિમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો ઽસુરાન્ અસૃજતાસિતમુખાન્। વિષ્ટારપંક્તિમ્ અભ્યક્રન્દત્। તતઃ પિતૄન્ અસૃજત યમમુખાન્। દ્વિપદામ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો મનુષ્યાન્ અસૃજત મૃત્યુમુખાન્। એકપદામ્ અભ્યક્રન્દત્। તતો વયાંસ્ય્ અસૃજત મૃત્યુમુખાન્ય્ ઉ એવ। અમિતચ્છન્દો ઽભ્યક્રન્દત્। તતઃ પશૂન્ અસૃજત ધાતૃમુખાન્। સ ઇદં સર્વં સૃષ્ટ્વોર્ધ્વં ઉદક્રામત્। સો ઽગચ્છદ્ યત્રૈનમ્ એતદ્ ઉપરિ વેદયન્તે

તમ્ અસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશિ વસવો ઽન્વૈચ્છન્ન્ અગ્નિમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યદ્ અર્ચિષો રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસ્યાં દક્ષિણાયાં દિશિ રુદ્રા અન્વૈચ્છન્ન્ ઇન્દ્રમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યદ્ આદિત્યસ્ય રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસ્યાં પ્રતીચ્યાં દિશ્ય્ આદિત્યા અન્વૈચ્છન્ વરુણમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યચ્ ચન્દ્રમસો રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય તે ઉપાસતે। તમ્ અસ્યામ્ ઉદીચ્યાં દિશિ વિશ્વે દેવા અન્વૈચ્છન્ વિષ્ણુમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યદ્ વિદ્યુતો રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસ્યામ્ ઊર્ધ્વાયાં દિશિ મરુતો ઽન્વૈચ્છન્ન્ ઈશાનમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યત્ શ્વેતં રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ એતસ્મિન્ પરે લોકે સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચાન્વૈચ્છન્ સવિતૃમુખાઃ। તે ઽન્વિન્દન્ યત્ કૃષ્ણં રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસ્મિન્ન્ એવાન્તરદેશે ગન્ધર્વા અન્વૈચ્છન્ મિત્રમુખાઃ તે ઽન્વવિન્દન્ યત્ સુવર્ણસ્ય હિરણ્યસ્ય રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસ્મિન્ન્ એવાન્તરદેશે ઽપ્સરસો ઽન્વૈચ્છંસ્ ત્વષ્ટૃમુખાઃ। તા અન્વવિન્દન્ યદ્ રજતસ્ય હિરણ્યસ્ય રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય તા ઉપાસતે। તં સર્પા અન્વૈચ્છન્ન્ અઙ્ગિરોમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યન્ મધુનો રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અઙ્ગિરસો ઽન્વૈચ્છન્ન્ અથર્વમુખાઃ। તે ઽન્વિન્દન્ યદ્ ધુતસ્ય રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તમ્ અસુરા અન્વૈચ્છન્ન્ અસિતમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યત્ સુરાયૈ રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય તે ઉપાસતે

તસ્માત્ તે પરાભૂતાઃ। તે હ્ય્ અસ્ય પાપિષ્ઠમ્ ઉપાસતે। તં પિતરઃ પિતૃલોકે ઽન્વૈચ્છન્ યમમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યદ્ અપાં રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તં મનુષ્યા અન્વૈચ્છન્ મૃત્યુમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ યત્ ક્ષીરોદનસ્ય રૂપં તત્। તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તદ્ એતદ્ ધ વા એતદ્ અગ્રે ઽન્નસ્ય રૂપમ્ આસ યત્ ક્ષીરૌદનઃ। તસ્યેયં વિકૃતિર્ યદ્ ઇદં મનુષ્યા ઉપાસતે। તં વયાંસ્ય્ અન્વૈચ્છન્ મૃત્યુમુખાન્ય્ ઉ એવ । તાન્ય્ અન્વિન્દન્ હિરણ્યપક્ષશ્ શકુન ઇતિ। તત્ તદ્ એવાસ્ય તાન્ય્ ઉપાસતે। તં પશવો ઽન્વૈચ્છન્ ધાતૃમુખાઃ। તે ઽન્વવિન્દન્ હિરણ્યશૃઙ્ગો હિરણ્યશફઃ કૃષ્ણ ઋષભ ઇતિ। તત્ તદ્ એવાસ્ય ત ઉપાસતે। તદ્ એતદ્ ધ વા એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાત્યયજ્ઞયો રૂપમ્ ઉપાસતે હિરણ્યશૃઙ્ગો હિરણ્યશફઃ કૃષ્ણ ઋષભ ઇતિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ ઋષભ એવ સ્વાનાં ભવતિ। અથો યો ઽયં તપતિ -

- સો ઽસ્યામ્ ઊર્ધ્વાયાં દિશ્ય્ અન્વૈચ્છત્। તમ્ એતૈસ્ સર્વૈ રૂપૈસ્ સહાસીનમ્ અન્વવિન્દત્। તાન્ય્ એતસ્મા એવ સર્વાણિ રૂપાણિ પ્રાયચ્છત્। તદ્ યદ્ ઇદમ્ ઇહ કલ્યાણં રૂપમ્ આજાયતે। યદ્ એવૈષ પ્રયચ્છતિ તદ્ ઇદમ્ ઇહાજાયતે। સ યદ્ ભૂર્ ભુવ સ્વર્ ઇતિ વ્યાહરત્ ત એવેમે ત્રયો લોકા અભવન્ન્ ઉપોદક ઋતધામા ઽપરાજિતઃ। અથ યત્ કરજ્ જનદ્ વૃધત્ ઇતિ વ્યાહરત્ ત એવૈતે ઽપરે લોકા અભવન્ન્ અધિદિવઃ પ્રદિવો રોચનઃ। વિષ્ટપ એવ સપ્તમો બ્રહ્મલોકો યસ્મિન્ન્ એતત્ સત્યં ભાતિ। તમ્ એષા દેવતા સત્યં ભૂત્વાનુપ્રાવિશત્। તત્ સદ્ વૈ પ્રાણસ્ સત્યાઃ પ્રજાઃ। તેનાસ્ય સત્યેનેદં સર્વં સંગૃહીતં ભવતિ। યદિ ચ હ સત્યં વદતિ યદિ ચ નાથ હાસ્ય સત્યમ્ એવોદિતં ભવતિ। અથો હ વિદ્યાત્ સત્યમ્ એવાહં વદામિ નાનૃતં, યત્ સત્યં વદતો લોકસ્ સ મે લોક ઇતિ। તસ્ય હ સ એવ લોકો ભવતિ। તદ્ યથેદં વયં મીમાંસામહ ઇદં બ્રહ્મેદં બ્રહ્મેત્ય્ એવમ્ એવૈષા દેવતૈતદ્વિદાંસં(વિદ્વાંસ) મીમાંસતે ન હૈષ ચન તદ્ વેદ। મા સો દેવતા પ્રવિષ્ટેતિ ય એવ તદ્ વેદ સ એવ તદ્ વેદ। એતં સા દેવતા પ્રવિષ્ટેતિ। ન હ વા એવંવિદઃ કિં ચનાવિદિતં ભવતિ ન કા ચન દેવતા

તસ્યૈષ શ્લોકઃ -
ઇતઃ પરસ્તાત્ પર ઉ પરસ્માત્ પરસ્ તૃતીયાદ્ ઉત વા ચતુર્થાત્।
સહસ્રસ્થૂણે વિમિતે દૃઢ ઉગ્રે યત્ર દેવાનામ્ અધિદેવ આસ્તે॥
ઇતિ। એષ હ વાવ સ દેવાનામ્ અધિદેવો ય એષ તપતિ। તસ્યૈતત્ સહસ્રસ્થૂણં વિમિતં દૃઢં ઉગ્રં યત્ સંવત્સર ઋતવો માસા અર્ધમાસા અહોરાત્રાણ્ય્ ઉષસઃ। સ ય એવમ્ એતત્ સર્વં દ્વાદશાહમ્ આત્માનમ્ અભિ સંપદ્યમાનં વેદ સર્વ એનં કામા અભિ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશાહે વૈ સર્વે સ્તોમા સર્વાણિ પૃષ્ઠાનિ સર્વાણિ છન્દાંસિ સર્વાણિ સવનાનિ સર્વે પશવસ્ સર્વે દેવાસ્ સર્વે લોકાસ્ સર્વે કામા , દ્વાદશાહમ્ અન્વાયત્તા। દ્વાદશાહમ્ અન્વાભક્તા, દ્વાદશાહમ્ અનુસંતૃપ્યન્તિ, દ્વાદશાહે સંપન્ના, દ્વાદશાહે પ્રતિષ્ઠિતાઃ। તદ્ આહુર્ યદ્ એતાનિ દશૈવાહાન્ય્ અથ કસ્માદ્ દ્વાદશાહ ઇત્ય્ આખ્યાયત ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈતે દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમા સંપદ્યન્તે તેનેતિ

તદ્ આહુર્ યત્ ત્રયોદશ માસાસ્ સંવત્સરસ્ સંવત્સરશ્ ચ ચતુર્દશો, ઽથ કેન ત્રયોદશં ચ માસમ્ ઉપાપ્નુવન્તિ સંવત્સરં ચ ચતુર્દશમ્ ઇતિ। અતિરાત્રાભ્યામ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। પ્રાયણીયેનાતિરાત્રેણ ત્રયોદશં માસમ્ ઉપાપ્નુવન્ત્ય્, ઉદયનીયેન સંવત્સરં ચતુર્દશમ્। તદ્ આહુસ્ સ વાદ્ય દ્વાદશાહં વિદ્યાત્, સ વા વેદેતિ મન્યેત, ય એનં સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતં વિદ્યાદ્ ઇતિ। માસા વૈ દ્વાદશાહસ્યાહાનિ, ત એવ લોકા, એત એવ દેવલોકાઃ। ફાલ્ગુનો વૈ માસો દ્વાદશાહસ્ય પ્રથમમ્ અહશ્, ચૈત્રો દ્વિતીયં, વૈશાખસ્ તૃતીયમ્, આષાઢાપૌર્ણમાસશ્ ચતુર્થં, શ્રોણાશ્રવિષ્ઠઃ પઞ્ચમં, શાતભિષજષ્ ષષ્ઠં, પ્રોષ્ઠપદઃ સપ્તમમ્, આશ્વયુજો ઽષ્ટમં, કાર્તિકો નવમમ્, માર્ગશીર્ષો દશમં, તૈષ એકાદશં, માઘો દ્વાદશં, પ્રાયણીય એવાતિરાત્રસ્ ત્રયોદશો માસ, ઉદયનીયસ્ સંવત્સરશ્ ચતુર્દશઃ। સ એષ દ્વાદશાહસ્ સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ ય એવમ્ એતં દ્વાદશાહં સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિષ્ઠિતં વેદ સર્વેષુ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ। સ એષ વાવ દ્વાદશાહો ય એષ તપત્ય્, એષ ઇન્દ્ર, એષ પ્રજાપતિર્, એષ એવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ ઉપાસિતવ્યમ્। એષ એવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ ઉપાસિતવ્યમ્

--------------------------------------------------------
ટંકણ તિથિ - 5-7.2014ઈ.(આષાઢ શુક્લ અષ્ટમી, વિક્રમ સંવત્ 2071)