જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1

જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્
પ્રથમ કાણ્ડમ્ (અગ્નિહોત્રમ્)
તદ્ આહુઃ કેન જુહોતિ કસ્મિન્ હૂયત ઇતિ। પ્રાણેનૈવ જુહોતિ પ્રાણે હૂયતે॥
તદ્ યદ્ એતદ્ અગ્નીન્ મન્થન્તિ યજમાનસ્યૈવ તત્ પ્રાણાન્ જનયન્તિ। તદ્ યાવદ્ વૈ મન્થન્ત ન તર્હિ પ્રાણિતિ। અરણ્યોર્ એવાસ્ય તર્હિ પ્રાણા ભવન્તિ॥
તસ્ય વૈ મથ્યમાનસ્ય ભસ્માવશીયતે। અન્નમ્ એવાસ્ય તજ્ જાયતે। અન્નં મ એતદ્ અજનીત્ય એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
ધૂમો ઽનુ નિનર્દતિ। મન એવાસ્ય તજ્ જાયતે। મનો મ એતદ્ અજનીત્ય એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
અઙ્ગારો ઽનુ નિર્વર્તતે। ચક્ષુર્ એવાસ્ય તજ્ જાયતે। ચક્ષુર મ એતદ્ અજનીત્ય એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
સ એષો ઽઙ્ગાર એતાનિ ભસ્માનિ ગ્રસતે। યથા કુમારો જાતસ્ સ્તનમ્ અભિપદ્યેત તથા તિર્યઙ્ વિસર્પતિ। શ્રોત્રમ્ એવાસ્ય તજ્ જાયતે। શ્રોત્રં મ એતદ્ અજનીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
ઉપરિ તૃણાનિ ધુનોતિ। પ્રાણ એવાસ્ય સ જાયતે। પ્રાણો મ એષો ઽજનીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
ભા ઇત્ય્ ઉદ્દીપ્યતે। વાગ્ એવાસ્ય સા જાયતે। વાઙ્ મ એષાજનીત્ય એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
સ એતાન્ પઞ્ચ પ્રાણાન્ જનયતે। તાંસ્ ત્રેધા વ્યૂહ્ય દેવાન્ કૃત્વા તેષુ જુહ્વદ્ આ તે। દેવા હૈવાસ્ય દેવા ભવન્તિ। ઇમે ત્વ્ એવાસ્ય દેવા ભવન્તિ યેષુ જુહ્વદ્ આસ્ત

તદ્ યદ્ આહુઃ -- કેન જુહોતિ કસ્મિન્ હૂયત ઇતિ -- પ્રાણેનૈવ જુહોતિ પ્રાણે હૂયતે। તદ્ એતદ્ અન્નં પ્રાણે જુહોતિ। સ એષો ઽન્નં કામયમાન ઇમાન્ હિ પ્રાણાન્ અભિ વર્ધયમાનસ્ તેષુ જુહ્વદ્ આસ્તે। અથૈતદ્ ધ વાવ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વર્ યદ્ ધવિઃ। તદ્ આત્મન્ નિધત્ત એષ્વ અમૃતેષુ પ્રાણેષુ। તદ્ અસ્યાત્મન્ નિહિતં ન પ્રમીયતે॥
તદ્ યદા વૈ મન ઉત્ક્રામતિ યદા પ્રાણો યદા ચક્ષુર્ યદા શ્રોત્રં યદા વાગ્ એતાન્ એવાગ્નીન્ અભિગચ્છતિ। અથાસ્યેદં શરીરમ્ એતેષ્વ એવાગ્નિષ્વ્ અનુપ્રવિધ્યન્તિ અસ્માદ્ વૈ ત્વમ્ અજાયથા એષ ત્વજ્ જાયતાં સ્વાહા ઇતિ। સો ઽત આહુતિમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ ચક્ષુર્મયશ્ શ્રોત્રમયો વાઙ્મય ઋઙ્મયો યજુર્મયસ્ સામમયો બ્રહ્મમયો હિરણ્મયો ઽમૃતસ્ સંભવતિ। અમૃતા હૈવાસ્ય પ્રાણા ભવન્તિ। અમૃતશરીરમ્ ઇદં કુરુતે। સો ઽમૃતત્વં ગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

પ્રજાપતિસ્ સહસ્રસંવત્સરમ્ આસ્ત। સ સપ્ત શતાનિ વર્ષાણાં સમાપ્યેમામ્ એવ જિતિમ્ અજયદ્ યાસ્યેયં જિતિસ્ તામ્॥
સ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્ દેવાન્ અબ્રવીદ્ એતાનિ યૂયં ત્રીણિ શતાનિ વર્ષાણાં સમાપયાથેતિ। તથેતિ। તે ત્રીણિ શતાનિ વર્ષાણાં સમાપ્ય તામ્ ઉ એવ જિતિમ્ અજયન્ યાં પ્રજાપતિર્ અજયત્। ત એતે સર્વ એવ પ્રજાપતિમાત્રા અયામયામ્ ? ઇતિ॥
તે ઽબ્રુવન્ દેવશરીરૈર્ વા ઇદમ્ અમૃતશરીરૈસ્ સમાપામ ન વા ઇદં મનુષ્યાસ્ સમાપ્સ્યન્તિ। એતેમં યજ્ઞં સંભરામેતિ। તં સંવત્સરમ્ અભિસમભરન્। તે ઽબ્રુવન્ મહદ્ વા ઇદં સમ્ એવ ભરામેતિ। તં દ્વાદશાહમ્ અભિસમભરન્। તે ઽબ્રુવન્ મહદ્ વા ઇદં સમ્ એવ ભરામેતિ। તે પૃષ્ઠ્યં ષડહમ્ અભિસમભરન્। તે ઽબ્રુવન્ મહદ્ વા ઇદં સમ્ એવ ભરામેતિ

તં ત્રિરાત્રં તં દ્વિરાત્રં તમ્ અપ્તોર્યામં તમ્ અતિરાત્રં તં વાજપેયં તં ષોડશિનં તમ્ ઉક્થ્યં તમ્ અગ્નિષ્ટોમં તમ્ ઇષ્ટિપશુબન્ધાંસ્ તં ચાતુર્માસ્યાનિ તં દર્શપૂર્ણમાસૌ તમ્ એતે અગ્નિહોત્રાહુતી અભિસમભરન્। સો ઽતો ન પરાજયતે। તદ્ વા અપરાજિતં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્। ન હ વૈ પરાજયતે ય એવં વેદ॥
સ યત્ પુરસ્તાદ્ અપ ઉપસ્પૃશતિ -- સત્યં વા આપસ્ સત્યં દીક્ષા -- દીક્ષૈવાસ્ય સા॥
અગ્નિર્ જ્યોતિર્ જ્યોતિર્ અગ્નિસ્ સ્વાહા ઇત્ય્ અષ્ટાક્ષરેણ જુહોતિ। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। તદ્ એવ પ્રાતઃસવનમ્। મનસા નિષ્કેવલ્યેનોત્તરામ્ આહુતિં જુહોતિ। તદ્ એવ માધ્યંદિનં સવનમ્। ઉપમૃષ્ટે પ્રાશ્નાતિ। તદ્ એવ તૃતીયસવનમ્। લેલિહિતમ્ ઇવ હિ તત્ તૃતીય સવનમ્॥
ઉપરિષ્ટાદ્ અપ ઉપસ્પૃશતિ। અવભૃથ એવાસ્ય સઃ॥
સ યદ્ એતે સાયમાહુતી જુહોત્ય્ એતાભ્યામ્ એવાસ્યાહુતિભ્યાં સર્વૈર્ એતૈર્ યજ્ઞક્રતુભિર્ ઇષ્ટં ભવતિ॥
અથ યદ્ એતે પ્રાતરાહુતી જુહોત્ય્ એતાભ્યામ્ એવાસ્યાહુતિભ્યાં સર્વૈર્ એતૈર્ યજ્ઞક્રતુભિર્ ઇષ્ટં ભવતિ॥
તદ્ એતદ્ અપર્યન્તં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્

અથ પશુકામસ્ સાયં પશુષુ સમેતેષ્વ્ અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્। બ્રહ્મ વા અગ્નિહોત્રમ્। બ્રહ્મણૈવૈતત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાતિ। અવિસૃષ્ટેષુ પ્રાતઃ। બ્રહ્મ વા અગ્નિહોત્રમ્। બ્રહ્મણૈવૈતત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાતિ। સ એતાન્ બ્રહ્મણોભયતઃ પશૂન્ પરિગૃહ્ણીતે। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે। બહુપશુર્ ભવતિ॥
અથ સ્વર્ગકામઃ દ્વૌ સમુદ્રાવ્ અચર્યૌ વિતતૌ મહાન્તાવ્ આવરીવર્તેતે ચર્યેવ પાદૌ ઇતિ। દ્વૌ હેવ સમુદ્રાવ અચર્યાવ્ અહશ્ ચૈવ રાત્રિશ્ ચ। તે યે નક્તં જુહ્વતિ રાત્રિમ્ એવ તે સમુદ્રં પ્રવિશન્તિ। અથ ય ઉદિતે જુહ્વત્ય્ અહર્ એવ તે સમુદ્રં પ્રવિશન્તિ। તયોર્ વા એતયોર્ અત્યયનમ્ અસ્તિ યથા વૈષવં વા સ્યાત્ સેતોર્ વા સંક્રમણમ્। અસ્તમ્ ઇતે પુરા તમિસ્રાયૈ સુવ્યુષ્ટાયાં પુરોદયાત્

અથો હૈતૌ શ્યામશવલાવ્ એવ યદ્ અહોરાત્રે। અહર્ વૈ શવલો રાત્રિશ્ શ્યામઃ। તે યે નક્તં જુહ્વતિ રાત્રિમ્ એવ તે શ્યામં પ્રવિશન્તિ। અથ ય ઉદિતે જુહ્વત્ય અહર્ એવ તે શબલં પ્રવિશન્તિ। તયોર્ એતદ્ એવાત્યયનમ્ , અસ્તમ્ ઇતે પુરા તમિસ્રાયૈ સુવ્યુષ્ટાયાં પુરોદયાત્॥
અથો હૈષુ સવિતૈવ દ્યુમ્નઃ। સવિતા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વે દેવાઃ। પ્રજાપતાવ્ એવાસ્ય તદ્ વિશ્વેષુ દેવેષુ હુતં ભવતિ। તદ્ એતત્ પ્રાજાપત્યં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્॥
અથ યદ્ એતત્ પ્રાતઃ પ્રભાતિ , એતસ્મિન્ વૈ દ્યુમ્ને પ્રજાઃ પ્રજનયાંચકાર। સવિતા વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્ વિશ્વે દેવાઃ , પ્રજાપતાવ્ એવાસ્ય તદ્ વિશ્વેષુ દેવેષુ હુતં ભવતિ। તદ્ એતદ્ વૈશ્વદેવં યદ્ અગ્નિહોત્રમ્॥
અથો હૈતદ્ અહોરાત્રે એવંમુખં સંધત્તઃ। અન્નં વા અગ્નિહોત્રમ્। અન્નાદ્યમ્ એવૈતદ્ અહોરાત્રયોર્ મુખતો ઽપિદધાતિ। એવમ્ એવ પુનઃ પ્રાતસ્ સંધત્તઃ॥ અન્નં વા અગ્નિહોત્રમ્। અન્નાદ્યમ્ એવૈતદ્ અહોરાત્રયોર્ મુખતો ઽપિધાયૈતૌ પુનર્મૃત્યૂ અતિમુચ્યતે યદ્ અહોરાત્રે

અસૌ વા આદિત્યો ઽસ્તં યન્ ષોઢા વિમ્રોચતિ। વ્યમ્રુચદ્ ઇતિ હ સ્મ વા એતં પૂર્વે પુરાણિન આચક્ષતે। અથૈતર્હિ ન્યમ્રુચદ્ ઇતિ॥
સ વા એષો ઽસ્તં યન્ બ્રાહ્મણમ્ એવ શ્રદ્ધયા પ્રવિશતિ પયસા પશૂંસ્ તેજસાગ્નિમ્ ઊર્જૌષધી રસેનાપસ્ સ્વધયા વનસ્પતીન્॥
સ યદ્ બ્રાહ્મણો ઽગ્નિહોત્રપાત્રાણિ નિર્ણેનેક્તિ યત્ પરિચેષ્ટતિ યયૈવૈનં શ્રદ્ધયા પ્રવિષ્ટો ભવતિ તામ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ॥
અથ યત્ પયો દુહન્તિ યેન પયસા પશૂન્ પ્રવિષ્ટો ભવતિ તદ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ॥
અથ યદ્ અઙ્ગારાન્ નિરૂહતિ યેન તેજસાગ્નિં પ્રવિષ્ટો ભવતિ તદ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ॥
અથ યત્ તૃણેનાવદ્યોતયતિ યયોર્જૌષધીઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ તામ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ॥
અથ યદ્ અપઃ પ્રત્યાનયતિ યેન રસેનાપઃ પ્રવિષ્ટો ભવતિ તમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ॥
અથ યત્ સમિધમ્ અભ્યાદધાતિ યયા સ્વધયા વનસ્પતીન્ પ્રવિષ્ટો ભવતિ તામ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સંભરતિ

તમ્ એવં સંભૃત્ય સાયં જુહોતિ। સ તાં ગર્ભકૃતો રાત્રિં વસતિ। એવમ્ એવ પુનસ્ સંભૃત્ય પ્રાતર્ જુહોતિ। તં જનયતિ। સો ઽસ્ય જાયમાન એવ સર્વં પાપ્માનમ્ અપહન્તિ। દેવા વૈ પ્રજાપતેર્ અજાયન્ત। એષ ઉ એવંવિદો જાયતે। સ યાવન્તં પ્રજાપતિર્ લોકમ્ અજયત્ તાવન્તં જયતિ॥
અથો હેક્ષત ઽયં વાવ મામ્ અનુષ્ઠ્યા સંભરતિ હન્તાયં સાઙ્ગસ્ સતનુર્ અવિહ્રુતો જરસં ગચ્છત્વ્ ઇતિ। સ હ સાઙ્ગ એવ સતનુર્ અવિહ્રુતો જરસં ગચ્છતિ॥
અથો હેક્ષતે ઽયં વાવ મામ્ અનુષ્ઠ્યા વદ્ હન્તેમમ્ એવાવિશાનીતિ। સ હૈવંવિદમ્ એવાવિશતિ॥
સ એષ વા એકો વીરો ય એષ તપત્ય્ એષ ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિઃ। એતસ્મિન્ હાસ્ય તદ્ ધુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

યદ્ ધ વા અહ્ના પાપં ક્રિયત આદિત્યસ્ તત્ કારયતિ। યદ્ રાત્ર્યાગ્નિસ્ તત્। તાવ્ અબ્રૂતામ્ ઇત્થં ચેદ્ વૈ ભવિષ્યાવો ન વૈ તર્હિ શક્ષ્યાવઃ પ્રજા ભર્તુમ્। હન્તાન્નમ્ એવાસાવાન્યોન્યસ્મિન્ન્ એવાત્માનં જુહવાવેતિ। સ યદ્ આદિત્યો ઽસ્તમ્ એત્ય્ અગ્નાવ્ એવ તદ્ આત્માનં જુહોતિ। સ યત્ કિં ચાદિત્યો ઽહ્ના પાપં કરોતિ તદ્ અસ્યાગ્ની રાત્ર્યાપહન્તિ॥
આદિત્યમ્ ઉદ્યન્તમ્ અગ્નિર્ અનૂદેતિ। આદિત્ય એવ તદ્ આત્માનં જુહોતિ। સ યત્ કિં ચાગ્નૌ રાત્ર્યા પાપં કરોતિ તદ્ અસ્યાદિત્યો ઽહ્નાપહન્તિ। સ યથાહિર્ અહિચ્છવ્યૈ નિર્મુચ્યેત યથા મુઞ્જાદ્ ઇષીકાં વિવૃહેદ્ એવમ્ એવ સર્વસ્માત્ પાપ્મનો નિર્મુચ્યતે સ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

સાયમાહુત્યૈવ યત્ કિં ચાહ્ના પાપં કરોતિ તદ્ અસ્યાગ્ની રાત્ર્યાપહન્તિ। પ્રાતરાહુત્યૈવ યત્ કિં ચ રાત્ર્યા પાપં કરોતિ તદ્ અસ્યાદિત્યો ઽહ્નાપહન્તિ। સ યથાહિર્ અહિચ્છવ્યૈ નિર્મુચ્યેત યથા મુઞ્જાદ્ ઇષીકાં વિવૃહેદ્ એવમ્ એવ સર્વસ્માત્ પાપ્મનો નિર્મુચ્યતે। તદ્ યથા હિરણ્યે ધ્માતે ન કશ્ ચન ન્યઙ્ગઃ પાપ્મા પરિશિષ્યત એવં હૈવાસ્મિન્ ન કશ ચન ન્યઙ્ગઃ પાપ્મા પરિશિષ્યતે ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

અથ હ સ્માહ નગરી જાનશ્રુતેયો ઽસૌ વા આદિત્યો ઽસ્તં યન્ન્ અગ્નિમ્ એવ યોનિં પ્રવિશતીતિ। સ યદ્ એતે સાયમાહુતી જુહોત્ય્ એતસ્યૈવ તદ્ આદિત્યસ્ય પૃષ્ઠે પ્રતિતિષ્ઠતિ। યથોભયાપદી પ્રતિતિષ્ઠેત્ તાદૃક્ તત્॥
અથ યદ્ એતે પ્રાતરાહુતી જુહોત્ય્ ઉત્થાપયત્ય્ એવૈનં તાભ્યામ્। સ યથા હસ્તી હસ્ત્યાસનમ્ ઉપર્ય્ આસીનમ્ આદાયોત્તિષ્ઠેદ્ એવમ્ એવૈષા દેવતૈતદ્ વિદ્વાંસં જુહ્વતમ્ આદાયોદૈતિ॥
સૈનં તં લોકં ગમયતિ ય એતસ્યૈ યતઃ પરં નાસ્તિ। સ યત્ કિં ચ પરાચીનમ્ આદિત્યાત્ તદ્ અમૃતં તદ્ અભિજયતિ। અથ યદ્ અર્વાચીનમ્ આદિત્યાદ્ અહોરાત્રે તદ્ ઉપમથ્નીતામ્ ઇતો યથા રેષ્મ્ણોપમથ્ન્યાદ્ એવમ્। બહવો હ વા આદિત્યાત્ પરાઞ્ચો લોકાઃ। તે ઽસ્ય સર્વ આપ્તા ભવન્તિ તે જિતાઃ। તેષ્વ્ અસ્ય સર્વેષુ કામચારો ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

દેવા વૈ મૃત્યુના સમયતન્ત। સ યો હ સ મૃત્યુર્ અગ્નિર્ એવ સઃ। તે ઽબ્રુવન્ન્ એતે ઽમું જિગીષામેતિ। તે ઽબ્રુવન્ન્ આજ્યાહુતિં જુહુવામ તયૈનં જિગીષામેતિ। તથેતિ। ત આજ્યાહુતિમ્ અજુહવુઃ। તામ્ અન્નમ્ અકુરુત તાં પ્રત્યુદદીપ્યત। તસ્માદ્ યત્રાજ્યાહુતિં જુહ્વતિ પ્રત્યુદ્દીપ્યત એવ॥
તે ઽબ્રુવન્ પશ્વાહુતિં જુહવામ તયૈનં જિગીષામેતિ। તથેતિ। તે પશુમ્ આલભ્ય મેદસ્ સમવદાય પશ્વાહુતિમ્ અજુહવુઃ। તામ્ અન્નમ્ અકુરુત તાં પ્રત્યુદદીપ્યત। તસ્માદ્ યત્ર પશ્વાહુતિં જુહ્વતિ પ્રત્યુદ્દીપ્યત એવ॥
તે ઽબ્રુવન્ ક્ષીરાહુતિં જુહવામ તયૈનં જિગીષામેતિ। તથેતિ તે ક્ષીરાહુતિમ્ અજુહવુઃ। તયૈનમ્ અજયન્। તસ્માદ્ યત્ર ક્ષીરાહુતિં જુહ્વત્ય્ અઙ્ગારા એવ ભવન્તિ।
તે ઽબ્રુવન્ન્ અજેષુ વા એનમ્ અન્નેન હન્તાનપજય્યં જિગીષામેતિ

તે ઽબ્રુવન્ સોમાહુતિં જુહવામ તયૈનં જિગીષામેતિ। તથેતિ। તે સોમેનાયજન્ત। તે સોમાહુતિમ્ અજુહવુઃ। તયૈનં પ્રાજયન્। તસ્માદ્ યત્ર સોમાહુતિં જુહ્વત્ય અઙ્ગારા એવ ભવન્તિ॥
સ ય એવં વિદ્વાન્ આજ્યાહુતિં ચ પશ્વાહુતિં જુહોતિ પ્રિયમ્ એવાસ્ય તેન ધામોપગચ્છતિ। અથ યત્ ક્ષીરાહુતિં જુહોતિ જયત્ય્ એવૈનં તેન। અથ યત્ સોમાહુતિં જુહોતિ યથા જિત્વા પ્રજયેત્ તાદૃક્ તત્। સ એતૌ પુનર્મૃત્યૂ અતિમુચ્યતે યદ્ અહોરાત્રે

સોમાહુતિઘટ્ટઃ। પ્રાણાય ત્વા ઇતિ સમિધમ્ અભ્યાદધાતિ। અપાને ઽમૃતમ્ અધાં સ્વાહા ઇતિ જુહોતિ। અથ સ્રુચમ્ અભિમૃશતિ હૃદયં પ્રેતિર્ મનસ્ સંતતિશ્ ચક્ષુર્ આનતિશ્ શ્રોત્રમ્ ઉપનતિર્ વાગ્ આગતિઃ॥ પ્રતીતં દેવેભ્યો જુષ્ટં હવ્યમ્ અસ્થાત્॥ અમૃતે મામ્ અધાત્॥ આ માં પ્રાણા વિશન્તુ ભૂયસે સુકૃતાય ઇતિ। સ હ ભૂય એવ સુકૃતં કરોતિ। અથો હૈનમ્ અમુષ્મિન્ લોકે ન પાપિવાગ્ આગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

તદ્ આહુર્ યજ્ જીવન્ પુરુષઃ કરોત્ય એવ સાધુ કરોતિ પાપં કા તયોર્ દુષ્કૃતૃસુકૃતયોર્ વ્યાવૃત્તિર્ ઇતિ। યદ્ ધ વૈ જીવન્ પુરુષસ્ સાધુ કરોતિ પ્રાણાંસ્ તદ્ અભિસંપદ્યતે। અથ યદ્ દુષ્કૃતં શરીરં તત્। સ યદ્ અસ્માલ્ લોકાદ્ એવંવિત્ પ્રૈતિ તસ્ય પ્રાણેન સહ સુકૃતમ્ ઉત્ક્રામતિ શરીરે સહ દુષ્કૃતં હીયતે। તદ્ આહુર્ દુર્વિદિતં વૈતદ્ યદા મર્ત્યવાન્ દુષ્કૃતેન સહ વસાત્। યો વા એતેન જીવન્ન્ એવ વ્યાવર્તતે તત્ સુવિદિતમ્ ઇતિ। તદ્ વા એતદ્ અગ્નિહોત્રમ્ એવાભિસંપદ્યતે

મનો વા અનુ પ્રાણા વાચમ્ અન્વ્ આત્મા। સ યદ્ વાચા પૂર્વામ્ આહુતિં જુહોતિ મનસોત્તરાં તદ્ દુષ્કૃતસુકૃતે વ્યાવર્તયતિ। તસ્માદ્ આહુર્ નૈતે આહુતી સંસૃજ્યે। દુષ્કૃતસુકૃતે હ્ય્ એતાભ્યાં વ્યાવર્તયતીતિ॥
સ યત્ સાયમાહુત્યોર્ વાચા પૂર્વામ્ આહુતિં જુહોતિ યત્ એવાહ્ના પાપં કરોતિ તસ્માદ્ એવ તયા વ્યાવર્તતે। અથ યન્ મનસોત્તરાં યદ્ એવ રાત્ર્યા પાપં કરોતિ તસ્માદ્ એવ તયા વ્યાવર્તત॥
અથ યત્ પ્રાતરાહુત્યોર્ વાચા પૂર્વામ્ આહુતિં જુહોતિ યદ્ એવ રાત્ર્યા પાપં કરોતિ તસ્માદ્ એવ તયા વ્યાવર્તતે। અથ યન્ મનસોત્તરાં યદ્ એવાહ્ના પાપં કરોતિ તસ્માદ્ એવ તયા વ્યાવર્તતે। સ એષો ઽહરહર્ દુષ્કૃતેન વ્યાવર્તમાન એતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

દ્વે હ વાવ યોની। દેવયોનિર્ હૈવાન્યા મનુષ્યયોનિર્ અન્યા। દ્વા ઉ હૈવ લોકૌ। દેવલોકો હૈવાન્યો મનુષ્યલોકો ઽન્યઃ॥
સા યા મનુષ્યયોનિર્ મનુષ્યલોક એવ સઃ। તત્ સ્ત્રિયૈ પ્રજનનમ્। અતો ઽધિ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે। તસ્માદ્ ઉ કલ્યાણીં જાયામ્ ઇચ્છેત કલ્યાણે મ આત્મા સંભવાદ્ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ જાયાં જુગ્પ્સેન્ નેન્ મમ યોનૌ મમ લોકે ઽન્યસ્ સંભવાદ્ ઇતિ। તસ્ય વૈ સંભવિષ્યતઃ પ્રાણા અગ્ર પ્રવિશન્ત્ય્ અથ રેતસ્ સિચ્યતે। સ ઇમાન્ પ્રાણાન્ આકાશાન્ અભિનિવર્તતે। તસ્માદ્ ઉ સમાનસ્યૈવ રેતસસ્ સતો યાદૃશ એવ ભવતિ તાદૃશો જાયતે॥
અથૈષા દેવયોનિર્ દેવલોકો યદ્ આહવનીયઃ। એષ હ વૈ દેવયોનિર્ દેવલોકઃ। તસ્માદ્ યો ગાર્હપત્ય જુહુયાદ્ અકૃતં કરોતીત્ય્ એવૈનં મન્યેરન્। સ યજ્ જુહોતિ યસ્ સાધુ કર્ત્તેત્ય એતસ્યામ્ એવૈનદ્ દેવયોનાવ્ આત્માનં સિઞ્ચતિ। સો ઽસ્યાત્મામુષ્મિન્ન્ આદિત્યે સંભવતિ। સ હૈવં વિદ્વાન્ દ્વ્યાત્મા દ્વિયોનિઃ। એકાત્મા હૈવૈકયોનિર્ એતદ્ અવિદ્વાન્। સ યસ્માલ્ લોકાદ્ એવંવિત્ પ્રતિ -

- તસ્ય પ્રાણઃ પ્રથમ ઉત્ક્રામતિ। સ હે ય ત્તા દેવેભ્ય આચષ્ટ ઇયદ્ અસ્ય સાધુ કૃતમ્ ઇયત્ પાપમ્ ઇતિ। અથ હાયં ધૂમેન સહોર્ધ્વ ઉત્ક્રામતિ॥
તસ્ય હૈતસ્યર્તવો દ્વારપાઃ। તેભ્યો હૈતેન પ્રબ્રુવીત।
વિચક્ષણાદ્ ઋતવો રેત આભૃતમ્ અર્ધમ સ્યં પ્રસુતાત્ પિત્ર્યાવતઃ।
તં મા પુસિ કર્તર્ય્ એરયધ્વં પુંસઃ કર્તુર્ માતય્ આસિષિક્ત॥
સ ઉપજાયોપજાયમાનો દ્વાદશેન ત્રયોદશોપમાસઃ।
સમં તદ્ વિદે પ્રતિ તદ્ વિદે ઽહં તં મા ઋતવો ઽમૃત આનયધ્વમ્॥
ઇતિ। તં હર્તવ આનયન્તે। યથા વિદ્વાન્ વિદ્વાંસં યથા જાનન્ જાનન્તમ્ એવં હૈનમ્ ઋતવ આનયન્તે॥
તં હાત્યર્જયન્તે। સ હૈતમ્ આગચ્છતિ તપન્તમ્। તં હાગતં પૃચ્છતિ કસ્ ત્વમ્ અસિ ઇતિ। સ યો હ નામ્ના વા ગોત્રેણ વા પ્રબ્રૂતે તં હાહ યસ્ તે ઽયં મય્ય્ આત્માભૂદ્ એષ તે સઃ ઇતિ। તસ્મિન્ હાત્મન્ પ્રતિપત્ત ઋતવસ્ સંપલાય્ય પદ્ગૃહીતમ્ અપકર્ષન્તિ। તસ્ય હાહોરાત્રે લોકમ્ આપ્નુતઃ॥
તસ્મા ઉ હૈતેન પ્રબ્રુવીત કો ઽહમ્ અસ્મિ સુવસ્ ત્વમ્। સ ત્વાં સ્વર્ગ્યં સ્વર્ અગામ્ ઇતિ। કો હ વૈ પ્રજાપતિઃ। અથ હૈવંવિદ્ એવ સુવર્ગઃ। સ હિ સુવર્ ગચ્છતિ॥
તં હાહ યસ્ ત્વમ્ અસિ સો ઽહમ્ અસ્મિ। યો ઽહમ્ અસ્મિ સ ત્વમ્ અસ્ય્ એહિ ઇતિ। સ એતમ્ એવ સુકૃતરસમ્ અપ્યેતિ। તસ્ય પુત્રા દાયમ્ ઉપયન્તિ પિતરસ્ સાધુકૃત્યામ્। સ હૈવં વિદ્વાન્ દ્વયાત્મા દ્વિદાયઃ। એકાત્મા હૈવૈકદાય એતદ્ અવિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

વાગ્ વા અગ્નિહોત્રી। તસ્યૈ મન એવ વત્સઃ। મનસા વૈ વાચં પૃક્તાં દુહ્રે। વત્સેન વૈ માતરં પૃક્તાં દુહ્રે। તદ્ વા ઇદં મનઃ પૂર્વમ્। યત્ પશ્ચા વાગ્ અન્વેતિ તસ્માદ્ વત્સં પૂર્વં યન્તં પશ્ચા માતાન્વેતિ। હૃદયમ્ એવ મેથ્ય્ ઉપદોહની પ્રાણો રજ્જુઃ। પ્રાણેનૈવ વાક્ ચ મનશ્ચ ચાભિહિતે। રજ્જ્વા વૈ વત્સં ચ માતરં ચાભિદદાતિ॥
તદ્ ધ જનકો વૈદેહો યાજ્ઞવલ્ક્યં પપ્રચ્છ વેત્થાગ્નિહોત્રં યાજ્ઞવલ્ક્યા ઇતિ। વેદેતિ હોવાચ। કિમ્ ઇતિ। પય ઇતિ। યત્ પયો ન સ્યાત્ કેન જુહુયા ઇતિ। વ્રીહિયવાભ્યામ્ ઇતિ॥
યદ્ વ્રીહિયવૌ ન સ્યાતાં કેન જુહુયા ઇતિ। યદ્ અન્યદ્ ધાન્યં તેનેતિ॥
યદ્ અન્યદ્ ધાન્યં ન સ્યાત્ કેન જુહુયા ઇતિ। આરણ્યાભિર્ ઓષધીભિર્ ઇતિ॥
યદ્ આરણ્યા ઓષધયો ન સ્યુઃ કેન જુહુયા ઇતિ। અદ્ભિર્ ઇતિ॥
યદ્ આપો ન સ્યુઃ કેન જુહુયા ઇતિ। સ હોવાચ ન વા ઇહ તર્હિ કિં ચનાસીદ્ અથૈતદ્ ઉ હૂયત ઇવ સત્યં શ્રદ્ધાયામ્ ઇતિ। તં હોવાચ વેત્થાગ્નિહોત્રં યાજ્ઞવલ્ક્ય નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રં ભગવો દદ્મ ઇતિ॥
અથ હૈનમ્ ઉપજગૌ
કિં સ્વિદ્ વિદ્વાન્ પ્રવસતિ -- ॥

--અગ્નિહોત્રી ગૃહેભ્ય।
કથા તદ્ અસ્ય કાવ્યં કથા સંતતો ઽગ્નિભિઃ॥
ઇતિ। યદ્ અગ્નીન્ આધાયાથાપપ્રવસતિ કથમ્ અસ્યાનપપ્રોષિતં ભવતીતિ। સ હોવાચ વાજસનેયઃ
યો જવિષ્ઠો ભુવનેષુ સ વિદ્વાન્ પ્રવસન્ વિદે।
તથા તદ્ અસ્ય કાવ્યં તથા સંતતો ઽગ્નિભિઃ॥
ઇતિ મન ઇતિ હોવાચ। મનો વાવ ભુવનેષુ જવિષ્ઠમ્। મનસૈવાસ્યાનપપ્રોષિતં ભવતીતિ હ તદ્ ઉવાચ॥
અથ હૈનમ્ ઉપજગૌ
યત્ સ દૂરં પરેત્યાથ તત્ર પ્રમાદ્યતિ।
કસ્મિન્ સાસ્ય હુતાહુતિર્ ગૃહે યામ્ અસ્ય જુહ્વતિ॥
ઇતિ। સ હોવાચ વાજસનેયઃ
યો જાગાર ભુવનેષુ સ વિદ્વાન્ પ્રવસન્ વિદે।
તસ્મિન્ સાસ્ય હુતાહુતિર્ ગૃહે યામ્ અસ્ય જુહ્વતિ॥
ઇતિ। પ્રાણ ઇતિ હોવાચ। પ્રાણો વા ભુવનેષુ જાગરઃ। પ્રાણ એવાસ્ય સા હુતાહુતિર્ ભવતિ। તસ્માદુ આહુઃ પ્રાણો ઽગ્નિહોત્રમ્ ઇતિ। યાવદ્ ધ્ય એવ પ્રાણેન પ્રાણિતિ તાવદ્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

રૌદ્રં ગવિ વાયવ્યમ્ ઉપસૃષ્ટમ્ આશ્વિનં દુહ્યમાનમ્ અગ્નીષોમીયં દુગ્ધં પૌષ્ણાઃ પ્રેન્દવો મૈત્રશ્ શરો વારુણમ્ ઓધશ્રિતં વૈષ્ણવં પ્રતિષ્ઠાપ્યમાનં વૈશ્વદેવમ્ ઉન્નીતં સવિતુઃ પ્રક્રાન્તં દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ ઉપસન્નમ્ ઇન્દ્રાગ્ન્યોઃ પૂર્વાહુતિઃ પ્રજાપતેર્ ઉત્તરા। તદ્ એતત્ સપ્તદશમ્ અગ્નિહોત્રમ્। સપ્તદશ ઉ એવા વાજપેયઃ। સ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોત્ય્ ઉભાવ્ એવ લોકાવ્ અભિજયતિ યશ્ ચાગ્નિહોત્રહુતો યશ્ ચ વાજપેયયાજિનઃ॥
ત્રયો ઽગ્નિહોત્રે સ્થાણવ ઇતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ। યદ્ અપ્રદીપ્તાયાં સમિધિ જુહોતિ સ સ્થાણુઃ। યદ્ એનામ્ અપરાધ્નોતિ સ સ્થાણુઃ। યદ્ એને સંસૃજતિ સ સ્થાણુઃ। આદીપ્તાયૈ સમિધસ્ સમુન્મુખે જુહોતિ। એતિહાયોત્તરામ્ આહુતિં જુહોતિ। પ્ર હ સપ્તદશ -- સપ્તદશ સહસ્રપોષાન્ પુષ્યતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

આરુણિર્ વાજસનેયો બર્કુર્ વાર્ષ્ણઃ પ્રિયો જાનશ્રુતેયો બુડિલ આશ્વતરાશ્વિર્ વૈયાઘ્રપદ્ય ઇત્ય એતે હ પઞ્ચ મહાબ્રહ્મા આસુઃ। તે હોચુર્ જનકો વા અયં વૈદેહો ઽગ્નિહોત્રે ઽનુશિષ્ટસ્ સ નો ઽતિવદન્ન્ ઇવ મન્યતે। એત। તમ્ અગ્નિહોત્રં કથાં વાદયિષ્યામ ઇતિ॥
તે હાજગ્મુઃ। તે હ બ્રહ્મવાદિનમ્ ઊચુઃ પ્ર ણો બ્રૂહીતિ। તાન્ હ પ્રોવાચ॥
તેભ્યો હ પ્રોક્તેભ્યઃ પૃથગ્ આસનાનિ પૃથગ્ ઉદકાનિ પૃથઙ્ મધુપર્કાન્ પૃથગ્ આવસથાન્ પૃથક્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચાપચિતીશ્ ચકાર॥
અથ હૈષાં સભાગ આવવ્રાજોપ્ત્વા કેશશ્મશ્રૂણિ નખાન્ નિકૃત્યાજ્યાભ્યજ્ય દણ્ડોપાનહં બિભ્રત્। તાન હોવાચ બ્રાહ્મણાઃ કથા ભગવન્તો નો ઽનુસંવાદયથેતિ। અતિ નો ઽવાદીર્ ઇતિ હોચુઃ॥
અથ હૈનાન્ પૂર્વઃ પપ્રચ્છ બ્રાહ્મણાઃ કથા ભગવન્તો યૂયમ્ અગ્નિહોત્રં જુહુથેતિ। અતિ વૈ નો ઽવાદીર્ ઇતિ હોચુર્ યો નો ભૂયસસ્ સતઃ પૂર્વો ઽપ્રાક્ષીઃ। ગૌતમ પ્રતિબ્રૂહીતિ

સ હોવાચ યશ ઇત્ય એવ સમ્રાડ્ અહમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોમિ। તસ્માદ્ અહં યશો ઽસ્મિ। યશો વાવ મે પ્રજાયામ્ અન્તતો ભવિતેતિ। તં હોવાચ ગૌતમ કિં યશ ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચેદં યશ ઇત્ય્ અદો યશ ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અદો યશો ઽસ્મિન્ યશસિ સાયં જુહોમીદં યશો ઽમુષ્મિન્ યશસિ પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ્ એવ મા તદ્ ગમયિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતં દેવાન્ રાધયાનિ ઇતિ હ પ્રશશંસ॥
અથ હાપરં પપ્રચ્છ કથા ભગવસ્ ત્વમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોષીતિ। સ હોવાચ વાજસનેયસ્ સત્યમ્ ઇત્ય્ એવ સમ્રાડ્ અહમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોમિ। તસ્માદ્ અહં સત્યમ્ અસ્મિ। તસ્માન્ મમ સત્યમ્ ઇવ વદતઃ પ્રકાશ ઇતિ। તં હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય કિં સત્યમ્ ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચેદં સત્યમ્ ઇત્ય્ અદસ્ સત્યમ્ ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અદસ્ સત્યમ્ અસ્મિન્ સત્યે સાયં જુહોમીદં સત્યમ્ અમુષ્મિન્ સત્યે પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ્ એવ મા તદ્ ગમયિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતં દેવાન્ રાધયાનિ ઇતિ હૈવ પ્રશશંસ॥
અથ હાપરં પપ્રચ્છ કથા ભગવસ્ ત્વમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોષીતિ

સ હોવાચ બર્કુર્ વાર્ષ્ણો ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ ઇત્ય્ એવ સમ્રાડ્ અહમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોમિ। તસ્માદ્ અહં ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ અસ્મિ। ભૂયિષ્ઠ વાવ મે શ્રેષ્ઠં વિત્તાનાં પ્રજાયામ અન્તતો ભવિતેતિ। તં હોવાચાગ્નિવેશ્ય કિં ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચેદં ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ ઇત્ય્ અદો ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અદો ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ અસ્મિન્ ભૂયિષ્ઠે શ્રેષ્ઠે વિત્તાનાં સાયં જુહોમીદં ભૂયિષ્ઠં શ્રેષ્ઠં વિત્તાનામ્ અમુષ્મિન્ ભૂયિષ્ઠે શ્રેષ્ઠે વિત્તાનાં પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ્ એવ મા તદ્ ગમયિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતં દેવાન્ રાધયાનિ ઇતિ હૈવ પ્રશશંસ॥
અથ હાપરં પપ્રચ્છ કથા ભગવસ્ ત્વમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોષીતિ। સ હોવાચ પ્રિયો જાનશ્રુતેયસ્ તેજ ઇત્ય્ એવ સમ્રાડ્ અહમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોમિ તસ્માદ્ અહં તેજો ઽસ્મિ। તેજો વાવ મે પ્રજાયામ્ અન્તતો ભવિતેતિ। તં હોવાચ કાણ્ડ્વીય કિં તેજ ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચેદં તેજ ઇત્ય્ અદસ્ તેજ ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અદસ્ તેજો ઽસ્મિંસ્ તેજસિ સાયં જુહોમીદં તેજો ઽમુષ્મિંસ્ તેજસિ પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ એવ મા તદ્ ગમયિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતં દેવાન્ રાધયાનિ ઇતિ હૈવ પ્રશશંસ॥
અથ હાપરં પપ્રચ્છ કથા ભગવસ્ ત્વમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોષીતિ

સ હોવાચ બુડિલ આશ્વતરાશ્વિર્ વૈયાઘ્રપદ્યો ઽર્કાશ્વમેધાવ્ ઇત્ય્ એવ સમ્રાડ્ અહમ્ અગ્નિહોત્રં જુહોમિ। અન્નં હ્ય્ એતદ્ દેવાનાં યદ્ અર્કો ઽશ્વો મેધો મેધ્ય ઇતિ। તં હોવાચ વૈયાઘ્રપદ્ કો ઽર્કઃ કો ઽશ્વો મેધો મેધ્ય ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચાયમ્ અર્ક ઇત્ય્ અસાવ્ અશ્વો મેધો મેધ્ય ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અમુમ્ અશ્વં મેધં મેધ્યં અસ્મિન્ન્ અર્કે સાયં જુહોમીમમ્ અર્કમ્ અમુષ્મિન્ન્ અશ્વે મેધે મેધ્યે પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ્ એવ મા તદ્ ગમિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતમ્ ઇતિ હ પ્રશસ્યોવાચ યો હ કિલ મહ્યમ્ અગ્નિહોત્ર ઇતિં ચ ગતિં ચ બ્રૂયાત્ તસ્મા અહં વરં દદ્યામ્ ઇતિ। તે હોચુર્ ન ન્વૈ વયમ્ અગ્નિહોત્ર ઇતિં ચ ગતિં ચાનૂચિમહ ત્વમ્ અસ્મભ્યમ્ અગ્નિહોત્ર ઇતિં ચ ગતિં ચ બ્રૂહિ વયં તુભ્યં પૃથક્ પઞ્ચ વરાન્ દદ્મ ઇતિ। અગ્નિમ્ ઉપદિશન્ વાચેયમ્ ઇતિર્ ઇત્ય્ અસૌ ગતિર્ ઇત્ય્ આદિત્યમ્। સો ઽહમ્ અમૂં ગતિમ્ અસ્યામ્ ઇતૌ સાયં જુહોમીમામ્ ઇતિમ્ અમુષ્યાં ગતૌ પ્રાતર્ જુહોમિ। એતાવ્ એવ મા તદ્ ગમયિષ્યતો યત્ર સર્વે કામાઃ। એતૌ મે પુનર્મૃત્યુમ્ અપજેષ્યત ઇતિ। સુહુતમ્ ઇતિ હ પ્રશસ્યોચુર્ વરાન્ વૃણીષ્વ યાન્ અદામેતિ। સ હોવાચૈષ એવ મે વરો ઽહમ્ એવ યુષ્મભ્યં પૃથક્ પઞ્ચ સહસ્રાણિ શતાશ્વાનિ દદાનીતિ॥
એતાનિ વા અગ્નિહોત્ર ઉપાસનાન્ય્ એતે કામાઃ। એતાન્ એવ કામાન્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદાથો યસ્યૈવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્ર જુહોતિ

અગ્નીન્ આદધાનઃ પ્રાતર્ એવોદ્ધરેત। દ્વિસ્ સાયં દ્વિઃ પ્રાતર્ જુહોતિ। ચતસ્ર આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુષ્પદા વૈ પશવો યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યાઃ। તેષામ્ એવૈતત્ પ્રત્યાશં પ્રત્યપચયતિ। એષ વૈ મૃત્યુર્ યદ્ અગ્ની રિહન્ન્ એવ નામ। તમ્ એવ તાભિર્ આહુતિભિશ્ શમયિત્વા પૃથિવીં લોકાનાં જયત્ય્ અગ્નિં દેવ દેવાનામ્। અગ્નેર્ દેવસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ॥
સ તતો ધૂમમ્ એવ રથં સમાસ્થાય વાયોસ્ સલોકતામ્ અભિપ્રયાતિ। દ્વયહં જુહોતિ। અષ્ટાવ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। અષ્ટાશફા હ વૈ પશવો યે ચ ગ્રામ્યા યે ચારણ્યાઃ। તેષામ્ એવૈતત્ પ્રત્યાશં પ્રત્ય ચયતિ। એષ વૈ મૃત્યુર્ યદ્ વાયુર્ અજિર એવ નામ। તમ્ એવ તાભિર્ આહુતિભિશ્ શમયિત્વાન્તરિક્ષં લોકાનાં જયતિ વાયું દેવં દેવાનામ્। વાયોર્ દેવસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

સ તતો રેષ્માણમ્ એવ રથં સમાસ્થાયાદિત્યસ્ય સલોકતામ્ અભિપ્રયાતિ। ત્ર્યહં જુહોતિ। દ્વાદશાહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરો વા ઇદં સર્વં યદ્ ઇ?શ્નાતિ યત્ પિબતિ યસ્મૈ કસ્મૈ ચન પ્રતિવ્યાદદાતિ। સર્વં તદ્ અસ્યાનશિત ભવતિ યાવજ્ જીવાનાશકપ્રતી ભવતિ। એષ વૈ મૃત્યુર્ યદ્ આદિત્યો મ્રોચન્ન્ એવ નામ। તમ્ એવ તાભિર્ આહુતિભિશ્ શમયિત્વા દિવં લોકાનાં જયત્ય્ આદિત્યં દેવં દેવાનામ્। આદિત્યસ્ય દેવસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

સ તતો રશ્મીન્ એવ રથં સમાસ્થાય ચન્દ્રમસસ્ સલોકતામ્ અભિપ્રયાતિ। ચતુરહં જુહોતિ। ષોડશાહુતયસ્ સંપદ્યન્ત। ષોડશકલં વૈ બ્રહ્મ। ષોડશકલા દેવાઃ। ષોડશકલમ્ ઇદં સકૃત્ સર્વમ્। સ યદ્ ઇહ રિપ્રં પાપં કર્મ કરોત્ય્ એકયવઃ તતઃ કલયા। યથા સુવર્ણઃ પ્રવૃત્તસ્ તપ્યમાનસ્ સુવર્ણતામ્ અભિનિષ્પદ્યત એવમ્ એવ દ્વિષત્સુ ભ્રાતૃવ્યેષુ મલં પાપ્માનં પ્રત્યૂહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ અભિપ્રૈતિ॥
એષ વૈ શશો ય એષો ઽન્તશ્ ચન્દ્રમસિ। એષ હીદં સર્વં શાસ્તિ। એષ વૈ યમો ય એષો ઽન્તશ્ ચન્દ્રમસિ। એષ હીદં સર્વં યમિતિ। એષ મૃત્યુર્ યદ્ યમો ઽત્સ્યન્ન્ એવ નામ। તમ્ એવ તાભિર્ આહુતિભિશ્ શમયિત્વોર્જં લોકાનાં જયતિ યમં દેવ દેવાનામ્। યમસ્ય દેવસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

સ તતસ્ સ્વધામ્ એવ હિરણ્મયીં નાવં સમારુહ્ય પ્રજાપતેસ્ સલોકતામ્ અભિપ્રયાતિ। પઞ્ચાહં જુહોતિ। વિંશતિર્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। સવિંશો વૈ પ્રજાપતિઃ। એષ વૈ મૃત્યુર્ યત્ પ્રજાપતિઃ પ્રભૂમાન્ એવ નામ। તમ્ એવ તાભિર્ આહુતિભિશ્ શમયિત્વા નભો લોકાનાં જયતિ પ્રજાપતિં દેવં દેવાનામ્। પ્રજાપતેર્ દેવસ્ય સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

તદ્ યદ્ વૈ તન્નભો નામાભીર્ વૈ સા। ન હિ તત્ પ્રાપ્ય કસ્માચ્ ચન બિભેતિ। તસ્માત્ તન્નભઃ। ષડહં જુહોતિ। ચતુર્વિંશતિર્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી। ચતુર્વિંશતિર્ વસવો દેવાઃ। તે ગાયત્રીમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યો ગાયત્રીવ વસુભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। ગાયત્રીં સ છન્દસાં જયતિ વસૂન્ દેવાન્ દેવાનામ્। વસૂનાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

સપ્તાહં જુહોતિ। અષ્ટાવિંશતિર્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। અષ્ટાવિંશત્યક્ષરા વા ઉષ્ણિક્। અષ્ટાવિંશતિર્ ભૃગ્વઙ્ગિરસો દેવાઃ। ત ઉષ્ણિહમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્ય ઉષ્ણિગ્ ભૃગ્વાઙ્ગિરોભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। ઉષ્ણિહં વૈ સ છન્દસાં જયતિ ભૃગ્વઙ્ગિરસો દેવાન્ દેવાનામ્। ભૃગ્વઙ્ગિરસાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

અષ્ટાહં જુહોતિ। દ્વાત્રિંશદ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। દ્વાત્રિંશદક્ષરા વા અનુષ્ટુપ્। દ્વાત્રિંશદ્ વિશ્વે દેવાઃ। તે ઽનુષ્ટુભમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યો ઽનુષ્ટુબ્ વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। અનુષ્ટુભં વૈ સ છન્દસાં જયતિ વિશ્વાન્ દેવાન્ દેવાનામ્। વિશ્વેષાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

નવાહં જુહોતિ। ષટ્ત્રિંશદ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। ષટ્ત્રિંશદક્ષરા વૈ બૃહતી। ષટ્ત્રિંશત્ સાધ્યા દેવાઃ। તે બૃહતીમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યો બૃહતી સાધ્યેભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। બૃહતીં વૈ સ છન્દસાં જયતિ સાધ્યાન્ દેવાન્ દેવાનામ્। સાધ્યાનાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

દશાહં જુહોતિ। ચત્વારિંશદ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। ચત્વારિંશદક્ષરા વૈ પંક્તિઃ। ચત્વારિંશન્ મરુતો દેવાઃ। તે પંક્તિમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યઃ પંક્તિર્ મરુદ્ભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। પંક્તિં વૈ સ છન્દસાં જયતિ મરુતો દેવાન્ દેવાનામ્। મરુતાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

એકાદશાહં જુહોતિ। ચતુશ્ચત્વારિંશદ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા વૈ ત્રિષ્ટુપ્। ચતુશ્ચત્વારિંશદ્ રુદ્રા દેવાઃ। તે ત્રિષ્ટુભમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યસ્ ત્રિષ્ટુબ્ રુદ્રેભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। ત્રિષ્ટુભં વૈ છન્દસાં જયતિ રુદ્રાન્ દેવાન્ દેવાનામ્। રુદ્રાણાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

દ્વાદશાહં જુહોતિ। અષ્ટાચત્વારિંશદ્ આહુતયસ્ સંપદ્યન્તે। અષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા વૈ જગતી। અષ્ટાચત્વારિંશદ્ આદિત્યા દેવાઃ। તે જગતીમ્ અન્વાયત્તાઃ। તેભ્યો જગત્ય્ આદિત્યેભ્યો દેવેભ્ય એકૈકેનાક્ષરેણ કામાન્ નિકામાન્ દુહે। એવમ્ અસ્મૈ જુહ્વતે દુહે। જગતીં વૈ સ છન્દસાં જયત્ય્ આદિત્યાન્ દેવાન્ દેવાનામ્। આદિત્યાનાં દેવાનાં સાયુજ્યં સલોકતાં સમભ્યારોહતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ

અત્ર વૈ બ્રહ્મ ન વિરાજત્ય્ અનાથમ્ અપરાયણમ્ અનુત્તરમ્। તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં બ્રહ્મ જુહુવાંચકાર। તદ્ દ્વાદશાહં હુત્વા કીર્તિં યશઃ પ્રજાપતિમ્ અમૃતં તદ્ ઉદાજહાર। તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં બ્રહ્મ હુત્વા પ્રજાપતય પ્રત્યૂહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ અભ્યુચ્ચક્રામ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં પ્રજાપતિર્ જુહુવાંચકાર। તદ્ દ્વાદશાહં હુત્વા પ્રજ્ઞાં મેધાં મીમાંસાં તપસ્ તદ્ ઉદાજહાર। તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં પ્રજાપતિર્ હુત્વા દેવેભ્યશ્ ચર્ષિભ્યશ્ ચ પ્રત્યૂહ્ય સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અભ્યુચ્ચક્રામ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચ જુહુવાંચક્રુઃ। તદ્ દ્વાદશાહં હુત્વા પૂર્વેભ્યો મનુષ્યેભ્યઃ પ્રત્યૂહ્ય સ્વર્ગમ્ ઉ એવ લોકમ્ અભ્યુચ્ચક્રમુઃ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહં બ્રહ્મ જુહુવાંચકાર। દ્વાદશાહં પ્રજાપતિર્ દ્વાદશાહં દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચ। તદ્ દ્વાદશાહં દ્વાદશાહં હુત્વા કામાન્ નિકામાન્ આપુઃ। કિમ્ ઉ ય એનં યાવજ્જીવં જુહુયાત્

તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં ત્ર્યહમ્ એવ પયસા જુહુયાત્। તદ્ વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય રૂપમ્। અગ્નિષ્ટોમેનૈવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં ત્ર્યહમ્ એવ દધ્ના જુહુયાત્। તદ્ વૈ વાજપેયસ્ય રૂપમ્। વાજપેયેનૈવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં ત્ર્યહમ્ એવાજ્યેન જુહુયાત્। તદ્ વા અશ્વમેધસ્ય રૂપમ્। અશ્વમેધેનૈવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં ત્ર્યહમ્ એવાદ્ભિર્ જુહુયાત્। તદ્ વૈ પુરુષમેધસ્ય રૂપમ્। પુરુષમેધેનૈવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ॥
સ્વયમ્ અહતવાસા યજમાનો ઽગ્નિહોત્રં જુહુયાદ્ અજસ્રેષ્વ્ અગ્નિષ્વ્ અપ્રવસન્। ત્રયોદશીં રાત્રિં સોમેન વા પશુના વેષ્ટ્વોત્સૃજેત। યથા સાવસાન્ કૃત્વા પ્રાર્જયેત્ તાદૃક્ તત્॥
તદ્ વૈ તદ્ અગ્નિહોત્રં દ્વાદશાહમ્ એવ પૂર્વે મનુષ્યા જુહુવાંચક્રુઃ। તસ્માત્ તેષાં દુહે ધેનુર્ વહત્ય્ અનડ્વાન્ આદધાનઃ પ્રહિતો ઽશ્વો ઽશ્વતર ઉપતિષ્ઠત્ય અધિ? ક્ષ્યો હસ્તી વહતિ

ઉપસૃજ્યાગ્નિહોત્રીમ્ ઇત્ય આહ ઉપસૃષ્ટે દ્યાવાપૃથિવી॥ રુદ્રા ઉપગૃહ્ણન્તિ વસૂનાં દુગ્ધમ્॥ ભૂતકૃત સ્થ નિરૂઢ જન્યં ભયમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગારાન્ નિરૂહતિ। અથાધિશ્રયતિ વૈશ્વાનરસ્યાધિશ્રિતમ્ અસિ॥ અગ્નિસ્ તે તેજો મા પ્રતિધાક્ષાત્(?)॥ સત્યા ત્વા ઇતિ॥ અથાવદ્યોતયતિ સં જ્યોતિષા જ્યોતિઃ ઇતિ। અથાપઃ પ્રત્યાનયતિ યસ્ તે અપ્સુ રસઃ પ્રવિષ્ટસ્ તેન સંપૃચ્યસ્વ ઇતિ। સ યદ્ એવાસ્ય તત્ર દિશો ગ્રસન્તે તદ્ એવાસ્ય તત્ સમન્વાનયન્તં અન્તરિતં રક્ષો ઽન્તરિતા અરાતયઃ ઇતિ। ત્રિઃ પર્યગ્નિં કરોતિ। અથોદ્વાસયતિ દિવં દૃંહાન્તરિક્ષં દૃંહ પૃથિવીં દૃંહ પ્રજાં પશૂન્ જુહ્વતો મે દૃંહ ઇતિ।
ભૂતકૃત સ્થ પ્રત્યૂઢં જન્યં ભયમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગારાન્ પ્રત્યૂહતિ। અથ સ્રુવં ચ સ્રુચં ચાદાય નિષ્ટપતિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટઃ અરાતયઃ ઇતિ। અથ સ્રુવં સંમાર્ષ્ટિ સજૂર્ દેવેભ્યસ્ સાયંયાવભ્યઃ ઇતિ સાયમ્। સજૂર્ દેવેભ્યઃ પ્રાતર્યાવભ્યઃ ઇતિ પ્રાતઃ। સુવર્ણાં ત્વાં સુવર્ણમયીમ્॥ હિરણ્યયષ્ટિર્ અસ્ય અમૃતપલાશા સ્રોતો યજ્ઞાનામ્ ઇતિ। સ્રોતો હૈવ સ યજ્ઞાનાં ભવતિ। અથાહ ઉન્નેષ્યામિ ઇતિ। ઓં મમહં સ્વર્ગં લોકમ્ અભિ ઇતિ બ્રૂયાત્

સ યં પ્રથમં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ તદ્ વૈ દર્શપૂર્ણમાસયો રૂપમ્। દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ એવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ પ્રથમં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ॥
અથ યં દ્વિતીયં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ તદ્ વૈ ચાતુર્માસ્યાનાં રૂપમ્। ચાતુર્માસ્યૈર્ એવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ દ્વિતીયં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ॥
અથ યં તૃતીયં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ તદ્ વા ઇષ્ટિપશુબન્ધાનાં રૂપમ્। ઇષ્ટિપશુબન્ધૈર્ એવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાંસ્ તૃતીયં સ્રુવમ્ ઉન્નતિ॥
અથ યં ચતુર્થં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ તદ્ વૈ ત્ર્યમ્બકવાજપેયાશ્વમેધાનાં રૂપમ્। ત્ર્યમ્બકવાજપેયાશ્વમેધૈર્ એવાસ્યેષ્ટં ભવતિ ય એવં વિદ્વાંશ્ ચતુર્થં સ્રુવમ્ ઉન્નયતિ॥
અથ સમિધમ્ આદાય પ્રાઙ્ પ્રતિ। પુરુષ ઇત્ સમિત્। તમ્ અન્નમ્ ઇન્દ્ધે અન્નસ્ય મા તેજસા સ્વર્ગં લોકં ગમય॥ યત્ર દેવાનામ્ ઋષીણાં પ્રિયં ધામ તત્ર મ ઇદમ્ અગ્નિહોત્રં ગમય ઇતિ। તૂષ્ણીમ્ ઉપસાદયતિ। અથ સમિધમ્ અભ્યાદધાતિ સ્વર્ગસ્ય ત્વા લોકસ્ય સંક્રમણં હિરણ્મયં વંશં દધામિ સ્વાહા ઇતિ। અથ જુહોતિ। સ યાં પ્રથમાં જુહોતિ દેવાંસ્ તયાપ્નોતિ। અથ યાં દ્વિતીયાં જુહોત્ય્ ઋષીંસ તયાપ્નોતિ

અથોપમાર્ષ્ટિ। સ યત્ પ્રથમમ્ ઉપમાર્ષ્ટિ તેન ગન્ધર્વાપ્સરસઃ પ્રીણાતિ। તં ગન્ધર્વાપ્સરસ આહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યદ્ દ્વિતીયમ્ ઉપમાર્ષ્ટિ તેન ગ્રહાંશ્ ચ પિતૄંશ્ ચ પ્રીણાતિ। તં ગ્રહાશ્ ચ પિતરશ્ ચાહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યદ્ દ્વિર્ અઙ્ગુલ્યા પ્રાશ્નાતિ સ યત્ પ્રથમં પ્રાશ્નાતિ તેન પ્રાણાપાનૌ તૃપ્યતઃ। તં પ્રાણાપાનાવ્ આહતુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યદ્ દ્વિતીયં પ્રાશ્નાતિ તેનોદાનાપાનૌ તૃપ્યતઃ। તમ્ ઉદાનાપાનાવ્ આહતુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યત્ સ્રુચા પ્રાશ્નાતિ તેન સમાનવ્યાનૌ ચ ગર્ભાંશ્ ચ પ્રીણાતિ। તં સમાનવ્યાનૌ ગર્ભાશ્ ચાહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યત્ સ્રુચં નિરશ્નાતિ તેન દેવજનાન્ પ્રીણાતિ। ત દેવજના આહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યત્ સ્રુચસ્ સંક્ષાલનં નિનયતિ તેન વયાંસિ પ્રીણાતિ। તં વયાંસ્ય્ આહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યા એતાસ્ સ્રુચો નિર્ણિજ્યોદીચીર્ અપ ઉત્સિઞ્ચતિ તેન ઋષીન્ પ્રીણાતિ। તમ્ ઋષય આહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યત્ સ્થાલીસંક્ષાલનં નિનયતિ તેન સર્પજનાન્ પ્રીણાતિ। તં સર્પજના આહુશ્ શ્રદ્ધા તે મા વિગાત્ સર્વૈઃ કામૈસ્ તૃપ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નુહીતિ॥
અથ યત્ પશ્ચાદ્ વા પુરસ્તાદ્ વા પરિક્રમ્ય દક્ષિણતો ઽગ્નીનામ્ આસ્તે પ્રજાપતિર્ એવ તદ્ ભૂત્વાસ્તે કમ્ અહમ્ અસ્મિ કં મમ ઇતિ

ભૃગુર્ હ વારુણિર્ અનૂચાન આસ। સ હાત્ય્ એવ પિતરં મને ઽતિ દેવાન્ અત્ય્ અન્યાન્ બ્રાહ્મણાન્ અનૂચાનાન્। સ હ વરુણ ઈક્ષાંચક્રે ન વૈ મે પુત્રઃ કિં ચન પ્રજાનાતિ। હન્તૈનં પ્રજ્ઞાપયાનીતિ। તસ્ય હ પ્રાણાન્ અભિજગ્રાહ। સ હ તતામ્। સ હ તાન્તઃ પરં લોક જગામ। સ હામુષ્મિન્ લોક આજગામ। પુરુષ એવ પુરુષં સંવૃશ્ચ્યાથૈનં જઘાસ। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ॥
દ્વિતીયં હાજગામ। પુરુષ એવ પુરુષમ્ આક્રન્દયન્તં જઘાસ। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ॥
તૃતીયં હાજગામ। પુરુષ એવ પુરુષં તૂષ્ણીમ્ અવ્યાહરન્તં જઘાસ। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ॥
ચતુર્થં હાજગામ। દ્વે સ્ત્રિયૌ મહદ્ વિત્તં જુગુપતુઃ। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ॥
પઞ્ચમં હાજગામ। લોહિતકુલ્યાં ચ ઘૃતકુલ્યાં ચ પ્રબાહુક્ સ્યન્દમાને । સા યા લોહિતકુલ્યાસ્ તાં કૃષ્ણો નગ્નઃ પુરુષો મુસલી જુગોપ। અથ યા ઘૃતકુલ્યા તસ્યૈ હિરણ્મયાઃ પુરુષા હિરણ્મયૈશ્ ચમસૈસ્ સર્વાન્ કામાન્ ઉદચિરે। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ॥
ષષ્ઠં હાજગામ। પઞ્ચ નદીઃ પુષ્કરિણીઃ પુણ્ડરીકિણીર્ મધૂદકાસ્ સ્યન્દમાનાઃ. તાસુ નૃત્તગીતં વીણાઘોષો ઽપ્સરસાં ગણાસ્ સુરભિર્ ગન્ધો મહાન્ ઘોષો બભૂવ। સ હોવાચાભૂદ્ બતેદં કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ। તં હોચુઃ પિતરં વરુણં પૃચ્છાસિ સ ત ઇદં પ્રવક્તેતિ

સ હ તત એવાવવૃતે। સ હ વરુણમ્ એવાજગામ। તં હોવાચાગસ્ તાતા ઇતિ। આગાં તતેતિ। અદર્શસ્ તાતા ઇતિ। અદર્શં તતેતિ। કિં તતેતિ। પુરુષ એવ પુરુષં સંવૃશ્ચ્યાથૈનમ્ અઘદ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। યે વા અસ્મિન્ લોકે ઽગ્નિહોત્રમ્ અજુહ્વતો નૈવંવિદો વનસ્પતીન્ સંવૃશ્ચ્યાભ્યાદધતિ તાન્ વા અમુષ્મિન્ લોકે વનસ્પતયઃ પુરુષરૂપં કૃત્વા પ્રત્યદન્તિ। તસ્ય કા નિષ્કૃતિર્ ઇતિ। યદ્ એવૈતત્ સમિધમ્ અભ્યાદધાતિ સા તસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તયા તદ્ અતિમુચ્યત ઇતિ॥
કિં દ્વિતીયમ્ ઇતિ। પુરુષ એવ પુરુષમ્ આક્રન્દયન્તમ્ અઘદ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। યે વા અસ્મિન્ લોક ઽગ્નિહોત્રમ્ અજુહુહ્વતો નૈવંવિદઃ પશૂન્ આક્રન્દયતઃ પચન્તે તાન્ વા અમુષ્મિન્ લોકે પશવઃ પુરુષરૂપં કૃત્વા પ્રત્યદન્તિ। તસ્ય કા નિષ્કૃતિર્ ઇતિ। યદ્ એવૈતદ્ વાચા પૂર્વામ્ આહુતિં જુહોતિ સા તસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તયા તદ્ અતિમુચ્યત ઇતિ॥
કિં તૃતીયમ્ ઇતિ। પુરુષ એવ પુરુષં તૂષ્ણીમ્ અવ્યાહરન્તમ્ અઘદ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। યે વા અસ્મિન્ લોકે ઽગ્નિહોત્રમ્ અજુહ્વતો નૈવંવિદો વ્રીહિયવાંસ્ તૂષ્ણીમ્ અવ્યાહરતઃ પચન્તે તાન્ વા અમુષ્મિન્ લોકે વ્રીહિયવાઃ પુરુષરૂપં કૃત્વા પ્રત્યદન્તિ। તસ્ય કા નિષ્કૃતિર્ ઇતિ। યદ્ એવૈતન્ મનસોત્તરામ્ આહુતિં જુહોતિ સા તસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તયા તદ્ અતિમુચ્યત ઇતિ॥
કિં ચતુર્થમ્ ઇતિ। દ્વે સ્ત્રિયૌ મહદ્ વિત્તમ્ અજુગુપતામ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। શ્રદ્ધા ચ વૈ તે અશ્રદ્ધા ચાભૂતામ્। યે વા અસ્મિન્ લોકે ઽગ્નિહોત્રમ્ અજુહ્વતો નૈવંવિદો ઽશ્રદ્દધાના યજન્તે તદ્ અશ્રદ્ધાં ગચ્છતિ યચ્ છ્રદ્દધાનાસ્ તચ્ છ્રદ્ધામ્। તસ્ય કા નિષકૃતિર્ ઇતિ। યદ્ એવૈતદ્ અઙ્ગુલ્યા પ્રાશ્નાતિ સા તસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તયા તદ્ અતિમુચ્યત ઇતિ

કિં પઞ્ચમમ્ ઇતિ। લોહિતકુલ્યાં ચ ઘૃતકુલ્યાં ચ પ્રબાહુક્ સ્યન્દમાને। સા યા લોહિતકુલ્યાભૂત્ તાં કૃષ્ણો નગ્નઃ પુરુષો મુસલી જુગોપ। અથ યા ઘૃતકુલ્યા તસ્યૈ હિરણ્મયાઃ પુરુષા હિરણ્મયૈશ્ ચમસૈસ્ સર્વાન્ કામાન્ ઉદચન્ત ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। યે વા અસ્મિન્ લોકે ઽગ્નિહોત્રમ્ અજુહ્વતો નૈવંવિદો બ્રાહ્મણસ્ય લોહિતમ્ ઉત્પીડયન્તિ સાસા લોહિતકુલ્યા। અથ ય એનાં કૃષ્ણો નગ્નઃ પુરુષો મુસલ્ય્ અજુગુપત્ ક્રોધસ્ સ તસ્યો તદ્ એવાન્નમ્ ઇતિ। તસ્ય કા નિષ્કૃતિર્ ઇતિ। યદ્ એવૈતત્ સ્રુચા પ્રાશ્નાતિ સા તસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તયા તદ્ અતિમુચ્યત ઇતિ। અથ યા એતાસ્ સ્રુચો નિર્ણિજ્યોદીચીર્ અપ ઉત્સિઞ્ચતિ સાસા ઘૃતકુલ્યા। તસ્યૈ હિરણ્મયાઃ પુરુષા હિરણ્મયૈશ્ ચમસૈસ્ સર્વાન્ કામાન્ ઉદચન્ત ઇતિ॥
કિં ષષ્ઠમ્ ઇતિ। પઞ્ચ નદીઃ પુષ્કરિણીઃ પુણ્ડરીકિણીર્ મધૂદકાસ્ સ્યન્દમાનાઃ। તાસુ નૃત્તગીતં વીણાઘોષો ઽપ્સરસાં ગણાસ્ સુરભિર્ ગન્ધો મહાન્ ઘોષો ઽભૂદ્ ઇતિ। ઓમ્ ઇતિ હોવાચ। મમૈવૈતે લોકા અભૂવન્ન્ ઇતિ। તે કેનાભિજય્યા ઇતિ એતેનૈવ પઞ્ચગૃહીતેન પઞ્ચોન્નીતેનેતિ। સ હોવાચ ન વૈ કિલાન્યત્રાગ્નિહોત્રાલ્ લોકજિત્યા અવકાશોઽસ્તિ। અદ્યૈવ મે અગ્ન્યાધેયસ્યોપવસથ ઇતિ। તસ્ય હ તથા ચક્રુઃ। સ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ નૈનમ્ અમુષ્મિન્ લોકે વનસ્પતયઃ પુરુષરૂપં કૃત્વા પ્રત્યદન્તિ ન પશવો ન વ્રીહિયવા નાસ્યેષ્ટાપૂર્તે શ્રદ્ધાં ચાશ્રદ્ધાં ચ ગચ્છતો ઽપહતે લોહિતકુલ્યામ્ અવરુન્દ્ધે ઘૃતકુલ્યામ્

એષ વા અગ્નિર વૈશ્વાનરો ય એષ તપતિ। તસ્ય રાત્રિસ્ સમિદ્ અહર્ જ્યોતી રશ્મયો ધૂમો નક્ષત્રાણિ વિષ્ફુલિઙ્ગાશ્ ચન્દ્રમા અઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવા અમૃતમ્ અપો જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયૈ સોમો રાજા સંભવતિ॥
સ્તનયિત્નુર્ એવાગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। તસ્ય દ્યૌસ્ સમિદ્ વિદ્યુજ્ જ્યોતિર્ અભ્રાણિ ધૂમો હ્લાદનયો વિષ્ફુલિઙ્ગા અશનિર્ અઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવાસ્ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયૈ વૃષ્ટિસ્ સંભવતિ॥
પૃથિવ્ય્ એવાગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। તસ્યાન્તરિક્ષં સમિદ્ અગ્નિર્ જ્યોતિર્ વાયુર્ ધૂમો મરીચયો વિષ્ફુલિઙ્ગા દિશો ઽઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવા વૃષ્ટિં જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયા અન્નં સંભવતિ॥
પુરુષ એવાગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। તસ્ય વાક્ સમિચ્ ચક્ષુર્ જ્યોતિઃ પ્રાણો ધૂમો મનો વિષ્ફુલિઙ્ગાશ્ શ્રોત્રમ્ અઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવા અન્નં જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયૈ રેતસ્ સંભવતિ॥
સ્ત્રિયો વા અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। તસ્યોપસ્થં સમિદ્ યોનિર્ જ્યોતિર્ ઇષ્યા ધૂમો ઽભિનન્દો વિષ્ફુલિઙ્ગાસ્ સંસ્પર્શો ઽઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવા રેતો જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયૈ પુરુષસ્ સંભવતિ॥
સો ઽત્ર પઞ્ચમ્યાં વિસૃષ્ટ્યાં પુરુષો દેવેભ્યો જાયતે। પઞ્ચમ્યાં વિસૃષ્ટ્યાં દિવ્યા આપઃ પુરુષવાચો વદન્તિ।
અથ યથામું લોકમ્ અપ્યેતિ --

--તસ્યાગ્નિર્ એવાગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ। તસ્યૌષધયશ્ચ વનસ્પતયશ્ ચ સમિત્। જ્યોતિર્ એવ જ્યોતિઃ। ધૂમ એવ ધૂમઃઃ। વિષ્ફુલિઙ્ગા એવ વિષ્ફુલિઙ્ગાઃ। અઙ્ગારા એવાઙ્ગારાઃ। તસ્મિન્ન્ એતસ્મિન્ન્ અગ્નૌ વૈશ્વાનરે ઽહરહર્ દેવાઃ પુરુષં જુહ્વતિ। તસ્યા આહુતેર્ હુતાયૈ પુરુષો ઽમું લોકં સંભવતિ। સો ઽસ્ય લોકઃ પુનરુત્થાયૈ ભવતિ॥
તસ્ય હૈતસ્ય દેવસ્યાહોરાત્રે અર્ધમાસા માસા ઋતવસ્ સંવત્સરો ગોપ્તા ય એષ તપતિ। અહોરાત્રે પ્રચરે। તં હર્તૂનામ્ એકો યઃ કૂટહસ્તો રશ્મિના પ્રત્યવેત્ય પૃચ્છતિ કો ઽસિ પુરુષેતિ। સ કિં વિદ્વાન્ પ્રવૃઞ્જ્યાત્। તસ્ય હ પ્રહરતિ। કસ્ય હ પ્રતિરાદ્ધસ્ય ત્રેધા સાધુ કૃત્યા વિનશ્યતિ। સ તૃતીયમ્ આદત્તે। દિશો ઽનુ તૃતીય વ્યેતિ। તૃતીયેન સહેમં લોકમ્ અભ્યવૈતિ। સ યો હાસ્ય દાનજિતો લોકો ભવતિ તસ્મિન્ નિરમતે। તમ્ ઉ હ વૈ તતો મૃત્યુર્ એવાન્તત આપ્નોતિ। અનવજિતો હાસ્ય પુનર્મૃત્યુર્ ભવતિ સ ય એવંવિત્ સ્યાત્॥
સ યદોપતાપી સ્યાદ્ યત્રાસ્ય સમં સુભૂમિસ્પષ્ટં સ્યાત્ તદ્ બ્રૂયાદ્ ઇહ મે ઽગ્નિં મન્થતેતિ। ઈશ્વરો હાગદો ભવિતોઃ॥
યદ્ય્ ઉ તન્ ન યદ્ અસ્માલ્ લોકાત્ પ્રેયાદ્ અથૈનમ્ આદદીરન્। નાનાસ્થાલ્યોર્ અગ્ની ઓપ્ય હરેયુઃ। અન્વાહાર્યપચનાદ્ ઉલ્મુકમ્ આદદીરન્ યજ્ઞપાત્રાણિ સર્પિર્ અપો દારુણ્ય્ અનુસ્તરણીં ક્ષુરં નખનિકૃન્તનમ્। તે યન્તિ યત્રાસ્ય સમં સુભૂમિસ્પષ્ટં ભવતિ। તદ્ અસ્યાગ્નીન્ વિહરન્તિ

અથાસ્યાં દિશિ કૂપં ખાત્વા વપન્તિ કેશશ્મશ્રૂણિ। ઉપ્ત્વા કેશશ્મશ્રૂણિ નખાન્ નિકૃન્તન્તિ। નખાન્ નિકૃત્ય નિરાન્ત્રં કુર્વન્તિ। નિરાન્ત્રં કૃત્વા નિષ્પુરીષં કુર્વન્તિ। નિષ્પુરીષં કૃત્વા પાંસુભિઃ કૂપે પુરીષમ્ અભિસંવપન્તિ। પાપ્માનમ્ એવાસ્ય તત્ પ્રચ્છાદયન્તિ। પ્રક્ષાલ્યાન્ત્રાણિ પ્રત્યવધાયૈનમ્ આહરન્તિ। તમ્ અન્તરેણાગ્નીન્ નિધાય ગાર્હપત્ય આજ્યં વિલાપ્યોત્પૂય ચતુર્ગૃહીતં ગૃહીત્વા મત્વાહવનીયે સમિદ્વત્ય્ અન્વારબ્ધે જુહોતિ અયં વૈ ત્વદ્ અસ્માદ્ અંસિ ત્વમ્। એતદ્ અયં તે યોનિર્ અસ્ય યોનિસ્ ત્વમ્॥
પિતા પુત્રાય લોકકૃજ્ જાતવેદો નયા હ્ય્ એનં સુકૃતાં યત્ર લોકઃ। અસ્માદ્ વૈ ત્વમ્ અજાયથા એષ ત્વજ્ જાયતાં સ્વાહા ઇતિ। સો ઽત આહુતિમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ ચક્ષુર્મયશ્ શ્રોત્રમયો વાઙ્મય ઋઙ્મયો યજુર્મયસ્ સામમયો બ્રહ્મમયો હિરણ્મયો ઽમૃતસ્ સંભવતિ

અથૈતાં ચિતાં ચિન્વન્તિ। તસ્યામ્ એનમ્ આદધતિ। તસ્ય નાસિકયોસ્ સ્રુવૌ નિદધ્યાદ્ દક્ષિણહસ્તે જુહૂં સવ્ય ઉપભૃતમ્ ઉરસિ ધ્રુવાં મુખ ઽગ્નિહોત્રહવણીં શીર્ષતશ્ ચમસમ્ ઇળોપવહનં કર્ણયોઃ પ્રાશિત્રહરણે ઉદરે પાત્રીં સંવર્તધાનીમ્ આણ્ડયોર્ દૃષદુપલે શિશ્ને શમ્યામ્ ઉપસ્થે કૃષ્ણાજિનમ્ અનુપૃષ્ઠં સ્ફ્યં પાર્શ્વયોર્ મુસલ ચ શૂર્પે ચ પત્ત ઉલૂખલમ્। પરિશિષ્ટાનિ યજ્ઞપાત્રાણ્ય ઉપનિદધતિ। અપો મૃણ્મયાન્ય્ અભ્યવહરન્તિ દદ્ત્ય એવાયસ્મયાનિ। અથૈનં સર્પિષાભ્યુત્પૂરયન્તિ। યજ્ઞપાત્રેષુ સર્પિર્ આસિઞ્ચન્તિ

અથૈતામ્ અનુસ્તરણીમ્ આનયન્તિ। તાં પ્રોક્ષ્ય ત્રિર્ અપસલીં પર્યાણાય્ય કૂટેન હન્યાત્। પ્રદક્ષિણં હૈકે પર્યાણયન્તિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। તસ્યૈ વપામ્ ઉત્ખિદ્ય શીર્ષ્ણિ પરિવયન્તિ હસ્તયોર્ મતસ્ની હૃદયે હૃદયં બાહ્વોર્ બાહૂ। યથાઙ્ગમ્ એવેતરાણ્ય્ અઙ્ગાનિ વિચિન્વન્તિ। અથૈનં ચર્મણા પ્રોર્ણ્વન્તિ સ્વયા તન્વા સમૃધ્યસ્વ ઇતિ॥
સંસ્તીર્યોપાદીપયન્તિ। સ તથૈવ ચિકીર્ષેદ્ યથૈનમ્ આહવનીયઃ પ્રથમો ગચ્છેત્। તદ્ એનં દેવલોકઃ પ્રત્યાગચ્છતિ। અથ યથાન્વાહાર્યપચનસ્ તદ્ એનં પિતૃલોકઃ પ્રત્યાગચ્છતિ। અથ યથા ગાર્હપત્યસ્ તથાસ્મિન્ લોકે પ્રજયા ચ પશુભિશ્ ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
તસ્યોપાદીપ્તસ્ય ધૂમ એવ શરીરં ધુનોતિ। સ યદ્ ધુનોતિ તસ્માદ્ ધુનઃ। ધુનો હ વૈ નામૈષઃ। તં ધૂમ ઇતિ પરોક્ષમ્ આચક્ષતે પરોક્ષેણૈવ। પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ। ધૂમાદ્ વ રાત્રિમ્ અપ્યેતિ રાત્રિયા અહર્ અહ્નો ઽપોછન્તાપક્ષમ્ અપોછન્તીપક્ષાદ્ આપૂર્યમાણપક્ષમ્ આપૂર્યમાણપક્ષાન્ માસમ્। તે અત્ર માસે શરીરં ચાસુશ્ ચ સંગચ્છાતે। તં હર્તૂનામ એકો યઃ કૂટહસ્તો રશ્મિના પ્રત્યવેત્ય પૃચ્છતિ કો ઽસિ પુરુષેતિ

તં પ્રતિબ્રૂયાત્ --
વિચક્ષણાદ્ ઋતવો રેત આભૃતમ્
અર્ધમાસ્યં પ્રસુતાત્ પિત્ર્યાવતઃ।
ઇતિ। યદ્ અદો વિચક્ષણં સોમં રાજાનં જુહ્વતિ તત્ તત્।
તં મા પુંસિ કર્તર્ય્ એરયધ્વમ્
ઇતિ। પુંસિ હ્ય્ એનમ્ એતત્ કર્તર્ય્ એરયન્તે।
પુસઃ કર્તુર્ માતર્ય્ આસિષિક્ત
ઇતિ। માતરિ હ્ય્ એનમ્ આસિઞ્ચતિ।
સ ઉપજાયોપજાયમાનસ્ ત્રયોદશેન દ્વાદશોપમાસઃ
ઇતિ। એષ ત્રયોદશો ય એષ તપતિ॥
સં તદ્ વિદે પ્રતિ તદ્ વિદે ઽહમ્।
તં મર્તવો ઽમૃત આનયધ્વં દ્વાદશત્રયોદશેન પિત્રા।
તયા માત્રા તયા શ્રદ્ધયા તેનાન્નાદ્યેન તેન સત્યેન॥
અહર્ મે પિતા રાત્રિર્ માતા॥ સત્યમ્ અસ્મિ॥
તે મર્તવો ઽમૃત આનયધ્વમ્॥
ઇતિ। તં હર્તવ આનયન્તે। યથા વિદ્વાન્ વિદ્વાંસં યથા જાનન્ જાનન્તમ્ એવં હૈનમ્ ઋતવ આનયન્તે। તં હાત્યર્જયન્તે। સ હૈષ ન મનુષ્યો ય એવં વેદ। દેવાનાં હ વૈ સ એકો ય એવંવિત્। તં હ વૈ મનોજવસઃ પિતરશ્ ચ પિતામહાશ્ ચ પ્રત્યાગચ્છન્તિ તતઃ કિં ન આહાર્ષીર્ ઇતિ। તાન્ પ્રતિબ્રૂયાદ્ યત્ કિં ચ પુણ્યમ્ અકરે તદ્ યુષ્માકમ્ ઇતિ। તસ્ય પુત્રા દાયમ્ ઉપયન્તિ પિતરસ્ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્। સ એવમ્ એતત્ ત્રેધા વિભજ્યૈતસ્ય સલોકતામ્ અપ્યેતિ ય એષ તપતિ

દીર્ઘસત્ત્રં હ વા એત ઉપયન્તિ યે ઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતિ। એતદ્ ધ વૈ સત્ત્રં જરામૂરીયમ્। જરયા વા હ્ય્ એવાસ્માન્ મુચ્યતે મૃત્યુના વા॥
તદ્ આહુર્ યદ્ એતસ્ય દીર્ઘસત્ત્રિણો ઽગ્નિં જુહ્વતો ઽગ્નીન્ અન્તરેણ યુક્તં વા વિયાયાત્ સં વા ચરેયુઃ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। વજ્રો વૈ ચક્રઃ। વજ્રો વા એતસ્યાગ્નીન્ અન્વતિ યસ્યાન્તરેણ યુક્તં વા વિયાતિ સં વા ચરન્તિ। કુર્વીત હૈવ નિષ્કૃતિમ્ અપિ હેષ્ટ્યા યજેત। તદ્ ઉ તથા ન વિદ્યાત્। ઇમાન્ વા એષ લોકાન્ અનુવિતનુતે યો ઽગ્નીન્ આધત્તે।
તસ્યાયમ્ એવ લોકો ગાર્હપત્યો ભવત્ય્ અન્તરિક્ષલોકો ઽન્વાહાર્યપચનો ઽસાવ્ એવ લોક આહવનીયઃ। કામં વા એષુ લોકેષુ યુક્તં ચાયુક્તં ચ વયાંસિ ચ ચરન્તિ। સ વિદ્યાદ્ યદિ મે ઽપિ ગ્રામ એવાગ્નીન્ અન્તરેણાયાસીન્ નૈવ મ આર્તિર્ અસ્તિ ન રિષ્ટિઃ કા ચનેતિ॥
ત્રયો હ ત્વૈ ગ્રામ્યાઃ પશવો ઽજુષ્ટા દુર્વરાહ એડકશ્ શ્વા। તેષાં યદિ કશ્ ચિદ્ અન્તરેણ સન્નેજીયેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ

તદ્ ઉ હૈકે છાદિમુષ્ટિમ્ એવ નિવપન્તો યન્તિ। ગાર્હપત્યાદ્ આહવનીયાન્ નિનયન્ન્ ઇયાત્ ઇદં વિષ્ણુર્ વિચક્રમે ઇત્ય્ એતયર્ચા। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો હ તત્ર બ્રૂયાદ્ આસાન્ ન્વા અયં યજમાનસ્યાવાપ્સીત્ ક્ષિપ્રે પરમાસાન્ આવપ્સ્યતે જ્યેષ્ઠગૃહ્યં રોત્સ્યતીતિ તથા હૈવં સ્યાત્॥
ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્ ઉદપાત્રં વૈવોદકમણ્ડલું વાદાય ગાર્હપત્યાદ્ આહવનીયાન્ નિનયન્ન્ ઇયાત્ ઇદં વિષ્ણુર્ વિચક્રમે ઇત્ય્ એતયૈવર્ચા। દેવપવિત્રં વા એતદ્ યદ્ ઋગ્ દેવપવિત્રમ્ એતદ્ યદ્ આપઃ। તદ્ યદ્ એવાત્ર યજ્ઞસ્યાશાન્તં ભવતિ યદ્ અમેધ્યમ્ આપો વૈ તસ્ય સર્વસ્ય શાન્તિઃ। અદ્ભિર્ એવૈનં તચ્ છમયન્તિ

તદ્ આહુર્ યદ્ એતસ્ય દીર્ઘસત્ત્રિણો ઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતો ઽગ્નિહોત્રં દુહ્યમાનં સ્કન્દેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। યદ્ એવ તત્ર સ્થાલ્યાં પરિશિષ્ટં સ્યાત્ તેન જુહુયાત્॥
યદ્ય્ ઉ નીચી સ્થાલી સ્યાદ્ અપિ વા ભિદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। સ્કન્નપ્રાયશ્ચિત્ત્યૈ વાભિમૃશ્ય અસ્કન્ન્ અધિત ઇતિ। અથ યદ્ અન્યદ્ વિન્દેત્ તેન જુહુયાત્॥
યદા વૈ સ્કન્દત્ય્ અથ ધીયતે। રેતો વૈ પયો યોનિર્ ઇયમ્। યોન્યામ્ એવૈતદ્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। અનુષ્ઠ્યાસ્ય રેતસ્ સિક્તં પ્રજાયતે ય એવં વેદ। અમુતો વૈ પર્જન્યસ્ સ્કન્દતીહૌષધયો વનસ્પતયો જાયન્તે। પુરુષાદ્ રેતસ્ સ્કન્દતિ પશુભ્યઃ। તત ઇદં સર્વં પ્રજાતમ્। સ વિદ્યાદ્ ઉપ મા દેવાઃ પ્રાભૂવન્ પ્રજાતિર્ મે ભૂયસ્ય્ અભૂચ્ છ્રેયાન્ ભવિષ્યામીતિ। તથા હૈવ સ્યાત્॥
અથો યત્રૈતદ્ વિભિન્નં તદ્ ઉદપાત્રં વૈવોદકમણ્ડલું વોપનિનયેત્ ભૂર્ ભુવસ્ સ્વઃ ઇત્ય્ એતાભિર્ વ્યાહૃતિભિઃ। એતા વૈ વ્યાહૃતયસ્ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તયઃ। તદ્ અનેન સર્વેણ પ્રાયશ્ચિત્તિં કુરુતે

અથૈતાનિ કપાલાનિ સંચિન્ત્ય યત્રાહવનીયસ્ય ભસ્મોદ્ધૃતં સ્યાત્ તદ્ ઉપનિકિરેત્। એતદ્ એવાત્ર કર્મ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યત્ પ્રાચ ઉદ્દ્રુતસ્ય સ્કન્દેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। યદ્ એવ તત્ર સ્રુચિ પરિશિષ્ટં સ્યાત્ તેન જુહુયાત્॥
યદ્ય્ ઉ નીચી સ્રુક્ સ્યાદ્ અપિ વા ભિદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તસ્યોક્તઃ પ્રત્યભિમર્શઃ॥
તદ્ ઉ હૈકે તત એવ પ્રત્યેત્યોન્નયન્તિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો હ તત્ર બ્રૂયાદ્ યદ્ અનેનાગ્નિહોત્રેણાચિકીર્ષીન્ ન્યવૃતત્ તસ્માન્ નાસ્યેદં સ્વર્ગ્યમ્ ઇવ ભવિષ્યતીતિ તથા હૈવ સ્યાત્॥
ઇત્થમ એવ કુર્યાત્। યત્રૈવ સ્કન્દેત્ તદ્ ઉપવિશેત્। અથાસ્મિન્ સ્થાલીમ્ અહરેયુસ્ સ્રુવં ચ સ્રુચં ચ નિર્ણિજ્ય। તદ્ અદ એવાસ્યોન્નેષ્યામીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ। અથ યથોન્નીતમ્ ઉન્નીય સમિધમ્ આદાય પ્રાક્ પ્રેયાત્। તદ્ યથાપ્રત્યુત્થાયામિત્રાન્ પચેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ અવૃત્તિં પાપ્માનમ્ અપહત્યાહુતિં પ્રાપ્નોતિ। તદ્ ઉ હૈક ઉપેવ લભન્તે। અહુતં તસ્ય યસ્યાગ્નિહોત્રોચ્છિષ્ઠેન જુહ્વતિ યાતયામં હ્ય્ એતદ્ ઇતિ વદન્તઃ। તદ્ ઉ તથા ન વિદ્યાત્। યદા વા એતદ્ અયાતયામં ભવત્ય્ અથૈતસ્યાપિ હવિરાતઞ્ચનં કુર્વન્તિ

તદ્ આહુર્ યદ્ એતસ્ય દીર્ઘસત્ત્રિણો ઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતો ઽગ્નિહોત્રં દુહ્યમાનમ્ અમેધ્યમ્ આપદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હૈકે હોતવ્યમ્ એવ મન્યન્તે, ન વૈ દેવાઃ કસ્માચ્ ચન બીભત્સ ઇતિ વદન્તઃ। તદ્ ઉ તથા ન વિદ્યાત્। પુરુષો ન્વેવ બીભત્સેયાદ્ બીભત્સતે બીભત્સાન્તાઇ3 દેવાઃ। ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્। ગાર્હપત્યસ્યૈવોષ્ણં ભસ્મ નિરૂહ્ય તસ્મિન્ન્ એતત્તૂષ્ણીં નિનયેત્। તન્ ન હુતં નાહુતમ્। અદ્બિર્ અનુનિનયેત્। અદ્ભિર્ એવૈનદ્ આપ્નોતિ। અથ યદ્ અન્યદ્ વિન્દેત્ તેન જુહુયાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ દુગ્ધમ્ અમેધ્યમ્ આપદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। યેષ્વ્ એવાઙ્ગારેષ્વ્ અધિશ્રયિષ્યન્ સ્યાત્ તાન્ એવ પ્રત્યૂહ્ય તેષ્વ્ એવૈનત્તૂષ્ણીં નિનયેત્। તન્ ન હુતં નાહુતમ્। અદ્ભિર્ અનુનિનયેત્।અદ્ભિર્ એવૈનદ્ આપ્નોતિ। અથ યદ્ અન્યદ્ વિન્દેત્ તેન જુહુયાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ અધિશ્રિતમ્ અમેધ્યમ્ આપદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। યેષ્વ્ એવાઙ્ગારેષ્વ્ અધિશ્રિતં સ્યાત્તાન્ એવ પ્રત્યૂહ્ય તેષ્વ્ એવૈનત્ તૂષ્ણીં નિનયેત્। તન્ન હુતં નાહુતમ્। યદ્ અહૈનત્ તેષુ નિનયતિ તેન હુતં યદ્ વ્ એનાંસ્ તેનો એવાનુગમયતિ તેનો અહુતમ્। અદ્ભિર્ અનુનિનયેત્। અદ્ભિર્ એવૈનદ્ આપ્નોતિ। અથ યદ્ અન્યદ્ વિન્દેત્ તેન જુહુયાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુઃ --

--યત્ પ્રાગ્ ઉદ્દ્રુતમ્ અમેધ્યમ્ આપદ્યેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હૈકે હોતવ્યમ્ એવ મન્યન્તે પ્રેતમ્ એતન્ નૈતસ્યાહોમઃ કલ્પત ઇતિ વદન્તઃ। અથ હૈકે ઽદ્ભિર્ અભ્યાસિચ્ય પરાસિઞ્ચન્તિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો હ તત્ર બ્રૂયાત્ પરાઙ્ વા અયમ્ ઇદમ્ અગ્નિહોત્રમ્ અસિઞ્ચત્ પરાસંક્ષ્યતે ઽયં યજમાન ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્। ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્। આહવનીય એવ સમિધમ્ અભ્યાધાયાહવનીયસ્યૈવોષ્ણં ભસ્મ નિરૂહ્ય તસ્મિન્ન્ એનત્ તૂષ્ણીં નિનયેત્। તન્ ન હુતં નાહુતમ્। અદ્ભિર્ અનુનિનયેત્। અદ્ભિર્ એવૈનદ્ આપ્નોતિ। અથ યદ્ અન્યદ્ વિન્દેત્ તેન જુહુયાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ અવવર્ષેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। સ વિદ્યાદ્ ઉપરિષ્ટાન્મા શુક્રમ્ આગાત્ પ્રજાતિર્ મે ભૂયસ્ય અભૂચ્ છ્રેયાન્ ભવિષ્યામીતિ। તથા હૈવ સ્યાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યત્પૂર્વસ્યામ્ આહુતૌ હુતાયામ્ અઙ્ગારા અનુગચ્છેયુઃ ક્વોત્તરાં જુહુયાદ્ ઇતિ। ય એવ તત્ર શકલો ઽન્તિકસ્ સ્યાત્ તમ્ અધ્યસ્યન્ જુહુયાત્। દારૌદારૌ હ્ય્ અગ્નિઃ। સ યદિ તસ્યાં ન તિષ્ઠેદ્ ધિરણ્યમ્ અભિજુહુયાત્। અગ્નેર્ વા એતદ્ રેતો યદ્ ધિરણ્યમ્। ય ઉ વૈ પિતા સ પુત્રઃ। તસ્માદ્ ધિરણ્યમ્ અભિજુહુયાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુઃ --

--યદ્ અધિશ્રિતે યજમાનો મ્રિયેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। પર્યાધાયૈવૈનદ્ વિષ્યન્દયેત્। એતદ્ એવાત્ર કર્મ। અથો ખલ્વ્ એષૈવ સર્વેષાં હવિર્યજ્ઞાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિઃ॥
અથો ખલ્વ આહુર્ યત્ પ્રાચ્ય ઉદ્દ્રુતે યજમાનો મ્રિયેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। યદ્ એવાદયશ્ ચતુર્ગૃહીતમ્ આદિષ્ટં સ્યાત્ તત્રૈવૈનદ્ અભ્યુન્નયેત્। એતદ્ એવાત્ર કર્મ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યત્ પૂર્વસ્યામ્ આહુતૌ હુતાયાં યજમાનો મ્રિયેત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તદ્ ઉ હૈકે હોતવ્યમ્ એવ મન્યન્તે। કૃત્સ્નં વા એતસ્યાગ્નિહોત્રં હુતં ભવતિ યસ્ય પૂર્વા હુતાહુતિર્ ભવતીતિ વદન્તઃ। તદ્ ઉ તથા ન વિદ્યાત્। ન વૈ પ્રેતસ્યાગ્નિહોત્રં જુહોતિ। યદ્ એવાદયશ્ ચતુર્ગૃહીતમ્ આદિષ્ટં સ્યાત્ તત્રૈવૈનદ્ અભ્યુન્નયેત્। એતદ્ એવાત્ર કર્મ

તદ્ આહુર્ યદ્ એતસ્ય દીર્ઘસત્ત્રિણો ઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતો ઽગ્નિહોત્રી દુહ્યમાનોપવિશેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તામ ઉ હૈકે યજુષોત્થાપયન્તિ। અવૃત્તિં વા એષા યજમાનસ્ય પાપ્માનં પ્રતિદૃશ્યોપવિશતિ યસ્યાગ્નિહોત્રી દુહ્યમાનોપવિશતિ। તામ્ ઉત્થાપયન્તિ ઉદ્ અસ્થાદ્ દેવ્ય્ અદિતિઃ ઇતિ। ઇયં વૈ દેવ્ય્ અદિતિઃ। ઇમામ્ એવાસ્મૈ તદ્ ઉત્થાપયન્તિ। આયુર્ યજ્ઞપતાવ્ અધાત્ ઇત્ય્ આયુર્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ દધતિ। ઇન્દ્રાય કૃણ્વતી ભાગમ્ ઇતીન્દ્રિયમ્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ દધતિ। મિત્રાય વરુણાય ચ ઇતિ -- પ્રાણાપાનૌ ન્વૈ મિત્રાવરુણૌ -- પ્રાણાપાનાવ્ અવાસ્મિંસ્ તદ્ દધતિ। તાં તસ્યામ્ એવાહુતૌ હુતાયાં બ્રાહ્મણાય દદતિ। યં સંવત્સરમ્ અનભ્યાગમિષ્યન્તો ભવન્ત્ય્ અવૃત્તિમ્ અસ્મિન્ પાપ્માનં નિવેશયામ ઇતિ વદન્તઃ

તદ્ ઉ હોવાચ વાજસનેયો ઽશ્રદ્દધાનેભ્યો હૈભ્યો ગૌર્ અપક્રામતિ। અવૃત્ત્યા હિ તં વિધ્યન્તિ। ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્। દણ્ડમ્ એવ લબ્ધ્વા તેનૈનાં વિપિષ્યોત્થાપયેત્। તદ્ યથા વા અદો ધાવયતો ઽશ્વતરો ગદાયતે યુક્તો વા બલીવર્દ ઉપવિશતિ તેન દણ્ડપ્રજિતેન તોત્ત્રપ્રજિતેન યમ્ અધ્વાનં કામયતે તં સમશ્નુતે। એવમ્ એવૈતયા દણ્ડપ્રજિતયા તોત્ત્રપ્રજિતયા યં સ્વર્ગં લોકં કામયતે તં સમશ્નુતે। તામ્ આત્મન્ન્ એવ કુર્વીત્। આત્મન્ન્ એવ તચ્ છ્રિયં ધત્ત ઇતિ

તદ્ આહુર્ યદ્ એતસ્ય દીર્ઘસત્ત્રિણો ઽગ્નિહોત્રં જુહ્વતો ઽગ્નિહોત્રીવત્સો નશ્યેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તદ્ હોવાચારુણિર્ દ્યૌર્ વા અગ્નિહોત્રી તસ્યા આદિત્ય એવ વત્સ ઇયમ્ એવાગ્નિહોત્રસ્થાલી। ન હ વા એવંવિદો ઽગ્નિહોત્રીવત્સો નશ્યતિ। ક્વ હ્ય્ એષ નશ્યેત્। નો વા એવંવિદો ઽગ્નિહોત્રં દુહ્યમાનં સ્કન્દતિ। અસ્યાં હ્ય્ એવં પ્રતિતિષ્ઠતિ। નો વા એવંવિદો ઽગ્નિહોત્રી દુહ્યમાનોપવિશતિ। યદા વા એષા સુસ્પૃષ્ટં વર્ષત્ય અભિનિપદ્ય એવ બતાવર્ષીદ્ ઇત્ય્ એનામ્ આહુઃ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ એષા લોહિતં દુહીત કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। અવૃત્તિં વા એષા યજમાનસ્ય પાપ્માનં પ્રતિદૃશ્ય દુહે યા લોહિતં દુહે। સ વ્યુત્ક્રામતે ઽત્યુક્ત્વાન્વાહાર્યપચનં પરિચ્છાદયિતવૈ બ્રૂયાત્। તદ્ અધિશ્રિત્ય મેક્ષણં કૃત્વા શ્રપયેત્। તત્તદ્ એવ તૂષ્ણીં નિનયેત્॥
અનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રાજાપત્યમ્ અગ્નિહોત્રમ્। અથો ભૂર્ ભુવસ્ સ્વર્ ઇત્ય્ એતાભિર્ વ્યાહૃતિભિઃ। એતા વૈ વ્યાહૃતયસ્ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તયઃ। તદ્ અનેન સર્વેણ પ્રાયશ્ચિત્તિં કુરુતે॥
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ---

- - -યદ્ અગ્નયો ઽનુગચ્છેયુઃ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તમ્ ઉ હૈક ઉલ્મુકાદ્ એવ નિર્મન્થન્તિ। યતો વૈ મનુષ્યસ્યાન્તતો નશ્યતિ તતો વાવ સ તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ ઇચ્છત ઇતિ વદન્તઃ। તદ્ ઉ તથા ન વિદ્યાત્। ઉલ્મુકં હ્ય્ એવ તત આદાય ચરેદ્ ઉલ્મુકસ્ય વાવવ્રશ્ચમ્। ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્। ઉલ્મુકાદ્ એવાપચ્છિદ્યારણ્યોર્ અભિવિમન્થેત્। ઉપ હ તં કામમ્ આપ્નોતિ ય ઉલ્મુકમથ્યાયામ્ ઉપો તં યો ઽરણ્યોઃ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ આહવનીય ઉદ્ધૃતો ઽનુગચ્છેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। અનુગતો વા એષ તાવદ્ ભવતિ યાવદ્ ગાર્હપત્યો નાનુગચ્છતિ। સ યદ્ય્ અપિ બહ્વ્ ઇવ કૃત્વો ઽનુગચ્છેત્ પુનઃ પુનર્ એવૈનમ્ ઉદ્ધરેત્। એતદ્ એવાત્ર કર્મ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ આહવનીય ઉદ્ધૃત ગાર્હપત્યો ઽનુગચ્છેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તમ્ ઉ હૈકે તત એવ પ્રાઞ્ચમ્ ઉદ્ધરન્તિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો ઽઙ્ગ તત્ર બ્રૂયાત્ પ્રાચો ન્વા અયં યજમાનસ્ય પ્રાણાન્ પ્રાવૃક્ષન્ મરિષ્યત્ય્ અયં યજમાન ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્॥
તમ્ ઉ હૈકે તત એવ પ્રત્યઞ્ચમ્ આહરન્તિ। પ્રાણો વૈ ગાર્હપત્યો ઽપાન આહવનીયઃ। સંવિદાનૌ વા ઇમૌ પ્રાણાપાનાવ્ અન્નમ્ અત્ત ઇતિ વદન્તઃ। અથો ગૃહો વૈ ગાર્હપત્યઃ। પ્રતિષ્ઠો વૈ ગૃહાઃ। સ ય એનં તત્ર બ્રૂયાત્ પ્ર ન્વા અયમ્ અસ્યૈ પ્રતિષ્ઠાયા અચ્યોષ્ટ મરિષ્યત્ય્ અયં યજમાન ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્॥
તમ્ ઉ હૈકે ગાર્હપત્ય એવમ્ અવધિત્વોપસમાદધતિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો હ તત્ર બ્રૂયાદ્ અગ્નાવ્ અધ્ય્ અગ્નિમ્ અજીજનત્ ક્ષિપ્રે ઽસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો જનિષ્યત ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્॥
તમ્ ઉ હૈકે ઽનુગમય્ય મન્થન્તિ। તદ્ ઉ તથા ન કુર્યાત્। યો હ તત્ર બ્રૂયાદ્ અપિ યત્ પરિશિષ્ટમ્ અભૂત્ તદ્ અજીજસન્ નાસ્ય દાયાદશ્ ચન પરિશેક્ષ્યત ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્॥
ઇત્થમ્ એવ કુર્યાત્। અરણ્યોર્ એવ સમારોહયેત
અયં તે યોનિર્ ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ।
તં જાનન્ન્ અગ્ન આરોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ અથા નો વર્ધયા ગિરઃ॥
ઇતિ। વાસ ઉદવસાય જુહ્વદ્ વસેત્। નવાવસાને હાસ્યોભયતોરાત્રં હુતં ભવતિ નો કાંચન પરિચક્ષાં કુરુતે॥
સ પ્રાતર્ ભસ્મોદ્ધૃત્ય શકૃત્પિણ્ડેન પરિલિપ્ય યથાયથમ્ અગ્નીન્ આદધીત। એતદ્ એવાત્ર કર્મ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ આહવનીયમ્ અનુદ્ધૃતમ્ --

-- અભ્ય્ અસ્તમ્ ઇયાત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। એતસ્માદ્ ધ વૈ વિશ્વે દેવા અપક્રામન્તિ યસ્યાહવનીયમ્ અનુદ્ધૃતમ્ અભ્ય્ અસ્તમ્ એતિ। સ દર્ભેણ સુવર્ણં હિરણ્યં પ્રબધ્ય પશ્ચાદ્ ધરેત્। તદ્ એતસ્ય રૂપં ક્રિયતે ય એષ તપતિ। અહ્નો વા એતદ્ રૂપમ્। તદ્ અહ્નો રૂપં ક્રિયતે। અથેધ્મમ્ આદીપ્ય પ્રાઞ્ચં હરેયુઃ। તમ્ ઉપસમાધાય ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં ગૃહીત્વા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યસ્ સ્વાહા ઇતિ જુહુયાત્। તદ્ યથા વા અદવદ આવસથવાસિનં ક્રુદ્ધં યન્તમ્ ઉક્ષવેહતા વાનુમન્ત્રયેતાન્યેન વા પ્રિયેણ ધામ્નૈવમ્ એવ તદ્ વિશ્વાન્ દેવાન્ અનુમન્ત્રયતે। તે હાસ્મૈ સર્વ એવાક્રુદ્ધા ભવન્તિ॥ અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ આહવનીયમ્ અનુદ્ધૃતમ્ --

--અભ્યુદિયાત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। એતસ્માદ્ ધ વૈ વિશ્વે દેવા અપક્રામન્તિ યસ્યાહવનીયમ્ અનુદ્ધૃતમ્ અભ્યુદેતિ। સ દર્ભેણ રજતં હિરણ્યં પ્રબધ્ય પુરસ્તાદ્ ધરેત્। તચ્ ચન્દ્રમસો રૂપં ક્રિયતે। રાત્રેર્ વા એતદ્ રૂપમ્। તદ્ રાત્રે રૂપં ક્રિયતે। અથેધ્મમ્ આદીપ્યાન્વઞ્ચં હરેયુઃ। તમ્ ઉપસમાધાય ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં ગૃહીત્વા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યસ્ સ્વાહા ઇતિ જુહુયાત્। યત્ર વૈ દીપ્તં તત્રૈતદ્ ઇહ ગાર્હપત્ય ઇત્ય્ એવ વિદ્વાન્ ઉદ્ધરેત્। અસાવ્ એવ બન્ધુ। અથ હૈક આહુર્ એત હ વૈ સ્વર્ગં લોકં પશ્યન્તો જુહ્વતિ ય આદિત્યમ્ ઇતિ। સ યો વા ત્વૈ ગતશ્રીસ્ સ્યાદ્ યો વાસ્માલ્ લોકાત્ ક્ષિપ્રે પ્રજિગાંસ્તે સ ઉદિતહોમી સ્યાત્॥
અથો ખલ્વ્ આહુઃ --

--યદ્ અગ્નયસ્ સંસૃજ્યેરન્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। સ યદિ પરસ્તાદ્ અન્યો ઽભિદહન્ન્ એયાત્ સ વિદ્યાત્ પરસ્તાન્મા શુક્રમ્ આગાત્ પ્રજાતિર્ મે ભૂયસ્ય્ અભૂચ્ છ્રેયાન્ ભવિષ્યામીતિ। તથા હૈવ સ્યાત્। યદિ ત્વ્ અસ્ય હૃદયં વિલિખેદ્ અગ્નયે વિવિચય ઇષ્ટિં નિર્વપેત્। એતા એવ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ વાર્ત્રઘ્નાવ્ આજ્યભાગૌ વિરાજૌ સંયાજ્યે। અથૈતે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે
વિ તે વિષ્વગ્ વાતજૂતાસો અગ્ને ભામાસશ્ શુચે શુચયશ્ ચરન્તિ।
તુવિમ્રક્ષાસો દિવ્યા નવગ્વા વના વનન્તિ ધૃષતા રુજન્તઃ॥
ઇતિ। અથ યાજ્યા
ત્વામ્ અગ્ને માનુષીર્ ઈળતે વિશો હોત્રાવિદં વિવિચિં રત્નધાતમમ્।
ગુહા સન્તં સુભગ વિશ્વદર્શતં તુવિષ્મણસં સુયજં ઘૃતશ્રિયમ્॥
ઇતિ। અથો હૈનયા પાપ્મના વ્યાવૃત્સ્યમાનો યજેત। ક્ષિપ્રે હૈવ પાપ્મનો વ્યાવર્તતે॥
યદિ ત્વ્ અયમ્ ઇતો ઽભિદહન્ન્ એયાદ્ અગ્નયે સંવર્ગાયેષ્ટિં નિર્વપેત્। એતા એવ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ વાર્ત્રઘ્નાવ્ આજ્યભાગૌ વિરાજૌ સંયાજ્યે। અથૈતે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે --

-- મા નો અસ્મિન્ મહાધને પરા વર્ગ્ ભારભૃદ્ યથા।
સં વર્ગં સં રયિં જય॥
ઇતિ। અથ યાજ્યા
પરસ્યા અધિ સંવતો અવરં અભ્ય્ આ તર।
યત્રાહમ્ અસ્મિ તં અવ॥
ઇતિ। અથો હૈનયા યદ્ ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિવૃક્ષેત તત્કામો યજેત। ક્ષિપ્રે હૈવાસ્ય સંવૃંક્તે॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ અગ્નાવ્ અગ્નિમ્ અભ્યુદ્ધરેત્ કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। અગ્નયે ઽગ્નિમત ઇષ્ટિં નિર્વપેત્। એતા એવ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ વાર્ત્રઘ્નાવ્ આજ્યભાગૌ વિરાજૌ સંયાજ્યે। અથૈતે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે
અગ્નિનાગ્નિસ્ સમિધ્યતે કવિર્ ગૃહપતિર્ યુવા।
હવ્યવાડ્ જુહ્વાસ્યઃ॥
ઇતિ। અથ યાજ્યા
ત્વં હ્ય્ અગ્ને અગ્નિના વિપ્રો વિપ્રેણ સન્ સતા।
સખા સખ્યા સમિધ્યસે॥
ઇતિ। અથો હૈનયા બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેત। તેજસ્વી હૈવ બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યદ્ આહવનીયગાર્હપત્યૌ સંસૃજ્યેયાતાં કિં તત્ર કર્મ કા પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। અગ્નયે વીતય ઇષ્ટિં નિર્વપેત્। એતા એવ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ વાર્ત્રઘ્નાવ્ આજ્યભાગૌ વિરાજૌ સંયાજ્યે। અથૈતે યાજ્યાપુરોનુવાક્યે
અગ્ન આ યાહિ વીતયે ગૃણાનો હવ્યદાતયે। નિ હોતા સત્સિ બર્હિષિ॥
ઇતિ। અથ યાજ્યા
યો અગ્નિં દેવવીતયે હવિષ્મં આવિવાસતિ।
તસ્મૈ પાવક મૃડય॥
ઇતિ। તસ્મૈ પાવક મૃડય ઇતિ

પ્રજનનં જ્યોતિઃ। અગ્નિર્ દેવતાનાં જ્યોતિઃ। વિરાડ્ વાચ્ય્ અગ્નૌ સંતિષ્ઠતે। વિરાજં સંપદ્યતે। તસ્માદ્ એષ જ્યોતિર્ ઉચ્યતે। દ્વૌ સ્તોમૌ પ્રાતસ્સવનં વહતો યથા ચક્ષુશ્ ચ પ્રાણશ્ ચ તથા તત્। દ્વૌ સ્તોમૌ માધ્યંદિનં સવનં વહતો યથા ચ શ્રોત્રં ચ બાહૂ ચ તથા તત્। દ્વૌ સ્તોમૌ તૃતીયસવનં વહંતો યથા મધ્યં ચ પ્રતિષ્ઠા ચ તથા તત્।
હિંકારેણ વૈ જ્યોતિષા દેવાસ્ ત્રિવૃતે બ્રહ્મવર્ચસાય જ્યોતિર્ અદધુઃ। ત્રિવૃતા બ્રહ્મવર્ચસેન પઞ્ચદશાયૌજસે વીર્યાય જ્યોતિર્ અદધુઃ। પઞ્ચદશેનૌજસા વીર્યેણ સપ્તદશાય પ્રજાયૈ પશુભ્યઃ પ્રજનનાય જ્યોતિર્ અદધુઃ। સપ્તદશેન પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજનેનૈકવિંશાય પ્રતિષ્ઠાયૈ જ્યોતિર્ અદધુઃ॥
સ્તોમો વા એતત્। સ્તોમે જ્યોતિર્ દધત ઇતિ। તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથ યત્ સ્તોમસ્તોમં સવનમ્ અભિપ્રણયતિ તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અથો યદ્ યજ્ઞસ્ સંસ્તુતો વિરાજમ્ અભિસંપદ્યતે-જ્યોતિર્ વિરાટ્-તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અસ્થૂરિર્ વા એષ યજ્ઞઃ પુરુષસંમિતઃ। યત્કામ એનમ્ આહરતે સમ્ અસ્મૈ કામ ઋધ્યતે। અસ્થૂરિણા હિ તત્ર ગચ્છતિ યત્ર જિગમિષતિ॥
પ્રજાપતિર્ યત્ પ્રજા અસૃજત તા અગ્નિષ્ટોમેનાસૃજત। દશમેન ચ વૈ સ તા અગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રેણાસૃજત દશમેન ચ માસા સંવત્સરસ્ય। તા દ્વાદશેન ચૈવાગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રેણ પર્યગૃહ્ણાદ દ્વાદશેન ચ માસા સંવત્સરસ્ય। તસ્માત્ પશવો દશમાસો ગર્ભાન્ બિભ્રતિ। ત એકાદશમ્ અનુપ્રજાયન્તે। ન કા ચન દ્વાદશમ્ અતિહરતિ। પરિગૃહીતા હિ તેન॥
તાસાં પરિગૃહીતાનામ્ અશ્વતરો ઽત્યપ્લવત। તસ્યાનુહાય રેત આદત્ત। તદ્ ગર્દભે ન્યમાર્ટ્ તદ્ બડવાયાં તત્ પશુષુ તદ ઓષધીષુ। તસ્માદ્ ગર્દભો દ્વિરેતાસ્ તસ્માદ્ બડવા દ્વિરેતાઃ। તસ્માત્ પશવો દ્વૌ દ્વૌ જનયન્તિ। તસ્માદ્ ઓષધયો ઽનભ્યક્તા રેભન્તિ। તસ્માદ્ અશ્વતરો બર્હિષિ ન દેયઃ। અતિ હ્ય્ અપ્લવતાપ હ્ય્ અક્રામત્। આત્ત રેતા હ્ય્ અપ્રજા હિ। ષોડશિનસ્ સ્તોત્રે દેયઃ। અતિરિક્તો વૈ ષોડશિ સ્તોત્રાણામ્ અતિરિક્તો ઽશ્વતરઃ પશૂનામ્। અતિરિક્ત એવા તદ્ અતિરિક્તં દધતિ યજ્ઞસ્ય સલોમતાયૈ। સ ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિષ્ટોમેનોદ્ગાયતિ પ્રાજાતાઃ પ્રજા જનયતિ પરિ પ્રજાતા ગૃહ્ણાતિ। જ્યેષ્ઠયજ્ઞો વા એષ પ્રજાપતિયજ્ઞો યદ્ અગ્નિષ્ટોમઃ। અશ્નુતે જ્યૈષ્ઠયં શ્રૈષ્ઠયં ય એવં વેદ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। જનો હ વૈ પ્રજાપતિર્ દેવતા। સો ઽકામયત બહુસ્ સ્યામ પ્રજાયેય ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ શીર્ષત એવ મુખતસ્ ત્રિવૃતં સ્તોમમ્ અસૃજત ગાયત્રીં છન્દો રથન્તરં સામાગ્નિં દેવતાં બ્રાહ્મણં મનુષ્યમ્ અજં પશુમ્। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો ગાયત્રીછન્દા આગ્નેયો દેવતયા। તસ્માદ્ ઉ મુખં પ્રજાનામ્। મુખાદ્ ધ્ય્ એનમ્ અસૃજત॥
સો ઽકામયત પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ બાહુભ્યામ્ એવોરસઃ પઞ્ચદશં સ્તોમમ્ અસૃજત ત્રિષ્ટુભં છન્દો બૃહત્ સામેન્દ્રં દેવતાં રાજન્યં મનુષ્યમ્ અશ્વં પશુમ્। તસ્માદ્ રાજન્યસ્ ત્રિષ્ટુપ્છન્દા ઐન્દ્રો દેવતયા। તસ્માદ્ ઉ બાહુભ્યાં વીર્યે કરોતિ। બાહુભ્યાં હ્ય્ એનમ્ ઉરસો વીર્યાદ્ અસૃજત॥
સો ઽકામયત પ્રૈવ જાયેયેતિ

સ ઉદરાદ્ એવ મધ્યતસ્ સપ્તદશં સ્તોમમ્ અસૃજત જગતીં છન્દો વામદેવ્યં સામ વિશ્વાન્ દેવાન્ દેવતાં વૈશ્યં મનુષ્યં ગાં પશુમ્। તસ્માદ્ વૈશ્યો જગતીછન્દા વૈશ્વદેવો દેવતયા। તસ્માદ્ ઉ પ્રજનિષ્ણુઃ। ઉદરાદ્ ધ્ય્ એનં પ્રજનનાદ્ અસૃજત॥
સો ઽકામયત પ્રૈવ જાયેયેતિ। સ પદ્ભયામ્ એવ પ્રતિષ્ઠાયા એકવિંશં સ્તોમમ્ અસૃજતાનુષ્ટુભં છન્દો યજ્ઞાયજ્ઞીયં સામ ન કાં ચન દેવતાં શૂદ્રં મનુષ્યમ્ અવિ પશુમ્। તસ્માચ્ છૂદ્રો ઽનુષ્ટુપ્છન્દા વેશ્મપતિદેવઃ। તસ્માદ્ ઉ પાદાવનેજ્યેનૈવ જિજીવિષતિ। પદ્ભયાં હ્ય્ એનં પ્રતિષ્ઠાયા અસૃજત॥
એતયા વૈ સૃષ્ટયા પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। સ ય એતદ્ એવં વેદ ભૂમાનમ્ એવ પ્રજયા પશુભિર્ ગચ્છતિ। તસ્માદ્ વ્ એતં યજ્ઞં ભૂયિષ્ઠં પ્રશંસન્તિ યદ્ અગ્નિષ્ટોમમ્। પ્રજાપતિયજ્ઞો હ્ય્ એષઃ

પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્ય ઊર્જં વ્યભજત્। તદ્ ઉદુમ્બરસ્ સમભવત્। પ્રજાપતિર્ ઉદ્ગાતા પ્રાજાપત્ય ઉદુમ્બરઃ। વૃણુતે ઽન્યાન્ ઋત્વિજો નોદ્ગાતારમ્। યદ્ ઉદ્ગાતા પ્રથમેન કર્મણૌદુમ્બરીમ્ અન્વારભતે સ્વયૈવ તદ્ દેવતાયાત્માનમ્ આર્ત્વિજ્યાય વૃણીતે। તામ્ અન્વારભતે આયોષ્ ટ્વા સદને સાદયામ્ય્ અવતશ્ છાયાયાં સમુદ્રસ્ય હૃદયે॥ નમસ્ સમુદ્રાય નમસ્ સમુદ્રસ્ય ચક્ષસે॥ મા મા યોનોર્વાં હાસીઃ ઇતિ। યદ્ આહ આયોષ્ ટ્વા સદને સાદયામિ ઇતિ-યજ્ઞો વા આયુઃ - તસ્યૈતત્ સદનં ક્રિયતે। અવતશ્ છાયાયામ્ ઇતિ। યજ્ઞો વા અવતિઃ। તસ્યૈષા છાયા ક્રિયતે યત્ સદઃ। સમુદ્રસ્ય હૃદયે ઇતિ। મધ્યતો વા આત્મનો હૃદયમ્। તસ્માન્ મધ્યતસ્ સદસ ઔદુમ્બરીમ્ ઈયતે। નમસ્ સમુદ્રાય નમસ્ સમુદ્રસ્ય ચક્ષસે ઇતિ। વાગ્ વૈ સમુદ્રો મનસ્ સમુદ્રસ્ય ચક્ષઃ। એતાભ્યામ્ એવૈતદ્ દેવતાભ્યાં નમસ્કરોતિ। આર્ત્વિજ્યં કરિષ્યન્ મા મા યોનોર્વાં હાસીઃ। ઇતિ-સામ વૈ યોનોર્વામ્-સામ્ન એવૈતન્ નમસ્કરોતિ। આર્ત્વિજ્યં કરિષ્યન્ નૈનં સામાવહતે। ન સામન્યામ્ આર્તિમ્ આર્છતિ। ન સામ્નો હીયતે ય એવં વિદ્વાન્ સામ્ને નમસ્કરોતિ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ

પ્રજાપતેર્ વા એતદ્ ઉદરં યત્ સદઃ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ। યન્ મધ્યતસ્ સદસ ઔદુમ્બરીમ્ ઈયતે મધ્યત એવૈતત્ પ્રજાનામ્ અન્નમ્ ઊર્જે દધાતિ। તસ્માન્ મધ્યતો ઽશનમ્ અશિતં ધિનોતિ। તસ્માદ્ યત્રૈષા યાતયામ્ની ક્રિયતે તત્ પ્રજા અશનાયુકા ભવન્તિ। પોષુકા હ ત્વૈ ભવન્તિ॥
ઉપસ્પૃશ્યાં નોપસ્પૃશ્યામ્ ઇતિ મીમાંસન્તે। સર્વે વાવેદમ્ આત્મન્વત્। યસ્ ત્વા અન્નમ્ અભીવ કામયતે તમ્ એવૈતદ્ ભૂયિષ્ઠં દ્વેષ્ટિ। યદ્ ઉપસ્પૃશેદ્ અન્નાદ્યં પ્રથમેત્। યન્ નોપસ્પૃશેદ્ અન્નાદ્યાદ્ આત્માનમ્ અન્તર્યાત્। ઉપસ્પૃશ્ય નસ્વાસ્પૃષ્ટેનૈવોદ્ગેયન્ નાન્નાદ્યં પ્રથમતિ નાન્નાદ્યાદ્ આત્માનમ્ અન્તરેતિ॥
સામ દેવાનામ્ અન્નમ્ ઊર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ। યદ્ ઉદ્ગાતૌદુમ્બરીં શ્રયતે સામન્ન્ એવતૈદ્ દેવાનામ્ અન્નમ્ ઊર્જં દધાતિ। તસ્માદ્ યત્ર સામ્નાર્ત્વિજ્યં કુર્વન્તિ તદ્ એવ દેવા ભૂયિષ્ઠમ્ ઇવાદન્તિ

પ્રજાપતિર્ ઉદ્ગાતોર્ગ્ ઉદુમ્બરઃ। સ એષ ઊર્જિ શ્રિતઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્ય ઊર્જમ્ અન્નાદ્યં વિભજતિ। ઉદ્ઙ્ઙ્ આસીનઃ પ્રસ્તૌતિ। ઉદ્ગાયતિ। ઉદીચીમ્ એવ તદ્ દિશમ્ ઊર્જા ભાજયતિ। પ્રત્યઙ્ઙ્ આસીનઃ પ્રસ્તૌતિ। પ્રતીચીમ્ એવ તદ્ દિશમ્ ઊર્જા ભાજયતિ। દક્ષિણાસીનઃ પ્રતિહરતિ। દક્ષિણામ્ એવ તદ્ દિશમ્ ઊર્જા ભાજયતિ। પ્રાઞ્ચો ઽન્ય ઋત્વિજ આર્ત્વિજ્યં કુર્વન્તિ। પ્રાચીમ્ એવ તદ્ દિશમ્ ઊર્જા ભાજયન્તિ। તસ્માદ્ એષા દિશાં વીર્યવત્તમોપજીવનીયતમા ભૂયિષ્ઠૈઃ પ્રીતા। તસ્માદ્ યત્ પ્રજા અવૃત્તિં નીયન્તિ પ્રાચીર્ એવ યન્તિ। એષા હિ દિશાં વીર્યવત્તમોપજીવનીયતમા ભૂયિષ્ઠૈઃ પ્રીતા।
યદ્ ઉદીચીનદેવત્યા ઉદ્ગાતારો ઽથ કસ્માદ્ વિપર્યાવૃત્ય દિશ આર્ત્વિજ્યં કુર્વન્તીત્ય્ આહુઃ। બ્રૂયાદ્ દિશામ્ અભિષ્ટયૈ દિશામ્ અભિપ્રેત્યૈ। તસ્માત્ સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અન્નં વિદ્યત ઇતિ॥
ઉદ્ દિવં સ્તભનાન્તરિક્ષં પૃણ પૃથિવીમ્ ઉપરેણ દૃંહ॥ દ્યુતાનસ્ ત્વા મારુતો મિનોતુ મિત્રાવરુણયોર્ ધ્રુવેણ ધર્મણા। ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી આ પ્રીણીથામ્॥ સુપિપ્પલા ઓષધીઃ કૃધિ સ્વાહા। ઇત્ય્ ઔદુમ્બરીમ્ અભિજુહોતિ। ઇમાન્ એવૈતલ્ લોકાન્ રસેનાનક્તિ

પ્રજપતિઃ પ્રજા અસૃજત। સો ઽઅગ્નિમ્ અપિ મુખાદ્ અસિસૃક્ષત। સો ઽગ્નિર્ મુખાદ્ બીભત્સમાન ઊર્ધ્વ ઉદ્દ્રુત્ય મસ્તિષ્કમ્ ઉદ્ધત્યાસૃજ્યત। તં દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચોપસમેત્યાબ્રુવન્ વિતુન્નો ઽયં મસ્તિષ્કો મામુયા ભૂત્ કરવામેમં કસ્યાં ચિતાચિતીતિ। તે બૃહસ્પતિમ્ અબ્રુવન્ સોમમ્ અસ્મિન્ ગૃહાણેતિ। સ બૃહસ્પતિર્ અબ્રવીત્ સ વા અયં ક્રૂર ઇવાપૂતો ઽમેધ્યો ઽશૃતંકૃત ઇતિ। વયં ત એતં પૂતં મેધ્યં શૃતંકૃતં કુર્મ ઇત્ય્ અબ્રુવન્। તં વૈ મ આહરતેતિ। તથેતિ। તમ્ અસ્મૈ પ્રાયચ્છન્। તં પ્રત્યગૃહ્ણાત્ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રતિગૃહ્ણામિ ઇતિ। દેવાઙ્ગૈર્ વાવૈનં તત્ પ્રત્યગૃહ્ણાત્। તં પ્રતિગૃહ્યાપવયત્
વસવસ્ ત્વા પુનન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા સુપ્રજાવનિં રાયસ્ પોષવનિમ્॥
રુદ્રાસ્ ત્વા પુનન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા સુપ્રજાવનિં રાયસ્ પોષવનિમ્॥
આદિત્યાસ્ ત્વા પુનન્તુ જાગતેન છન્દસા સુપ્રજાવનિં રાયસ્ પોષવનિમ્॥
ઇતિ। છન્દોભિશ્ ચ વાવૈનં તદ્ દેવતાભિશ્ ચાપવયત્। તં પવયિત્વા પશ્ચાદ્ અક્ષં સાદયતિ બાર્હસ્પત્યમ્ અસિ વાનસ્પત્યમ્ પ્રજાપતેર્ મૂર્ધાત્યાયુપાત્રમ્ ઇતિ। યદ્ આહ બાર્હસ્પત્યમ્ અસિ ઇતિ બૃહસ્પતિર્ હ્ય્ એતમ્ અગ્રે પ્રત્યગૃહ્ણાત્। યદ્ આહ વાનસ્પત્યમ્ ઇતિ વનસ્પતિભ્યો હ્ય્ એનમ્ અધિકુર્વન્તિ। યદ્ આહ પ્રજાપતેર્ મૂર્ધા ઇતિ પ્રજાપતેર્ હ્ય્ એષ મૂર્ધાસીત્। યદ્ આહ અત્યાયુપાત્રમ્ ઇત્ય્ અતિ હ્ય્ એતદ્ અન્યાનિ પાત્રાણિ પાત્રમ્। યદ્ એતદ્ દેવપાત્રં પ્રથમં યુજ્યત ઉત્તમં વિમુચ્યતે તેનૈવાત્ય્ અન્યાનિ પાત્રાણિ। પ્ર શ્રેયસઃ પાત્રમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ। તં પશ્ચાત્ અક્ષં સાદયિત્વા ગાયત્રં વિશ્વરૂપાસુ ગાયતિ

નમઃ પિતૃભ્યઃ પૂર્વસદ્ભ્યો નમસ્ સાકંનિષદ્ભ્યઃ।
યુઞ્જે વાચં શતપદીં ગાયે સહસ્રવર્તનીમ્॥
ગાયત્રં ત્રૈષ્ટુભં જગદ્ વિશ્વા રૂપાણિ સંભૃતમ્।
દેવા ઓકાંસિ ચક્રિરે॥
ઇતિ। યત્ નમઃ પિતૃભ્યઃ પૂર્વસદ્ભ્યઃ ઇતિ પિતરો વા અત્ર પૂર્વ ઉપસીદન્તિ। ન તેભ્ય એવૈતન્ નમસ્કરોતિ નમસ્ સાકંનિષદ્ભ્યઃ ઇતિ યૈર્ એવ બ્રાહ્મણૈસ્ સહોપસીદત્ય્ આર્ત્વિજ્યં કરિષ્યંસ્ તેભ્ય એવૈતન્ નમસ્કરોતિ। યુઞ્જે વાચં શતપદીમ્ ઇતિ વાચમ્ એવૈતચ્ છતપદીં યુઙ્ક્તે। ગાયે સહસ્રર્વનીમ્ ઇતિ યુક્તામ્ એવૈનામ્ એતત્ સહસ્રવર્તનીં ભૂતાં ગાયતિ। ગાયત્રં ત્રૈષ્ટુભં જગત્ ઇતિ- એતાનિ વૈ ત્રીણિ સવનાનિ-તાન્ય્ એવૈતાન્ય આત્મન્ પરિગૃહ્ણીતે। વિશ્વા રૂપાણિ સંભૃતમ્ ઇતિ-યજ્ઞો વૈ વિશ્વા રૂપાણિ-યજ્ઞમ્ એવૈતેન સંભરતિ। દેવા ઓકાંસિ ચક્રિરે ઇતિ સદેવમ્ એવૈતેન યજ્ઞં કુરુતે

કુસુર્વિન્દો હૌદ્દાલકિસ્ સોમાનામ્ ઉજ્જ્ગૌ। તમ્ ઉ હાસિતમૃગા કશ્યપાનાં પુત્રા ઉચુઃ કો ઽનુ નો ઽયં નૃશંસકો ઽન્ત ઉદ્ગાયત્ય્ એતેમમ્ અનુવ્યાહરિષ્યામ્ ઇતિ। તે ઽનુવ્યાહરિષ્યન્ત આસ્તાવમ્ ઉપસેદુઃ। સ હોવાચ નમો બ્રાહ્મણા અસ્તુ પુરા વા અહમ્ અદ્ય પ્રાતરનુવાકાદ્ ગાયત્રેણ વિશ્વરૂપાસુ યજ્ઞં સમસ્થાપયમ્। સ યથા ગોભિર્ ગવાયમ્ ઇત્વા શ્રમણમ્ અબલમ્ અનુસંનુદેદ્ એવં વાવેદં યજ્ઞશરીરમ્ અનુસંનુદામ ઇતિ। તે હોત્થાય પ્રવવ્રજુર્ નમો ઽસ્મૈ બ્રાહ્મણાયાસ્તુ વિદાં વા અયમ્ ઇદં ચકારેતિ। પુરા હ વા અસ્ય પ્રાતરનુવાકાદ્ ગાયત્રેણ વિશ્વરૂપાસુ યજ્ઞસ્ સંસ્થિતો ભવતિ ય એવં વેદ

તદ્ આહુઃ અધ્વર્યો કિં સ્તુતં સ્તોત્રં હોતા પ્રાતરનુવાકેનાન્વશંસીત્ ઇતિ। અકર્મ વય તદ્ યદ્ અસ્માકં કર્મ ઇત્ય્ આહ હોતારં પૃચ્છત ઇતિ। હોતઃ કિં સ્તુતં સ્તોત્રં પ્રાતરનુવાકેનાન્વશંસીઃ ઇતિ। અકર્મ વયં તદ્ યદ્ અસ્માકં કર્મ ઇત્ય્ આહ ઉદ્ગાતારં પૃચ્છત ઇતિ। ઉદ્ગાતઃ કિં સ્તુતં સ્તોત્રં હોતા પ્રાતરનુવાકેનાન્વશંસીત્ ઇતિ। અકર્મ વયં તદ્ યદ્ અસ્માકં કર્મ ઇતિ જ્યોતીંષ્ય્ એવાહમ્ અગાસિષમ્ ઇતિ વ્રૂયાત્ ન તમાંસિ ઇતિ। જ્યોતિસ્ તદ્ યદ્ ઋગ્ જ્યોતિસ્ તદ્ યત્ સામ જ્યોતિસ્ તદ્ યદ્ દેવતા। એતાનિ વા અહં જ્યોતીંષ્ય્ અગાસિષં યુષ્માન્ એવ તમસા પાપ્મના વિધ્યાનિ ઇતિ। તમસા ચૈવૈનાંસ્ તત્ પાપ્મના ચ વિધ્યતિ

પશ્ચાત્ પ્રાઞ્ચ ઉપસીદન્તિ। વાચમ્ એવૈતન્ મુખતો ઽવરુન્ધતે। યત્ પુરસ્તાત્ પ્રાઞ્ચ ઉપસીદેયુર્ વાચં પૃષ્ઠતઃ કુર્વીરન્। વાગ્ એષામ્ ઉપદાસુકા સ્યાત્॥
વાગ્ વૈ દેવેભ્યો ઽપાક્રામત્। સા વનસ્પતીન્ પ્રાવિશત્। સૈષ યાક્ષે। યદ્ અધોઽધો ઽક્ષં દ્રોણકલશં પ્રોહન્તિ દૈવીમ્ એવૈતદ્ વાચમ્ અવરુન્દ્ધે। ઉદ્ગાતાર ઉદ્ગીથાયાધોઽધો ઽક્ષં દ્રોણકલશં પ્રોહન્તિ। અસ્માદ્ લોકાદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તરેતિ। ઉપરિષ્ટાચ્ છુક્રમ્ અપહરતિ। અમુષ્માદ્ એવ તલ્ લોકાદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તરેતિ ય એવં વેદ॥
નાક્ષમ્ ઉપસ્પૃશેત્। યદ્ અક્ષમ્ ઉપસ્પૃશેદ્ ભ્રાતૃવ્યે શ્રિયમ્ ઋઞ્જ્યાત્। અન્તરા ચક્રૌ પ્રોહતિ। તસ્માદ્ યદ્ અન્તરા ચક્રાવ્ અનસસ્ તદ્ ઉપજીવનીયતમમ્। તસ્માદ્ અન્તરા શમ્યે યુક્તો ભુનક્તિ

વસવો વા એતમ્ અગ્રે પ્રૌહન્। તે ઽશ્રામ્યન્। તે રુદ્રાન્ આહ્વયન્। તં રુદ્રાઃ પ્રૌહન્। તે ઽશ્રામ્યન્। ત આદિત્યાન્ આહ્વયન્। તમ્ આદિત્યાઃ પ્રૌહન્। તં પ્રોહતિ વસવસ્ ત્વા પ્રોહન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા॥ રુદ્રાસ્ ત્વા પ્રોહન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા॥ આદિત્યાસ્ ત્વા પ્રોહન્તુ જાગતેન છન્દસા ઇતિ। દેવતાનામ્ એવૈનં તત્ પ્રૌઢિમ્ અનુપ્રોહતિ। દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઽશ્વિનોર્ બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાં પ્રોહામિ ઇતિ વા પ્રોહેત્। દેવાઙ્ગૈર્ એવૈનં તત્ પ્રોહતિ। બૃહસ્પતિર્ વા એતમ્ અગ્રે પ્રૌહત્। સ રૂપેણ વર્ચસા વ્યાર્ધ્યત। સ ઐક્ષત કાસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇતિ। તાં દ્રોણકલશ એવ પર્યપશ્યત્। તમ્ અભ્યમૃશત્ તનૂપા અસિ તન્વં મે પાહિ॥ વર્ચોધા અસિ વર્ચો મે ધેહિ॥ આયુર્ધા અસ્ય્ અયુર્ મે ધેહિ। વયોધા અસિ વયો મે ધેહિ ઇતિ। યદ્ એવાસ્ય તત્રાત્મનો મીયતે તદ્ એતેનાપ્યાયનમ્। એતેનૈવોદ્ગાતાભિમૃશતિ તનૂપા અસિ તન્વં મે પાહિ॥ વર્ચોધા અસિ વર્ચો મે ધેહિ॥ આયુર્ધા અસ્ય આયુર મે ધેહિ॥ વયોધા અસિ વયો મે ધેહિ ઇતિ। યદ્ એવાસ્યાત્રાત્મનો મીયતે તદ્ એતેનાપ્યાયનમ્। એતેનૈવોદ્ગાતાભિમૃશતિ તનૂપા અસિ તન્વં મે પાહિ॥ વર્ચોધા અસિ વર્ચો મે ધેહિ॥ આયુર્ધા-અસ્ય આયુર મે ધેહિ॥ વયોધા અસિ વયો મે ધેહિ ઇતિ। યદ્ એવાસ્યાત્રાત્મનો મીયતે તદ્ એતેનૈવાપ્યાયયતે। દ્વયં વાવેદં બ્રહ્મ ચૈવ ક્ષત્રં ચ। તદ્ ઉભયં દ્રોણકલશે। ઉભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ

સંમુખાન્ ગ્રાવ્ણઃ કૃત્વાભિમૃશતિ શ્યેના અજિરા ઋતસ્ય ગર્ભાઃ પ્રયુતો નપાતઃ પર્વતાનાં કકુભ આ નસ્ તં વીરં વહત યં બહવ ઉપજીવામો અભિશસ્તિકૃતમ્ અનભિશસ્તેન્યમ્ અન્યસ્યાભિશસ્ત્યાઃ કર્તારમ્ ઇતિ। આ હૈવાસ્ય વીરો જાયતે ઽભિશસ્તિકૃદ્ અનભિશસ્તેન્યો ઽન્યસ્યાભિશસ્ત્યાઃ કર્તા॥
દ્રોણકલશમ્ અધ્યૂહતિ ઇદમ્ અહં માં બ્રહ્મવર્ચસે ઽધ્યૂહામિ ઇતિ। યદ્ય્ અસ્યાવરુદ્ધો રાજન્યસ્ સ્યાદ્ વિમુખાન્ ગ્રાવ્ણઃ કૃત્વા તૂષ્ણીં દ્રોણકલશમ્ અધ્યૂહ્ય તમ્ અવહ્નારયન્ દક્ષિણા નિરૂહેત્ ઇદમ્ અહમ્ અમું વિશો નિરૂહામીદમ્ અસ્ય રાષ્ટ્રં ન્યુબ્જામિ ઇતિ ન્યઞ્ચં દ્રોણકલશમ્ અધ્યૂહેત્ ઇદમ્ અહમ્ અમું વિશ્ય્ અધ્યૂહામિ ઇતિ। અપેતરો રુધ્યતે ઽવેતરો ગચ્છતિ। સ યદ્ય્ એનમ્ અવગત્ય નાદ્રિયેત તં કામયેત અત્રૈવાન્તર્ અવરુદ્ધો ઽસ્તુ ઇતિ। વિમુખાન્ ગ્રાવ્ણઃ કૃત્વા તૂષ્ણીં દ્રોણકલશમ્ અધ્યૂહ્ય ઇમા પાંશુસવનઃ ઇતિ ગ્રાવા। તમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અભિનિદધ્યાત્ ઇદમ્ અહમ્ અમુષ્મિન્ વિશ્ય્ અધ્યૂહામિ ઇતિ। અભિપ્રક્ષીણાનાહીનં વિતિષ્ઠતિ। સ યદ્ય્ એનં વિદિત્વોપધાવેદ્ અસ્મિન્ વાવેદં બ્રાહ્મણે ઽધ્યાસ યદ્ ઇદમ્ અસ્મૈ વચને વચેતિ। સંમુખાન્ ગ્રાવ્ણઃ કૃત્વા દ્રોણકલશમ્ અધ્યૂહેત્ ઇદમ્ અહમ્ અમું વિશ્ય્ અધ્યૂહામિ ઇતિ। ઈશે સ્વાનામ્ અપૈનં સ્વાશ્ ચાયન્ત્ય્ અનન્તરમ્ અવરુદ્ધો ભવતિ

રાષ્ટ્રં વૈ દ્રોણકલશો વિશો ગ્રાવાણઃ। યદ્ દ્રોણકલશશ્ શિથિલસ્ સ્યાદ્ રાષ્ટ્રં શિથિલં સ્યાત્। તદ્ અનુ વિશો વિશમ્ અનુ યજમાનો યજમાનમ્ અનુ પ્રજાઃ। તં દૃંહતિ દેવી ત્વા ધિષ્ણે નિપાતાં ધ્રુવે સદસિ સીદેષ ઊર્જે સીદ ઇતિ। ઇમે વૈ દેવી ધિષણે ઇદં ધ્રુવં સદઃ। એભિર્ એવૈનં તલ્ લોકૈર્ દૃંહતિ ઇષ ઊર્જે સીદ ઇતિ - વર્ષં વા ઇષે યદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વર્ષસ્યૈધતે તદ્ ઊર્જે--તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે॥
સ્વર્ભાનુર્ વા આસુર આદિત્યં તમસાવિધ્યત્। તં દેવાશ્ ચર્ષયશ્ ચાભિષજ્યન્। તે ઽત્રિમ્ અબ્રુવન્ન્ ઋષે ત્વમ્ ઇદમ્ અપજહીતિ। તથેતિ। તદ્ અત્રિર્ અપાહન્। તં ઽબુવન્ યો નસ્ તમસા વિદ્ધેભ્યો જ્યોતિર્ અવિદજ્ જ્યોતિર્ અસ્ય ભાગધેયમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। તદ્ એતદ્ અત્રિહિરણ્યં હ્રિયતે। શતમાનં હ સ્મ પુરા હ્રિયતે। અથૈતર્હિ યાવદ્ એવ કિયચ્ ચ દદતિ। એતદ્ ધ્ વાવ સર્વેષુ લોકેષુ જ્યોતિર્ યદ્ ધિરણ્યમ્। સર્વેષુ લોકેષુ જ્યોતિર્ ધત્તે ય એવં વિદ્વાન્ અત્રિહિરણ્યં દદાતિ

સ યત્ પ્રથમમ્ અપાહન્ સા કૃષ્ણાવિર્ અભવત્। યદ્ દ્વિતીયમ્ અપાહન્ સા ધૂમ્રાવિર્ અભવત્। યત્ તૃતીયમ્ અપાહન્ સા ફાલ્ગુન્ય્ અવિર્ અભવત્। સ યં કામયેત પાપીયાન્ સ્યાદ્ ઇતિ કૃષ્ણમ્ અસ્ય પવિત્રે ઽપ્યસ્યેત્ પાપીયાન્ એવ ભવતિ। અથ યં કામયેત નાર્વાઙ્ ન પરસ્ સ્યાદ્ ઇતિ ધૂમ્રમ્ અસ્ય પવિત્રે ઽપ્યસ્યેન્ નૈવાર્વાઙ્ ન પરો ભવતિ। અથ યં કામયેત શ્રેયાન્ સ્યાદ્ રુચમ્ અશ્નુવીતેતિ ફાલ્ગુનમ્ અસ્ય પવિત્રં કુર્યાચ્ છ્રેયાન્ એવ ભવતિ રુચમ્ અશ્નુતે॥
અસ્તિ હિ તત્રાપ્ય્ આદિત્યસ્ય ન્યક્તમ્। તદ્ અન્તરેષે અવહૃત્ય સંમાર્ષ્ટિ વસવસ્ ત્વા સંમૃજન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા॥ રુદ્રાસ્ ત્વા સંમૃજન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા॥ આદિત્યાસ્ ત્વા સંમૃજન્તુ જાગતેન છન્દસા ઇતિ॥
તદ્ ઉદીચીનદશં પવિત્રવત્યા વિતનોતિ પવિત્રં તે વિતતં બ્રહ્મણસ્ પતે ઇતિ સમષ્ટ્યૈ। તપોષ્ પવિત્રં વિતતં દિવસ્ પદે ઇતિ સ્વર્ગકામસ્ય। અરૂરુચદ્ ઉષસઃ પૃશ્નિર્ અગ્રયુઃ ઇતિ પ્રજાકામસ્ય। સર્વાભિર્ એવ વિતનુયાદ્ એતેષાં સર્વેષાં કામાનામ્ ઉપાપ્ત્યૈ॥
રાજાનમ્ આનયતિ। તમ્ અભિમન્ત્રયતે સ પવસ્વ સુધામા દેવાનામ્ અભિ પ્રિયાણિ ધામ॥ ત્રિર્ દેવેભ્યો ઽપવથાસ્ ત્રિર્ આદિત્યેભ્યસ્ ત્રિર્ અઙ્ગિરોભ્યઃ। યેન તુર્યેણ બ્રહ્મણા બૃહસ્પતયે ઽપવથાસ્ તેન મહ્યં પવસ્વ॥
સ નઃ પવસ્વ શં ગવે શં જનાય શમ્ અર્વતે।
શં રાજન્ન્ ઓષધીભ્યઃ॥
ઇતિ। શમ્ એવોદ્ગાત્રે ભવતિ શં યજમાનાય શં પ્રજાભ્યઃ॥
અધ્વર્યુર્ આગ્રાયણં ગ્રહં ગૃહ્નન્ હિંકરોતિ। તદ્ એવ હિંકૃતં ભવતિ। અથોદ્ગાત્રૈકર્ચો ગાયત્રં ગાયતિ ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા ઇતિ। સ ઉદિત્યેવેતો દેવેભ્યો હવ્યં વહતિ દિવિ સદ્ ભૂમ્ય્ આ દદે ઇત્ય્ અમુતો વૃષ્ટિમ્ આચ્યાવયતિ। તાવ્ ઇમૌ લોકૌ સવાસિનૌ કરોતિ। તાવ્ અસ્મૈ કામં પિન્વાતે। કામમ્ અસ્મા ઇમૌ લોકૌ પિન્વાતે ય એવં વેદ

ક્રૂરમ્ ઇવ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય કુર્વન્તિ યદ્ ધવિર્ધાને ગ્રાવભિસ્ સોમં રાજાનં હત્વા બહિષ્પવમાનં સર્પન્તિ। કા તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ઇત્ય્ આહુર્ અપ ઉપસ્પૃશેયુઃ। આપો વૈ સર્વસ્ય શાન્તિઃ। અદ્ભિર્ એવૈનત્ તચ્ છમયન્તિ। વાગ્ વા એતસ્મા અગ્રે ઽધ્વને ઽતન્દ્રાયત બહિષ્પવમાનં સર્પન્તી। તાં પ્રજાપતિર્ અબ્રવીદ્ ભાગધેયં તે કરોમ્ય્ અથ સર્પેતિ। બહિષ્પવમાનં સર્પ્સ્યન્ હોમં જુહુયાત્ જુષ્ટો વાચો ભૂયાસં જુષ્ટો વાચસ્પત્યુઃ॥ દેવિ વાગ્ યત્ તે વાચો મધુમત્ તસ્મિન્ મા ધાઃ॥ સ્વાહા સરસ્વત્યૈ ઇતિ। યત્ સરસ્વત્યૈ સ્વાહા ઇતિ જુહુયાદ્ વાચં સરસ્વતીં સ્વાહાકારેણ પરિગૃહ્ણીયાત્। અથ યત્ સ્વાહા સરસ્વત્યૈ ઇતિ જુહોતિ વાચં તદ્ ઉત્તરાં સ્વાહાકારાદ્ દધાતિ। તયા પરિગૃહીતયા યજ્ઞં તનુતે। વાચા હ્ય્ ઊર્ધ્વો યજ્ઞસ્ તાયતે। વેકુરા નામાસિ પ્રેષિતા દિવ્યાય કર્મણે શિવા નસ્ સુયમા ભવ। સત્યાશીર્ યજમાનાય સ્વાહા ઇતિ વા જુહુયાત્। વાગ્ વૈ વેકુરા। બ્રહ્મ વાક્। બ્રહ્મણ એવં તદ્ વાચે હોમં હુત્વા સર્પતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ

અરણ્યમ્ ઇવ વા એતે યન્તિ યે બહિષ્પવમાનં સર્પન્તિ। તાન્ ઈશ્વરો રક્ષો વા હન્તોર્ અન્યા વા નંષ્ટ્રા। અથ દ્વિતીયાં જુહોતિ સૂર્યો મા દેવો દિવ્યેભ્યો રક્ષોભ્યઃ પાતુ વાત આન્તરિક્ષેભ્યો ઽગ્નિઃ પાર્થિવેભ્યસ્ સ્વાહા ઇતિ। ય એવૈષાં લોકાનામ્ અધિપતયસ્ તેભ્ય એવૈતદ્ આત્માનં પરિદાય સર્પતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ॥
પ્રજાપતિર્ યદ્ યજ્ઞમ્ અસૃજત તં હવિર્ધાન એવાસૃજત। સ સૃષ્ટ ઉદઙ્ પ્રાદ્રવત્। તમ્ એતદ્ અત્રાપ્ત્વાસ્તુવન્। યત્રૈતદ્ ઉદ્ઞ્ચયિત્વા બહિષ્પવમાનેન સ્તુવન્તિ યજ્ઞમ્ એવૈતદ્ આપ્ત્વા સ્તુવન્તિ॥
યો વૈ દૈવ્યં વાજિનં વેદ વાજી ભવતિ। યજ્ઞો વાવ દૈવ્યો વાજી। ય ઇન્ નુ માનુષં વાજિનમ્ અશાન્તમ્ અસંમૃષ્ટમ્ આરોહતિ તમ્ ઇન્ નુ સ હિનસ્તિ વા પ્ર વા ક્ષિણોતિ। અથ કિં યો દૈવ્યં વાજિનમ્ અશાન્તમ્ અસંમૃષ્ટમ્ આરોહાત્

અધ્વર્યુઃ પ્રસ્તરં હરન્ સર્પતિ। તમ્ અનુમન્ત્રયતે એતદ્ અહં દૈવ્યં વાજિનં સંમાજ્મિ ઇતિ। સંસૃષ્ટમ્ એવૈનં શાન્તમ્ આરોહતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ॥
દેવક્ષેત્રં વા એષો ઽધ્યવસ્યતિ યસ્ સોમસ્યોદ્ગાયતિ। ય ઇન્ નુ માનુષાય ક્ષેત્રપતયે પ્રોચ્યાવસ્યતિ તમ્ ઇન્ નુ સ હિનસ્તિ વા પ્ર વા યાપયતિ। અથ કિં યો દૈવ્યાય ક્ષેત્રપતયે પ્રોચ્યાવસ્યાત્। સોમોદ્ગાયોદ્ગાય સોમ ઇત્ય્ આહ। સોમો વૈ દેવાનાં ક્ષેત્રપતિઃ। સોમાયૈવ તદ્ દેવાનાં ક્ષેત્રપતયે પ્રોચ્યોદ્ગાયતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ। મહ્યં તેજસે મહ્યં બ્રહ્મવર્ચસાય મહ્યમ્ અન્નાદ્યાય મહ્યં ભૂમ્ને મહ્યં પુષ્ટયૈ મહ્યં પ્રજનનાય પ્રજાનાં ભૂમ્ને પ્રજાનાં પુષ્ટયૈ પ્રજાનાં પ્રજનનાય સોમસ્ય રાજ્ઞો રાજ્યાય મમ ગ્રામણેયાય ઇતિ॥
ગ્રાવો હ સ્માહ મૈત્રેયઃ કિં મમ એકસ્મા આગાસ્યામિ કિમ્ એકસ્મા ઇતિ। એતેન હ સ્મ વૈ સ તદ્ આહ સોમોદ્ગાયોદ્ગાય સોમેદમ્ અમુષ્મા ઇદમ્ અમુષ્મૈ ઇતિ। તે હ સ્માસ્મૈ કામાસ્ સમૃધ્યન્તે॥
દેવપાશા વા એતે વિતાયન્તે યદ્ ધિષ્ણ્યા અગ્નયો વિહ્નિયન્તે। તાન્ યો વિદ્વાન્ અભ્યવૈતિ દેવપાશાન્ પ્રતિમુઞ્ચતે। એષા વૈ યજ્ઞસ્ય દ્વાર્ યદ્ અન્તરાગ્નીધ્રં ચ ચાત્વાલં ચ। તયાભ્યવેયાત્। તયોદેયાત્। ધા વૈ નામ વેદિઃ। તામ્ અભ્યવયન્ બ્રૂયાત્ ધા અસિ સુધાં મે ધેહિ॥ આયુષ્મન્તસ્ ત્વદ્ વર્ચસ્વન્ત ઉદ્ગેષ્મ ઇતિ। ન દેવપાશાન્ પ્રતિમુઞ્ચતે નાર્તિમ્ આર્છતિ

પ્રાણાન્ વૈ તત્ સંતત્ય સ્વર્ગ લોકં સર્પન્તિ યદ્ અન્તર્ હવિર્ધાને ગ્રહાન્ ગૃહીત્વા બહિષ્પવમાનં સર્પન્તિ। સંતતાસ્ સર્પન્તિ। સંતત ઇવ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। પ્રાવભ્રા ઇવ સર્પન્તિ। પ્રતિકૂલમ્ ઇવ વા ઇતસ્ સ્વર્ગો લોકઃ। તદ્ યથા વા અદઃ પ્રતિકૂલમ્ ઉદ્યન્ પ્રાવભ્ર ઇવ ભવત્ય્ એવમ્ એવૈતત્। સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યા અનપવ્યાધાય॥
અધ્વર્યુઃ પ્રથમસ્ સર્પતિ પ્રાણો યજ્ઞસ્ય। તસ્માદ્ યદ્ અવચ્છિદ્યેરન્ પ્રાણાદ્ અવચ્છિદ્યેરન્ પ્રમાયુકાસ્ સ્યુઃ। પ્રસ્તોતા દ્વિતીયસ્ સર્પતિ મુખં સામ્નઃ। તસ્માદ્ યદ્ અવચ્છિદ્યેરન્ મુખ્યામ્ આર્તિમ્ આર્છેયુઃ। ઉદ્ગાતા તૃતીયસ્ સર્પતિ સર્વદેવત્યઃ પ્રજાપતિઃ। તસ્માદ્ યદ્ અવચ્છિદ્યેરન્ સર્વજ્યાનિં જીયેરન્। પ્રતિહર્તા ચતુર્થસ્ સર્પતિ તુરીયં સામ્નઃ। તસ્માદ્ યદ્ અવચ્છિદ્યેરંસ્ તુરીયેણાત્મનો યાતયેયુઃ। યજમાનઃ પઞ્ચમસ્ સર્પતિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ પાંક્તાઃ પશવઃ। તસ્માદ્ યદ્ અવચ્છિદ્યેરન્ યજ્ઞાત્ પશુભ્યો ઽવચ્છિદ્યેરન્

બ્રહ્મા ષષ્ઠસ્ સર્પતિ। ષડ્ વૈ છન્દાંસિ। છન્દોભિર્ એવ તદ્ રક્ષઃ પાપ્માનમ્ અપઘ્નતે। સર્વં વાવૈતદ્ બ્રહ્મ। યદ્ બ્રહ્મા પશ્ચાદ્ ભવતિ બ્રહ્મણૈવ તદ્ રક્ષઃ પાપ્માનમ્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકં સર્પન્તિ॥
પ્રસ્તરં હરન્તસ્ સર્પન્તિ। યજમાનો વૈ પ્રસ્તરો બર્હિઃ પ્રજાઃ। યદ્ ઉપર્યુપરિ બર્હિઃ પ્રસ્તરં હરન્તિ યજમાનમ્ એવ તત્ પ્રજાસ્વ્ અધ્યૂહન્તિ। તસ્માદ્ યજમાન ઉપર્યુપર્ય્ એવાન્યાઃ પ્રજાઃ॥
યદ્ ઉપાસ્યેત્ સ્વર્ગલોકો યજમાનસ્ સ્યાદ્ અવાસ્માલ્ લોકાચ્ છિદ્યેત। યદ્ અત્યસ્યેદ્ અસ્મિન્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠેદ્ અવ સ્વર્ગાલ્ લોકાચ્ છિદ્યેત॥
તદ્ આહુર્ અર્ધાત્મા વા એષ યજમાનસ્ય યત્ પત્ની। યત્ સા બહિર્વેદિ ભવતિ તેનાસ્માલ્ લોકાન્ નાવચ્છિદ્યતે। ઉપૈવાસ્યેદ્ ઇત્ય્ ઉત વૈ પત્ની ન ભવતિ। અથો યદ્ય્ અપિ સ્યાદ્ ઉપૈવાન્યદ્ અસ્યેદ્ અત્ય્ અન્યદ્ અસ્યેત્। યદ્ ઉપાસ્યતિ તેન સ્વર્ગલોકો યદ્ અત્યસ્યતિ તેનાસ્માલ્ લોકાન્ નાવચ્છિદ્યતે

આદિત્યો વા એતદ્ અત્રાગ્ર આસીદ્ યત્રૈતચ્ ચાત્વાલમ્ અદો ઽગ્નિઃ। સ ઇદં સર્વે પ્રાતપત્। તસ્ય દેવાઃ પ્રદાહાદ્ અબિભયુઃ। તે ઽબ્રુવન્ સર્વં વા અયમ્ ઇદં પ્રધક્ષ્યતિ વીમૌ પરિહરામેતિ। તમ્ અતસ્ તિસૃભિર્ આદદત તિસૃભિર્ અન્તરિક્ષાત્ તિસૃભિર્ દિવમ્ અગમયન્। સ તતઃ પરાઙ્ એવાતપત્। ત એતદ્ આવદ્ ઉત્તમમ્ અક્ષરમ્ અપશ્યન્। તેનૈનમ્ અર્વાઞ્ચમ્ અકુર્વન્। તત એતદ્ અર્વાઙ્ તપતિ। ઐતનો એવાવતાક્ષરેણાગ્નિમ્ અસ્મિન્ લોકે ઽદધુઃ। સ યં કામયેત યજમાનસ્ સ્વર્ગલોકસ્ સ્યાદ્ ઇતિ ચાત્વાલમ્ એવૈનમ્ અવખ્યાપ્યોદ્ગાયેત્। તમ્ અતસ્ તિસૃભિર્ એવાદદતે તિસૃભિર્ અન્તરિક્ષાત્ તિસૃભિર્ દિવં ગમયન્તિ। સ્વર્ગલોકો યજમાનો ભવતિ। ઈશ્વરો હ તુ પ્રમાયુકો ભવિતોઃ। પરાચીભિસ્ સ્તુવન્તિ। સદૈવ સર્વાભિસ્ સ્તુયુર્ અથોત્તમામ્ અગ્રે બ્રૂયાદ્ અથાવરામ્ અથાવરામ્। તાસ્ સર્વા અર્વાચીઃ। તદ્ ઉ વા આહુસ્ સત્રૈતત્ પ્રત્યવરુઢં સ્વર્ગકામ્યા વૈ યજત્ ઇતિ। યદ્ એવાદ આવદ્ ઉત્તમમ્ અક્ષરં ભવતિ તેનાસ્માલ્ લોકાન્ નાવચ્છિદ્યતે

રથન્તરવર્ણામ્ ઉત્તમાં ગાયન્તિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। અસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠિતિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા એનં સૃષ્ટા અન્નકાશિનીર્ અભિતસ્ સમન્તં પર્યવિશન્। તાભ્યો હિંકારેણાન્નાદ્યમ્ અસૃજત। તદ્ ઓંકારેણ સૃષ્ટમ્ અવારયત॥
પ્રજાપતિર્ એષ યદ્ ઉદ્ગાતા તમ્ એતત્ પ્રજા અન્નકાશિનીર્ અભિતસ્ સમન્તં પરિવિશન્તિ। તાભ્યો હિંકારેણૈવાન્નાદ્યં સૃજતે। તદ્ ઓંકારેણ સૃષ્ટં વારયતે। સ યદ્ ધિંકૃત્યેનોંકુર્યાત્ પરાઙ્ દેવાન્નાદ્યમ્ ઇયાત્। યત્ સામ પ્રથમમ્ અભિવ્યાહરેત્ ક્ષત્રં બલમ્ ઋચ્છેત્। ક્ષત્રં હિ સામ। યદ્ ઋચં પ્રથમમ્ અભિવ્યાહરેદ્ વિશં બલમ્ ઋચ્છેત્। વિડ્ ઢય્ ઋક્। યદ્ યજુઃ પ્રથમમ્ અભિવ્યાહરતિ-બ્રહ્મ વૈ યજુઃ-બ્રહ્મવર્ચસમ્ એતત્ કરોતિ। ભૂર્ ભુવસ્ સ્વઃ॥ મધુ કરિષ્યામિ॥ મધુ જનયિષ્યામિ॥ મધુ ભવિષ્યતિ॥ ભદ્રંભદ્રમ્॥ ઇષમ્ ઊર્જમ્ ઇતિ। યદ્ ભૂર્ ભુવસ્ સ્વઃ ઇત્ય્ એતદ્ વૈ બ્રહ્મૈતદ્ યજુઃ। યત્ મધુ કરિષ્યામિ ઇતિ-પ્રજા વૈ મધુ-તા એવ તત્ કરોતિ। યત્ મધુ જનયિષ્યામિ ઇતિ પ્રૈવૈનાસ્ તજ્ જનયતિ। યત્ મધુ ભવિષ્યતિ ઇતિ ભૂતિમ્ એવૈનાસ્ તદ્ ગમયતિ। ભદ્રંભદ્રમ્ ઇતિ - યદ્ વૈ પુરુષસ્ય વિત્ તદ્ ભદ્રં ગૃહા ભદ્રં પ્રજા ભદ્રં પશવો ભદ્રં - તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। ઇષમ્ ઊર્જમ્ ઇતિ - વર્ષે વા ઇષે યદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વર્ષસ્યૈધતે તદ્ ઊર્જે - તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે

પ્રજાપતિં કલ્પયિત્વોદ્ગાયેત્। યો હ વૈ પ્રજાપતિં કલ્પયિત્વોદ્ગાયતિ કલ્પતે ઽસ્મૈ દિશઃ પ્રદિશ આદિશો વિદિશ ઉદ્દિશો દિશ ઇતિ। દિશો વૈ પ્રજાપતિઃ। પ્રજાપતિમ્ એવ તત્ કલ્પયિત્વોદ્ગાયતિ। કલ્પતે ઽસ્મૈ ય એવં વેદ॥
કપિવનો હ સ્માહ ભૌવાયનઃ કિં તે યજ્ઞં ગચ્છન્તિ યદ્ એવ સોમસ્યાભક્ષયિત્વા પ્ર વા સર્પન્તિ પ્ર વા ધાવયન્તીતિ। બહિષ્પવમાનમ્ ઉપસન્નેષુ બ્રૂયાદ્ યં બ્રહ્માણં શુચિમ્ ઇવ મન્યેતાહરહસ્ તમ્ ઇતિ। તેન સમુપહૂયાથાનુમન્ત્રયેત।
યો દેવાનામ્ ઇહ સોમપીથો ઽસ્મિન્ યજ્ઞે બર્હિષિ વેદ્યામ્।
તસ્યેદં ભક્ષયામસિ॥
ઇતિ। યદિ ચ હ પ્રધાવયતિ યદિ ચ નાથ હાસ્ય ભક્ષિત એવ દેવસ્ સોમો ભવતિ॥
એતદાયતના વા આરણ્યાઃ પશવઃ। યદ્ બહિષ્પવમાનમ્ અરણ્યે સ્તુવન્તિ તસ્માદ્ આરણ્યાઃ પશવો ઽરણ્યં સચન્તે। પરાચીષુ સ્તુવન્તિ। તસ્માદ્ આરણ્યાઃ પશવો ઽરણ્યાદ્ એવારણ્યમ્ અભિપ્રેરતે। એકરૂપાસુ સ્તુવન્તિ। તસ્માદ્ આરણ્યાઃ પશવ એકરૂપાઃ। આવદ્ ઉત્તમમ્ અક્ષરં ભવતિ। તસ્માદ્ એકૈકો ઽન્યો ઽચલો ગ્રામે ઽધિગમ્યતે। અથો અરણ્યે હતં ગ્રામમ્ અભ્યવહરન્તિ॥
સ્તુત્વોદ્દ્રવન્તિ। યજમાનમ્ એવ તત્ સ્વર્ગં લોકં ગમયન્તિ। બાહૂન્ ઉદ્ગૃહ્ણન્તિ। યજમાનમ્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે સમાદધતિ। તે વૈ તદ્ અનૃતં કુર્વન્તિ યે મર્ત્યં સન્તમ્ અમૃતત્વં ગમયન્તિ। તે રૂપેણ વર્ચસા વ્યૃધ્યન્તે। સ ય એતદ્ એવાન્ય ઉત્તિષ્ઠેત્ તમ્ ઉત્તિષ્ઠન્તમ્ આરભ્યાનૂત્તિષ્ઠેત્। ન રૂપેણ વર્ચસા વ્યૃધ્યન્તે। સ ય એતદ્ એવાન્ય ઉત્તિષ્ઠેત્ તમ્ ઉત્તિષ્ઠન્તમ્ આરભ્યાનૂત્તિષ્ઠેત્। ન રૂપેણ વર્ચસા વ્યૃધ્યતે નાર્તિમ્ આર્છતિ॥
ભવિષ્યદ્ વિજાનીયાત્। યદ્ય્ એતાઃ પ્રજા દોદ્રુવા ઇવ સ્યુર્ દોદ્રુવો યોગક્ષેમો ભવિષ્યતિ। તયાયમ્ ઉદ્ગાતોદગાસીદિતિ વિદ્યાત્। યદ્ય્ ઉ શાન્તા ઇવ સ્યુશ્ શાન્તો યોગક્ષેમો ભવિષ્યતિ। તથાયમ્ ઉદ્ગાતોદગાસીદ્ ઇતિ વિદ્યાત્। એષો હ વિશઃ

ઉપાસ્મૈ ગાયતા નરઃ ઇતિ ગ્રામકામો ભૂતિકામઃ પ્રજનનકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। અસ્યૈ વાવેદમ્ ઉપગાયન્તિ। ઉપ વાવેદમ્ અસ્યાં સર્વમ્। ઉપૈવાસ્યાં પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। નરો હ વૈ દેવવિશઃ ક્ષત્રં સોમ ઇન્દુઃ। વિશં ચૈવૈતેન ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે। અભિદેવં ઇયક્ષતે ઇતિ સર્વા એવૈતેન દેવતા અનન્તરાયમ્ અભિયજતે॥
ઉપો ષુ જાતમ્ અપ્તુરમ્ ઇતિ પ્રજાકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। ઉપેવ વા આત્મન્ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે। એતામ્ એવાપરેદ્યુઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। અપ્તુરમ્ ઇતિ હ્ય્ અસ્યા આપ્ત્વા શ્રેયાંસં વસીયાન્ આત્મના ભવતિ। ગોભિર્ ભઙ્ગં પરિષ્કૃતમ્ ઇતિ। યજ્ઞો વૈ ગોભિર્ ભઙ્ગઃ પશવઃ પરિષ્કૃતઃ। યજ્ઞં ચૈવૈતેન પશૂંશ્ ચાવરુન્દ્ધે। ઇન્દું દેવા અયાસિષુઃ ઇતિ। યજમાનો વૈ સોમો રાજેન્દુસ્ સ્તોમા દેવાઃ। સ્તોમા એવૈનં સ્વર્ગે લોકં ગમયન્તિ

જૈમિનીયં બ્રાહ્મણમ્
(દ્વાદશાહાઃ)
પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયત - બહુ સ્યાં, પ્રજાયેય, ભૂમાનં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ આત્મન્ન્ ઋત્વિયમ્ અપશ્યત્। તતસ્ ત્રીન્ ઋતૂન્ અસૃજતેમાન્ એવ લોકાન્। યદ્ ઋત્વિયાદ્ અસૃજત તદ્ ઋતૂનામ્ ઋતુત્વમ્। યદ્ ઋત્વિયાદ્ અજનયત્ તસ્માદ્ ઋત્વિજ ઇત્ય્ આખ્યાયન્તે। સ યત્ પ્રથમમ્ અતપ્યત તતો ગ્રીષ્મમ્ અસૃજત। તસ્માત્ સ બલિષ્ઠં તપતિ। યદ્ દ્વિતીયમ્ અતપ્યત તતો વર્ષા અસૃજત। તસ્માત્ તા ઉભયં કુર્વન્ત્ય્ આ ચ તપન્તિ વર્ષન્તિ ચ। યત્ તૃતીયમ્ અતપ્યત તત હેમન્તમ્ અસૃજત। તસ્માત્ સ શીતતમ ઇવ। ત્રીન્ સતો ઽભ્તપ્યત। તાન્ દ્વેધા વ્યૌહત્। તે ષડ્ ઋતવો ઽભવન્। સ ગ્રીષ્માદ્ એવ વસન્તં નિરમિમીત, વર્ષાભ્યશ્ શરદં, હેમન્તાચ્ છિછિરમ્। તસ્માદ્ એત ઋતૂનામ્ ઉપશ્લેષા ઇવ નિર્મિતા હિ। ષડ્ સતો ઽભ્યતપ્યત। તાન્ દ્વેધા વ્યૌહત્। તે દ્વાદશ માસા અભવન્। દ્વાદશ સતો ઽભ્યતપ્યત। તાન્ દ્વેધા વ્યૌહત્। તે ચતુર્વિંશતિર્ અર્ધમાસા અભવન્। ચતુર્વિંશતિં સતો ઽભ્યતપ્યત। સ ઐક્ષત યદિ દ્વેધા વ્યૂહિષ્યામિ, ન વિભવિષ્યન્તિ, હન્ત, નિર્મિમા ઇતિ। તેભ્યસ્ સપ્ત ચ શતાનિ વિંશતિં ચાહોરાત્રાણિ નિરમમીત। સ ઇદં સર્વં વ્યકરોત્। યથા હ વૈ હિરણ્યમ્ અવિકૃતમ્ એવમ્ ઇદં તતઃ પુરા। સ સર્વમ્ અધિ હાસ્મિઞ્ છિલ્પાનિ ગમ્યન્તે વિકૃતાનિ ચાવિકૃતાનિ ચ ય એવં વેદ

સ એવૈષ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સરો ઽભવત્। સ ઇદં સર્વં સ્તબ્ધ્વા વ્યાપ્યાતિષ્ઠત્। સ ઐક્ષત - કયા સ્વધયા કેનાન્નાદ્યેન કયોર્જેદમ્ અયં વ્યાપદ્ ઇતિ। તસ્મિન્ન્ એતાં સ્વધામ્ ઊર્જમ્ અન્નાદ્યમ્ અક્ષિતિં પર્યપશ્યદ્ દ્વાદશ પૌર્ણમાસીર્ દ્વાદશાષ્ટકા દ્વાદશામાવાસ્યાઃ। તામ્ અવારુરુત્સત। સૈનમ્ અબ્રવીન્ ન માનભિશ્રાન્તામ્ અવરોત્સ્યસ ઇતિ। સ તપો ઽતપ્યત। સ એતં દ્વાદશાહં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત। સો ઽકામયત - દીક્ષિતં મા દીક્ષિતા યાજયેયુર્ ઇતિ। સ માસાંશ્ ચર્તૂંશ્ ચાબ્રવીદ્ યાજયત મેતિ। તં માસા નાબ્રુવન્। સ વા અસ્માસ્વ્ એવ સત્યા ભુનજાસા ઇતિ। તસ્માદ્ એતા માસ્ય્ એવ સર્વાઃ પૌર્ણમાસ્યષ્ટકામાવાસ્યાઃ। તદ્ ઋતવઃ પ્રસુતે પશ્ચેવાન્વબુધ્યન્ત - પ્ર હૈભ્યો ઽદાદ્ ઇતિ। તમ્ અબ્રુવન્ન્ - અસ્મભ્યમ્ અપિ દક્ષિણાં પ્રયચ્છેતિ। તેભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રાયચ્છત્। તદ્ એતદ્ યથર્ત્વ્ અન્નાદ્યં પચ્યતે। સ દીક્ષાભિર્ એવ પૌર્ણમાસીર્ અવારુન્ધોપસદ્ભિર્ અષ્ટકાઃ પ્રસુતેનામાવાસ્યાઃ। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ દ્વાદશાહેન યજત એતામ્ એવ સ્વધામ્ ઊર્જમ્ અન્નાદ્યમ્ અક્ષિતિમ્ અવરુન્દ્ધે। પ્રત્ય્ ઋતવો ઽગૃહ્ણન્ ન માસાઃ પ્રતિગ્રહમ્ અકામયન્ત। તસ્માન્ માસા આખ્યાતતરા ઇવ। આખ્યાતતર ઉપ હ્ય્ એવાપ્રતિગૃહ્ણન્ ભવતિ। તસ્માદ્ ઋતવો જ્યાયાંસઃ। જ્યાયાન્ હ્ય્ એવ પ્રતિગૃહ્ણન્ ભવતિ। તા હ વા એતાસ્ તિસ્ર એવ રાત્રયઃ પૌર્ણમાસ્યષ્ટકામાવાસ્યાઃ

પુરો ઇન્દ્રાય દેવા શ્રૈષ્ઠ્યાય નાતિષ્ઠન્ત। સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવત્ - પ્ર મ ઇમા યચ્છેતિ। તસ્મા એતે દ્વે પ્રાયચ્છત્ - પૌર્ણમાસીં ચામાવાસ્યાં ચ। અસ્મિન્ન્ એવાષ્ટકામ્ અધત્ત। તતો વા ઇન્દ્રાય દેવા શ્રૈષ્ઠ્યાયાતિષ્ઠન્ત। તિષ્ઠન્તે ઽસ્મૈ સ્વા શ્રૈષ્ઠ્યાય ય એવં વેદ। તસ્માદ્ એતાં રાત્રિં સર્વ એવ સુહિતા વસન્તિ। પિતર્હ્ય્ એવૈતાં પ્રજાપતૌ વસન્તિ। તસ્માદ્ એતાં રાત્રિં ન જુહુયાદ્, યજ્ જુહુયાન્ ન બ્રૂયાત્। અનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ। સ યદ્ એવ તત્ર ત્રિર્ વિલાં કુરુતે યદ્ અસ્ય ગૃહે સુહિતા વસન્તિ સા હૈવાસ્યૈ સમૃદ્ધિઃ। તે માસાશ્ ચર્તવશ્ ચાબ્રુવન્ - યેન નઃ પિતા પ્રજાપતિર્ યજ્ઞેનેષ્ટ્વારાત્સીત્ તેન યજામહા ઇતિ। તે તમ્ આહરન્ત। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત - યદિ વા ઇમે સમાપયન્તિ યથા વા અહમ્ ઇદમ્ અસ્મ્ય્ એવમ્ ઇમે તર્હિ ભવન્તીતિ। તાન્ અબ્રવીન્ મયૈવ ગૃહપતિના દીક્ષધ્વમ્ ઇતિ। તં વૈ ત્વાસ્માભિર્ આચક્ષાન્તા ઇત્ય્ અબ્રુવન્। મયો યુષ્માન્ ઇતિ। તસ્માન્ માસૈશ્ ચર્તુભિશ્ ચ સંવત્સરમ્ આચક્ષતે, સંવત્સરેણર્તૂંશ્ ચ માસાંશ્ ચ। તસ્માત્ પુત્રેણ પિતરમ્ આચક્ષતે, પિત્રા પુત્રાન્ । ઐનેન ગૃહ્યાંશ્ ચક્ષતે ય એવં વેદ

તે ઽયજન્ત। તે માસાશ્ ચર્તવશ્ ચ સંવત્સરે પ્રત્યતિષ્ઠન્, સંવત્સર ઋતુષુ ચ માસેષુ ચ। તસ્માદ્ આહુસ્ સમાવન્ માત્રિયેવર્દ્ધિર્ યં ચ યાજયન્તિ યે ચ યાજયન્તીતિ। સમાવન્ માત્રિયેવ મમાનેનર્દ્ધિર્ ઇતિ હેક્ષેત। યથૈવાસ્યૈવમ્ એવ મમેતિ। તેન હૈતેનૈક એવ યજેત। એકો હ્ય્ એવ પ્રજાપતિર્ આર્ધ્નોત્। યદ્ય્ ઉ ભૂયાંસો યજેરન્ દ્વાદશ વા ત્રયોદશ વા યજેરન્ન્ ઇમે ચત્વાર ઇમે ચત્વાર ઇમે ચત્વારો ઽયમ્ એક ઇતિ નિર્મિમીરન્। યં કામયેરન્ન્ ઇમં યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વિયાદ્ ઇતિ તં હૈવ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વેતિ। યદ્ય્ ઉ ભૂયાંસો યજેરન્ ષોડશ વા સપ્તદશ વા યજેરન્ન્ ઇમે ચત્વાર ઇમે ચત્વાર ઇમે ચત્વારો ઽયમ્ એક ઇતિ નિર્મિમીરન્, યં કામયેરન્ન્ ઇમં યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વિયાદ્ ઇતિ તં હૈવ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વેતિ। યદ્ય્ ઉ ભૂયાંસો યજેરંશ્ ચતુર્વિંશતિર્ વા પઞ્ચવિંશતિર્ વા યજેરન્ન્ ઇમે પઞ્ચેમે પઞ્ચેમે પઞ્ચેમે ચત્વારો ઽયમ્ એક ઇતિ નિર્મિમીરન્, યં કામયેરન્ન્ ઇમં યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વિયાદ્ ઇતિ તં હૈવ યજ્ઞસ્ય વ્યૃદ્ધિર્ અન્વેતિ। સર્વ ઇતર ઋધ્નુવન્તિ। યો વૈ સત્રસ્ય ગૃહપતિં ચ ગૃહપત્નીં ચ વેદાશ્નુતે ગાર્હપત્યં પ્ર ગાર્હપત્યમ્ આપ્નોતિ। સંવત્સરો વાવ ગૃહપતિર્ ઇયમ્ એવ ગૃહપત્ની। અશ્નુતે ગાર્હપત્યં પ્ર ગાર્હપત્યમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ

યો વૈ છન્દસાં સ્વારાજ્યં વેદ ગચ્છતિ સ્વારાજ્યં પ્ર સ્વારાજ્યં લોકમ્ આપ્નોતિ। બૃહતી વૈ છન્દસાં સ્વરાટ્। તામ્ એતાં પ્રતીચીં પરાચીં તિરશ્ચીમ્ અન્નાદ્યાયાસતે। તસ્માત્ પશું પ્રત્યઞ્ચં પરાઞ્ચં તિર્યઞ્ચમ્ ઉપજીવન્તિ। એતાવદ્ વાવ સંવત્સર ઇન્દ્રિયં વીર્યં યદ્ દ્વાદશાહો - દ્વાદશ પૌર્ણમાસીર્ દ્વાદશાષ્ટકા દ્વાદશામાવાસ્યાસ્, તદ્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે। યો વૈ વિરાજમ્ ઋતુપ્રતિષ્ઠિતાં વેદર્તૂન્ વિરાજિ પ્રતિષ્ઠિતાન્, ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠામ્ અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે। ત્રિંશદક્ષરા વિરાટ્। ષડ્ ઋતવઃ। એતદ્ વૈ વિરાડ્ ઋતુષુ પ્રતિતિષ્ઠત્ય્, ઋતવો વિરાજિ। ગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠામ્ અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ય એવં વેદ। અનુષ્ટુભં વાવૈતામ્ આસતે યદ્ દ્વાદશાહમ્। દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। ચતુષ્પદાઃ પશવઃ। વાગ્ અનુષ્ટુપ્। વાચા પશૂન્ દાધાર। તસ્માત્ પશવો વાચા સિદ્ધા વાચાહૂતા આયન્તિ

ગાયત્રમુખો વૈ પ્રથમસ્ ત્ર્યહઃ । તસ્માદ્ અયમ્ અગ્નિર્ ઊર્ધ્વો દીદાય। ગાયત્રમધ્યો દ્વિતીયસ્ ત્રિયહઃ। તસ્માદ્ અયં વાયુસ્ તિર્યઙ્ પવતે। ગાયત્રોત્તમસ્ તૃતીયસ્ ત્રિયહઃ। તસ્માદ્ અસાવ્ અર્વાઙ્ આદિત્યસ્ તપતિ। તેજસા વૈ ગાયત્રી પ્રથમં ત્રિયહં દાધાર, પદૈર્ દ્વિતીયમ્, અક્ષરૈસ્ તૃતીયમ્। ત્રિવૃદ્ વૈ ગાયત્રી તેજઃ। ત્રિવૃત્ પ્રથમમ્ અહઃ। તેન પ્રથમસ્ ત્રિયહો ધૃતઃ। ત્રિપદા ગાયત્રી, ત્રિયહો મધ્યે , તેન દ્વિતીયસ્ ત્રિયહો ધૃતઃ। ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી, ચતુર્વિંશ સપ્તમમ્ અહસ્, તેનૈવ તૃતીયસ્ ત્રિયહો ધૃતઃ। કથં ગાયત્રી દ્વાદશાહમ્ ઇત્ય્ આહુઃ। યથારાન્ નેમિસ્ સર્વતઃ પર્યેત્ય્, એવં ગાયત્રી દ્વાદશાહં સર્વતઃ પર્યેત્ય્ અવિસ્રંસાય। યથા રથનાભાવ્ અરા ધૃતા એવં ગાયત્ર્યાં દ્વાદશાહો ધૃતો ઽસંપ્લવાય। મયૂખો વા એષ વા ધરુણો યદ્ ગાયત્રી। તસ્યાં દ્વાદશાહો ધૃતો ઽસંવ્યાથાય। અનુષ્ટુબ્ વા એષા પ્રતાયતે યદ્ દ્વાદશાહઃ। અષ્ટાભિર્ વા અક્ષરૈર્ અનુષ્ટુપ્ પ્રથમમ્ અહર્ ઉદ્યચ્છત્ય્, એકાદશભિર્ દ્વિતીયં, દ્વાદશભિસ્ તૃતીયમ્। અક્ષરમ્ એવ ત્રિયક્ષરં પરિશિષ્યતે। તદ્ એવોત્તરં ત્રિયહમ્ અનુવિદધાતિ

છન્દાંસ્ય્ એવાસ્યૈ તુરીયં વહન્તિ। તામ્ એતાં પ્રતીચીં પરાચીં તિરશ્ચીમ્ અન્નાદ્યાયાસતે। તસ્માત્ પશું પ્રત્યઞ્ચં પરાઞ્ચં તિર્યઞ્ચમ્ ઉપજીવન્તિ। પ્રજાપતિર્ જાયમાન એવ સહ પાપ્મનાજાયત। સો ઽકામયતાપ પાપ્માનં હનીયેતિ। સ એતં વ્યૂઢછન્દસં દ્વાદશાહં યજ્ઞમ્ અપશ્યત્। તમ્ આહરત્। તેનાયજત। તેન વિષ્વઞ્ચં પાપ્માનં વ્યૌહત। સ યઃ પાપ્મગૃહીત ઇવ મન્યેત સ એતેન વ્યૂઢછન્દસા દ્વાદશાહેન યજેત। વિષ્વઞ્ચં હૈવ પાપ્માનં વ્યૂહતે। પ્રજા હ તુ સંસર્પકા ઇવ ભવન્તિ। તદ્ યદ્ ગાયત્ર્યાણ્ય્ ઉત્તરાણ્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ પ્રજાનામ્ એવાસંસર્પાય। મયૂખો વા એષ વા ધરુણો યદ્ ગાયત્રી। તસ્યાં દ્વાદશાહો ધૃતો ઽસંસર્પાય

દશાહેન વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અસ્ય સૃષ્ટા વિષૂચીર્ વિપરૌપ્યન્ત। સ એતૌ વૈશ્વાનરાવ્ અતિરાત્રાવ અપશ્યત્। તાભ્યામ્ એના ઉભયતઃ પર્યગૃહ્ણાદ્ અનેનેત ઉપરિષ્ટાદ્ અમુતા। તા એતાભ્યામ્ એવાવારયત। યદ્ વિશ્વં ભૂતમ્ અવારયત તદ્ વૈશ્વાનરયોર્ વૈશ્વાનરત્વમ્। પ્રજાપતિર્ એષ યદ્ ઉદ્ગાતા। સ એતદ્ દશાહેનૈવ પ્રજાસ્ સૃજતે। તા એતાભ્યામ્ એવ વૈશ્વાનરાભ્યાં વારયતે ઽનેનેત ઉપરિષ્ટાદ્ અમુના પ્રજાનાં ધૃત્યા અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। પ્રાણો વૈ પૂર્વો વૈશ્વાનરો ઽપાન ઉત્તરઃ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવૈતત્ સમૃદ્ધ્યોદૃચમ્ અશ્નુવતે। તસ્માદ્ ઉ હૈતયો સ્તોત્રેણ સુપ્યાત્ પ્રાણાન્ નેત્ સંલુંપાનીતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ કો હાસ્વપ્નસ્યેશે। યદ્ વાવ પ્રાણો જાગર્તિ તદ્ એવ જાગરિતમ્। કામમ્ એવ સ્વપ્તવ્યમ્ ઇતિ। તદ્ આહુર્ યન્ નુ પરમ એષ યજ્ઞક્રતુર્ યદ્ અતિરાત્રઃ કસ્માદ્ એતં પરમં સન્તં પ્રથમમ્ ઉપયન્તીતિ। યજ્ઞક્રતૂનામ્ એવાપ્ત્યા ઇતિ બ્રૂયાત્। એતે વૈ સર્વે યજ્ઞક્રતવો યદ્ અગ્નિષ્ટોમ ઉક્થો ઽતિરાત્રઃ। તાન્ એવૈતેનાપ્નોતિ યો વા અગ્નિષ્ટોમેન દશાહં કલ્પમાનં વેદ। કલ્પતે ઽસ્મૈ પ્રાતસ્સવનેનૈવ પ્રથમસ્ ત્રિયહઃ, કલ્પતે માધ્યન્દિને દ્વિતીયસ્, તૃતીયસવનેન તૃતીયો, ઽગ્નિષ્ટોમસામ્નૈવ દશમમ્ અહઃ કલ્પતે। કલ્પતે ઽસ્મૈ ય એવં વેદ

પ્રાણઃ પૂર્વો વૈશ્વાનરો ઽપાન ઉત્તરો ઽથ યદ્ અસ્તિ યત્ સત્રં તદ્ ઇતરાણ્ય્ અહાનિ। ગાયત્રી વા એષા જ્યોતિષ્પક્ષાય દ્વાદશાહઃ । પક્ષાવ્ અતિરાત્રાવ્ અગ્નિષ્ટોમૌ ચક્ષુષી બાહ્યાવ્ અતિરાત્રાવ્ અન્તરાવ્ અગ્નિષ્ટોમૌ। તસ્માદ્ અન્તરે અક્ષ્યોઃ કનીનિકે। અથ યાન્ય્ અષ્ટાવ્ અહાનિ સા ગાયત્રી। તથા દેવા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। જામિ દ્વાદશાહસ્યાસ્તીત્ય્ આહુઃ। યદ્ એતાન્ય્ અષ્ટાવ્ અહાનિ મધ્ય ઉક્થ્યાનીતિ, ન તત્ર જામ્ય્ અસ્તીતિ બ્રૂયાત્। પશવો વા ઉક્થાનિ। પશૂન્ એવૈતત્ પશુભિસ્ સમાકરોતિ। ભૂયો વૈ પશવઃ પશુભિસ્ સમાકૃતાશ્ શોભન્ત ઇતિ। જ્યોતિષ્ટોમો ઽતિરાત્રો વિરાજં સંપદ્યતે। સંવત્સરો વિરાટ્ પ્રજનનં સંવત્સરઃ। દ્વે સ્તોત્રિયે પૂર્વસ્યાહ્નો વિરાજમ્ અતીતો, દ્વે ઉત્તરસ્ય। તે યે પૂર્વસ્યાહ્નો વિરાજમ્ અભિતો બૃહદ્રથન્તરે તે યુક્તે યજ્ઞં વહતો, ઽથ યે ઉત્તરસ્ય વિરાજસ્ સ દોહઃ પ્રતિષ્ઠિતિઃ। આયુષ્ટોમમ્ આહરેત સ્વર્ગકામઃ। ઊર્ધ્વા સ્તોમા યન્ત્ય્ અનપભ્રંશાય

ગોષ્ટોમમ્ આહરેત વીર્યકામઃ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં પઞ્ચદશઃ। યાવજ્ જીવન્તિ તાવદ્ વીર્યાવન્તો ભવન્તિ। ઈશ્વરા હ તુ પ્રમાયુકા ભવિતોઃ। પ્રાણેભ્યો હિ યન્તિ। ત્રિવૃતો ય ઈજાનાઃ ક્લૃપ્તં તેષામ્ અથ યે ઽનીજાના અક્લૃપ્તં તેષામ્। યદિ બૃહત્ પૃષ્ઠં ભવતિ રથન્તરેણાશ્વિભ્યાં સ્તુવન્તિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્। અનાક્રમ્યાસ્યામ્ અમુષ્યામ્ આક્રમન્તે। તે પ્રમાયુકા ભવન્તિ જ્યાયુકા વા । અથો યથા પરેણ બિલેન પ્રતિદધીત તદ્ વૈ પરૈવ સિચ્યતે ન પિબતિ। તાદૃગ્ યદિ રથન્તરં પૃષ્ઠં ભવતિ રથન્તરેણાશ્વિભ્યાં સ્તુવન્તિ

પવસ્વ વાચો અગ્રિયઃ ઇતિ શ્રૈષ્ઠયકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા એનં સૃષ્ટા નાપાચાયન્। સો ઽકામયત શ્રૈષ્ઠયમ્ આસાં પ્રજાનાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતાં પ્રતિપદમ્ અપશ્યત્। તયાસ્તુત। તતો વૈ સ તાસાં પ્રજાનાં શ્રૈષ્ઠયમ્ અગચ્છત્। ગચ્છતિ સ્વાનાં શ્રૈષ્ઠયં ય એવં વેદ। એષો હ વૈ સમૃદ્ધા સ્તોત્રિયા યસ્યૈ પવસ્વ ઇત્યારમ્ભઃ। સમૃદ્ધયૈવાસ્ય સ્તોત્રિયયા સ્તુતં ભવતિ। યો વૈ દૈવ્યં મિથનું વેદ પ્ર મિથુનેન જાયતે। પવસ્વ ઇતિ ચ વાચઃ ઇતિ ચ દૈવ્યં મિથુનમ્। પ્ર મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ। સર્વેષાં વા એષા ત્રયાણાં સામ્નાં પ્રતિપત્ -- પવસ્વ ઇતિ વામદેવ્યસ્ય વાચઃ ઇતિ રથન્તરસ્ય અગ્રિયઃ ઇતિ બૃહતઃ। સર્વેષામ્ અસ્ય સામ્નાં પ્રતિપદા સ્તુતં ભવતિ। સોમ ચિત્રાભિર્ ઊતિભિઃ ઇતિ -- સોમો વૈ દેવાનાં ચિત્રં -- સોમેનૈવ દેવાનાં ચિત્રેણ બહુર્ ભવતિ પ્રજાયતે। અભિ વિશ્વાનિ કાવ્યા ઇતિ વિશ્વમ્ એવૈતેન કાવ્યમ્ અવરુન્દ્ધે

પવસ્વેન્દો વૃષા સુતઃ ઇતિ જને પ્રતિષ્ઠાકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। કૃધી નો યશસો જનઃ ઇતિ હ્ય્ અસ્યૈ યશસ્ય્ એવ જને ભવતિ। વૃષા સુતઃ ઇતિ વૃષેવ વૈ પ્રજનિતેવાધિપતિર્ ઇવ તસ્યાં જનતાયાં ભવતિ યસ્યામ્ ઋધ્યતે। વૃષેવૈવ પ્રજનિતેવાધિપતિર્ ઇવ તસ્યાં જનતાયાં ભાતિ યસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ॥
સર્વો હ વૈ જને બુભૂષતે ઽરાતીયતિ। વિશ્વા અપ દ્વિષો જહિ ઇતિ વિશ્વા એવૈતેન દ્વિષો ઽપહતે। તયા પવસ્વ ધારયા ઇતિ સંગ્રામં સંયતિષ્યમાણસ્ય પ્રતિપદં કુર્યાત્। યયા ગાવ ઇહાગમન્ જન્યાસ ઉપ નો ગૃહાન્ ઇતિ જન્યા વા એષ ગા આજિહીર્ષતિ યસ્ સંગ્રામં સંયતતે। આ જન્યા ગા હરતિ॥
એતામ્ એવ પ્રતિપદં કુર્વીત સનિં પ્રૈષ્યન્। જન્યા વા એષ ગા આજિહીર્ષતિ યસ્ સનિં પ્રૈતિ। આ જન્યા ગા હરત્ય્ ઉપૈનં જન્યા ગાવો નમન્તિ ય એવં વેદ॥
અગ્ન આયૂંષિ પવસે ઇત્ય્ આમયાવિનઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્। અગ્નિં વા એતસ્ય શરીરમ્ અપ્યેતિ વાયું પ્રાણઃ। અગ્નિનૈવાસ્ય પવમાનેન શરીરં પ્રાણેન સંદધાતિ॥
એતામ્ એવં પ્રતિપદં કુર્વીરન્ યેષાં દીક્ષિતાનાં પ્રમીયેત। અપૂતા ઇવ વા એતે ઽમેધ્યા મન્યન્તે યેષાં દીક્ષિતાનાં પ્રમીયતે। અગ્નિનૈવૈનાન્ પવમાનેન પૂતાન્ મેધ્યાન્ કરોતિ॥
એતામ્ એવ પ્રતિપદં કુર્વીત-

-બ્રહ્મવર્ચસકામઃ। અગ્નિર્ વૈ દેવાનાં બ્રહ્મા। અગ્નિનૈવ દેવાનાં બ્રહ્મણા વર્ચસી ભવતિ।
એતામ્ એવ પ્રતિપદં કુર્વીતાભિચરન્। અગ્નિર્ વૈ દેવાનાં બ્રહ્મા। અગ્નિનૈવ દેવાનાં બ્રહ્મણા યં દ્વેષ્ટિ તં સ્તૃણુતે।
એતામ્ એવ પ્રતિપદં કુર્વીતાન્નાદ્યકામઃ। આ સુવોર્જમ્ ઇષં ચ નઃ ઇતિ હ્ય્ અસ્યા ઇષં ચૈવૈતેનોર્જે ચાવરુન્દ્ધે॥
એતામ્ એવ પ્રતિપદં કુર્વીતાભિચર્યમાણઃ। યો વા અભિચરતિ યો ઽભિદાસતિ યઃ પાપં કામયતે સ વૈ દુચ્છુનઃ। આરે બાધસ્વ દુચ્છુનામ્ ઇત્ય્ આરાદ્ એવૈતેન દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમ્ અવાઞ્ચમ્ અપબાધતે॥
દવિદ્યુતત્યા રુચા ઇતિ બ્રહ્મવર્ચસકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। દવિદ્યુતતી વૈ ગાયત્રી। ગાયત્રી બ્રહ્મવર્ચસમ્ ઓજો વીર્યે ત્રિષ્ટુપ્ પ્રજનનં જગતી। બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ ઓજસ્વી વીર્યવાન્ પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવં વેદ। પરિષ્ટોભન્ત્યા કૃપા સોમાશ્ શુક્રા ગવાશિરઃ ઇતિ। યજ્ઞો વૈ સોમાશ્ શુક્રાઃ પશવો ગવાશિરઃ। યજ્ઞં ચૈવૈતેન પશૂંશ્ ચાવરુન્દ્ધે॥
અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતમ્ ઇતિ પ્રતિપદં કુર્વીત યસ્ય પિતા વા પિતામહો વા શ્રેયાન્ સ્યાદ્ અથાત્મના પાપીયાન્ ઇવ મન્યેત। યૈવાસ્ય પિત્ર્યા પૈતામહી શ્રીસ્ તામ્ એવાશ્નુતે॥
શુક્રં દુદુહ્ને અહ્રયઃ ઇતિ। યજ્ઞો વૈ શુક્રઃ પશવો ઽહ્રયઃ। યજ્ઞં ચૈવૈતેન પશૂંશ્ ચાવરુન્દ્ધ॥
પયસ્ સહસ્રસામ્ ઋષિમ્ ઇતિ। પયસ્વાન્ એવ ભવત્ય્ આસ્ય સહસ્રસા વીરો જાયતે

એતે અસૃગ્રમ્ ઇન્દવઃ ઇતિ બહૂનાં સંયજમાનાનાં પ્રતિપદં કુર્યાત્। એતે ઇત્ય્ એવૈનાન્ જ્યૈષ્ઠયાયાભિવદતિ છન્દસૈવૈનાન્ રૂપિણા સમાવદ્ભાજઃ કરોતિ। સમાવત્ય્ એનાન્ યજ્ઞસ્યાશીર્ આગચ્છતિ। પ્રજાપતિર્ યત્ પ્રજા અસૃજત તા એનયૈવ પ્રતિપદાસૃજત। એતે ઇત્ય્ એવ દેવાન્ અસૃજત અસૃગ્રમ્ ઇતિ મનુષ્યાન્ ઇન્દવઃ ઇતિ પિતૃન્ તિરઃ પવિત્રમ્ ઇતિ ગ્રહાન્ આશવઃ ઇતિ સ્તોમાન્ વિશ્વાનિ ઇત્ય્ ઉક્થાનિ અભિ સૌભગા ઇત્ય્ એવૈનાન્ જાતાન્ સૌભાગ્યેનાભ્યાનક્। પ્રજાપતિર્ એવ ભૂતઃ પ્રજાસ્ સૃજતે ય એવં વિદ્વાન્ એતયા પ્રતિપદોદ્ગાયતિ। અથો હૈનાસ્ તત્ સૌભાગ્યેનૈવાભ્યાનક્તિ॥
અસૃક્ષત પ્ર વાજિનઃ ઇતિ ત્રયાણાં સંયજમાનાનાં પ્રતિપદં કુર્યાત્। છન્દસૈવૈનાન્ રૂપિણા સમાવદ્ભાજઃ કરોતિ। સમાવત્ય્ એનાન્ યજ્ઞસ્યાશીર્ આગચ્છતિ। ગવ્યા સોમાસો અશ્વયા ઇતિ ગોઅશ્વમ્ એવૈભ્ય એતેનાવરુન્દ્ધે। શુક્રાસો વીરયાશવઃ ઇતિ-યજ્ઞો વૈ શુક્રઃ પ્રજા વીરઃ-યજ્ઞં ચૈવૈભ્ય એતેન પ્રજાં ચાવરુન્દ્ધે। યુવં હિ સ્થઃ સ્વઃપતિ ઇતિ દ્વયોસ્ સંયજમાનયોઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્। છન્દસૈવૈનૌ રૂપિણા સમાવદ્ભાજૌ કરોતિ। સમાવત્ય્ એનૌ યજ્ઞસ્યાશીર્ આગચ્છતિ

ઇન્દ્રશ્ ચ સોમ ગોપતી ઈશાના પિપ્યતં ધિયઃ ઇતિ। ઇન્દ્રશ્ ચ વૈ સોમશ્ ચાકામયેતાં સર્વાસાં પ્રજાનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ અશ્નુવીવહીતિ। તાવ્ એતાં પ્રતિપદમ્ અપશ્યતામ્। તયાસ્તુવતામ્। તતો વૈ તૌ સર્વાસાં પ્રજાનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ આશ્નુવાતામ્। અશ્નુતે હ વૈ સ્વાનામ્ ઐશ્વર્યમ્ આધિપત્યમ્ એતયા પ્રતિપદા તુષ્ટુવાનઃ॥
ઇન્દ્રાયેન્દો મરુત્વતે ઇતિ રાજન્યબન્ધોઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્। ઐન્દ્રો વૈ રાજન્યો મારુતીર્ વિશઃ। ક્ષત્રાયૈવ તદ્ વિશમ્ અનુવર્ત્માનં કુર્વન્તિ। તસ્માત્ ક્ષત્રસ્ય વિડ્ અનુવર્ત્મા॥
યો જિનાતિ ન જીયતે ઇતિ વા જિનાત્ય્ એવ ન જીયતે। હન્તિ શત્રુમ્ અભીત્ય ઇત્ય્ અન્યતો વાત્યેવાભીત્ય શત્રું હન્તિ નૈનં શત્રુઃ પ્રત્યુદ્યામી ભવતિ। સ પવસ્વ સહસ્રજિત્ ઇતિ। યો વૈ સર્વં જયતિ વિજયતે સઃ। સર્વજિત્ સર્વમ્ એવ જયતિ। વિજયત એતયા પ્રતિપદા તુષ્ટુવાનઃ

અપઘ્રન્ પવતે મૃધઃ ઇત્ય્ અભિશસ્યમાનસ્ય પ્રતિપદં કુર્યાત્। મૃધો વા એતમ્ અજુષ્ટાસ્ સચન્તે યમ્ અભિશંસન્તિ। અપ પાપીર્ મૃધો હતે। અપ સોમો અરાવ્ણઃ ઇતિ। અરાવાણ ઇવ હ્ય્ એતં સચન્તે યમ્ અભિશંસન્તિ। ગચ્છન્ન્ ઇન્દ્રસ્ય નિષ્કૃતમ્ ઇતિ। અનિન્દ્રિયો વા એષો ઽપદેવો ભવતિ યમ્ અભિશંસન્તિ। ઇન્દ્રિયાવન્તમ્ એવૈનમ્ એતેન સદેવં કુર્વન્તિ॥
આગ્નાવારુણીમ્ આમયાવિનો જ્યોગામયાવિનઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્। અગ્નિના વા એષ વરુણેન ગૃહીતો ભવતિ ય આમયાવી જ્યોગામયાવી। અગ્નિનૈવૈનમ્ આગ્નેયાન્ મુઞ્ચન્તિ વરુણેન વારુણાત્॥
યસ્યાં વર્ષીયસ્યામ્ ઋચિ હ્રસીયો હ્રસીયસ્યાં વા વર્ષીયસ્ તામ્ આનાયકામઃ પ્રતિપદં કુર્વીત। વર્ષીયસા વા એષ હ્રસીયઃ પ્રેપ્સ્યતીતિ હ્રસીયસા વર્ષીયઃ। પ્ર હ્રસીયસા વર્ષીય આપ્નોતિ ય એવં વેદ॥
એષ દેવો અમર્ત્યઃ ઇતિ પ્રતિપદં કુર્વીત યઃ કામયેતાહમ્ એવૈકધા શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં સ્યાં રુચમ્ અશ્નુવીયેતિ। એષ એષઃ ઇત્ય્ એવૈનાં જ્યૈષ્ઠયાયાભિવદતિ। એકધૈવ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ રુચમ્ અશ્નુતે। ઈશ્વરો હ ત્વ્ અસ્યાપરઃ પ્રજાયામ્ એતાદૃઙ્ વીરો નાજનિતોઃ। એષ એવ નાતો ઽન્ય ઇતીવ હ્ય્ એનં વાગ્ અભિવદતિ। તદ્ ઉ ત્વ્ એતન્ ન તથા। દેવો અમર્ત્યઃ ઇતિ વા આહ। અદેવશ્ ચ હ વૈ સ મર્ત્યશ્ ચ યસ્ય વીરસ્ય સતો વીરો વીર્યવાન્ નાજયતે। અથ હ વૈ સ એવ દેવસ્ સો ઽમર્ત્યો યસ્ય વીરસ્ય સતો વીરો વીર્યવાન્ આજાયતે। આ હાસ્ય વીરસ્ય સતો વીરો વીર્યવાન્ જાયતે સંધીયતે પ્રજયા ન વ્યવચ્છિદ્યતે

દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા વજ્રં ક્ષુરપવિમ્ અસૃજન્ત પુરુષમ્ એવ। તમ્ અસુરાન્ અભ્યવૃઞ્જન્। સો ઽસુરાન્ અપોહ્ય દેવાન્ અભ્યાવર્તત। તસ્માદ્ દેવા અબિભયુઃ। તમ્ અભિપદ્ય ત્રેધા સમશૃણન્। સ ત્રેધા સંશીર્ણ ઉદ્ એવાતિષ્ઠત્। તમ્ આરભ્ય પર્યૈક્ષન્ત। તસ્મિન્ દેવતાશ્ છન્દાંસિ પુરુષે પ્રવિષ્ટા અપશ્યન્। તે ઽબ્રુવન્ દેવતા વૈ છન્દાંસીમા અસ્મિન્ પુરુષે પ્રવિષ્ટાઃ। અસ્મિન્ વા અયં લોકે પુણ્યં જીવિત્વેષ્ટાપૂર્તેન તપસા સુકૃતેનાસ્માન્ અન્વગમિષ્યતીતિ। તે વૈ તથા કરવામેત્ય્ અબ્રુવન્ યથા નો નાન્વાગચ્છાદ્ ઇતિ। તસ્મૈ વ પાપ્માનમ્ અન્વવદધામેતિ। તસ્મા એતં પાપ્માનમ્ અન્વવાદધુઃ --

-- સ્વપ્નં તન્દ્રીં મન્યુમ્ અશનયામ્ અક્ષકામ્યાં સ્ત્રીકામ્યામ્ ઇતિ। એતે હ વૈ પાપ્માનઃ પુરુષમ્ અસ્મિન્ લોકે સચન્તે। ય એતદ્ અગ્ને તીર્ત્વાસ્મિન્ લોકે સાધુ ચિકીર્ષાત્ તત્ ત્વમ્ અસ્મિન્ લોકે ધીપ્સતાદ્ ઇત્ય્ અગ્નિમ્ અસ્મિન્ લોકે ઽદધુઃ। વાયુમ્ અંતરિક્ષ આદિત્યં દિવિ॥
ઉગ્રદેવો હ સ્માહ રાજનિર્ નાહં મનુષ્યાયારાતીયામિ યાન્ અસ્મૈ ત્રીન્ દેવાનાં શ્રેષ્ઠાન્ અરાતીયતો ઽશૃણોમ્। અરાતીતમરાતીતં હ્ય્ એવ તસ્મૈ યસ્મા એતા દેવતા અરાતીયન્તીતિ। અથો હાસ્મા એતા દેવતા નારાતીયન્તિ ય એવં વેદ। અથો હ તમ્ એવ ધીપ્સન્તિ ય એવં વિદ્વાંસં ધીપ્સતીતિ॥ તે દેવા અબ્રુવન્ યા એવેમા દેવતાશ્ છન્દાંસિ પુરુષે પ્રવિષ્ટા એતાભિર્ એવાસુરાન્ ધૂર્વામૈવેતિ

તેષાં પ્રાણમ્ એવ ગાયત્ર્યાવૃઞ્જત ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુભા શ્રોત્રં જગત્યા વાચમ્ અનુષ્ટુભા। અસ્માદ્ એવૈનાન્ લોકાદ્ ગાયત્ર્યાન્તરાયન્ન્ અન્તરિક્ષાત્ ત્રિષ્ટુભામુષ્માજ્ જગત્યા પશુભ્યો ઽનુષ્ટુભા। તાન્ સર્વસ્માદ્ એવાન્તરાયન્। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
યદ્ દેવા અસુરાન્ અધૂર્વંસ્ તદ્ ધુરાં ધૂસ્ત્વમ્। ધૂર્વતિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। પ્રજાપતિર્ યત્ પ્રજા અસૃજત તા ધૂર્ભિર્ એવાસૃજત। રેત એવ રેતસ્યાસિઞ્ચત્ પ્રાણં ગાયત્ર્યા સમૈરયચ્ ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુભા શ્રોત્રં જગત્યા વાચમ્ અનુષ્ટુભા। આત્માનમ્ એવ પંક્ત્યા પ્રત્યુપાદધાત્ પ્રજાપતિર્ એવ ભૂતઃ પ્રજાસ્ સૃજતે ય એવં વિદ્વાન્ ધૂર્ભિર્ ઉદ્ગાયતિ

રેતસ્યાં ગાયતિ। રેતસ્ તત્ સિઞ્ચતિ। સંતતમ્ ઇવ ગાયતિ। સતતિમ્ ઇવ વૈ રેતઃ। પરોક્ષમ્ એવ પ્રથમે ગાયતિ। પરોક્ષમ્ ઇવ વૈ રેતઃ। નર્ચમ્ ઉપસ્પૃશેત્। યદ્ ઋચમ્ ઉપસ્પૃશેદ્ રેતો વિચ્છિન્દ્યાત્॥
ત્ર્યુદાસાં ગાયતિ। પ્રાણમ્ એવ પ્રથમેનોદાસેન પરિગૃહ્ણાત્ય્ અપાનં દ્વિતીયેન વ્યાનં તૃતીયેન। ત્ર્યુદાસાં ગાયતિ। આત્માનમ્ એવ પ્રથમેનોદાસેન પરિગૃહ્ણાતિ જાયાં દ્વિતીયેન પ્રજાં તૃતીયેન। ત્ર્યુદાસાં ગાયતિ। ઇમમ્ એવ લોકં પ્રથમેનોદાસેનાભ્યારોહત્ય્ અન્તરિક્ષં દ્વિતીયેનામું તૃતીયેન। સ યો હૈવં વિદ્વાંસ્ ત્ર્યુદાસાં ગાયત્ય્ અભિ હ ભ્રાતૃવ્યલોકાય વિજયતે॥
સ યો ભ્રાતૃવ્યલોકં ચિચ્છિત્સેદ્ દ્વયુદાસામ્ એવ ગાયેત્। ઓષમ્ અસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યઃ પરાભવતિ શ્રિયમ્ આત્માનાશ્નુતે। ઈશ્વરો હ તુ પ્રમાયુકો ભવિતોઃ। પ્રાણેભ્યો હ્ય્ એતિ ત્ર્યુદાસાયૈ। સ તથૈવ ચિકીર્ષેદ્ યથા સર્વમ્ આયુર્ ઇયાત્। અન્યેન ભ્રાતૃવ્યલોકં ચિચ્છિત્સત્। ત્ર્યુદાસામ્ એવ ગાયેત્। ન હિંકુર્યાત્। યદ્ ધિંકુર્યાદ્ વજ્રેણ હિંકારેણ રેતો વિચ્છિન્દ્યાત્

તદ્ આહુર્ હિંકારેણ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્યો ઽન્નાદ્યમ્ અસૃજત। યન્ ન હિંકુર્યાદ્ અશનાયુકાઃ પ્રજાસ્ સ્યુઃ। હિંકુર્યાદ્ એવ... ભૂઃ ઇતિ। યન્ હિંકારં વિસૃજતિ તેન રેતો વિચ્છિનત્તિ ન હિંકારમ્ અન્તરેતીતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ મમૃદીય ઇવ વા અતો રેતો દારુણતર ઇવ। હિંકારો ઽપિ વૈનદ્ વાલેન વિચ્છિન્દ્યાત્। હિંકારસ્યૈવ કાલે હિંકારં મનસા ધ્યાયેત્। તન્ ન રેતો વિચ્છિનત્તિ ન હિંકારમ્ અન્તરેતીતિ। ભૂઃ ઇતિ નિધનં કરોતિ। પ્રજાપતિર્ યદ્ અગ્રે વ્યાહરત્ સ ભૂઃ ઇત્ય્ એવ વ્યાહરત્। સ ઇમામ્ અસૃજત। સ યત્ ભૂઃ ઇતિ નિધનં કરોત્ય્ અસ્યામ્ એવૈતદ્ રેતઃ પ્રતિષ્ઠાપયત્ય્ અથો એનત્ તદ્ ભૂતિમ્ એવ ગમયતિ

ગાયત્રીં ગાયતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે વ્યતિષજતિ। પ્રાણાપાનાવ્ એવ તદ્ વ્યતિષજતિ। તસ્માત્ પ્રાણાપાનૌ વ્યતિષક્તૌ પ્રજા અનુસંચરત આ ચ પરા ચાયાતયામાનૌ। સત્ ઇતિ નિધનં કરોતિ। પ્રાણો વૈ સન્। પ્રાણ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ। ચક્ષુર્ વૈ ત્રિષ્ટુપ્। તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે દ્યોતયતિ। ચક્ષુષી એવ તદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ યુક્તે ઇવ ચક્ષુષી। જ્યોતિઃ ઇતિ નિધનં કરોતિ। ચક્ષુર્ વૈ જ્યોતિઃ। ચક્ષુષ્ય્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
જગતીં ગાયતિ। શ્રોત્રં વૈ જગતી। તસ્યૈ ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણિ દ્યોતયતિ। શ્રોત્રમ્ એવ તદ્ દધાતિ। શ્રોત્રે દ્વે પરિશ્રવણે દ્વે। તસ્માત્ સમાનત્ર સન્ સર્વા અનુદિશશ્ શૃણોત્ય્ અપિ પરાઙ્ યન્ પશ્ચાદ્ વદશ્ શૃણોતિ। ઇળા ઇતિ નિધનં કરોતિ। પશવો વા ઇડા। પશુષ્વ્ એતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
અનુષ્ટુભં ગાયતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તામ્ અર્વાચીમ્ અભિનુદન્ ગાયતિ વાચો ઽનપક્રમાય। યત્ પરાચીમ્ અપનુદન્ ગાયેદ્ વાચં પ્રધમેદ્ વાગ્ અસ્માદ્ અપક્રામુકા સ્યાત્। તાં યદ્ અર્વાચીમ્ અભિનુદન્ ગાયત્ય્ આત્મન્ન્ એવ તદ્ વાચં પ્રતિષ્ઠાપયતિ। તસ્યૈ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ પદે ગાયતિ। નિરુક્તેન વૈ વાચો ભુઞ્જતે। નિરુક્તમ્ અસ્યા ઉપજીવનીયમ્। ભુંક્તે વાચોપ ચૈનાં જીવતિ ય એવં વેદ। સ યન્ નિરુક્તમ્ એવ ગાયેદ્ વદેયુર્ એવ પ્રજા ન તૂષ્ણીમ્ આસીરન્। અથ યદ્ અનિરુક્તં ગાયેત્ તૂષ્ણીમ્ એવ પ્રજા આસીરન્ ન વદેયુઃ। યસ્માન્ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ પદે ગાયતિ તસ્માત્ પ્રજા વદન્તિ ચ તૂષ્ણીં ચાસતે। વાક્ ઇતિ નિધનં કરોતિ। વાગ્ વૈ બ્રહ્મ। વાચ્ય્ એવ તદ્ બ્રહ્મન્ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
પંક્તિં ગાયતિ। ઋતવો વૈ પંક્તિઃ। તસ્યૈ ષડ્ અક્ષરાણિ દ્યોતયતિ। ષડ્ વા ઋતવઃ। ઋતુષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

તદ્ આહુસ્ સમદમ્ ઇવ વા એતચ્ છન્દોભ્યઃ કુર્વન્તિ યદ્ ગાયત્રે સતિ પ્રાતસ્સવને સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અભિગીયન્તે યોધુકાઃ પ્રજા ભવન્તીતિ। સ યઃ કામયેત શાન્તાઃ પ્રજા એધેરન્ન્ ઇતિ ન ધુરો વિગાયેત્। અપશીર્ષાણં તુ યજ્ઞં યજમાનસ્ય કુર્યાદ્ અનૃતેન દક્ષિણાઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્। બ્રહ્મ વૈ કરદ્ ઇતિ વૈ યજમાનો દક્ષિણા દદાતિ। સ તથૈવ ચિકીર્ષેદ્ યથા નાપશીર્ષાણં યજ્ઞં યજમાનસ્ય કુર્યાન્ નાનૃતેન દક્ષિણાઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્। વિ એવ ગાયેત્। યસ્ ત્વા એના વિજિગાસન્ ન શક્નોતિ વિગાતુમ્ આર્તિમ્ આર્છતિ। યદિ રેતસ્યાં ન શક્નોતિ વિગાતુમ્ અરેતસ્ક આત્મના ભવત્ય્ અરેતસ્કા ગર્ભા જાયન્તે। યદિ ગાયત્રીં ન શક્નોતિ વિગાતું પ્રમાયુક આત્મના ભવતિ મૃતા ગર્ભા જાયન્તે। યદિ ત્રિષ્ટુભ ન શક્નોતિ વિગાતું વધિર આત્મના ભવતિ વધિરા ગર્ભા જાયન્તે। યદિ પંક્તિં ન શક્નોતિ વિગાતુમ્ ઋતવો લુભ્યન્તિ। સ ય એના નાશંસેત વિગાતું પરોક્ષેણૈવૈનાસ્ સ રૂપેણ ગાયેત્। ઉભયેન ત્વાવ રેતસ્યા ગીયતે

ગાયત્ર્યાં પ્રસ્તુતાયાં ગાયત્રમ્ એવ ગાયન્ પૃથિવીં મનસા ગચ્છેત્। પ્રાણ્યાપાન્યાન્યાત્। સત્ ઇતિ નિધનં કરોતિ। પરોક્ષેણૈવૈનાન્ તદ્ રૂપેણ ગાયતિ॥
ત્રિષ્ટુભિ સ્તુતાયાં ગાયત્રમ્ એવ ગાયન્ન્ અન્તરિક્ષં મનસા ગચ્છેત્। દિદૃક્ષેતૈવાક્ષિભ્યામ્। જ્યોતિઃ ઇતિ નિધનં કરોતિ। પરોક્ષેણૈવૈનાન્ તદ્ રૂપેણ ગાયતિ।
જગત્યાં પ્રસ્તુતાયાં ગાયત્રમ્ એવ ગાયન્ દિશઃ પશૂન્ મનસા ગચ્છેત્। શુશ્રૂષેતૈવ કર્ણાભ્યામ્। ઇળા ઇતિ નિધનં કરોતિ। પરોક્ષેણૈવૈનાન્ તદ્ રૂપેણ ગાયતિ॥
અનુષ્ટુભિ પ્રસ્તુતાયાં ગાયત્રમ્ એવ ગાયન્ દિવં મનસા ગચ્છેત્ પરોક્ષેણૈવૈનાન્ તદ્ રૂપેણ ગાયતિ।
ઓષમ્ એવૈતદ્ ઉત્તમં તૃચં ગાયતિ। પ્રજનનો વા એષ તૃચઃ। ઓષમ્ એવ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। પ્રજાપતિર્ યત્ પ્રજા અસૃજત તા એતેનૈવ તૃચેનાસૃજત। પવમાનસ્ય તે કવે વાજિન્ સર્ગા અસૃક્ષત ઇતિ સર્ગશ એવાસૃજત। અસૃગ્રં વારે અવ્યયે ઇતિ ચાસૃજત। તાસાં સૃષ્ટાનાં પરાવાપાદ્ અબિભેત્। સ એતામ્ ઉત્તમાં સમુદ્રવતીમ્ અપશ્યત્। તયૈનાઃ અચ્છા સમુદ્રમ્ ઇન્દવઃ ઇત્ય્ એવ સમુદ્રેણ સમન્તં પરિણ્યદધાત્। તા અસ્ય ન પરોપ્યન્ત। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ। અગ્મન્ન્ ઋતસ્ય યોનિમ્ આ ઇતિ। ગ્રહા હ વા ઋતસ્ય યોનિઃ। એતસ્ય હ વા ઇદમ્ અક્ષરસ્ય કૃતો જાતાઃ પ્રજા ગચ્છન્તિ ચા ચ ગચ્છન્તિ

દેવાસુરા વા એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્તાસ્મિન્ ભુવને। તે દેવા અકામયન્તેમાન્ લોકાન્ જયેમાસુરાન્ સ્પર્ધાં ભ્રાતૃવ્યાન્ ઇતિ। ત એતાન્ય આજ્યાનિ સ્તોત્રાણ્ય્ અપશ્યન્। તૈર્ અસ્તુવત। તૈર્ ઇમાન્ લોકાન્ આજયન્। ઇમમ્ એવ લોકમ્ આગ્નેયેનાજયન્ન્ અન્તરિક્ષં મૈત્રાવરુણેનામુમ્ ઐન્દ્રેણ દિશ એવૈન્દ્રાગ્નેન। તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ આજયંસ્ તદ્ આજ્યાનામ્ આજ્યત્વમ્ । એમાન્ લોકાન્ જયતિ સ્પર્ધાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ॥
તે દેવા અબ્રુવન્ વીમાનિ ભજામહા ઇતિ। તેષાં હ વિભાગે ન સમપાદયન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ આજિમ્ એષામ્ અયામ ગિરિં કાષ્ઠાં કૃત્વેતિ। યદ્ અબ્રુવન્ન્ આજિમ્ એષામ્ અયામેતિ તદ્ એષાં દ્વિતીયમ્ આજ્યત્વમ્। યદ્ ઉ ગિરિં કાષ્ઠામ્ અકુર્વન્ તસ્માદ્ અસૌ ગિરિઃ કાષ્ઠો નામ

તેષાં પચ્છો ઽસૃજ્યન્ત। તેષામ્ અગ્નિઃ પ્રથમ ઉદજયત્। અથ મિત્રાવરુણાવ્ અથેન્દ્રઃ। અથૈકમ્ અનુજ્જિતમ્ આસીત્। તદ્ ઇન્દ્રો ઽવેદ્ અગ્નિર્ વાવેદમ્ ઉજ્જેષ્યતીતિ। સો ઽબ્રવીદ્ અગ્ને યતર આવયોર્ ઇદમ્ ઉજ્જયાત્ તન્ નૌ સહાસદ્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ અગ્નિર્ ઉદજયત્। તદ્ એનયોસ્ સહાભવદ્ અધ્યર્ધમ્ અન્યસ્ય સ્તોત્રમ્ અધ્યર્ધમ્ અન્યસ્ય। ઐન્દ્રાગ્નો યજ્ઞઃ। સ ય એવમ્ એતા દેવાનામ્ ઉજ્જિતીર્ વેદ યત્ર કામયત ઉદ્ ઇહ જયેયમ્ ઇત્ય્ ઉત્ તત્ર જયતિ॥
તદ્ આહુર્ યદ્ આજ્યાનિ સર્વાણિ સમાનનિધનાનિ કેનાજામિ ક્રિયન્ત ઇતિ। નાનાદેવત્યાનીતિ બ્રૂયાત્ તેનાજામીતિ। અથો યન્ નાનારૂપાણીતિ બ્રૂયાત્ તેનો એવેતિ॥
તે વા એતે પશવ એવ। યદ્ આજ્યાન્ય્ અન્તસ્સદસં સ્તુવન્તિ તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો ઽન્તર્ ગ્રામે ન્યોકસઃ। પરાચીષુ પુનર્ અભ્યાવર્તન્। તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવઃ પરાઞ્ચઃ પ્રાતઃ પ્રેરતે તે સાયં સમાવર્તન્તે। નાનારૂપાસુ સ્તુવન્તિ। તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો નાનારૂપાઃ। નાનાદેવત્યાસુ સ્તુવન્તિ। તસ્માદ્ ગ્રામ્યાઃ પશવો નાના। તે યથાયથં સાયં ગૃહાન્ અભ્યુપાયન્તિ

દેવાસુરાસ્ સંયત્તા જ્યોઙ્ ન વ્યજયન્ત। તેષ્વ્ અસુરેષ્વ્ ઇદં સર્વમ્ આસીત્। અથૈકમ્ એવાક્ષરં દેવેષ્વ્ આસીત્। વાગ્ એવ। સો ઽગ્નિર્ અબ્રવીદ્ અહં વા ઇદમ્ અદર્શં યથેદં જેષ્યામીતિ। તદ્ વૈ બ્રૂહીત્ય્ અબ્રુવન્। સો ઽબ્રવીદ્ અક્ષરેણૈવેદં સર્વં સંનિધાય ધુરાધુરમ્ આસજામેતિ। યદ્ અબ્રવીદ્ અક્ષરેણૈવેદં સર્વં સંનિધાય ધુરાધુરમ્ આસજામેતિ તદ્ આજ્યધુરામ્ આજ્યધૂસ્ત્વમ્। તે ઽક્ષરેણૈવેદં સર્વં સંનિધાય ધુરાધુરમ્ આસજન્। તાન્ અજયન્। જયતિ સ્પર્ધાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ॥
સ યદીતરા ધુરો વિગાયેદ્ વ્ય્ એવાજ્યધુરો ગાયેત્। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ સંગ્રામયોસ્ સંનિહિતયોર્ બ્રૂયાદ્ અક્ષરેણ ત્વા સંનિદધામીતિ પરં ગ્રામં સ હૈવ તં ગ્રામં જયતિ। અથો યસ્મિન્ન્ એવં વિદ્ ગ્રામે ભવતિ સ ઉ હૈવ તં ગ્રામં જયતિ॥
તે દેવા અબ્રુવન્ વીમાનિ ભજામહા ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ ગિરિઃ કાષ્ઠો નામ

સ તેષાં સકૃદ્ એવં સર્વેષામ્ અસૃજ્યન્ત। તેષામ્ અગ્નિર્ એવોદજયત્। તસ્યાપગમનમ્ અગતસ્યાક્ષો ઽછિદ્યત। તસ્ય રથચક્રં પતિત્વા કૃષ્ણાધિકાં કોશાન્તેન પર્યવર્તત। તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઈક્ષિત્વાન્નાદો વા અયં શ્રેષ્ઠો ભવિષ્યતિ પાપ્મા વા અસ્ય પર્યવર્તીતિ। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ પરિવર્તયતે ઽન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવત્ય્ અથો હાસ્ય તં પાપ્માનમ્ એવ પરિવર્તયન્તિ॥
સો ઽગ્નિર્ ઉજ્જિત્ય પ્રાદ્રવત્। તમ્ ઇન્દ્રો ઽબ્રવીત્ સહ નાવ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। નેત્ય્ અબ્રવીત્। યદ્ વા એકો ગૃહ્યાણાં વિન્દતે સર્વેષાં વૈ તત્ સહ ભવતિ। સહૈવ નાવ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। નેત્ય્ એવાબ્રવીત્। સ વૈ માભિ ચિદ્ અવેક્ષસ્વેતિ। તમ્ અભ્યવૈક્ષત। સો ઽબ્રવીત્ સાન્ત્વાય માભ્યવૈક્ષિષ્ઠાસ્ સહ નાવ્ અભૂદ્ ઇતિ। યં યં ન્વ્ એવાહમ્ અભ્યવેક્ષિષ્ય ઇત્ય્ અબ્રવીત્ તેનતેનૈવ મે સહ ભવિષ્યતીતિ। નેત્ય્ એવાબ્રવીત્। સાન્ત્વાય વૈ મા ત્વમ્ એનદ્ અભ્યવૈક્ષિષ્ઠાસ્ સહૈવ નાવ્ અભૂદ્ ઇતિ

તૌ વૈ પૃચ્છાવહા ઇતિ। તૌ પ્રજાપતાવ્ અપૃચ્છેતામ્। સ પ્રજાપતિર્ અબ્રવીત્ સાન્ત્વાય વૈ વાં ત્વમ્ એતમ્ અભ્યવૈક્ષિષ્ઠાસ્ સહૈવ વામ અભૂદ્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ એનયોસ્ સહાભવદ્ અધ્યર્ધમ્ અન્યસ્ય સ્તોત્રમ્ અધ્યર્ધમ્ અન્યસ્ય। ઐન્દ્રાગ્નો યજ્ઞઃ॥
તૌ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણાપાનૌ પશુભ્યો ઽપાક્રામતામ્ અનુવી મન્યમાનૌ નાવાભ્યામ્ અનુવીભ્યાં પશવઃ પ્રાણિષ્યન્તીતિ। તે પશવો ઽપ્રાણન્ત આધ્માયમાના અશેરત। તદ્ આભ્યામ્ આચક્ષતાપ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણાપાનૌ પશુભ્યો ઽતામિષ્ઠાં ત ઇમે ઽપ્રાણન્ત આધ્માયમાનાશ્ શેરત ઇતિ। તાવ્ આદ્રુત્યાબ્રૂતાં પ્રાણન્તુ નૌ યુવાભ્યાં પશવ ઇતિ। નાવાભ્યામ્ અનુવીભ્યામ્ ઇત્ય્ અબ્રૂતામ્। તાભ્યામ્ એતં મૈત્રાવરુણમ્ આજ્યમ્ અવાકલ્પયન્। તતો વૈ તાભ્યાં પશવઃ પ્રાણન્। સ ય એવમ્ એતામ્ અગ્નેર્ ઉજ્જિતિં વેદ યત્ર કામયત ઉદ્ ઇહ જયેયમ્ ઇત્ય્ ઉત્ તત્ર જયતિ। ય ઉ એવૈતામ્ ઇન્દ્રસ્યાર્ધિતાં વેદ યત્ર કામયતે ઽર્ધી હ સ્યામ્ ઇત્ય્ અર્ધી તત્ર ભવતિ। ય ઉ એવૈતાં મિત્રાવરુણયોર્ અવક્લૃપ્તિં વેદ યત્ર કામયતે ઽવ મ ઇહ કલ્પેતેત્ય્ અવાસ્મૈ તત્ર કલ્પતે

તાનિ વા એતાન્ય્ ઐન્દ્રાગ્નાન્ય્ એવ સર્વાણિ યદ્ આજ્યાનિ। આગ્નેયીષુ સ્તુવન્તિ। તેનાગ્નેયં ગાયત્રી છન્દસ્ તેનાગ્નેયં પઞ્ચદશસ્તોમસ્ તેનૈન્દ્રમ્॥
તદ્ એતદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ એવ મૈત્રાવરુણીષુ સ્તુવન્તિ। તેન મૈત્રાવરુણં ગાયત્રી છન્દસ્ તેનાગ્નેયં પઞ્ચદશસ્તોમસ્ તેનૈન્દ્રમ્॥
તદ્ એતદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ એવૈન્દ્રીષુ સ્તુવન્તિ। તેનૈન્દ્રં ગાયત્રી છન્દઃ। ઐન્દ્રાગ્નમ્ એવૈન્દ્રાગ્નીષુ સ્તુવન્તિ। તેનૈન્દ્રાગ્નં ગાયત્રી છન્દસ્ તેનાગ્નેયં પઞ્ચદશસ્તોમસ્ તેનૈન્દ્રમ્॥
તદ્ એતદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ એવૈન્દ્રાગ્નીષુ સ્તુવન્તિ। તેનૈન્દ્રાગ્નં ગાયત્રી છન્દસ્ તેનાગ્નેયં પઞ્ચદશસ્તોમસ્ તેનૈન્દ્રમ્॥
તદ્ એતદ્ ઐન્દ્રાગ્નમ્ એવ। ઇન્દ્રાગ્ની યજ્ઞસ્ય દેવતા। સ્વાયામ્ એવૈતદ્ દેવતાયાં પ્રાતસ્સવને યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અપ્રાણા અસૃજત। તાભ્ય એતેનૈવ સામ્ના પ્રાણમ્ અદધાત્। પ્રાણો વૈ ગાયત્રમ્। સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ। તાઃ પ્રાણં વિવિદાના રક્ષાંસ્ય્ અન્વસચન્ત। તા એતદ્ એવ સામ ગાયન્ન્ અત્રાયત। યદ્ ગાયન્ન્ અત્રાયત તદ્ ગાયત્રસ્ય ગાયત્રત્વમ્। ત્રાયત એનં સર્વસ્માત્ પાપ્મનો ય એવં વેદ
તદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઇવ ગેયમ્। ઊર્ધ્વો વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। સ્વર્ગસ્યૈવ લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। ત્ર્યાવૃદ્ ગેયમ્। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। એષાં લોકાનામ્ આપ્ત્યૈ। ત્રયુદાસં ગેયમ્। ત્રયો વૈ પ્રાણાપાનવ્યાનાઃ। તેષાં સંતત્યૈ। સમ્ અસ્મૈ પ્રાણાપાનવ્યાનાસ્તાયન્તે ય એવં વેદ। ત્ર્યાવૃદ્ ગેયમ્। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। એષાં લોકાનાં સંતત્યૈ। સમ્ અસ્મા ઇમે લોકાસ્ તાયન્તે ય એવં વેદ

પિતૃદેવત્યં ત્વ્ અસ્ય નોપશવસ્તવા ઇત્ય્ આહુઃ। એતદ્ ધ વા અસ્ય પિતૃદેવત્યં યત્ તાન્તાકરોતિ। યદિ સામિતામ્યે મધ્ય ઋચો વાન્યાન્। પ્રાણો વા ઋક્ પ્રાણો ગાયત્રમ્। પ્રાણસ્યૈતન્ મધ્યે પ્રાણં સમાનયતિ॥
યદ્ય્ ઉ ચ ઇયાત્ પ્રાણાપાનવ્યાનાન્ ગાયેત્। પ્રાણ ઇતિ દ્વે અક્ષરે અપાન ઇતિ ત્રીણિ વ્યાન ઇતિ ત્રીણિ। તદ્ અષ્ટૌ સંપદ્યન્તે। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। તેન ગાયત્ર્યૈ નૈતિ॥
સામ્નો ઽન્તર્ અરણ્યનાપત્યં। યો હ વૈ સામ્નો ઽન્તર્ અરણ્યમ્ અવૈતિ સર્વજ્યાનિં વા જીયતે પ્ર વા મીયતે। એતદ્ ધ વૈ સામ્નો ઽન્તર્ અરણ્યં યત્ પ્રસ્તુતમ્ અનભિસ્વરિતમ્ આદીયતે॥
સ્વરેણ સંપાદ્યોદ્ગાયેત્। એતદ્ વૈ સામ્નસ્ સ્વં યત્ સ્વરઃ। સ્વેનૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયતિ। એતદ્ વૈ સામ્નો ઽન્નાદ્યં યત્ સ્વરાઃ। અન્નાદ્યેનૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયતિ। એતદ્ વૈ સામ્ન આયતનં યત્ સ્વરઃ। આયતનેનૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયતિ। એતદ્ વૈ સામ્નઃ પ્રિયં ધામ યત્ સ્વરઃ। પ્રિયેણૈવૈનત્ તદ્ ધામ્ના સમૃદ્ધયતિ

દેવાન્ વૈ યજ્ઞસ્યાહુતિર્ નાગચ્છત્। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત કથં નુ દેવાન્ યજ્ઞાસ્યાહુતિર્ ગચ્છેદ્ ઇતિ। સ એતે દ્વે અક્ષરે ગાયત્ર્યા ઉદખિદત્। સ એવ દ્વયક્ષરો વષટ્કારો ઽભવત્ તતો વૈ દેવાન્ યજ્ઞસ્યાહુતિર્ અગચ્છત્। અન્નં વૈ વષટ્કારઃ। અત્ત્ય્ અન્નં ય એવં વેદ॥
ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદયચ્છત્। તસ્યૈતે અક્ષરે ચક્રાવ્ આસ્તામ્। વજ્રો વા એષઃ। ય એતે નિસ્પૃશેદ્ વજ્રં નિસ્પૃશેત્॥
યો વૈ દુગ્ધાદ્ દુગ્ધમ્ ઉપૈતિ ન સ આપ્યાયતે। અથ યો ઽદુગ્ધાદ્ દુગ્ધમ્ ઉપૈતિ સ આપ્યાયતે। અદુગ્ધાદ્ વા એષ દુગ્ધમ્ ઉપૈતિ ય એતે અક્ષરે ઉપૈતિ। તસ્માદ્ એતે અક્ષરે નોપોત્યે। યસ્ય વૈ સર્વા ગાયત્રી ગીયતે સર્વમ્ અસ્ય ગૃહે અધિગમ્યતે। યસ્યો નાગીયત ઈશ્વરો રૂક્ષો ભવિતોઃ। અન્યતરદ્ અક્ષરમ્ અવગૃહ્ય વાચં ચતુર્વિંશીમ્ ઉપાયાન્। નાસ્યોના ગાયત્રી ગીયતે નિ ચ સ્પૃશતિ ન ચ

યો વા અંશુમ્ એકાક્ષરં વેદાન્નાદ એવ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ। અથો સહ એવ તસ્યૈ જનતાયા ઉદ્ગાયતિ। વાગ્ વા અંશુર્ એકાક્ષરઃ। તદ્ એવ ગાયત્રમ્। ગાયત્ર્યૈ પ્રસ્તુતાયૈ યદ્ આદિર્ ઉત્તરમ્ અક્ષરં સ સ્થાણુઃ। યસ્ તદ્ ઉદ્ગાયન્ન્ આરભતે સ્થાણુમ્ આરભતે। ય એનં નિર્હરતિ ગાયત્રીં છિદ્રાં કરોતિ। ગાયત્રીં છિદ્રામ્ અનુ યજ્ઞસ્ સ્રવતિ। યજ્ઞમ્ અનુ યજમાનો યજમાનમ્ અનુ પ્રજાઃ॥
સધ્ર્યશ્વો હ સ્માહ તૈગ્માયુધિઃ ક ઉ સ્વિદ્ અદ્ય રસદિહાવ્ ઉરસિ નિમૃદિષ્યત ઇતિ। એતે હ વૈ રસદિહૌ યે એતે ગાયત્ર્યા ઉત્તમે અક્ષરે। યસ્ તે ઉદ્ગાયન્ન્ આરભતે રસદિહાવ્ ઉરસિ નિમૃદતે। ય ઉ એને નિર્હરતિ ગાયત્રીં છિદ્રાં કરોતિ। ગાયત્રીં છિદ્રામ્ અનુ યજ્ઞસ્ સ્રવતિ યજ્ઞમ્ અનુ યજમાનો યજમાનમ્ અનુ પ્રજાઃ

તાનિ સર્વાણ્ય્ અક્ષરાણ્ય્ ઉદ્ધૃત્ય વાચં દધ્યાત્। વાગ્ વૈ બ્રહ્મ। તદ્ યથા ચર્મણા કૃતિકણ્ટકાન્ પ્રાવૃત્યાતીયાદ્ એવમ્ એવૈતદ્ વાચા બ્રહ્મણા યજ્ઞસ્થાણું પ્રમૃદ્ય સ્વસ્ત્ય્ અતિક્રામતિ નાર્તિમ્ આર્છતિ॥
અવ વા એતત્ પ્રતિહર્તા સામ્નશ્ છિદ્યતે યદ્ ગાયત્રસ્ય ન પ્રતિહરતિ। પ્રસ્તૂયમાનં મનસા પ્રતિહિંકુર્યાત્। અપાન્ય વાક્ ઇતિ બ્રૂયાત્। તથા સામ્નો નાવચ્છિદ્યતે નાર્તિમ્ આર્છતિ। યો વા અક્ષરમ્ અંશુમદ્ વેદ વહન્ત્ય્ એનમ્ અંશુમતીસ્ સંયુક્તાઃ। વાગ્ વા અક્ષરમ્। તસ્યૈ પ્રાણ એવાંશુઃ। વહન્ત્ય્ એનમ્ અંશુમતીસ્ સંયુક્તા ય એવં વેદ

મરુત્વતીઃ પ્રતિપદો ભવન્તિ। મરુત્વન્તં ગ્રહં ગૃહ્ણન્તિ। મરુત્વાન્વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ વાર્ત્રહત્યાય। ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા ઇત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવન્તિ। અહર્ વા અન્ધઃ। અહ્ના એવ રમ્ભઃ। યજ્ઞો વા અન્ધઃ। યજ્ઞસ્યૈવારમ્ભઃ। ત્રીણિ યજ્ઞે ઽન્ધાંસીતિ હ સ્મ પૂર્વે બ્રાહ્મણા મીમાંસન્તે ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા॥ વસોર્ મન્દાનમ્ અન્ધસઃ॥ પુરોજિતી વો અન્ધસઃ ઇતિ। ત્રયઃ પશુષુ ભોગાઃ પ્રાતર્ મધ્યંદિને સાયમ્। તાન્ એવૈતેનાવરુન્દ્ધે॥
ઇમે વૈ લોકા સહ સન્તૌ વ્યૈતામ્। તયોર્ ન કિં ચન સમપતત્। તે દેવમનુષ્યા અશનાયન્। ઇતઃ પ્રદાનાદ્ ધિ ત દેવા જીવન્ત્ય્ અમુતઃ પ્રદાનાન્ મનુષ્યાઃ। સ એતાઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ ચોપશ્યાદ્ ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા ઇતિ। સ ઉદિત્યેવેતો દેવેભ્યો હવ્યમ્ અવહત્ દિવિ સદ્ ભૂમ્ય્ આદદે ઇત્ય્ અમુતો વૃષ્ટિમ્ અચ્યાવયત્। તાવ્ ઇમૌ લોકૌ સવાસિનાવ્ અકરોત્। તાવ્ અસ્મૈ કામમ્ અપિન્વાતામ્। કામમ્ અસ્મા ઇમૌ લોકૌ પિન્વાતે ય એવં વેદ॥
તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથામહીયવમ્। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અનશના અસૃજત। તા અશનાયન્તીર્ અન્યાન્યામ્ આદન્। સ પ્રજાપતિર્ ઐક્ષત કથં નુ મ ઇમાઃ પ્રજા નાશનાયેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રાયચ્છદ્ વર્ષમ્ એવાપનિધનેન। તાભ્યો ઽવર્ષદ્ એવ નોદગૃહ્ણાત્। સ એતન્ નિધનમ્ અપશ્યત્। તદ્ ઉપૈત્। તત આભ્ય ઉદ્ગૃહ્ણાત્। એતસ્ય હ વા ઇદં સામ્નઃ કૃતો વર્ષતિ ચ પર્જન્ય ઉચ્ ચ ગૃહ્ણાતિ॥
યો વૃષ્ટિકામસ્ સ્યાદ્ એતેનૈવાપનિધનેન સ્તુવીત। વર્ષુકો હાસ્મૈ પર્જન્યો ભવતિ। સ યદ્ય્ અતીવ વર્ષેદ્ એતદ્ એવ નિધનમ્ ઉપેયાદ્ ઉદ્ અહાસ્મૈ ગૃહ્ણાતિ। વર્ષતિ ચ હાસ્મૈ પર્જન્ય ઉચ્ ચ ગૃહ્ણાતિ ય એવં વેદ॥
તા યદ્ એનં પ્રજાસ્ સુહિતા અશિતા આમહીયન્ત તદ્ આમહીયવસ્યામહીયવત્વમ્। ઐનં ભાર્યાસ્ સુહિતાસ્ સુહિતં મહીયન્તે ય એવં વેદ॥
તા એનમ્ અન્નં વિવિદાના નાપાચાયન્। સધમાદમ્ ઇવૈવાસન્। અન્નં હિ શ્રીઃ। સો ઽશોચત્। સ નામહીયત। સ ઐક્ષત કથં ન્વ્ ઇમા અહં પ્રજાસ્ સૃજેય તા મા સૃષ્ટા નાપચાયેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત

સ સ્તૌષે ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્ તા અતોષયત્। તા અસ્ય વશમ્ આયન્। તોષયતિ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યાન્ વશમ્ અસ્ય સ્વા આયન્તિ ય એવં વેદ। સ યદ્ આમહીયમાના અપશ્યત્ તદ્ આમહીયવસ્યામહીયવત્વમ્। યદ્ વ્ એવૈના વશે કૃત્વામહીયત તદ્ વ્ એવામહીયવસ્યામહીયવત્વમ્। આ સ્વાન્ વશે કૃત્વા મહીયતે ય એવં વેદ। તદ્ યે ઽસ્ય સ્વા અવશીકૃતા ઇવ સ્યુર્ એતદ્ એવૈષાં મધ્ય આસીનો ઽધીયીત। વશ એવૈનાન્કુરુતે॥
ઉત્તરકુરવો હાહુર્ અવષટ્કૃતસ્યૈવ સોમસ્ય કુરુપઞ્ચાલા ભક્ષયન્તીતિ। એકૈકસ્યૈ દેવતાયૈ હોતા વષટ્કરોતિ સર્વાભ્ય ઉદ્ગાતા। સર્વદેવત્યો હ્ય્ ઉદ્ગાતા। આમહીયવસ્ય નિધનેન વષટ્ કુર્યાદ્ ઇતિ। વષટ્કૃતસ્યૈવ સોમસ્ય ભક્ષયન્તિ। તદ્ ઉ હ સ્માહ માર્જશ્ શૈલનો ભ્રાતૃવ્યાન્ વાવ નિધનેન તોષયતીતિ। પુરસ્તાદ્ એવ નિધનસ્ય વષટ્કુર્યાત્ વૌષડ્ ભૂમી ઓ દદા ઇતિ। વષટ્કૃતસ્યૈવ સોમસ્ય ભક્ષયતિ

યો વૈ યજ્ઞસ્યોધર્ વેદ દુહે યજ્ઞમ્। પવમાનો વાવ યજ્ઞઃ। તસ્ય ગાયત્ર્ય્ એવોધઃ। ગાયત્રીં ચતુરૃચાં કુર્યાત્। યજ્ઞસ્યૈવ તદ્ ઊધર્ દધાતિ દુહે યજ્ઞમ્। યો વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ યજ્ઞં સ્થાપયતિ પ્રત્ય્ આત્મના તિષ્ઠતિ॥
પવમાનો વાવ યજ્ઞઃ। તસ્ય ગાયત્ર્ય્ એવ પ્રતિષ્ઠા। ગાયત્રીં ચતુરૃચાં કુર્યાદ્। યજ્ઞસ્યૈવ તત્પ્રતિષ્ઠાં દધાતિ। પ્રતિ યજ્ઞં સ્થાપયતિ પ્રત્ય્ આત્મના તિષ્ઠતિ॥
ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા॥ અસ્ય પ્રત્નામ્ અનુ દ્યુતમ્॥ એના વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ ઇત્ય્ એતાસુ ગાયત્રં કુર્યાત્। તાસ્વ્ આમહીયવમ્। સ યદ્ ધાય્યાં ચતુર્થીં દધાતિ તેન ચતુરૃચં ભવતિ। પ્રતિતિષ્ઠતીભઃ। પ્રતિ યજ્ઞં સ્થાપયતિ પ્રત્ય્ આત્મના તિષ્ઠતિ

ત્રીણિ હ વૈ છન્દાંસિ યજ્ઞં વહન્તિ ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગતી। તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ આન્તાદ્ અન્વાયત્તા। તયા દેવાસ્ સ્વર્ગં લોકમ્ અજિગાંસન્। તયા ન વ્યાપ્નુવન્। તસ્યાં ચતુષ્પદઃ પશૂન્ ઉપાદધુર્ ગાં ચાશ્વં ચાજાં ચાવિં ચ। તયા વ્યાપ્નુવન્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા બૃહતી વા ઇયમ્ અભૂદ્ યયેદં વ્યાપામેતિ। તદ્ એવ બૃહત્યૈ બૃહતીત્વમ્। ન તતઃ પુરા બૃહતી નામ છન્દ આસ। સા વા એષા પશવ એવ યદ્ બૃહતી॥
યેન નિધનમ્ ઉપયન્તિ। તેન પ્રસ્તૌતિ। તેનો એવ પુનર્ આદિમ્ આદત્તે। તસ્માત્ પશવો યત એવ પ્રજાયન્તે તતસ્સંભવન્તિ। તે તત એવ પુનઃ પ્રજાયન્તે॥
ન બૃહત્યા વષટ્કુર્યાત્ પશૂનામ્ અપ્રવર્ગાય। યદ્ બૃહત્યા વષટ્કુર્યાદ્ વજ્રેણ વષટ્કારેણ પશૂન્ પ્રવૃઞ્જ્યાત્

દેવા વા અસુરાન્ હત્વાપૂતા ઇવામેધ્યા અમન્યન્ત। તે ઽકામયન્ત પૂતા મેધ્યાશ્ શ્રિતાસ્ સ્યામ ગચ્છેમ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। ત એતા ઋચો ઽપશ્યન્। તાભિર્ અપુનત। પુનાનસ્ સોમ ધારયાપો વસાનો અર્ષસિ ઇતિ। આપો વૈ પવિત્રમ્। અદ્ભિર્ એવાપુનત। આ રત્નધા યોનિમ્ ઋતસ્યસીદસિ ઇતિ। અન્તરિક્ષં વા ઋતમ્। અન્તરિક્ષમ્ એવૈતેનાત્યાયન્। ઉત્સો દેવો હિરણ્યયઃ ઇતિ। અસૌ વૈ લોક ઉત્સો દેવઃ। અમુમ્ એવૈતેન લોકમ્ ઉપાસીદન્। તતો વૈ તે પૂતા મેધ્યાશ્ શ્રિતા અભવન્ન્ અગચ્છન્ સ્વર્ગં લોકમ્। પૂતો મેધ્યશ્ શ્રિતો ભવતિ ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્ એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ

તાસુ રૌરવમ્। અગ્નિર્ વૈ રૂરુર્ એતત્ સામાપશ્યત્। યદ્ અગ્ની રૂરુર્ એતત્ સામાપશ્યત્ તદ્ રૌરવસ્ય રૌરવત્વમ્॥
રૂર ઇતિવૃધઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ રૂર ઇતિવૃધ્રો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વ્ એવ રૌરવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
અથ યૌધાજયમ્। ઇન્દ્રો વૈ યુધાજીવન્ન્ એતત્ સામાપશ્યત્। યદ્ ઇન્દ્રો યુધાજીવન્ન્ એતત્ સામાપશ્યત્ તદ્ યૌધાજયસ્ય યૌધાજયત્વમ્। અયુધ ઇવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં જયતિ ય એવં વેદ॥
યુધાજીવો વૈશ્વામિત્રઃ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ એતત્ પ્રતિષ્ઠા સામ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ યુધાજીવો વૈશ્વામિત્રો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વ્ એવ યૌધાજયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

યૌધાજયેન વૈ દેવા અસુરાન્ સંવિચ્ય રૌરવેણૈષાં રવમાણાનાં સ્વમ્ આદદત। યૌધાજયેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં સંવિચ્ય રૌરવેણાસ્ય રવમાણસ્ય સ્વમ્ આદત્તે ય એવં વેદ॥
રૌરવેણ વૈ દેવા ઊર્ધ્વાસ્ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। તાન્ અસુરા ઓ વા ઇત્ય્ એવાન્વારોહન્। તદ્ દેવાઃ પ્રત્યબુધ્યન્ત। ત એતં સ્તોભમ્ અપશ્યન્। તેનૈનાન્ ઓ હા ઉ વા ઇત્ય્ અવાચો ઽવાઘ્નન્। ઉત્સો દેવો હિરા હા ઉ વા ઇતિ ભૂમિસ્પૃશ એવાકુર્વન્। અન્તગતમ્ ઇવ સામાસીત્। રૌરવસ્ સ્વર્ગો લોક એવ યચ્છેત્। ઊર્ધ્વં પ્રતિહારાદ્ ઉદ્ગાતા। સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। ણ્યાયા ઔ હો વા હો ઇળા ઇતિ। સ્વરેણૈવ સંતત્ય સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુતે॥
એતાવન્તિ હ ખલુ વૈ સામાન્ય્ એતાવતી સામક્લૃપ્તિર્ એતાવાન્ ઉ સામબન્ધુઃ। સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। અથ નિધનવત્। આત્મા વૈ નિધનમ્। અથૈળમ્। પશવો વા ઇળા। પ્રાણમ્ આત્માનં પશૂંસ્ તાન્ એવૈતત્ સંદધાતિ। સર્વયાસ્ય સામક્લૃપ્ત્યા સર્વેણ સામબન્ધુના સ્તુતં ભવતિ ય એવં વેદ

દ્વે ઉ હ વાવ સામની સ્તોભવચ્ ચૈવાસ્તોભવચ્ ચ। તયોર્ યત્ સ્તોભવત્ તત્ ક્ષત્રમ્ અથ યદ્ અસ્તોભવત્ તદ્ બ્રહ્મ। ઉભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ॥
અથ યૌધાજયં ત્રિણિધં સવનાનાં ક્લૃપ્ત્યૈ। પવમાનેન વૈ દેવેભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રદીયતે। તન્ મધ્યનિધનં ભવત્ય્ અન્નાદ્યસ્ય વિશેષાય। યદ્ ધિ દેવેભ્યસ્ સર્વમ્ અન્નાદ્યં પ્રદીયેત ન તદ્ ઇહાન્નાદ્યં પરિશિષ્યેત યન્ મનુષ્યાશ્ ચ પશવશ્ ચોપજીવેયુઃ। તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવત્ય્ અન્નાદ્યસ્યૈવ વિશેષાય॥
દેવાનાં વા અસુરા યજ્ઞવશસમ્ અચિકીર્ષન્। યાવત્ય્ એતદ્ દક્ષિણાનાં કાલે ન સ્તુવન્તિ ન શંસન્તિ। તદ્ દેવાઃ પ્રત્યબુધ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તે પ્રાતસ્સવનમ્ એવ પ્રથમેન નિધનેન પર્યગૃહ્ણન્ માધ્યંદિનં દ્વિતીયેન તૃતીયસવનં તૃતીયેન। તાન્ એવ વજ્રાન્ ઉદયચ્છન્। તાન્ એવ વજ્રાન્ ઉદ્યતાન્ અસુરા નોપાધૃષ્ણુવન્। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
અથ હ સ ક્લૃપ્ત એવ પવમાનો યસ્મિન્નાવિ ત્રિણિધનં ભવતિ સવનાનામ્ એવ ક્લૃપ્ત્યૈ

દેવાસુરાસ્ સંયત્તા જ્યોઙ્ ન વ્યજયન્ત। બૃહસ્પતિર્ દેવાનાં પુરોહિત આસીદ્ ઉશના કાવ્યો ઽસુરાણામ્। તદ્ યદ્ એવાવસ્તાદ્ બ્રહ્માક્રિયત તત્ પરસ્તાદ્ અક્રિયત। તત્ સમાનં બ્રહ્મ ન વ્યજયત્। તેષાં હ ત્રિશીર્ષગન્ધર્વો વિજયસ્યાવેત્। સ હૈષાસ। તસ્ય હાપ્સ્વ્ અન્તર્ નૌનગરં પરિપ્લવમ્ આસ। તદ્ ઇન્દ્રો ઽન્વબુધ્યત ત્રિશીર્ષા વૈ નૌ વિજયસ્ય વેદેતિ। તસ્યા જાયામ્ આર્છદ્ એતસ્યૈવ વિજયસ્ય કામાય। તામ્ અબ્રવીત્ પૃચ્છતાત્ પતિં ય ઇમે દેવાસુરાસ્ સંયત્તા જ્યોગ્ અભૂવન્ કતર એષાં જેષ્યન્તીતિ। તદ્ ધૈવ સંવદમાનાવાજગામ। સ હ તદ્ એવ નૌમણ્ડ ઉપશિશ્લેષ જલાયુકા વા તૃણકં વા ભૂત્વા। સેયં પતિં પપ્રચ્છ ય ઇમે દેવાસુરાસ્ સંયત્તા જ્યોગ્ અભૂવન્ કતર એષાં જેષ્યન્તીતિ

મોચ્ચૈર્ ઇતિ હોવાચ કર્ણિની વૈ ભૂમિર્ ઇતિ। તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતદ્ આહુર્ મોચ્ચૈઃ કર્ણિની વૈ ભૂમિર્ ઇતિ। નેતિ હોવાચ બ્રૂહ્ય્ એવેતિ। સ હોવાચ બ્રાહ્મણાવ્ ઇમૌ સમં વિદતુર્ બૃહસ્પતિર્ અયં દેવેષૂશના કાવ્યો ઽસુરેષુ। તૌ યત્ કુરુતસ્તત્ સમમ્ એવ યચ્છતિ। યા ઇતર આહુતીર્ જુહોતિ તા ઇતરઃ। તાસ્ સમેત્ય યથાયથમ્ એવ પુનર્ વિપરાયન્તિ। તયોર્ યતરો યતરાન્ ઉપસમેષ્યતિ તે જેષ્યન્તીતિ। તદ્ ધૈવેન્દ્રો ઽનુબુધ્ય શુકો ભૂત્વોત્પપાત। તં હાન્વીક્ષ્ય પતન્તમ્ ઉવાચ યેષામ્ અસૌ હરિતવર્ણકઃ પતતિ તે જેષ્યન્તીતિ। સ હોશનસં કાવ્યમ્ આજગામાસુરેષુ। તં હોવાચર્ષે કમ્ ઇમં જનં વર્ધયસ્ય્ અસ્માકં વૈ ત્વમ્ અસિ વયં વા તવાસ્માન્ અભ્યુપાવર્તસ્વેતિ। કથેતિ હોવાચ કેન મોપમન્ત્રયસ ઇતિ। યા ઇમા વિરોચનસ્ય પ્રાહ્લાદેઃ કામદુઘસ્ તાભિર્ અતિતભિર્હ પ્રત્વિત્વેવ પ્રદુદુવતુઃ। તૌ હાસુરા અન્વવજહ્રિરે। તૌ હાન્વાજગ્મુઃ। સ હોવાચર્ષે ઽનુ વૈ નાવ્ ઇમે ઽસુરા અગ્મન્ન્ ઇતિ। સ વૈ તથા કુર્વ્ ઇતિ હોવાચ યથા નાવ્ એતેનાન્વાગચ્છાન્ ઇતિ। તૌ હૈતત્ પ્રતિપેદાતે --

સ્વાયુધઃ પવતે દેવ ઇન્દુર્ અશસ્તિહા વૃજના રક્ષમાણઃ।
પિતા દેવાનાં જનિતા સુદક્ષો વિષ્ટમ્ભો દિવો ધરુણઃ પૃથિવ્યાઃ॥
ઇતિ। આ દિવો વિષ્ટમ્ભમ્ ઉચ્છિશ્રિયતુઃ। તં હૈવાસુરાન્ નાતીયુઃ। તૌ હાભિઃ કામદુઘાભિર્ દેવાનાં જગ્મતુઃ। તૌ હાગતૌ મહયાંચક્રે
ઋષિર્ વિપ્રઃ પુરએતા જનાનામ્ ઋભુર્ ધીર ઉશના કાવ્યેન।
સ ચિદ્ વિવેદ નિહિતં યદ્ આસામ્ અપીચ્યં ગુહ્યં નામ ગોનામ્॥
ઇતિ। તા એતાઃ પશવ્યા ઋચઃ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવત્ય્ એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ। તાસ્વ્ ઔશનમ્। ઉશના વૈ કાવ્યો દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ ઐચ્છત્। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ આશ્નુત। તદ્ એતલ્ લોકવિત્ સામ। અશ્નુતે દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ એતે તુષ્ટુવાનઃ। યદ્ ઉશના કાવ્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઔશનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
તત્ સ્વારં ભવતિ। સ્વરેણ વૈ દેવેભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રદીયતે। ઋક્સમં પવમાનાન્તે ભવતિ। નર્ચા સામાતિરેચયન્તિ નર્ચં સામ્ના। તદ્ યદ્ ઇહેવ ચેહેવ ચ પવમાનેન સ્તુવત એતસ્યૈવ સમતાયૈ સમં ક્લૃપ્ત્યૈ। પદાનુસ્વારં પુરસ્તાદ્ ગાયત્રં ભવતિ પદાનુસ્વારમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પવમાનાન્તે। તસ્માદ્ ઉભયતઃપ્રાણાઃ પ્રજા ઊર્ધ્વાશ્ ચાવાચીશ્ ચ॥
દ્વિષામ્ણી ગાયત્રી। યો ઽયં અવાઙ્ પ્રાણ એષ એવ સઃ। તસ્માદ્ એતેન દ્વયં પ્રાણેન કરોતિ ભસ્મ ચ કરોતિ વાતં ચ॥
દ્વિષામ્ણી બૃહતી। યો ઽયં પ્રાઙ્ પ્રાણ એષ એવ સઃ। તસ્માદ્ એતેન દ્વયં પ્રાણેન કરોતિ રેતશ્ ચ સિઞ્ચતિ મેહતિ ચ॥
એકસામ્ની ત્રિષ્ટુપ્। નાભિર્ એવ સા। તસ્યામ્ એકં સામ। તસ્માદ્ એતેનૈકમ્ એવ પ્રાણેન કરોતિ યદ્ એવ પ્રાણાન્ ઉદન્તો ઽનૂદનિતિ

પ્રજાપતિર્ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે અસૃજત સ મન એવાગ્રે બૃહદ્ અપશ્યત્। વાચં રથન્તરમ્ અભિવ્યાહરત્। તદ્ યદ્ વાચં રથન્તરમ્ અભિવ્યાહરત્ તસ્માદ્ ઉ રથન્તરં પૂર્વં યોગમ્ આનશે। અથ યન્ મનો ઽગ્રે બૃહદ્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ ઉ બૃહદ્રથન્તરે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે॥
મનો વ પૂર્વમ્ અથ વાક્। મનો વૈ બૃહદ્ વાગ્ રથન્તરમ્। ઋગ્ વૈ રથન્તરં સામ બૃહત્। બ્રહ્મ વૈ રથન્તરં ક્ષત્રં બૃહત્। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્॥
યદ્ વા એજત ઇવ તદ્ રાથન્તરં યદ્ ઉપસ્થિતં તદ્ બાર્હતમ્। યે વા અન્યતોદન્તાઃ પશવસ્ તે રાથન્તરા ય ઉભયતોદન્તાસ્ તે બાર્હતાઃ। યા વૈ તિરશ્ચી વિદ્યુત્ સા રાથન્તરી યોર્ધ્વા સા બાર્હતી॥
રથન્તરસ્ય મહિમ્નસ્ સંભૃત્ય રથન્તરેણોદ્ગાયેત્ યસ્ તે અગ્નૌ મહિમા યસ્ તે અપ્સુ રથે યસ્ તે મહિમા સ્તનયિત્નૌ ય ઉ તે વાતે યસ્ તે મહિમા તેન સંભવ રથન્તરં દ્રવિણસ્વન્ ન એધિ ઇતિ। દ્રવિણસ્વદ્ એવોદ્ગાત્રે ભવતિ। દ્રવિણસ્વદ્ યજમાનાય દ્રવિણસ્વદ્ એવોદ્ગાત્રે ભવતિ દ્રવિણસ્વદ્ યજમાનાય દ્રવિણસ્વદ્ પ્રજાભ્યઃ

દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા વજ્રં ક્ષુરપવિમ્ અસૃજન્ત પુરુષમ્ એવ। તમ્ અસુરાન્ અભ્યવૃઞ્જન્। સો ઽસુરાન્ અપોપ્ય દેવાન્ અભ્યાવર્તત। તસ્માદ્ દેવા અબિભયુઃ। તમ્ અભિપદ્ય બૃહદ્રથન્તરયોઃ પ્રૌહન્। સ એષ વજ્રઃ ક્ષુરપવિર્ બૃહદ્રથન્તરયોઃ પુરુષ એવ। સ યં દ્વિષ્યાદ્ બૃહદ્રથન્તરયોર્ એનમ્ મુખે ઽપિદધ્યાત્। યદિ રાથન્તરસ્ સોમસ્ સ્યાદ્ રથન્તરે પ્રસ્તુતે બ્રૂયાત્ દિવં પિતરમ્ ઉપશ્રયે બૃહન્ મા મા હિંસીઃ ઇતિ। અથાનુમન્ત્રયેત પ્રાણૈર્ અમુષ્ય પ્રાણાન્ વૃઙ્ક્ષ્વ॥ તક્ષણેન તેક્ષણીયસાયુર્ અસ્ય પ્રાણાન્ વૃઙ્ક્ષ્વ॥ ક્રુદ્ધ એનં મનુન્યા દણ્ડેન જહિ॥ ધનુર્ એનમ્ આતત્યેષ્વા વિધ્ય ઇતિ। બૃહદ્રથન્તરયોર્ એવૈનં મુખેઽપિદધાતિ। યં દ્વેષ્ટિ તં પુરા સંવત્સરાત્ પ્રાણો જહાતિ।
યો વૈ દેવરથં વેદ રથી ભવતિ। યજ્ઞો વાવ દેવરથઃ। તસ્ય બહિષ્પવમાનમ્ એવ રથમુખં બૃહદ્રથન્તરે અશ્વાવ્ આજ્યાનિ યોક્ત્રાણ્ય્ અભીશૂ પવમાનૌ પક્ષસી --

-- ઔશન - કાવે આણી નૌધસકાલેયે બન્ધુરાધિષ્ઠાનં વામદેવ્યમ્ ઉપસ્થો યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અધ્યાસ્થાતા સ એષ પુરુષઃ। એષ વૈ દેવરથઃ। રથી ભવતિ ય એવં વેદ। યદિ રાથન્તરસ્ સોમસ્ સ્યાદ્ બૃહન્ નાન્તર્યાત્। યદિ બાર્હતસ્ સોમસ્ સ્યાદ્ રથન્તરં નાન્તર્યાત્। હો વૈ બૃહદ્રાથન્તરમ્। રથન્તરે પ્રસ્તુતે હો ઇત્ય્ ઉક્ત્વાદિમ્ આદદીત। બૃહદ્ એવ તદ્ રથન્તરસ્ય મુખતો યુનક્તિ। (આ વૈ રથન્તરં બાર્હતમ્।) બૃહતિ પ્રસ્તુતે આ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાદિમ્ આદદીત। રથન્તરમ્ એવ તદ્ બૃહતો મુખતો યુનક્તિ। અસ્થૂરિં દેવરથં કરોતિ પ્રતિ યજ્ઞં સ્થાપયતિ પ્રત્ય્ આત્મના તિષ્ઠતિ॥
એષ વૈ દેવરથો યદ્ રથન્તરમ્। રથન્તરે પ્રસ્તુતે પૃથિવીં હસ્તાભ્યાં ગચ્છેદ્ દેવરથસ્યાનપવ્યાથાય

એકમ્ અક્ષરં સ્તોભતિ। તસ્માદ્ અરેણારેણ રથઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ન્ એતિ॥
દ્વે અક્ષરે સ્તોભતિ। દ્વે રથસ્ય પક્ષસી। પક્ષાભ્યામ્ એવ તદ્ દેવરથં પ્રતિષ્ઠાપયતિ॥
ત્રીણ્ય્ અક્ષરાણિ સ્તોભતિ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાન આત્મા તૃતીયઃ। યજમાન એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો ત્રય ઇમે લોકાઃ। તાન્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ચતસ્રો દિશશ્ ચતુષ્પાદાઃ પશવઃ। દિક્ષુ ચૈતત્ પશુષુ ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
પઞ્ચાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। પાંક્તો યજ્ઞઃ પાંક્તાઃ પશવઃ। યજ્ઞે ચૈતત્ પશુષુ ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
ષડ્ અક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ષડ્ વા ઋતવઃ। ઋતુષ્વ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો ષડ્ વૈ છન્દાંસિ। તાન્ય્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
સપ્તાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। સપ્તપદા વૈ શક્વર્યઃ।શાક્વરાઃ પશવઃ। પશુષ્વ્ એવ તચ્ છક્વર્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો સપ્ત ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ સપ્ત મુખ્યાઃ પ્રાણાઃ। તાન્ય્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
અષ્ટાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। અષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી। તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રી। તેજસ્વ્ એવ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસે પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો અષ્ટાશફેષ્વ્ એવ પશુષુ

નવાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ। પ્રાણાન્ એવૈતદ્ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃઞ્જ્યાત્। પ્રાણાન્ આત્મન્ ધત્તે ઽથો ભ્રાતૃવ્યસ્ય। ત્રિવૃત એવ સ્તોમસ્ય સ્તોત્રમ્ આપ્નોતિ॥
દશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાટ્। વિરાજ્ય એવ તદ્ અન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો દશ પ્રાણાઃ। તાન્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
એકાદશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિયં વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્। ઇન્દ્રિયમ્ એવ તદ્ વીર્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
દ્વાદશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી। પશવો જગતી। પશુષ્વ્ એવ તજ્ જગત્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો દ્વાદશ માસાઃ। તાન્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
ત્રયોદશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ય એવાસાવ્ અધિચરસ્ ત્રયોદશો માસસ્ તમ્ એવ તદ્ આપ્નોતિ॥
ચતુર્દશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। સંવત્સરો વૈ ચતુર્દશઃ। સંવત્સર એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
પઞ્ચદશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। પઞ્ચદશ વા અર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ। અર્ધમાસશ એવ સંવત્સરમ્ આપ્નોતિ॥
ષોડશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ષોડશકલો વૈ પુરુષઃ। કલા એવ તદ્ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતવ્યમ્ અવાઞ્ચમ્ અપવહન્તિ શ્રિયમ્ આત્મનાશ્નુતે। અથો ષોડશિન એવ સ્તોમસ્ય સ્તોત્રમ્ આપ્નોતિ॥
સપ્તદશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ। પ્રજાપતાવ્ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

એતદ્ અન્યત્ સ્તોભેત્। ઋચમ્ એવાન્ય ગાયેત્। સ યદ્ ઋચમ્ એવ ગાયતિ તેન રથન્તરસ્ય રૂપં નૈતિ। ઋગ્ ઘિ રથન્તરં સામ બૃહત્। યદ્ય્ ઉ સ્તોભેદ્ અષ્ટાવ્ એવાક્ષરાણિ સ્તોભેત્। તદ્ વ્ એવ સંપ્રતિ। સ્વર્ દૃશં પ્રતિવિપશ્યેચ્ ચક્ષુષો ઽપ્રવર્હાય॥
યદ્ ઈશાનમ્ ઇન્દ્ર ઇતિ પ્રતિહરેદ્ ઈશાનો યજમાનસ્ય પશૂન્ અભિમાનુકસ્ સ્યાત્। અથ યત્ શાનમ્ ઇન્દ્ર ઇતિ પ્રતિહરતિ નેશાનો યજમાનસ્ય પશૂન્ અભિમન્યતે શાન્તાઃ પ્રજા એધન્તે॥
પ્રતિહારેપ્રતિહાર ઉદ્ગાતા ઇળા ઇતિ બ્રૂયાત્। પશવો વા ઇળાયતનં રથન્તરમ્। આયતન એવ તદ્ એતાન્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। નસ્થુષઃ ઇતિ બ્રૂયાત્। યત્ તસ્થુષઃ ઇતિ બ્રૂયાત્ સ્થાયુકાસ્ય શ્રીસ્ સ્યાત્। અથ યત્ નસ્થુષઃ ઇત્ય્ આહ નાસ્ય શ્રીસ્ તિષ્ઠતિ બહવો ઽસ્ય સ્વાયાતેન યાન્તિ॥
બૃહદ્રથન્તરે વ્યાવર્તયેત્। યદ્ ધ વૈ બૃહદ્રથન્તરે ન વ્યાવર્તયેદ્ યથા મહાવૃક્ષૌ સમૃત્ય શાખા વિપરિશૃણીત એવં પ્રજાઃ પશૂન્ વિપરિશૃણીયાતામ્। હો વા હા વૈ વૃહદ્ ઓ વા હા રથન્તરમ્। બૃહદ્રથન્તરે એવૈતદ્ વ્યાવર્તયતિ વિ પાપ્મના વર્તતે ય એવં વેદ

યથા સ્યાદ્ એવં બુભૂષન્ન્ ઉપેયાત્। યથાસ્યેદ્ એવં ભ્રાતૃવ્યવાન્। જયત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
બૃહદ્રથન્તરે યદ્ અસૃજ્યેતાં તાભ્યાં ભીષા પ્રજાઃ પશવ ઉદવેપન્ત। તે આત્માનમ્ એવ પર્યૈક્ષેતાં કિં નુ નાવ્ ઇદં ક્રૂરમ્ ઇવાત્મનો યસ્માદ્ ભીષા પ્રજાઃ પશવ ઉદવેપિષતેતિ। તે નિધને એવાપશ્યતામ્। તે અરણ્યે નિધાય ગ્રામમ્ અભ્યવૈતામ્। તદ્ એવ સ્વકૃતમ્ ઇરિણમ્ અભવત્। તસ્માદ્ આહુર્ ન સ્વકૃતમ્ ઇરિણમ્ અધ્યવસેયમ્। ઈશ્વરઃ પાપીયાન્ ભવિતોર્ યત્સ્વકૃતમ્ ઇરિણમ્ અધ્યવસ્યતીતિ। બૃહદ્રથન્તરયોર્ હ વા એતન્ નિધનાભ્યાં નિર્દગ્ધમ્। તે હ વા એતે ગ્રામેગેયે એવાપનિધને યદ્ બૃહદ્રથન્તરે। કામં હ વા એતાભ્યામ્ અપનિધનાભ્યાં ગ્રામે સ્તુવીત

અષ્ટાક્ષરેણ પ્રસ્તૌતિ। દ્વ્યક્ષરેણોત્તરે પ્રસ્તૌત્ય અભિક્રાન્ત્યા અનપભ્રંશાય॥
અષ્ટાક્ષરેણ પ્રસ્તૌતિ। દ્વ્યક્ષરેણોત્તરે પ્રસ્તૌતિ। દ્વિપાદમ્ એવ તદ્ અષ્ટાશફેષુ પશુષ્વ્ અધ્યૂહતિ। તસ્માદ્ દ્વિપાદ્ અષ્ટાશફાન્ પશૂન્ અધિતિષ્ઠતિ॥
અષ્ટાક્ષરેણ પ્રસ્તૌતિ। દ્વ્યક્ષરેણોત્તરે પ્રસ્તૌતિ। દ્વિપાદમ્ એવ તદ્ અષ્ટાશફેષુ પશુષ્વ્ અધ્યૂહતિ। તસ્માદ્ દ્વિપાદ્ અષ્ટાશફાન્ પશૂન્ અધિતિષ્ઠતિ॥
અષ્ટાક્ષરેણ પ્રસ્તૌતિ। દ્વ્યક્ષરેણોત્તરે દ્વે પ્રસ્તૌતિ। તદ્ દ્વાદશ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરઃ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞઃ। સંવત્સરમ્ એવૈતેન પ્રજાપતિં યજ્ઞમ્ આપ્નોતિ॥
અક્ષરેષુ રથન્તરં કરોતિ। તસ્માદ્ અરેણારેણ રથઃ પ્રતિતિષ્ઠન્ન્ એતિ॥
રથન્તરેણ વૈ દેવા અસુરાન્ સંવિચ્ય બૃહતા જાલેનેવાભિન્યૌબ્જન્। રથન્તરેણૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં બૃહતા જાલેનેવાભિન્યુબ્જતિ ય એવં વેદ॥
રથન્તરેણ વૈ દેવા ઊર્ધ્વાસ્ સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તાન્ય્ અસુરરક્ષસાનિ નવ નવતય ઇમાન્ લોકાન્ અવૃણ્વન્। રથા હિ નામાસુઃ। તે દેવા રથન્તરેણૈવ સ્તુત્વા રથન્તરં સમારુહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ અગચ્છન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ અતારિષ્મ વા ઇમાન્ રથાન્ ઇતિ તદ્ એવ રથન્તરસ્ય રથન્તરત્વમ્। તરતિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ

અશનયા હ વૈ રથા અન્નમ્ ઉ વૈ રથન્તરમ્। અન્નેનાશનયાં ઘ્નન્તિ। તાંતામ્ અશનયામ્ અન્ને હત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। બૃહતા વૈ દેવાસ્ સ્વર્ગં લોકમ્ અજિગાંસન્। તેન ન વ્યાપ્નુવન્। તસ્મિન્ન્ ઉષ્ણિક્કકુભા ઉપાદધુઃ। તેન વ્યાપ્નુવન્। તે ઽબ્રુવન્સ્વર્ગં લોકં ગત્વા બૃહદ્ વાવેદમ્ અભૂદ્ યેન સ્વર્ગં લોકં વ્યાપામેતિ। તદ્ એવ બૃહતો બૃહત્ત્વમ્॥
દ્વાદશ બૃહતો રોહાન્ રોહેત્ સ્વર્ગકામ ઉદધિમ્ અર્દયેદ્ વૃષ્ટિકામઃ। યાવન્ત્ય્ ઉ હ વૈ બૃહત્યા અક્ષરાણ્ય્ ઉષ્ણિક્કકુભોશ્ ચ તાવદ્ ઇતસ્ સ્વર્ગો લોકઃ। પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ

અથો બૃહત્। મનો બૃહત્। દ્વાદશાક્ષરઃ પ્રસ્તાવઃ। તાવદ્ ધિ સામ। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। સંવત્સરસ્ સામ। ત્રયો બૃહતો રોહા ઇમ એવ લોકાઃ। તે પુનર્ નવ ભવન્તિ પ્રાણા એવ। મનો દશમમ્। દ્વાદશ બૃહતસ્ તન્વો માસા એવ। માસા રશ્મયઃ। રશ્મયો મરુતઃ। તૈર્ અસાવ્ આદિત્યો ધૃતઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદ યત્ર કામયત ઇહ ધ્રિયયેતિ ધ્રિયતે તત્ર। યો વૈ બૃહતો બાર્હતં પદં વેદોરુ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રથતે॥
દ્વાદશાક્ષરં વા બૃહતો બાર્હતં પદમ્। તદ્ આયચ્છતે ઽવગેયમ્। યો વૈ બૃહતિ ત્રિવૃતં સદેવં પ્રોઢં વેદ ગચ્છતિ ક્ષત્રમાત્રામ્। રોહા હ વાવ બૃહતસ્ ત્રિવૃત્સદેવાઃ। બ્રહ્મણો ઽસ્ય સતઃ ક્ષત્રસ્યેવ પ્રકાશો ભવતિ ય એવં વેદ॥
ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનઃ પરાં પરાવતમ્ અગચ્છત્। તં પ્રજાપતિર્ અકામયત તત્ સ્યાદ્ ઇતિ। તમ્ ઓ હો ઇત્ય્ અન્વાહ્વયત્। સો ઽભવત્। ઓ હો ઇત્ય્ એવાવરુદ્ધો રાજન્યઃ કુર્વીત। અવ હૈવ ગચ્છતિ

દેવા વા અસુરાન્ યુધમ્ અપપ્રયન્તો ઽબ્રુવન્ યન્ નો વામં વસુ તદ્ અપનિધાય યુધ્યામહૈ યદ્ અદ્ય કસ્મિંશ્ ચિદ્ ભૂતે ઽભ્યવધાવામેતિ। પશવો વાવ તેષાં વામં વસ્વ્ આસીત્। તદ્ અપનિધાય યુધમ્ અપપરાયન્। તે દેવા અસુરાન્ અજયન્। તે વિજિગ્યાનાઃ પુનર્ આયન્ત એકં ભૂતમ્ અભ્યવાયન્। તન્ ન વ્યજાનતેદં મમ વામમ્ ઇદં મમેતિ। તે ઽબ્રુવન્ વીદં ભજામહા ઇતિ। તસ્ય વિભાગે ન સમપાદયન્। તે ઽબ્રુવન્ પ્રજાપતાવ્ એવ પૃચ્છામહા ઇતિ। તે પ્રજાપતાવ્ અપૃચ્છન્ત। સ પ્રજાપતિર્ અબ્રવીત્ સર્વેષામ્ એવ વ એતદ્ વામં સહ સર્વાન્ વ એતેન સ્તોષ્યન્તિ સર્વાન્ વ એતદ્ અવષ્યતિ મા વિભગ્ધ્વમ્ ઇતિ॥
તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ તેનાગ્નેયમ્। ગાયત્ર્યો હ્ય્ અગ્નિર્ ઇતિ। યત્ પૃષ્ઠં માધ્યંદિનં તેનૈન્દ્રમ્। યત્ કવતીષુ સ્તુવન્તિ તેન પ્રાજાપત્યમ્। યદ્ અનિરુક્તં તેન વૈશ્વદેવમ્। યન્મૈત્રાવરુણાય સ્તુવન્તિ તેન મૈત્રાવરુણમ્। તદ્ વા એતત્ પશવ્યં યદ્ વામદેવ્યમ્॥
અનેજન્ન્ ઉદ્ગાયેત્ પશૂનામ્ અપરાવાપાય। યદ્ એજન્ન્ ઉદ્ગાયેત્ પશૂન્ પરાવપેત્। તદ્ આહુઃ પ્રાવૃતો ઽનેજન્ન્ ઉદ્ગાયેન્ નેન્ મોપદ્રષ્ટાનુવ્યાહરાદ્ ઇઇતિ। તદ્ ઉપકાર્યરૂપમ્। પ્રાવૃત એવાનેજન્ન્ ઉદ્ગાયેત્

અક્ષં હ સ્મ વા એતત્ પુરા વિશશ્ શીર્ષન્ નિદધતિ ય એવ તમ્ ઉદ્ગાયન્ નાવપાતયિષ્યતિ સ ન ઉદ્ગાસ્યતીતિ। તદ્ ઉ તદ્ ઉપકાર્યરૂપમ્ એવ। કામમ્ એવોદ્ગેયમ્॥
તસ્ય ત્રીણ્ય અક્ષરાણિ છન્નાનિ ગાયતિ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। પ્રજાપતિર્ વામદેવ્યં પ્રજાપતિર્ લોકાનામ્ અભિનેતા। સ નો લોકાનામ્ અભિનેતા સ નો લોકાન્ અભિનયાદ્ ઇતિ। વામદેવ્યસ્ય સ્તોત્ર ઋષભમ્ અપ્યર્જેત્। સૌ હૌ ખા ઇત્ય્ એવર્ષભઃ। યોનિર્ વામદેવ્યં પ્રજનનમ્ ઋષભઃ। યોન્યામ્ એવૈતત્ પ્રજનનેન પ્રજનનમ્ અપિસૃજતિ પ્રજાત્યૈ॥
તત્ પરોક્ષમ્ ઇવ ગેયમ્। નર્ચમ્ ઉપસ્પૃશેત્। વયો વૈ વામદેવ્યમ્। યદ્ ઋચમ્ ઉપસ્પૃશેદ્ યથા વયો ઽન્તરિક્ષેણ પતદ્ વૃક્ષમ્ ઋચ્છેત્ તાદૃક્ તત્॥
પદે અન્તરા નાવાન્યાત્। યદ્ પદે અન્તરાવાન્યાદ્ યથા કર્તં પતેત્ તાદૃક્ તત્। ઉત્તરસ્ય પદસ્યારભ્યાવાન્યાત્। સ યથાક્રમણાદ્ આક્રમણમ્ આક્રમ્યોદન્યાત્ તાદૃક્ તત્

વિચ્છિન્નમ્ ઇવ વા એતત્ સામ। પ્રતિહારં પ્રતિ કયાશયિવા ર્તોહાયીતિ સંક્રામેદ્ અનાદૃત્ય પ્રતિહારમ્। તદ્ ઉ તદ્ દુષ્કરરૂપમ્। સામિતામ્ય્ એતત્। પ્રતિહાર એવ પ્રતિહ્રિયમાણઃ વાક્ ઇત્ય્ ઉદ્ગાતા બ્રૂયાત્। વાગ્ વૈ બ્રહ્મ। વાચૈવૈનત્ તદ્ બ્રહ્મણા સંદધાતિ॥
આપો વૈ દેવાનાં પત્નય આસન્। તા મિથુનમ્ ઐચ્છન્ત। તા મિત્રાવરુણાવ્ ઉપૈતામ્। તા ગર્ભમ્ અદધત। તતો રેવતયઃ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। રેવતીષુ પશુકામસ્ય કુર્યાત્। પશુમાન્ એવ ભવતિ। ઈશ્વરો હ ત્વ્ અપ્રજાપતિર્ ભવિતોઃ। કવતીભ્યો હ્ય્ એતિ પ્રાજાપત્યાભ્યઃ। અથ હ વા એતદ્ ભરદ્વાજઃ પૃશ્નિસ્તોત્રં દદર્શ પશુકામઃ કયા નશ્ ચિત્ર આ ભુવત્॥ રેવતીર્ ન સધમાદે॥ અભી ષુ ણસ્ સખીનામ્ ઇતિ। સ યદ્ એકાં રેવતીં મધ્યતો ઽપિસૃજતિ તેન પશુભ્યો નૈતિ। યદ્ ઉ કવત્યૌ પ્રાજાપત્યે અભિતો ભવતસ્ તેનો પ્રજાયૈ નૈતિ॥
તત્ સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। પ્રાણાન્ એવૈતત્ પશુષુ દધાતિ। ઈશ્વરો હ તુ સ્વરેણ યજમાનસ્ય પશૂન્ નિસ્વરિતોઃ। યદ્ય્ અનિધનં કુર્યાત્ પ્રાણમ્ અપિહન્યાત્

અવિતા જરાયિતૄણામ્ આ ઔ હો હા યિ શતાં ભવસ્ય્ ઔ હો હું મા તા યા હું મા ઇત્ય્ ઉત્તમાયા ઉત્તરાર્ધે કુર્યાત્। સ યથા વ્રજે ગા અનપાદ્ય્ અર્ગલેનાપિહન્યાત્ તાદૃક્ તત્। તદ્ આહુસ્ સ્વયોનાવ્ એવ તત્ સ્વારં કાર્યમ્। ય એનમ્ એવં ચકૃવાંસમ્ ઉપમીમાંસેત સ્વરેણ યજમાનસ્ય પશૂન્ નિરસ્વારીર્ ઇતિ તં બ્રૂયાન્ નિધનવત્ પુરસ્તાદ્ રથન્તરં નિધનવદ્ ઉપરિષ્ટાન્ નૌધસમ્। તાભ્યાં મ એતદ્ ઉભયતઃ પ્રજાઃ પશવઃ પરિગૃહીતાઃ। પ્રાણમ્ એવૈતદ્ અધા મધ્યતઃ પશૂનામ્ ઇતિ। ય એવૈનમ્ એવં ચકૃવાંસમ્ ઉપમીમાંસતે સ આર્તિમ્ આર્છતિ॥
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ અષ્ટૌ વસવઃ। ગાયત્રં પ્રાતસ્સવનમ્। અક્ષરેઽક્ષરે દેવતાન્વાયત્તા॥
એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ એકાદશ રુદ્રાઃ। ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનમ્। અક્ષરેઽક્ષરે દેવતાન્વાયત્તા॥
દ્વાદશાક્ષરા જગતી। દ્વાદશાદિત્યાઃ। જાગતં તૃતીયસવનમ્। અક્ષરેઽક્ષરે દેવતાન્વાયત્તા॥
અથ કિં પ્રતિયજ્ઞં યજમાનમ્ અપિનયન્તીતિ। સ બ્રૂયાત્ પ્રજાપતિર્ યદ્ વામદેવ્યમ્ અસૃજત તસ્ય ત્રીણ્ય અક્ષરાણ્ય્ ઉદખિદત્। સ એવ ત્ર્યક્ષરાઃ પુરુષો ઽભવત્। વામદેવ્યસ્ય સ્તોત્રે પુરુષઃ ઇતિ બ્રૂયાત્॥
તત્ પ્રતિયજ્ઞં યજમાનમ્ અપિનયન્તીતિ તદ્ આહુર્ ન પુરુષઃ ઇતિ બ્રૂયાત્ પરોક્ષમ્ એવ ધ્યાયેન્ મનસૈવ નિયચ્છેદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુર્ નૈવ પરોક્ષં ધ્યાયેન્ ન મનસા નિયચ્છેદ્ યદ્ વાવ વેદ તેનૈવાપ્તમ્ ઇતિ

દેવા વા અસુરાન્ યુધમ્ અપપ્રયન્તો ઽબ્રુવન્ યન્ નો વામં વસુ તદ્ અપનિધાય યુધ્યામહૈ યદ્ અદ્ય કસ્મિંશ્ ચિદ્ ભૂતે ઽભ્યવધાવામેતિ। પ્રાણા વાવ તેષાં વામં વસ્વ્ આસીત્। તદ્ અપનિધાય યુધમ્ અપપરાયન્। તદ્ એકધા ભૂત્વાસૃજમાનમ્ અતિષ્ઠદ્ ઋચસ્ સામાનિ યજૂંષિ ગામ્ અશ્વમ્ અજામ્ અવિં વ્રીહિં યવં બ્રાહ્મણં રાજન્યં વૈશ્યં શૂદ્રં યદ્ ઇદં કિં ચિત્ તત્ સર્વમ્। તદ્ એભ્ય આચક્ષતેદં વૈ વસ્ તદ્ વામં વસ્વ્ એકધા ભૂત્વાસૃજમાનં તિષ્ઠતીતિ। તે દેવા અસુરાન્ અજયન્। તે વિજિગ્યાનાઃ પુનર્ આયન્ત એકં ભૂતમ્ અભ્યવાયન્। તન્ ન વ્યજાનતેદં મમ વામમ્ ઇદં મમેતિ। તે ઽબ્રુવન્ વીદં ભજામહા ઇતિ। તસ્ય વિભાગે ન સમપાદયન્। તદ્ એવૈનાન્ અબ્રવીત્ સર્વાન્ એવ વો મયા સ્તોષ્યન્તિ સર્વાન્ વો ઽહમ્ અવૈષ્યામિ મા મા વિભગ્ધ્વમ્ ઇતિ॥
તદ્ યદ્ ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ તેનાગ્નેયમ્। ગાયત્રો હ્ય્ અગ્નિઃઃ। યત્ પૃષ્ઠં માધ્યન્દિનં તેનૈન્દ્રમ્। યત્ કવતીષુ સ્તુવન્તિ તેન પ્રાજાપત્યમ્। યદ્ અનિરુક્તં તેન વૈશ્વદેવમ્। યન્ મૈત્રાવરુણાય સ્તુવન્તિ તેન મૈત્રાવરુણમ્॥
તદ્ એનાન્ અબ્રવીત્ સૃજધ્વં મદ્ ઇતિ। તથેતિ। તદ્ અભ્યસ્વરન્। તે ઽબ્રુવન્ સૃજસ્વેતિ

તદ્ રથન્તરમ્ અસૃજત। તદ્ રથઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માદ્ રથન્તરસ્ય સ્તોત્રે રથઘોષં કુર્વન્તિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ। તદ્ બૃહદ્ અસૃજત। તત્ પર્જન્યસ્ય ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માદ્ બૃહતસ્ સ્તોત્ર દુન્દુભીન્ ઉદ્વાદયન્તિ। વર્ષુકઃ પર્જન્યો ભવતિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ। તદ્ વૈરૂપમ્ અસૃજત। તદ્ ગ્રામઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માદ્ વૈરૂપસ્ય સ્તોત્રે ગ્રામઘોષં કુર્વન્તિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ। વૈરાજમ્ અસૃજત। તદ્ અગ્નેર્ ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માદ્ વૈરાજસ્ય સ્તોત્રે ઽગ્નિં મન્થન્તિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ। તચ્ છાક્વરમ્ અસૃજત। તદ્ અપાં ઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માચ્ છાક્વરસ્ય સ્તોત્ર ઽપ ઉપનિધાય સ્તુવન્તિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ। તદ્ રૈવતમ્ અસૃજત। તદ્ પશુઘોષો ઽન્વસૃજ્યત। તે ઽબ્રુવન્ન્ અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેતિ। તસ્માદ્ રૈવતસ્ય સ્તોત્રે પશુઘોષં કુર્વન્તિ વત્સાન્ માતૃભિસ્ સંવાશયન્તિ। અરાત્સ્માનેન સ્તોત્રેણેત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્॥
તદ્ અબ્રુવન્ સૃજસ્વૈવેતિ

તન્ નાસૃજત। તદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદૈષદ્ યથા પૃષ્ઠં યથા કકુદ્ એવમ્। તદ્ દેવાસ્ સંગૃહ્યોર્ધ્વા ઉદાયન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ ઇયદ્ વાવેદમ્ આસેદં વાવ નો દેવાનાં વામમ્ ઇતિ। યદ્ અબ્રુવન્ન્ ઇયદ્ વાવેદમ્ આસેદં વાવ નો દેવાનાં વામમ્ ઇતિ વામદેવ્યસ્ય તદ્ વામદેવ્યત્વમ્॥
તદ્ વા એતત્ પિતા માતા સામ્નાં યદ્વ વામદેવ્યમ્। યદ્ વૈ પુત્રો ઽતિપાદયતિ પિતા વૈ તસ્ય શમયિતા પિતા નિષેદ્ધા॥
તદ્ યન્ મધ્યતઃ ક્રિયતે શાન્ત્યા એવ નિષિદ્ધ્યૈ। તદ્ યાનિ હ વૈ સ્તુતાનિ સામાનિ પશ્ચાત્ત્વં તેષાં વામદેવ્યમ્। અથ યાન્ય્ અસ્તુતાનિ પુરસ્ત્વં તેષામ્। તેષામ્ ઉભયેષાં શાન્ત્યૈ નિષિદ્ધ્યૈ॥
તત્ સ્વધૂર્ ગેયં નોચ્ચૈર્ ઇવ ન નીચૈર્ ઇવ। યદ્ ઉચ્ચૈર્ ગાયેચ્ છ્રેયસો ભ્રાતૃવ્યસ્ય નિધનેન ગાયેત્। યન્ નીચૈર્ ગાયેત્ પાપીયસો ભ્રાતૃવ્યસ્ય નિયાનેન યાયાત્। ઇયં વાવૈતસ્ય ધૂર્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્। એતદ્ એવૈનં ધૂર્વતિ ય એવં વિદ્વાંસં ધૂર્વતીતિ॥
તદ્ આહુઃ પ્રાદેશમાત્રાદ્ વા એતદ્ ઇદં લોકં ન સ્પૃશતિ પ્રાદેશમાત્રાદ્ અમું નૈતિ॥
અથો આહુર્ યાવદ્ એવ ગોસ્ સૂતાયા ઉલ્બં તાવતૈવેમં લોકં ન સ્પૃશતિ તાવતામું નૈતિ। અથો આહુર્ યાવદ્ એવ શકૃત્ય્ ઉલ્બં તાવતૈવેમં લોકં ન સ્પૃશતિ તાવતામું નૈતિ। તદ્ એવમ્ ઇવૈવ મન્યમાનેન ગેયમ્। તદ્ ઉ વા આહુર્ યથા વા અક્ષેણ ચક્રૌ વિષ્ટબ્ધાવ્ એવમ્ એતેનેમૌ લોકૌ વિષ્ટબ્ધૌ। નીવેમં લોકં સ્પૃશતિ નીવામુમ્ ઇતિ॥
નો હાન્યસ્યાનુવર્ત્મ ગેયમ્। ઈશ્વરો હોપજીવી ભવિતોર્ યો ઽન્યસ્યાનુવર્ત્મા ગાયતિ। સ્વધૂર્ એવ ગેયમ્॥
યો વૈ દેવાનાં મધુ વેદ મધવ્યો ભવતિ। વામદેવ્યં વામદેવાનાં મધુ। મધવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

ઇમૌ વૈ લોકૌ સહ સન્તૌ વ્યૈતામ્। તયોર્ ન કિં ચન સમપતત્। તે દેવમનુષ્યા અશનાયન્। ઇતઃ પ્રદાનાદ્ ધિ દેવા જીવન્ત્ય્ અમુતઃ પ્રદાનાન્ મનુષ્યાઃ। તે બૃહદ્રથન્તરે અબ્રૂતાં યે નાવ્ ઇમે પ્રિયે તન્વૌ તાભ્યાં વિવહાવહા ઇતિ। શ્યૈતં હ વા અગ્ને રથન્તરસ્ય પ્રિયા તનૂર્ આસ નૌધસં બૃહતઃ। તાભ્યાં વ્યવહેતામ્। ઊષાન્ એવાસાવ્ અમુતો ઽસ્યૈ શુલ્કમ્ અકરોદ્ ધૂમમ્ ઇત ઇયમ્ અમુષ્યૈ। વર્ષમ્ એવાસાવ્ અમુતો ઽસ્યૈ શુલ્કમ્ અકરોદ્ દેવયજનમ્ ઇત ઇયમ્ અમુષ્યૈ। સ વહતોરુહૈનૈ વેદ ય એવં વેદ॥
મેનામેનં વાવ તે તદ્ વ્યવહેતામ્। તસ્માદ્ આહુર્ ન મેનામેનં વ્યૂહ્યમ્ ઇતિ। બૃહદ્રથન્તરયોર્ હ વા એષ વિવાહમ્ અભ્યારોહતિ। સ ઈશ્વર પરાભવિતોઃ। તે તન્વાવ્ અબ્રૂતામ્ આવં નુ નિધનાભ્યાં વિવહાવહા ઇતિ

પદનિધનં હ વા અગ્રે શ્યૈતમ્ આસ વસુનિધનં નૌધસમ્। તાભ્યાં વ્યવહેતામ્। તતો હ વા ઇદમ્ અર્વાચીનમ્ અન્યોન્યસ્ય ગૃહે વસન્તિ। યથાગૃહં હ વાવ તતઃ પુરોષુર્ યથાજ્ઞાતિ વા॥
રથન્તરેણ સ્તુવન્તિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્। અથ વામદેવ્યેન। ઇદં વા અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્। અથ નૌધસેન। અદો વૈ નૌધસમ્। અનન્તર્હિતાન્ એવેત ઊર્ધ્વાન્ લોકાન્ જયતિ॥
બૃહતા સ્તુવન્તિ। અદો વૈ બૃહત્। અથ વામદેવ્યેન। ઇદં વા અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્। અથ શ્યૈતેન। ઇદં વૈ શ્યૈતમ્। અનન્તર્હિતાન્ એવામુતો ઽવાચો લોકાન્ જયતિ। ઉભયાન્ લોકાન્ જયતિ યે ચોર્ધ્વા યે ચાર્વાચો ય એવં વેદ

અથ નૌધસમ્। નોધા વૈ કાક્ષીવતો જ્યોગ્ અપ્રતિષ્ઠિતશ્ ચરન્ સો ઽકામયત પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ। સ હ દેવાન્ બ્રહ્મ વિભજમાનાન્ ઉપાવપપાત। સ હોવાચર્ષિર્ અસ્મિ મન્ત્રકૃત્ સ જ્યોગ્ અપ્રતિષ્ઠિતો ઽચાર્ષં તસ્મૈ મ એતદ્ દત્ત યેન પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ। તસ્મૈ હ બ્રહ્મણો રસસ્ય દદુઃ। તદ્ એવ નૌધસમ્ અભવત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ્ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ એતત્ પ્રતિષ્ઠા સામ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। બ્રહ્મણો હ વા એષ રસો યન્ નૌધસમ્। બ્રહ્મણો હાસ્ય રસેન સ્તુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ નૌધસેન સ્તુતે॥
તદ્ દ્વ્યક્ષરણિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ। યદ્ ઉ નોધાઃ કાક્ષીવતો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ નૌધસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

શ્યૈતં પશુકામઃ કુર્વીત। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। સો ઽકામયત ન મત્ પશવો ઽપક્રામેયુર્ અભિ મા વર્તેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તસ્ય વસુ ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તત્ પશવો વૈ વસુ। તતો વૈ તં પશવો ઽભ્યાવર્તન્ત। તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રામિણો ઽભવન્॥
સોઽબ્રવીચ્ છ્યેતી વા ઇમાન્ પશૂન્ અકૃષીતિ। તદ્ એવ શ્યૈતસ્ય શ્યૈતત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। શ્યેતીકૃતા એનં પશવ ઉપતિષ્ઠન્તે ઽભ્ય્ એનં પશવ આવર્તન્તે નાસ્માત્ પશવો ઽપક્રામન્તિ ય એવં વેદ। તદ્ દ્વયક્ષરણિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠાયૈ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

ગોતમસ્ય મનાર્યે મનોઽપક્રાન્તઃ કુર્વીત। ગોતમાદ્ વૈ મનો ઽપાક્રામત્। સો ઽકામયત ન મન્ મનો ઽપક્રામેત્ પુનર્ મા મન આવિશેદ્ ઇતિ। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ અસ્તુત। તતો વૈ તં પુનર્ મન આવિશન્ નાસ્માન્ મનો ઽપાક્રામત્। ઐનં પુનર્ મનો વિશતિ નાસ્માન્ મનો ઽપક્રામતિ ય એવં વેદ। તત્ પિબા ઇતિ રથન્તરસામ્નઃ પિબાઈ ઇતિ બૃહત્સામ્નઃ। યદ્ ઉ ગોતમો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ગોતમસ્ય મનાર્યે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે

વસિષ્ઠસ્ય જનિત્રે પ્રજનનકામઃ કુર્વીત। વસિષ્ઠો વૈ જિતો હતપુત્રો ઽકામયત બહુ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયેયેતિ। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ અસ્તુત। તતો વૈ સ બહુ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રાજાયત। તે એતે પ્રજનની સામની। બહુ પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયતે ય એવં વેદ। તત્ જનિત્રમ્ ઇતિ રથન્તરસામ્નઃ જાનિત્રામ્ ઇતિ બૃહત્સામ્નઃ। યદ્ ઉ વસિષ્ઠો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વસિષ્ઠસ્ય જનિત્રે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે

પૌરુમીઢં દક્ષોણિધનમ્ આયુષ્કામઃ કુર્વીત। તરન્તપુરુમીઢૌ વૈ વૈતદશ્વી માહેયૌ મહ્યા આર્ચનાનસ્યૈ પુત્રૌ। તૌ હ યન્તૌ સ્ત્રી પર્યેત્યોવાચ પુત્રસ્ય વૈ ત્યસ્યા ઉપતપતિ તં સ્મ મે ચિકિત્સતમ્ ઇતિ। તૌ હ ક્રુધ્યન્તાવ્ ઇવોચતુઃ કથં નાવ્ ઇત્થં બ્રૂયાદ્ ઇતિ તં વા અર્વીષ ઉપવપેતિ। સા હેયં સ્ત્રી શ્રદ્ધાય દેવર્ષી મા મન્ત્રકૃતાવ્ અવોચતામ્ ઇત્ય્ અર્વીષ ઉપોવાપ। તૌ હ પુનર્ આયન્તૌ પર્યેત્યોવાચ યં વૈ કુમારમ્ અવોચતમ્ અર્વીષ ઉપવપેત્ય્ અયં વૈ સો ઽર્વીષ ઉપોપ્તશ્ શેત ઇતિ। તૌ હાસાધ્વ્ ઇવ કૃત્વા મેનાતે। તાવ્ અકામયેતામ્ ઉદ્ ઇત ઇયાવ ગાતું નાથં વિન્દેવહિ સમ્ અયં કુમારો જીવદ્ ઇતિ। સ એતત્ પુરુમીઢસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત
અગ્નિમ્ ઈળિષ્વાવસે ગાથાભિશ્ શીરશોચિષમ્।
અગ્નિં રાયે પુરુમીઢ શ્રુતં નરઃ॥
કો નામ કુમાર ઇતિ। સુદીતિર્ નામેતિ। તમ્ અગ્નિસ્ સુદીતયે છર્દિઃ ઇત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। સ તાન્તો નિરવર્તત। તમ્ એતેન નિધનેન સમૈરયત્ દક્ષાયૈ ઇતિ। પ્રાણા વૈ દક્ષાઃ। પ્રાણાન્ એવાસ્મિંસ્ તદ્ અદધાત્। તદ્ એતદ્ ગાતુવિન્ નાથવિત્ સામ। ગાતું વ સ તન્ નાથમ્ અવિન્દત। વિન્દતે ગાતું નાથં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પુરુમીઢો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પૌરુમીઢં દક્ષો ણિધનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

જમદગ્નેસ્ સપ્તાહમ્ અભિચરન્ વા ભ્રાતૃવ્યવાન્ વા કુર્વીત। જમદગ્નિર્ હ વૈ માહેનાનાં પુરોહિત આસ। તાન્ હ વિત્તેનાત્યાદધૌ। ત ઉ હૈનમ્ ઉપજિહિંસુઃ। સ હેક્ષાંચક્રે કથં ન્વ્ અહમ્ એષાં સપ્તસપ્તૈકાહનિ ગ્રામ્યાણાં પશૂનાં હન્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ તેષાં સપ્તસપ્તૈકાહનિ ગ્રામ્યાણાં પશૂનામ્ અહન્। તથો એવૈષામ્ એતદ્ ઘ્નન્તિ। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ જમદગ્નિર્ અપશ્યત્ તસ્માજ્ જમદગ્નેસ્ સપ્તાહમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તદ્ એષોપગીતા
અતિમાત્રમ્ અવર્ધન્ત નોદ્ ઇવ દિવમ્ અસ્પૃશન્।
ભુગું હિંસિત્વા માહેના અસંહેયં પરાભવન્॥
ઇતિ। અસંહેયં હ વૈ સ પરાભવતિ ય એવં વિદ્વાંસં હિનસ્તિ

દેવાસુરા યજ્ઞે ઽસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અસુરાન્ બહિષ્પવમાનાન્ નિરવાઘ્નન્। તે ઽસુરા આગ્નેયમ્ આજ્યં પર્યવાયન્। તે દેવા મૈત્રાવરુણમ્। તે ઽસુરા ઐન્દ્રમ્। તે દેવા ઐન્દ્રાગ્નમ્। તે ઽસુરા માધ્યંદિનં પવમાનમ્। તે દેવા રથન્તરમ્। તે ઽસુરા વામદેવ્યમ્। તે દેવા નૌધસમ્। તે ઽસુરાઃ કાલેયમ્। તાન્ કાલેય એવાન્વભ્યવાયન્। તાન્ કાલેયેનૈવ કાલેયાદ્ અકાલયન્ત। યદ્ અકાલયન્ત તત્ કાલેયસ્ય કાલેયત્વમ્। કાલયતે વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ॥
તે દિશો વ્યુદસીદન્। તાન્ કાલેયેનૈવાનુપર્યાયમ્ અકાલયન્ત। યદ્ અનુપર્યાયમ્ અકાલયન્ત તચ્ ચૈવ કાલેયસ્ય કાલેયત્વમ્। અનુપર્યાયમ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં કાલયતે ય એવં વેદ॥
તરો વૈ યજ્ઞસ્ સ્તોમો વિદદ્વસુઃ।યજ્ઞેન ચ વાવ તે તાન્ સ્તોમેન ચાકાલયન્ત। યજ્ઞેન ચૈવ સ્તોમેન ચ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં કાલયતે ય એવં વેદ

ઋચા વા અસુરા આયન્ સામ્ના દેવાઃ। તે દેવા અસુરાન્ ઋચ્ય એવ પરિગૃહ્ય સામ્નાપીડયન્તેવ પીડયત્ પીડતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વ્યધાય। ઇન્દ્રા સબાધ ઉતો યાઃ ઇતિ બૃહદ્ ગાયન્તઃ। સુતસોમે ધીરો ઇતિ રથન્તરસામ્નઃ ધોરો ઇતિ બૃહત્સામ્નઃ। ઉભે હ વા એતે એતદ્ અનુ। તસ્માદ્ ઉભે રૂપે ગાયેદ્ યચ્ ચ રાથન્તરં યચ્ ચ બાર્હતમ્। નાના વા એતયોર્ બ્રહ્મસામની ભવતઃ। અથૈતદ્ ઉભે અનુ। તસ્માદ્ ઉભે એવ રૂપે ગાયેત્॥
તદ્ એળં ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુભિર્ વાવ તે તાન્ અકાલયન્ત। તસ્માદ્ યત્ પશુમાંશ્ ચાપશુશ્ ચ ભ્રાતૃવ્યૌ સ્પર્ધેતે ય એવ પશુમાન્ ભવતિ સ એવ તયોર્ અભિભવતિ॥
એતદ્ ધ વૈ સામ પ્રજા ઇમા અનુવ્ય્ આસ। તે તસ્યૈતાં નિતતામ્ ઇળામ્ અન્તત ઉપયન્તિ પ્રજાનાં યથાયતનાદ્ અનુદ્ધાતાય। તસ્માત્ પ્રજા યથાયતનાદ્ અનુદ્ધતાઃ॥
દેવાઃ પિતરો મનુષ્યાસ્ તે ઽન્યત આસન્ન્ અસુરા રક્ષાંસિ પિશાચા અન્યતઃ। ત એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત। અથ હ કલયો ગન્ધર્વા અન્તસ્થાં ચેરુર્ નેતરાન્ નેતરાન્ આદ્રિયમાણાઃ। તે દેવાઃ પિતરો મનુષ્યા અસુરાન્ રક્ષાંસિ પિશાચાન્ અભ્યભવન્। ત ઇમાન્ લોકાન્ વ્યભજન્ત દેવલોકમ્ એવ દેવા અભજન્ત પિતૃલોકં પિતરો મનુષ્યલોકં મનુષ્યાઃ। તત્ કલયો ગન્ધર્વા એત્યાબ્રુવન્ન્ અનુ ન એષુ લોકેષ્વ્ આભજતેતિ। નેત્ય્ અબ્રુવન્। અનાદ્રિયમાણા વૈ યૂયમ્ અચારિષ્ટ નેતરાન્ નેતરાન્ આદ્રિયમાણા ઇતિ। અથ વૈ વો મનસાન્વાસિષ્મહ ઇત્ય્ અબ્રુવન્ન્ અન્વ્ એવ ન આભજતેતિ

નેત્ય્ અબ્રુવન્। સાધુવિભક્તા નો લોકાસ્ તાન્ ન શક્ષ્યામસ્ સંલોભયિતુમ્ ઇતિ। તે ઽબ્રુવન્ યદ્ વયમ્ ઇહ સ્વયં પશ્યામસ્ તદ્ અસ્માકમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। તેભ્ય એતા કલિન્દાઃ પ્રાયચ્છન્ન્ એતાસુ શ્રામ્યતેતિ। તદ્ યત્ કલિભ્યઃ કલિન્દાઃ પ્રાયચ્છંસ્ તત્ કલિન્દાનાં કલિન્દત્વમ્। સ એતત્ કલિર્ વૈતદન્યસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેનેમમ્ અવાન્તરદેશં દુર્યન્તં લોકમ્ અપશ્યત્। તમ્ અજયત્। તદ્ એતલ્ લોકવિત્ સામ। વિન્દતે લોકમ્ એતેન તુષ્ટુવાનઃ। ગન્ધર્વલોકતાં હ ત્વાવ નાતિજયતિ ગન્ધર્વલોકતામ્ ઇવૈવ જયતિ। યદ્ ઉ કલિર વૈતદન્યો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાલેયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
દેવા વૈ પૂર્વાભ્યાં સવનાભ્યાં તૃતીયસવનં પ્રવૃહ્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। ત ઇમે લોકા વ્યવૃહ્યન્ત વિ યજ્ઞો ઽવૃહ્યત। તે દેવા અકામયન્ત સમ્ ઇમાન્ લોકાન્ દધ્યામ સં યજ્ઞં દધ્યામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનેમાન્ લોકાન્ સમદધુસ્ સં યજ્ઞમ્ અદધુઃ। તદ્ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ સમદધુસ્ તદ્ વા અસ્ય સ્વર્ગ્યમ્। તેન ગન્ધર્વલોકતામ્ અતિજયતિ। તરો વૈ યજ્ઞસ્ સ્તોમો વિદદ્વસુઃ। યજ્ઞેન ચ વાવ તે તત્ સ્તોમેન ચેમાન્ લોકાન્ સમદધુસ્ સં યજ્ઞમ્ અદધુઃ। યજ્ઞેન ચૈવાસ્ય સ્તોમેન ચ યજ્ઞસ્ સંહિતો ભવતીમે ચ લોકા ય એવં વેદ॥
સોમો હ ખલુ વૈ રાજા કાલેયમ્। સદેવો હાસ્ય યજ્ઞો ભવતિ। યથા હ વા ઇદં બદ્ધવત્સા હિંકરી તુરીયત્ય્ એવં હ વાવ તમ્ ઇન્દ્રસ્ સોમમ્ આગચ્છતિ યસ્મિન્ કાલેયેન સ્તુવન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હૈતસ્માત્ સામ્નો નૈવ કદા ચનેયાત્ સેન્દ્રો મે સદેવો યજ્ઞો ઽસદ્ ઇતિ। સેન્દ્રમ્ એવૈતેન સદેવં યજ્ઞં કુરુતે॥
તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ એવ તત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

દ્વે વાવેદમ્ અગ્રે સવને આસ્તામ્। દ્વાભ્યાં વાવેદં સવનાભ્યાં દેવા અગ્રે વ્યજયન્ત। તાન્ વિજિત્ય યથાલોકમ્ આસીનાન્ ઇન્દ્ર એત્યાબ્રવીત્ ત્રીણિ છન્દાંસિ ત્રયઃ પ્રાણાપાનવ્યાનાસ્ ત્રય ઇમે લોકાસ્ ત્રિર્ દેવેષ્વ્ ઇત્ય્ આહુઃ। એતેમાનિ ત્રીણિ સવનાનિ કરવામેતિ। તે ઽબ્રુવન્ ન શક્ષ્યામો ઽનેન ન્વાવ વયં પૂર્વેણ કર્મણા પરિશ્રાન્તાસ્ સ્મ ઇતિ। સ ઇન્દ્રો ઽબ્રવીત્ સ વા અહં મદ્ એવાધિ તૃતીયસવનં નિર્મિમા ઇતિ। સ આત્મન એવાધિ તૃતીયસવનં નિરમિમીત। તદ્ ઇન્દ્રો હ વા એતદ્ દેવતાનાં યત્ તૃતીયસવનમ્। ઇન્દ્રેણ હાસ્ય દેવતાનાં સ્તુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાંસ્ તૃતીયસવનેન સ્તુતે॥
ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। જાગતં સુપર્ણ આહરન્ન્ અધયત્। તદ્ એતદ્ પીડિતમ્ ઇવ। સ્વાદિષ્ઠયા ઇતિ। સ્વદયન્ત્ય્ એવૈનત્ તેન। મદિષ્ઠયા ઇતિ। રસમ્ એવાસ્મિંસ્ તન્મદં દધતિ। આશિરમ્ અવનયન્તિ પશુના ચરન્ત્ય્ ઐવૈતેન પ્યાયયન્તિ॥
રક્ષોહા વિશ્વચર્ષણીર્ અભિ યોનિમ્ અયોહતે ઇતિ પૂર્વયોર્ એવૈષ સવનયોર્ અભિસંક્રમઃ। તાસુ ગાયત્રમ્ ઉક્તબ્રાહ્મણમ્

અથ સંહિતં દ્વ્યક્ષરણિધનં પ્રતિષ્ઠાયૈ। દ્વિપાદ્ વૈ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ॥
દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તેઽબ્રુવન્ યન્ ન ઇદમ્ ઉભયં ધનં તત્ સંનિદધામહૈ। તેષાં નો યતરે જયન્તિ તેષાં ન એતદ્ ઉભયં ધનં સંહિતમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। તદ્ યદ્ એષામ્ ઉભયં ધનમ્ આસીત્ તત્ સંન્યદધત। તે દેવા અકામયન્તોભયમ્ ઇદં ધનં સંહિતં જયેમેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનોભયં ધનં સંહિતમ્ અજયન્। તદ્યદ્ ઉભયં ધનં સંહિતમ્ અજયંસ્ તત્ સંહિતસ્ય સંહિતત્વમ્। ઉભયમ્ એવ સંહિતં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં જયતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ ઉ હોવાચારુણિર્ અશ્વો વાવ સ સંહિત આસીત્। તસ્મિન્ન્ એવૈષાં તદ્ ધનં સંહિતમ્ આસીત્ તમ્ એવ તદ્ અસુરાણામ્ અવૃઞ્જત પ્રજાપતિં વાવૈષાં તદ્ અવૃઞ્જતેતિ। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

અથો હૈતદ્ અવિચ્છિન્નમ્ ઇવ વૈ માધ્યંદિનાત્ સવનાત્ તૃતીયસવનમ્। તે દેવા એતદ્ વ્યવેક્ષ્યાવિદુર્ અવિચ્છિન્નમ્ ઇવ વા ઇદં માધ્યંદિનાત્ તૃતીયસવનમ્ ઇતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનૈતત્ સમદધુઃ। યત્ સમદધુસ્ તદ્ વ્ એવ સંહિતસ્ય સંહિતત્વમ્। સંહિતં હાસ્યૈતત્ તૃતીયસવનમ્ અનવચ્છિન્નં ભવતિ ય એવં વેદ॥
ઉષ્ણિક્કકુબ્ભ્યાં વા ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદયચ્છદ્ ગાયત્ર્યોસ્ તિષ્ઠન્। તે એનં નોદયચ્છતામ્। તયોશ્ ચતુષ્પાદઃ પશૂન્ ઉપાદધાદ્ ગાં ચાશ્વં ચાજાં ચાવિં ચ। તે એનમ્ ઉદયચ્છતામ્। સ ઉષ્ણિક્કકુભોસ્ તિષ્ઠન્ સભપૌષ્કલે બાહૂ કૃત્વા પ્રાહરત્। તમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ

સ પ્રાચાન્યેન પદા પ્રાભ્રંશત પ્રતીચાન્યેન। યેન પ્રાચા પ્રાભ્રંશત્ સા કકુબ્ અભવત્। તસ્માત્ કકુભઃ પૂર્વાર્ધે ઽક્ષરાણિ ભૂયિષ્ઠાનિ। અથ યેન પ્રતીચા પ્રાભ્રંશત સોષ્ણિગ્ અભવત્। તસ્માદ્ ઉષ્ણિહો જઘનાર્ધે ઽક્ષરાણિ ભૂયિષ્ઠાનિ। તે વા એતે છન્દસી ધેનુશ્ ચૈવાનડ્વાંશ્ ચ। તસ્માત્ પશવઃ પૂર્વાર્ધેન ચ જઘનાર્ધેન ચ ભૂયિષ્ઠં ભાજયન્તિ વહન્તિ પૂર્વાર્ધેન દુહ્રે ચ જઘનાર્ધેન પ્ર ચ જનયન્તિ। ઉભયં ધેનુપયસં ચાનડુત્પયસં ચાવરુન્દ્ધે ય એવંવેદ

તાસુ સભં યજ્ઞસ્યૈવ સભતાયૈ। યદ્ ધ વૈ કિં ચ યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્ત વિધુરં તસ્ય હ વા એતત્ સભતાયૈ। સભમ્ અવિભમ્ અસદ્ ઇતિ હ વા એતેન સ્તુવન્તિ। સાભં હ વા એતન્ નામ॥
સભેન વૈ દેવા અસુરાણાં તેજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં પશૂન્ અન્નાદ્યં સભેન સભમ્ આત્માનમ્ અધ્યકુર્વત। તત્ સભસ્ય સભત્વમ્। સભેનૈવ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય તેજો બલમ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં પશૂન્ અન્નાદ્યં સભેન સભમ્ આત્માનમ્ અધિકુરુતે ય એવં વેદ॥
પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। સો ઽકામયત ન મત્ પશવો ઽપક્રામેયુર્ અભિ મા વર્તેરન્ન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ તં પશવો ઽભ્યાવર્તન્ત તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રામિણો ઽભવન્। સો ઽબ્રવીત્ સભો વૈ પશુભિર્ અભૂવમ્ ઇતિ। તદ્ વ્ એવ સભસ્ય સભત્વમ્। સભો હાવિભઃ પશુભિર્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ ઉ કાકુભં સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વારં પુરુષચ્છન્દસં કકુભિ। જ્યૈષ્ઠ્યં વૈ પ્રાણો જ્યૈષ્ઠયં પુરુષઃ। જ્યૈષ્ઠ્યેનૈવ તજ્ જ્યૈષ્ઠ્યં સંદધાતિ જ્યૈષ્ઠ્યેન જ્યૈષ્ઠ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો યજમાનમ્ એવ તત્ પ્રાણેન સમૃદ્ધયન્તિ। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ॥
તાન્ એકરૂપાન્ન વ્યજાનાત્। સ એતત્ પૌષ્કલં સામાપશ્યત્। તેનૈષાં રૂપાણિ વ્યકરોત્। તે નાનારૂપા અભવન્ શ્વેતો રોહિતઃ કૃષ્ણઃ। એકરૂપા હ વાવ તે તતઃ પુરાસૂ રોહિતા એવ। બહુરૂપાન્ નાનારૂપાન્ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
અથ પૌષ્કલમ્। પુષ્કલ આઙ્ગિરસઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પુષ્કલ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પૌષ્કલમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। તચ્ ચતુરક્ષરણિધનં ભવતિ। ચતુષ્પદા વૈ પશવઃ। પશવ ઇવ ઉષ્ણિક્। અભિ પૂર્વાણામ્ એવ પશૂનામ્ અવરુદ્ધ્યૈ

યદ્ યથાપૂર્વં છન્દાંસ્ય ઉપેયુર્ અનુષ્ટુભ ઉત્તમાઃ કુર્યુઃ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તાં વૈ યજ્ઞાદ્ બહિર્ધા કુર્યુઃ। તામ્ એવૈતદ્યજ્ઞસ્ય મધ્યત આભજન્તિ। તા એતા ભવન્તિ પુરોજિતી વો અન્ધસઃ ઇતિ। પુરસ્તાદ્ ધ વા એતાઃ પાપ્માનં જયન્તિ પુરસ્તાત્ પાપ્માનમ્ અપઘ્નન્ત્યો યન્તિ। જિતં હ વા એતાભિઃ। વિજિતમ્ અન્વવસ્યતિ
સુતાયમાદયિત્નવે।
અપ શ્વાનં શ્નથિષ્ટન સખાયો દીર્ઘજિહ્વિયમ્॥
ઇતિ। દીર્ઘજિહ્વી હ વા અસુર્ય્ આસ। સા હ સ્મ સોમંસોમમ્ અવલેઢિ। ઉત્તરે હ સમુદ્ર આસ। સ યો હ સ્મ દક્ષિણે સમુદ્રે સૂયતે યઃ પૂર્વે યો ઽપરે તં હ સ્મ તત એવાવલેઢિ। તાં હેન્દ્રો જિઘૃક્ષન્ ન શશાક ગૃહીતમુમ્। સ હોવાચ મા કશ્ ચન યષ્ટેયં વૈ દીરઘજિહ્વી સોમંસોમમ્ એવાવલઢીતિ

અથ હ સુમિત્રઃ કૌત્સો દર્શનીય આસ। સ તં હોવાચ સુમિત્ર દર્શનીયો વા અસિ। સુલાપા વૈ દર્શનીયેન સ્ત્રિયઃ। ઇમાં દીર્ઘજિહ્વીં લિલાપયિષસ્વેતિ। તાં હેત્યોવાચ દીર્ઘજિહ્વિ કામયસ્વ મેતિ। સા હોવાચૈકં તવ શેપો ઽઙ્ગેઽઙ્ગે મમ મુષ્કા ન વૈ તત્ સંપદ્યત ઇતિ। સ હ પુનર્ એત્યોવાચૈકં તવ શેપો ઽઙ્ગેઽઙ્ગે મમ મુષ્કા ન વૈ તત્ સંપદ્યત ઇતિ વૈ મામ્ ઇયમ્ આહેતિ। અઙ્ગેઽઙ્ગે વા અહં તવ શેપાંસિ કરોમીતિ હોવાચ। તાનિ હાભિપ્રાવૃત્યેયાય। તાં હોવાચ દીર્ઘજિહ્વિ કામયસ્વ મેતિ। સા હોવાચૈકં તવ શેપો ઽઙ્ગેઽઙ્ગે મમ મુષ્કા ન વૈ તત્ સંપદ્યત ઇતિ। અઙ્ગેઽઙ્ગે વાવ મમ શેપાંસીતિ હોવાચ। અઙ્ગ તે પશ્યાનીતિ

તાનિ હાસ્યૈ દર્શયાંચકાર। તાનિ હાસ્યૈ છન્દયાંચક્રુઃ। સ વા એહીતિ હોવાચ। કો નામાસીતિ। સુમિત્રો નામેતિ। કલ્યાણં વૈ તે નામેતિ હોવાચ। તૌ હ સંનિપાતે। તસ્યાં હ યદાર્થં ચક્રે ઽથ હૈનાં તદ્ એવાભિસંજગ્રાહ। સા હોવાચ નન્વ્ અરે ત્વં સુમિત્રો ઽવોચથા ઇતિ। સ હોવાચ સુમિત્ર એવાહ સુમિત્રાયાસ્મિ દુર્મિત્રો દુર્મિત્રાયેતિ॥
સ એતાનિ સૌમિત્રાણિ સામાન્ય્ અપશ્યત્। તૈર અસ્તુત। તૈર્ ઇન્દ્રમ્ આહ્વયત્। સ ઇન્દ્ર એતામ્ અનુષ્ટુભં વજ્રમ્ ઉદ્યત્યાદ્રવત્
પુરોજિતી વો અન્ધસસ્ સુતાય માદયિત્નવે।
અપ શ્વાનં શ્નથિષ્ટન સખાયો દીર્ઘજિહ્વિયમ્॥
ઇત્ય્ એવાસ્યૈ પ્રાહન્। તા એતા ભ્રાતૃવ્યઘ્ન્યો રક્ષોઘ્ન્ય ઋચઃ। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અપ રક્ષઃ પાપ્માનં હત એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃ॥
યો ધારયા પાવકયા પરિપ્રસ્યન્દતે સુતઃ।
ઇન્દુર્ અશ્વો ન કૃત્વિયઃ॥
તં દુરોષમ્ અભી નરસ્ સોમં વિશ્વાચ્યા ધિયા।
યજ્ઞાય સન્ત્વ્ અદ્રયઃ॥
ઇતિ। પૂર્વયોર્ એવૈષ સવનયોર્ અભિસંક્રમઃ॥
તાસુ શ્યાવાશ્વમ્। શ્યાવાશ્વં વા આર્ચનાનસં સમિદ્ધારં પરેતં પ્રતિસત્ત્રિણો હિત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। સો ઽકામયતાનૂત્પતેયં સ્વર્ગં લોકં પ્રતિસત્ત્રિભિસ્ સંગચ્છેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત

પુરોજિતી વો અન્ધસ એહ્યા।સૂતાય માદયિત્નવા એહ્યા। આપશ્વાનં શ્નાથીષ્ટાના। તમ્ ઐહો વા એહ્યા ઇત્ય્ એવ મરુતસ્ સ્વર્ગે લોક ઉપાહ્વયન્ત। તતો વૈ સ પ્રતિસત્ત્રિભિસ્ સમગચ્છત। સ હૈષ મરુદ્ભિર્ એવ સહ શ્યાવાશ્વઃ। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ શ્યાવાશ્વ આર્ચનાનસો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ છ્યાવાશ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
ઇન્દ્રો વૈ તૃતીયસવનાદ્ બીભત્સમાન ઉદક્રામત્। ધીતમ્ ઇવ હ્ય્ આસીત્। તમ્ એતેન વિશ્વેદેવાસ્ સામ્નાહ્વયન્ત ઓહોઇયા ઇતિ। તતો વા ઇન્દ્રસ્ તૃતીયસવનમ્ ઉપાવર્તત। તતો ઽસ્માદ્ અનપક્રમ્ય્ અભવત્। તદ્ એતત્ સેન્દ્રં સામ। સેન્દ્રો હાસ્ય સદેવો યજ્ઞો ભવતિ। અભ્ય્ અસ્યેન્દ્રો યજ્ઞમ્ આવર્તતે નાસ્યેન્દ્રો યજ્ઞાદ્ અપક્રામતિ ય એવં વેદ।
તત્ સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। વીવ વા એતે પ્રાણૈર્ ઋધ્યન્તે ય યજ્ઞીયસ્ય કર્મણો ઽતિપાદયન્તિ યદ્ વા નાતિપાદયન્તિ। કો હિ તદ્ વેદ યદિ તે ઽતિ વા પાદયન્તિ ન વા। તદ્ યત્ સ્વારં ભવતિ પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે

અથાન્ધીગવમ્। મધ્યેનિધનં ભવતિ। પ્રતિષ્ઠાયૈ। સમુદ્રં વા એતે ઽનારમ્ભણં પ્રપ્લવન્તે ય આર્ભવં પવમાનમ્ ઉપયન્તિ। તદ્ યન્ મધ્યેનિધનં ભવતિ પ્રતિષ્ઠિત્યા એવ। તદ્ યથા વા અદસ્ સમુદ્રં પ્રસ્નાય દ્વીપં વિત્ત્વોપોત્સ્નાય વિશ્રામ્યન્ન્ આસ્ત એવં હ વા એતન્ નિધનમ્ ઉપેત્ય કામં વિશ્રામ્યન્ત આસીરન્ન્ અસ્તુવાનાઃ॥
તદ્ ઐળં ભવતિ। પશવો વા ઇળા પશવઃ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યમ્। યો વા અનવસો ઽધ્વાનં પ્રૈતિ નૈનં સ સમશ્નુતે। અથ યસ્ સાવસઃ પ્રૈતિ સ એવૈનં સમશ્નુતે॥
અયં વાવ સમુદ્રો ઽનારમ્ભણો યદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્। તસ્ય નાનવસેનેત્થં ગતિર્ અસ્તિ નેત્થમ્। તદ્ એતત્ પશૂન્ એવ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યમ્ અવસં કૃત્વા યન્તિ॥
શાક્ત્યા અન્નાદ્યકામા અદીક્ષન્ત। સ એતદ્ અન્ધીગુશ્ શાક્ત્યસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તસ્યૈતાં દશાક્ષરાં વિરાજં મધ્યત્ ઉપૈત્। દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાટ્। તતો વૈ તે વિરાજમ્ અન્નાદ્યમ્ અવારુન્ધત। તદ્ એતદ્ વિરાજો ઽન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવ વિરાજમ્ અન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અન્ધીગુશ્ શાક્ત્યો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ આન્ધીગવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથૈતા ભવન્તિ અભિ પ્રિયાણિ પવતે ચનોહિતઃ ઇતિ। પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અપ્રાણા અસૃજત। તાભ્ય એતાભિર્ એવર્ગ્ભિઃ પ્રાણાન્ અદધાત્। અભિ પ્રિયાણિ પવતે ચનોહિતઃ ઇતિ। પ્રજાયૈ વૈ પ્રિયંશ્ના અભિ ઇત્ય્ એવ પ્રાણેનાભ્યપવત। નામાનિ યહ્વો અધિ યેષુ વર્ધતે ઇતિ। મહા વૈ પ્રજાનામાનિ। આ સૂર્યસ્ય બૃહતો બૃહન્ન્ અધિ રથં વિષ્વઞ્ચમ્ અરુહદ્ વિચક્ષણઃ ઇતિ। પ્રાણો વૈ વિષ્વઙ્। સો ઽયં વિષ્વ્ અઞ્ચતિ। તા એતા આયુષ્યા ઋચઃ। સર્વમ્ આયુર્ એત્ય્ એતાભિર્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવાનઃઃ॥
તાસુ કાવમ્। કવિર્ વૈ ભાર્ગવો દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ ઐચ્છત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ આશ્નુત। તદ્ એતત્ લોકવિત્ સામ। અશ્નુતે દેવેષ્વ્ અમર્ત્યં ગન્ધર્વલોકમ્ એતેન તુષ્ટુવાનઃ। યદ્ ઉ કવિર્ ભાર્ગવો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
તત્ સ્વારં ભવતિ। સ્વરેણ વૈ દેવેભ્યો ઽન્તતો ઽન્નાદ્યં પ્રદીયત ઋક્સામ પવમાનાન્તે ભવતિ। નર્ચા સામાનિ રેચયન્તિ નર્ચં સામ્ના। તદ્ યદ્ ઇહેવ ચેહેવ ચ પવમાનેન સ્તુવન્તિ તદ્ એતસ્યૈવ સમતાયૈ સમં ક્લૃપ્ત્યૈ। પદાનુસ્વારં પુરસ્તાદ્ ગાયત્રં ભવતિ પદાનુસ્વારમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પવમાનાન્તે। તસ્માદ્ ઉભયતઃ પ્રાણાઃ પ્રજા ઊર્ધ્વાશ્ ચાવાચીશ્ ચ॥
યાં હ ખલુ વૈ પિતાપુત્રૌ નાવમ્ અજતો ન સા રિષ્યતિ। દૈવ્ય્ એષા નૌર્ યદ્ યજ્ઞઃ। તાવ્ એતત્ પિતાપુત્રાવ્ એવાજતઃ। ઔશનં પુરસ્તાદ્ ભવતિ કાવમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ યજ્ઞસ્યૈવારિષ્ટ્યૈ। તસ્માદ્ યદ્ અદાશા નાવમ્ અધિરોહન્તિ પિતાપુત્રૌ હૈવાગ્રે ઽધિરોહતઃ॥
પઞ્ચૈતાનિ છન્દાંસ્ય્ આર્ભવે પવમાને ભવન્તિ સપ્ત સામાનિ। તદ્ દ્વાદશ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। પઞ્ચો વા એવામૂનિ સામાનિ માધ્યંદિને પવમાને ભવન્તિ। ઋતવ એવ સામા એવાર્ભવે પવમાને કલ્પન્ત ઋતવો માધ્યંદિને। સ હૈષ સંવત્સર એવ વ્યૂઢો યદ્ યજ્ઞઃ

પ્રજાપતિર્ હ ખલુ વા એષ યસ્ સંવત્સરઃ। સ હ ષણ્ માસો ઽન્યતરમન્યતરં પાદમ્ ઉદ્ગ્રાહં તિષ્ઠતિ। સ યદોષ્ણમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાત્ય્ અથ હેદમ્ ઉપર્ય્ ઉષ્ણો ભવત્ય્ અધ ઉ હ તદા શીતો ભવતિ। તસ્માદ્ ગ્રીષ્મ ઉપર્ય્ ઉષ્ણો ઽધશ્ શીતમ્ અધિગમ્યતે। તસ્માદ્ ઉ ગ્રીષ્મ શીતાઃ કૂપ્યા અપ ઉદાહરન્તિ। અથ યદા શીતમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાત્ય્ અથ હેદમ્ ઉપરિ શીતો ભવત્ય્ અધ ઉ હ તદોષ્ણો ભવતિ। તસ્માદ્ ધેમન્ન્ ઉપરિ શીતો ઽધ ઉષ્ણમ્ અધિગમ્યતે। તસ્માદ્ ઉ હેમન્ન્ ઉષ્ણાઃ કૂપ્યા અપ ઉદાહરન્તિ। એવં હ વા એષ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સરઃ પ્રજા બિભર્તિ॥
અથ હ વા એતં સૌમ્યં ચરુમ્ આહરન્તિ। યદ્ ધ વા ઉદ્ગાતુર્ યજ્ઞ ઊનં વાતિરિક્તં વા કુર્વતો મીયતે યમલોકં હ વા અસ્ય તદ્ ગચ્છતિ। તદ્ ધાપિ મૃતોદીરિણ આહુર્ યમસ્યૈતત્ સભાયામ્ અપશ્યામ ઇતિ। તદ્ એતેન પુનર્ આહ્રિયતે યદ્ એતં સૌમ્યં ચરુમ્ આહરન્તિ॥
તં હાવેક્ષેત
યન્ મે મનો યમં ગતં યદ્ વા મે અપરાગતમ્।
રાજ્ઞા સોમેન તદ્ વયં પુનર્ અસ્માસુ દધ્મસિ॥
મનસિ મે ચક્ષુર્ અધાશ્ ચક્ષુષિ મે મનઃ॥
આયુષ્મત્યા ઋચો માચ્છૈત્સિ મા સામ્નો ભાગધેયાદ્ વિયોષમ્॥
ઇતિ। તદ્ ધાપિ છાયાં પર્યવેક્ષેતાત્મનો ઽપ્રણાશાય॥
અથો સર્પિષોર્ અક્ષ્યોર્ આદધીત ચક્ષુષ આપ્યાયનાય। તદ્ અપિ વિજ્ઞાનમ્ આસાદ્। ય આત્માનં ન પરિપશ્યેદ્ અપેતાસુસ્ સ સ્યાત્। તસ્માત્ સત્યાદ્ અપ્ય્ આજ્યં ભૂય આનીય પર્ય્ એવાત્માનં દિદૃક્ષેત સર્વસ્યાયુષો ઽવરુદ્ધ્યૈ

અઙ્ગિરસાં વૈ સત્ત્રમ્ આસીનાનાં શર્કરા અક્ષિષ્વ્ અજાયન્ત। તે ઽકામયન્તાન્ધાસ્ સ્યામ પ્રપશ્યેમેતિ। સ એતં સૌમ્યં શ્યામં ચરુમ્ અક્ષિષ્વ્ આદધત। તમ્ એતેન મન્ત્રેણાદધત
યેન હ્ય્ આજિમ્ અજયન્ નૃચક્ષા યેન શ્યેનં શકુનં સુપર્ણમ્।
યદ્ આહુશ્ ચક્ષુર્ અદિતાવ્ અનન્તં સોમો નૃચક્ષા મયિ તદ્ દધાતુ॥
ઇતિ। તતો વૈ તે ઽનન્ધા અભવન્ પ્રાપશ્યન્। અનન્ધો હૈવ ભવતિ પ્રપશ્યતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ આહુઃ પ્રાશ્યા3 ન પ્રાશ્યા3 ઇતિ। સ યો ઽનૂચાનસ્ સન્ન્ અયશ ઋતસ્ સ્યાત્ સ હિ તં પ્રાશ્નીયાત્। અનૂચાના ઇહ વા અલં યશસે। સ યો ઽનૂચાનસ્ સન્ન્ અયશ ઋતો ભવતિ - અમું હ વૈ તસ્ય લોકં યશો ગતં ભવતિ -- તદ્ એતેન પુનર્ આહ્રિયતે। યદ્ એતં સૌમ્યં શ્યામં ચરું પ્રાશ્નાતિ તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ નૈવૈષ પ્રાશ્યઃ કસ્ તતો યશ આહરેદ્ યત્ર ભૂયસી રાત્રી વત્સ્યન્ સ્યાદ્ ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ હૈતન્નૈવ પ્રાશ્નીયાત્

તુરીયં વા એતત્ સામ્નઃ। સામન્ન્ એવૈતદ્ યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। તનૂર્ વા એષા સામ્નામ્। સતનૂન્ય્ એવૈતદ્ સામાનિ કુર્વન્તિ। યો હ વા એતસ્માત્ સામ્ન ઇયાદ્ દુશ્ચર્મા વા સ્યાત્ પાપી વૈનં કીર્ત્તિર્ અભિવદેત્॥
ગાયત્રી વા એષા વયો ભૂત્વોદેતિ। દિવમ્ અપતત્। અનુષ્ટુભિ વા એતસ્યૈ સતે દિશશ્ શુક્લમ્ અહરન્। શુક્લહૃતા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ। દિગ્ભ્યો ઽસ્મૈ શુક્લો હ્રિયતે ય એવં વેદ॥
વયો યજ્ઞા વો અગ્નયે ઇતિ પ્રસ્તૌતિ। ઓ યિરા યિરા ચ દક્ષસે પોપ્રિં વયમ્ અમૃતં જાતોવાહોયિવિદોસમ્ ઇતિ પ્રતિહરતિ। યજ્ઞા ઇતિ દ્વે અક્ષરે ગિરા ઇતિ દ્વે પોપ્રિમ્ ઇતિ દ્વે। તત્ ષટ્ સંપદ્યન્તે। ષડક્ષરસ્ તૂષ્ણીંશંસઃ। તૂષ્ણીંશંસ એવૈતદ્ આગ્નિમારુતે વિમુચ્યન્તે। સ હ્ય્ અન્તઃ॥
અગ્નિર્ વૈશ્વાનરઃ પ્રજા અભ્યુદતિષ્ઠત્। સ ઇદં સર્વં પ્રાતપત્। તસ્ય દેવા પ્રદાહાદ્ અબિભયુઃ। તે ઽબ્રુવન્ સર્વં વા અયમ્ ઇદં પ્રધક્ષ્યતિ --

-- એતસ્ય હરો ઽપૈરયામેતિ। તસ્ય હરો ઽપૈરયમ્। તદ્ યત્ પ્રથમમ્ અપૈરયંસ્ તસ્મિન્ વ્યવદન્ત ક્વેદં ભવિષ્યતીતિ। યજ્ઞેયજ્ઞે નો ભવિષ્યતીત્ય્ અબ્રુવન્। તદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અભવત્। તદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય યજ્ઞાયજ્ઞીયત્વમ્॥
યદ્ દ્વિતીયમ્ અપૈરયંસ્ તત્ નાર્મેધમ્ અભવત્। યત્ તૃતીયમ્ અપૈરયંસ્ તદ્ દાશસ્પત્યમ્ અભવત્। યચ્ ચતુર્થમ્ અપૈરયંસ્ તદ્ વિશોવિશીયમ્ અભવત્। યત્પઞ્ચમમ્ અપૈરયંસ્ તદ્ વારવન્તીયમ્ અભવત્॥
અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યદ્ યજ્ઞઃ। તદ્વદ્ એતાન્ય અગ્નિષ્ટોમસામાનિ ભવન્તિ। હરસ્યૈવૈતદ્ અગ્નિં વૈશ્વાનરં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ

નાર્મેધં નાથકામઃ કુર્વીત। નૃમેધશ્ ચ વૈ સુવ્રતશ્ ચ ભ્રાતરૌ। તૌ હ નિકાત્વિયાદધાતે। સ હ નૃમેધસ્ સુવ્રતસ્યોજ્જગૌ। તદ્ ધ યજ્ઞાયજ્ઞીયેનૈવાસ્તુતમ્ આસ। અથ હૈનમ્ આસસ્રુઃ। યજમાનસ્ય વૈ ત ઉદ્ગાતુઃ પુત્રૌ પુત્રમ્ અમીમરતામ્ અન્તકધૃતિં સૌવ્રતિં નકિરશ્ ચ શકપૂતશ્ ચેતિ। તં હ બાહૂ પરામૃશન્ન્ ઉવાચ બ્રાહ્મણા એષ વો યજ્ઞસ્ તેન યં કામયન્તે તં યાજયતાનેન ન્વા અહં તદ્ યાજયિષ્ય ઇતિ। તં હૌદુમ્બર્યામ્ અનુવેષ્ટ્ય શણશલાકાભિર્ ઉપાદીપયાંચકાર। સો ઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં ગાતું નાથં વિન્દેય ન માયમ્ અગ્નિર્ દહેદ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ ગાતું નાથમ્ અવિન્દત નૈનમ્ અગ્નિર્ અદહત્। અપિ હ તચ્ છુલ્બકં પ્રદદાહ યેનાનુવેષ્ટિત આસ। તદ્ એતદ્ ગાતુવિન્ નાથવિત્ સામ। ગાતું વૈ સ નાથમ્ અવિન્દત। વિન્દતે ગાતું નાથં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ નૃમેધો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ નાર્મેધમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

દાશસ્પત્યં શ્રૈષ્ઠ્યકામઃ કુર્વીત। દેવાસુરા અસ્પર્ધન્ત। તે દેવા ઇન્દ્રમ્ ઉપાધાવંસ્ ત્વયાધિપત્યેદં જયામેતિ। સ ઇન્દ્રો ઽકામયત જયેમાસુરાન્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ દેવા અસુરાન્ અજયન્। તસ્મૈ વિજિત્યાસીનાય દશપતયે - દશપતય આ ઇત્ય્ અવોદ્ધારાન્ ઉદહરન્। તદ્ એવ દાશસ્પત્યસ્ય દાશસ્પત્યત્વમ્। ઉદ્ધારં હરત ઉદ્ધાર્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
વિશોવિશીયમ્ અન્નાદ્યકામ કુર્વીત। અગ્નિર્ વા અકામયત વિશોવિશ એવાન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠો ઽધિપતિસ્ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ વિશોવિશ એવાન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠો ઽધિપતિર્ અભવત્। તત એનમ્ વિશોવિશો વ્યવાહરન્ત। તદ્ યદ્ એનં વિશોવિશો વ્યવહરન્તિ તદ્ વિશોવિશીયસ્ય વિશોવિશીયત્વમ્। સ હૈષ વિશોવિશ એવાન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠો ઽધિપતિઃ। વિશોવિશ એવાન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠો ઽધિપતિર્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
વારવન્તીયં પશુકામઃ કુર્વીત। પ્રજાપતિઃ પશૂન્ અસૃજત। તે ઽસ્માત્ સૃષ્ટા અપાક્રામન્। તાન્ વારવન્તીયેનૈવાવારયત। યદ્ અવારયત તદ્ વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્। તદ્ યદ્ વારવન્તીયમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતિ પશૂનામ એવોપસ્થિત્યૈ પશૂનામ્ અનપક્રમાય

યો વૈ યજ્ઞસ્યોધર્ વેદ પ્રત્તં યજ્ઞં દુહે। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વા યજ્ઞસ્યોધઃ। તસ્યૈતે સ્તના ગાયત્રં રથન્તરં ચ બૃહચ્ ચ વામદેવ્યં ચ। તદ્ ગાયત્રમ્ ઇવ પ્રસ્તુયાત્। રથન્તરસ્યેવ સ્તોભાન્ સ્તોભેત્। બૃહત ઇવ રોહાન્ રોહત્। હિંકારો વામદેવ્યં સ્વયમ્ એવ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। એતદ્ વૈ યજ્ઞં યજમાનો દુહે। સ હેષ્ટ્વૈવ શ્રેયાન્ ભવતિ। યજ્ઞાયજ્ઞા વો અગ્નયે ઇતિ ભવતિ। એષ હ વૈ યજ્ઞોયજ્ઞો યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। યજ્ઞંયજ્ઞં વહતીતિ હ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય યજ્ઞાયજ્ઞીયત્વમ્॥
એતેન હ સ્મ વૈ પુરા સર્વાણિ સ્તોત્રાણિ સ્તુવન્તિ। તદ્ આહુર્ ઊર્ધ્વા વા એતે સ્વર્ગં લોકં રોહન્તિ યે યજન્તે। ત ઈશ્વરાઃ પરાઞ્ચો ઽતિપત્તોર્ ઇતિ તદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયેનોપરિષ્ટાત્ સ્તુવન્તિ। ઇયં વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। અસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અપ ઉપનિધાય સ્તુવન્તિ -- અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયં -- તસ્ય શાન્ત્યા અપ્રદાહાય॥
ઊરુભ્યાં પત્ન્ય્ ઉપપ્રવર્તયતિ। અગ્નિમ્ એવ તદ્ વૈશ્વાનરં શમયતિ। નગ્નમ્ ઇવોરું કૃત્વોપપ્રવર્તયતિ। નગ્નમ્ ઇવ હ્ય્ ઊરું કૃત્વા પત્ની વીર્યં કરોતિ। તાં સંખ્યાપયન્તિ રેતોધેયાય। તદ્ આહુર્ આ વા એતત્ પ્રત્યુદ્ગાતુઃ પ્રજાં દત્તે યદ્ વિગીતે સામન્ સંખ્યાપયન્તીતિ

તાં પ્રતિસમીક્ષેત વામી નામ સંદૃશિ વિશ્વા વામાનિ ધીમહિ ઇતિ। પ્રજા વૈ વામમ્। પ્રજામ્ એવ તદ્ આત્મન્ ધત્તે। વૃષ્ણસ્ તે વૃષ્ણ્યાવતો વિશ્વા રેતાંસિ ધીમહિ ઇતીતરા પ્રતિસમીક્ષતે॥
તદ્ આહુઃ પ્રાવૃત ઉદ્ગાયેત્ -- અગ્નિર્ વા એષ વૈશ્વાનરો યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીય - તસ્ય શાન્ત્યા અપ્રદાહાયેતિ। ઈશ્વરો હ તુ પિતૃદેવત્યો ભવિતોર્ યત્ પ્રાવૃત ઉદ્ગાયેત્। અથો આહુર્ યાવદ્ એવ શ્રોત્રં તાવત્ પ્રાવૃત્યોદ્ગાયેદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ કર્ણાભ્યાં વૈ શૃણોત્ય્ અક્ષિભ્યાં પશ્યતિ। તસ્માદ્ આત્માનમ્ અન્તર્યાદ્ યત્ પ્રાવૃત ઉદ્ગાયેત્। અથો આશિરં વૈ તૃતીયે સવને ઽવનયન્તિ। પ્રજા વૈ પશવ આશીઃ। તસ્માત્ સર્વસ્માદ્ આત્માનમ્ અન્તર્યાત્ પ્રાવૃત ઉદ્ગાયેત્। અપ્રાવૃત એવોદ્ગાયેદ્ ઇતિ

વયો વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। સ યં કામયેત યજમાનં સ્વર્ગલોકસ્ સ્યાદ્ ઇતિ વયો યજ્ઞા વો અગ્નયે ઇત્ય્ અસ્ય પ્રસ્તુયાત્। વય એવૈનં શકુનો ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકં વહતિ। તદ્ ઉ તદ્ અનાયુષ્યમ્ ઇવ। પ્રધમિતમ્ ઇવ વા એતદ્ યદ્ વયો ઽનાલયમ્ ઇવ। તસ્માદ્ એવં ન પ્રસ્તુયાત્॥
ઓ યિરા યિરા ચા દાક્ષાસા ઇતિ યત્ ગિરા ગિરા ચ ઇતિ બ્રૂયાદ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યજમાનં ગિરેત્। અથ યત્ ઓ યિરા યિરા ચા દાક્ષાસા ઇત્ય્ આહ - અન્નં વા ઇરા - અન્નાદ્યમ્ એવ તદ્ અગ્નેર્ વૈશ્વાનરસ્ય મુખતો ઽપિદધાતિ। ઈશ્વરો હ તુ રૂક્ષો ભવિતોર્ યદ્ ઓ યિરા યિરા ચા દાક્ષાસા ઇતિ બ્રૂયાત્। ઓ યિરા ઇહા ચા દાક્ષાસા ઇત્ય્ એવ બ્રૂયાત્

તથા હ ન રૂક્ષો ભવતિ॥
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તત્ પૂર્વે બ્રાહ્મણા મીમાંસન્તે ક ઉ સ્વિદ્ અદ્ય શિંશુમાર્યૈ વ્યાત્તમ્ અતિપ્રોષ્યત ઇતિ। એષા હ વા એકાયને શિંશુમારી પ્રતીપં વ્યાદાય તિષ્ઠતિ યદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। તસ્યા એતદ્ અન્નાદ્યમ્ એવ મુખતો ઽપિધાય સ્વસ્ત્ય્ અત્યેતિ॥
પોપ્રિં વયમ્ અમૃતં જાતો વા ઇતિ। યત્ પ્રપ્ર વયમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ પ્રમાયુકો યજમાનસ્ સ્યાત્। અથ યત્ પોપ્રિમ્ ઇત્ય્ આહૈષ એવાસ્મૈ પોપ્રિર્ ભવતિ॥
હિં માયિ દાયિવમ્ ઇતિ। યત્ દાસમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ દંસુકો યજમાનસ્ સ્યાત્। અથ યત્ દાયિવમ્ ઇત્ય્ આહ - દિવં સંસ્તુતો યજ્ઞો ગમયિતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ - દિવમ્ એવૈતત્ સંસ્તુતં યજ્ઞં ગમયન્તિ॥
પ્રિયં મિત્રં નુ શંસિષમ્ ઇતિ। યત્ પ્રિયં મિત્રં ન શંસિષમ્ ઇતિ બ્રૂયાન્ ન પ્રિયં મિત્રં શંસેત। અથ યત્ પ્રિયં મિત્રં નુ શંસિષમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રિયમ્ એવ મિત્રં શંસતે

પ્રાયાં માયિત્રાન્ નૂ શાંસીષામ્ ઊર્જો નપાતં સ હ્ય્ આયુમા ઇતિ। યત્ નાયુમા ઇતિ બ્રૂયાન્ નાયુષ્માન્ યજમાનસ્ સ્યાત્। અથ યત્ આયુમા ઇત્ય્ આહાયુર્ એવૈતદ્ ઉદ્ગાતાત્મંશ્ ચ યજમાને ચ દધાતિ॥
હિં માયાસ્માયૂઃ આશેમા હવ્યદાતાયાઉવા ઇતિ। યત્ દાશેમ ઇતિ બ્રૂયાદ્ દંશુકા એનં સ્યુઃ। અથ યદ્ આશેમા ઇત્ય્ આહાશ્નુત એવ॥
આશેમા હાવ્યાદાતાયાયિ ભુવદ્ વાજેષ્વ્ અવિતા ભૂવાદ્ ધિં માયિ વાર્ધા ઇતિ। વૃદ્ધ ઇવ હ્ય્ એતર્હિ યજ્ઞો ભવતિ॥
ઉત ત્રાતા બહૂનામ્ ઇતિ। યત્ તનૂનામ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તનુર્ ઇવ યજમાનસ્ સ્યાત્। અથ યત્ બહૂનામ્ ઇત્ય્ આહ બહૂનામ્ એવૈનમ્ એતત્ ત્રાતારં કરોતિ

તદ્ આહુર્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યૈકાદ્ અક્ષરાદ્ ઊના ઋચઃ। તદ્ યજ્ઞસ્ય છિદ્રમ્। યસ્ તદ્ ઉદ્ગાયન્ નાપિદધાતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં છિદ્રં કરોતિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયં છિદ્રમ્ અનુ યજ્ઞસ્ સ્રવતિ યજ્ઞમ્ અનુ યજમાનો યજમાનમ્ અનુ પ્રજાઃ। તસ્મિન્ વાચં દધ્યાત્। વાગ્ વૈ બ્રહ્મ। ઉત ત્રાતા વાગ્ બહૂનાઉવા ઇતિ। ગૌઃ ઇતિ હૈકે દધતિ - ગૌર્ વૈ કૃત્સ્નમ્ અન્નાદ્યમ્ - કૃત્સ્નસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ। તદ્ આહુર્ નૈતદ્ આદ્રિયત। યદ્ વાવ વાઙ્નિધનં ભવતિ તેનૈવ સંધીયત ઇતિ॥
તદ્ આહુર્ યથાપૂર્વં યથાજ્યૈષ્ઠ્યં છન્દાંસિ વિમુચ્યાનિ છન્દસાં ક્લૃપ્તિં વિમુક્તિમ્ અનુ પ્રજાઃ કલ્પાન્તા ઇતિ। યજ્ઞા વો અગ્નયે ઇતિ ષડ્ભિર્ અક્ષરૈઃ પ્રસ્તૌતિ। ગિરા ચ દક્ષસે ઇતિ ષડ્ભિર્ અક્ષરૈર્ આદિમ્ આદત્તે। તદ્ દ્વાદશ સંપદ્યન્તે। દ્વાદશાક્ષરા જગતી। જગતીં પ્રથમતઃ પર્યૂહન્તિ। તજ્ જગત્યા વિમુચ્યન્તે। પ્ર વયમ્ અમૃતં જાતવેદસમ્ ઇત્ય્ એકાદશાક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્। તત્ ત્રિષ્ટુભા વિમુચ્યન્તે। પ્રિયં મિત્રં નુ શંસિષમ્ ઇત્ય્ અષ્ટાભિર્ અક્ષરૈર્ નિધનમ્ ઉપયન્તિ। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી। તદ્ ગાયત્ર્યા વિમુચ્યન્ત। તદ્ યથાપૂર્વં યથાજ્યૈષ્ઠ્યં છન્દાંસિ વિમુચ્યમાનાનિ યન્તિ। છન્દસાં ક્લૃપ્તિં વિમુક્તિમ્ અનુ પ્રજાઃ કલ્પન્તે નાપરામારી પૂર્વી મ્રિયતે

દેવાસુરા યજ્ઞે ઽસ્પર્ધન્ત। તે દેવા અસુરાન્ યજ્ઞાન્ નિરવાઘ્નન્। તે ઽસુરાસ્ ત્રયાણાં સવનાનાં રસં વીર્યં પ્રવૃહ્યાન્ધં તમઃ પ્રાવિશન્। યદ્ ધ વૈ કિં ચ પરાચીનમ્ અગ્નિષ્ટોમાત્ તદ્ અન્ધં તમઃ। યત્ પરાચીનં સંવત્સરાત્ તદ્ અન્ધં તમઃ। એતાવાન્ વાવ યજ્ઞો યાવાન્ અગ્નિષ્ટોમઃ। એતાવાન્ ઉ સંવત્સરઃ। દ્વાદશ વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। દ્વાદશ સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ શસ્ત્રાણિ। દ્વાદશ પૂર્વપક્ષા દ્વાદશાપરપક્ષાઃ। અથ યત્ તતઃ પરાચીનં તદ્ અન્ધં તમઃ। તત્ પ્રાવિશન્। તે દેવા અસુરાન્ અન્વભ્યવાયન્। તાન્ અસુરાન્ એતૈર્ એવોક્થૈઃ પ્રત્યુદતિષ્ઠન્। યદ્ ઉક્થૈઃ પ્રત્યુદતિષ્ઠંસ્ તદ્ ઉક્થાનામ્ ઉક્થત્વમ્। તાંસ્ તતો નિર્ એવાવાઘ્નન્। તે ઽન્ધમ્ એવ તમઃ પ્રાવિશન્। રાત્રિમ્ એવ॥
સ ઇન્દ્રો ઽબ્રવીત્ કશ્ ચાહં ચેદમ્ અન્વભ્યવૈષ્યાવ ઇતિ

અહં ચેત્ય અબ્રવીદ્ વરુણઃ। અહં વાં જ્યોતિર્ ધારયિષ્યામીત્ય્ અગ્નિર્ અબ્રવીત્। તાવ્ અન્વભ્યવૈતામ્। તાવ્ એકં તૃતીયમ્ ઉદાહરતામ્। તેન પ્રાતસ્સવનમ્ આપ્યાયયન્। તસ્માદ્ ઐન્દ્રીષુ સ્તુવન્તિ। ઐન્દ્રાવરુણમ્ અનુશસ્યતે। તસ્માદ્ ઉ ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ। ગાયત્રં હિ પ્રાતસ્સવનમ્॥
સ એવાબ્રવીત્ કશ્ ચાહં ચેદમ્ અન્વભ્યવૈષ્યાવ ઇતિ। અહં ચેત્ય્ અબ્રવીદ્ બૃહસ્પતિઃ। તાવ્ અન્વભ્યવૈતામ્। તાવ્ એવૈકં તૃતીયમ્ ઉદાહરતામ્। તેન માધ્યન્દિનં સવનમ્ આપ્યાયયન્। તસ્માદ્ ઐન્દ્રીષુ સ્તુવન્તિ। ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યમ્ અનુશસ્યતે। તસ્માદ્ ઉ કકુપ્સુ સ્તુવન્તિ। કાકુભં હિ માધ્યંદિનં સવનમ્॥
સ એવાબ્રવીત્ કશ્ ચાહં ચેદમ્ અન્વભ્યવૈષ્યાવ ઇતિ। અહં ચેત્ય્ અબ્રવીદ્ વિષ્ણુઃ। તાવ્ અન્વભ્યવૈતામ્। તાવ્ એવૈકં તૃતીયમ્ ઉદાહરતામ્। તેન તૃતીયસવનમ્ આપ્યાયયન્। તસ્માદ્ ઐન્દ્રીષુ સ્તુવન્તિ। ઐન્દ્રાવૈષ્ણવમ્ અનુશસ્યતે। તસ્માદ્ અનુષ્ટુપ્સુ સ્તુવન્તિ। આનુષ્ટુભં હિ તૃતીયસવનમ્॥
તાન્ સર્વસ્માદ્ એવાન્તરાયન્। તે ઽતો તદ્ અભિ પ્રણયન્તીતિ પ્રવતીભ્યઃ પ્રણયન્ત્ય્ એહિવતીષુ। પ્રેતિ ચ વા ઇદં સર્વમ્ એતિ ચ। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

તાનિ વા એતાનિ ત્રીણિ સન્તિ દ્વિદેવત્યાન્ય્ ઐન્દ્રાવારુણમ્ ઐન્દ્રાબાર્હસ્પત્યમ્ ઐન્દ્રાવૈષ્ણવમ્ ઇતિ। એતાવતૈતાષ્ ષડ્ કામદુઘા ઉદાહરન્ ગાં ચાશ્વં ચાજાં ચાવિં ચ વ્રીહિં ચ યવં ચ। ઉપૈનમ્ એતાષ્ ષટ્ કામદુઘાસ્ તિષ્ઠન્તિ ય એવં વેદ॥
એતાવાન્ વાવ યજ્ઞો યાવાન્ અગ્નિષ્ટોમઃ। તદ્ આહુર્ યદ્ એતાવાન્ એવ યજ્ઞો યાવાન્ અગ્નિષ્ટોમસ્ તસ્મિન્ન્ અન્તર્ગતે કિમ્ અભ્યુક્તાનિ પ્રણયન્તીતિ। સ બ્રૂયાદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યૈકાદ્ અક્ષરાદ્ ઊના ઋચઃ। તદ્ યજ્ઞસ્ય છિદ્રં તદ્ અભિપ્રણયન્તીતિ। પ્રવતીભ્યઃ પ્રણયન્ત્ય્ એહિવતીષુ। પ્રેતિ ચ વા ઇદં સર્વમ્ એતિ ચ। યજ્ઞમ્ એવાસ્મિંસ્ તત્ સમ્યઞ્ચં દધાતિ॥
આગ્નેયીષુ પ્રણયન્ત્ય્ આગ્નેયીભ્યઃ। યથાગ્નાવ્ અગ્નીન્ અભિસમાદધ્યાત્ તાદૃક્ તત્। યો વા એકમ્ અગ્નિં સન્તં બહુધા વિહરેદ્ બહવસ્ સ્યુઃ। ય એનાન્ બહૂન્ સતસ્ સાર્ધં સંહરેદ્ એક એવ સ્યાત્। સ યથાગ્નાવ્ અગ્નીન્ અભિસમાદધ્યાત્ તાદૃક્ તત્

તાસુ સાકમશ્વમ્। દેવા વૈ સ્વર્ગકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તદ્ એનાન્ અશ્વ એવ ભૂત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ અવહત્। તે ઽબ્રુવન્ સ્વર્ગં લોકં ગત્વા સાકં વા અશ્વેન સ્વર્ગં લોકમ્ અગન્મેતિ। તદ્ એવ સાકમશ્વસ્ય સાકમશ્વત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ॥
પ્રમંહિષ્ઠીયં ભ્રાતૃવ્યવાન્ કુર્વીત। ઇન્દ્રો વૃત્રાય વજ્રમ્ ઉદયચ્છત્। તં નાશક્નોત્ પ્રહર્તુમ્। સ યદૈવ પ્ર ઇત્ય્ અપશ્યદ્ અથૈનમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પ્ર ઇત્ય્ અપશ્યત્ તસ્માત્ પ્રમંહિષ્ઠીયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
સત્રાસાહીયં કુર્વીત યસ્ય ત્વદ્ ઇવાજિતં સ્યાત્। ઇન્દ્રો ઽસુરાન્ અજયત્। તેષાં ત્વાન્ ઇવ નાજયત્। સો ઽકામયત સત્રા સર્વાન્ અસુરાન્ સહેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેન સત્રા સર્વાન્ અસુરાન્ અસહત। તદ્ યત્ સત્રા સર્વાન્ અસુરાન્ અસહત તત્ સત્રાસાહીયસ્ય સત્રાસાહીયત્વમ્। સત્રા દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં સહતે ય એવં વેદ॥
દૈવોદાસં પુરોધાકામઃ કુર્વીત। આગ્નેયો બ્રાહ્મણ ઐન્દ્રો રાજન્યઃ। આગ્નેયૈન્દ્રમ્ એતત્ સામ। બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ ક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રઃ। બ્રહ્મણૈવૈતત્ ક્ષત્રં દધાર ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ। તથા હાસ્માદ્ રાષ્ટ્રમ્ અનપક્રામિ ભવતિ ગચ્છતિ પુરોધાં પુર એનં દધતે

હારિવર્ણં બ્રહ્મસામ રક્ષોગૃહીતઃ કુર્વીત। આઙ્ગિરસસ્ સ્વર્ગં લોકં યત એભ્યો લોકેભ્યો રક્ષાંસ્ય્ અન્વસચન્ત। તે ઽકામયન્તાપ રક્ષાંસિ હનીમહીતિ। સ એતદ્ ધરિવર્ણ આઙ્ગિરસસ્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેનૈભ્યો લોકેભ્યો રક્ષાંસ્ય્ અપાઘ્નત। હરિશ્રિયમ્ ઇત્ય્ એવાસ્માલ્ લોકાત્ વિરાજસિ ઇત્ય્ અન્તરિક્ષાત્ દિવેદિવે ઇત્ય્ અમુષ્માત્। તતો વૈ તે સર્વેભ્ય એભ્યો લોકેભ્યો રક્ષાંસ્ય્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। સર્વેભ્ય એવૈભ્યો લોકેભ્યો રક્ષાંસ્ય્ અપહત્ય સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ હરિવર્ણ આઙ્ગિરસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ધારિવર્ણમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

ત્રૈતં નાથકામઃ કુર્વીત। આપ્ત્યાન્ સાતે નયતો ઽરણ્યે પિપાસાવિન્દત્। તે ધન્વન્ કૂપમ્ અવિન્દન્। તન્ નૈકતો ઽવરોઢુમ્ અકામયત ન દ્વિતઃ। તત્ ત્રિતો ઽવારોહત્। તૌ યદાપિબતામ્ અતૃપ્યતામ્ અથ હૈનં તદ્ એવ રથચક્રેણાપિધાય ગોભિઃ પ્રૈતામ્। સો ઽકામયતોદ્ ઇત ઇયાં ગાતું નાથં વિન્દેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ સમ્ ઇન્દુભિઃ ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તં પર્જન્યો વૃષ્ટ્યોર્ધ્વમ્ ઉદપ્લાવયત્। અભિ હિ તદ્ રથચક્રમ્ ઉત્પ્લાવયાંચકાર યેનાપિહિત આસ। તદ્ એતદ્ ગાતુવિન્ નાથવિત્ સામ। ગાતું વૈ સ તં નાથમ્ અવિન્દત। વિન્દતે ગાતું નાથં ય એવં વેદ॥
સ પદેનાન્વૈત્। તં પ્રતિખ્યાયાયન્તમ્ ઋક્ષો ઽન્યો ભૂત્વા મર્કટો ઽન્યો વનમ્ અવાસ્કન્દતામ્। તદ્ ઉ ભ્રાતૃવ્યહા સામ। ભ્રાતૃવ્યતાં વાવ તસ્ય તાવ્ અગચ્છતાં યાવ્ ઋક્ષં ચ મર્કટં ચાકરોત્। અથો હાસ્મૈ વર્ષુક એવ પર્જન્યો ભવતિ। તદ્ ઉ પશવ્યમ્ એવ। કેવલાન્ વૈ સ તાન્ પશૂન્ અકુરુત। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
યદ્ ઉ ત્રિત આપ્ત્યો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ ત્રૈતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

ત્રૈકકુભમ્ અન્નાદ્યકામઃ કુર્વીત। ઇન્દ્રો યતીન્ સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્। તેષામ્ અદ્યમાનાનાં ત્રયઃ કુમારાઃ પર્યશિષ્યન્ત રાયોવાજઃ પૃથુરશ્મિર્ બૃહદ્ગિરિઃ। ત ઇન્દ્રમ્ અસ્તુવન્। તાન્ અબ્રવીત્ કિંકામાઃ કુમારાસ્ સ્તુથેતિ। બિભૃહ્ય્ એવ નો મઘવન્ન્ ઇત્ય્ અબ્રુવન્। તાન્ અન્તરાંસયોર્ અધ્યાસ્યત। તા અસ્ય તિસ્રઃ કકુભો ઽલમ્બન્ત। ઇમે વૈ લોકાસ્ સહ સન્તસ્ ત્રેધા વ્યાયન્। તાંસ્ તે સાન્નાદ્યમ્ અનુવ્યૈનો ઉ। એષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રઃ કકુભો ઽન્નાદ્યમ્ અવલમ્બત। સ ઐક્ષતૈષાં ચેદ્ વૈ ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રઃ કકુભો ઽન્નાદ્યમ્ અવારુન્ધતે નેમાસ્ તિસ્રઃ કકુભો ઽન્નાદ્યમ્ ઽવહરેયેતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તેનૈષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રઃ કકુભો ઽન્નાદ્યમ્ ઽવારુન્ધત। તેનેમાસ્ તિસ્રઃ કકુભો ઽવાહરત। તદ્ યદ્ એતેષાં ત્રયાણાં લોકાનાં તિસ્રઃ કકુભો ઽન્નાદ્યમ્ અવારુન્ધત તત્ ત્રૈકકુભસ્ય ત્રૈકકુભત્વમ્। તદ્ એતદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવાનાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ

ત્રીન્દ્રિયં વા એતત્ સામ। ઐન્દ્રીર્ ઋચ ઐન્દ્રસ્ સામ। ઇન્દ્રઃ ઇતિ નિધનં ભવતિ। ત્રીણિ પુરુષ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આત્મા પ્રજાઃ પશવઃ। તાન્ય્ એવૈતેનાત્મન્ પરિગૃહ્ણીતે॥
તાન્ અબ્રવીત્ કિંકામો વા એકઃ કિંકામ એકઃ કિંકામ એક ઇતિ। સો ઽબ્રવીદ્ રાયોવાજઃ પશુકામો ઽહમ્ અસ્મીતિ। તસ્મા ઇળાં પ્રાયચ્છત્। પશવો વા ઇળા। અથાબ્રવીત્ પૃથુરશ્મિઃ ક્ષેત્રકામો ઽહમ્ અસ્મીતિ। તસ્મૈ ક્ષેત્રં પ્રાયચ્છત્। સ એવ પૃથુર્ વૈન્યઃ। અથાબ્રવીદ્ બૃહદ્ગિરિર્ અન્નાદ્યકામો ઽહમ્ અસ્મીતિ। તસ્મા અથકારં પ્રાયચ્છત્। અન્નં વા અથકારઃ॥
સૌભરં પ્રજાકામઃ કુર્વીત। હુસ્ ઇતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। સૌભરમ્ અન્નાદ્યકામઃ કુર્વીત। ઊર્ક્ ઇતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। સૌભરં વૃષ્ટિકામઃ કુર્વીત। હિસ્ ઇતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। સૌભરમ્ ઉદ્ગ્રહણકામઃ કુર્વીત્। ઉત્ ઇતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્। સૌભરં સ્વર્ગકામઃ કુર્વીત। ઊ ઇતિ નિધનમ્ ઉપેયાત્॥
ભારદ્વાજાયનાન્ હ સત્ત્રમ્ આસીનાન્ પપ્રચ્છુઃ કેન પ્રજાકામા અસ્તોઢ્વમ્ ઇતિ। સૌભરેણેતિ। કેનાન્નાદ્યકામા ઇતિ। સૌભરેણેતિ। કેન વૃષ્ટિકામા ઇતિ। સૌભરેણેતિ। કેનોદ્ગ્રહણકામા ઇતિ। સૌભરેણેતિ। કેન સ્વર્ગકામા ઇતિ। સૌભરેણેતિ। એવમ્ ઇવ વા એતત્ સામ। એતે વા એતસ્મિન્ કામા। એતાન્ એવ કામાન્ અવરુન્દ્ધે। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે

સૌભરં બ્રહ્મસામ કુર્વીત યઃ કામયેતા મે પ્રજાયાં સૂપકાશો દર્શનીયઃ ક્ષત્રિયરૂપં પુરુષરૂપો જાયેતેતિ। તેજો વૈ પુરુષસ્ય પ્રજા તેજસ્ સૌભરમ્। બૃહત્ ક્ષત્રમ્। બૃહતઃ ક્ષત્રિયસ્યો એષા પ્રજા। આ હૈવાસ્ય પ્રજાયાં સૂપકાશો દર્શનીયઃ ક્ષત્રિયરૂપં પુરુષરૂપો જાયતે ય એવં વેદ॥
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત। તા અસ્ય સૃષ્ટાઃ પરાભવન્। તદ્ ઇદં સરીસૃપમ્ અભવદ્ યદ્ અન્યત્ સર્પેભ્યઃ। સ દ્વિતીયા અસૃજત। તા અસ્ય પરૈવાભવન્। તે મત્સ્યા અભવન્। સ તૃતીયા અસૃજત। તા અસ્ય પરૈવાભવન્। તાનિ વયાંસ્ય્ અભવન્। સ ચતુર્થીર્ અસૃજત। સ ઐક્ષત કથં નુ મ ઇમાઃ પ્રજાસ્ સૃષ્ટા ન પરાભવેયુર્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનૈના ઊર્ક્ ઇત્ય્ એવાભ્યમૃશત્। તા અસ્યોર્જા સમક્તા અવર્ધન્ત। સો ઽબ્રવીત્ સુભૃતં વા ઇમાઃ પ્રજા અભાર્ષમ્ ઇતિ। તદ્ એવ સૌભરસ્ય સૌભરત્વમ્। સુભૃતાં પ્રજાં બિભર્તિ ય એવં વેદ

નાર્મેધેનાતિરાત્રે ઽચ્છાવાકાય સ્તુવન્તિ। ઇળયા રાત્રિમ્ અભિસંતન્વન્તિ। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે ઽનુષ્ટુભો ય ઉષ્ણિક્ષ્વ્ અચ્છાવાકસામ કુર્વન્તીતિ। અર્વાગ્ ઉષ્ણિહશ્ ચ ખલુ વા એતાસામ્ એકા મધ્ય ઉષ્ણિગ્ એકાપર ઉષ્ણિગ્ એકા। નવધૃતં છન્દો નવધૃતં વાક્ વદતિ। વાગ્ અનુષ્ટુપ્। તેનાનુષ્ટુભો ન યન્તિ। યૈતાસામ્ ઉત્તમા સા પ્રત્યક્ષાનુષ્ટુપ્। તેનો વાવાનુષ્ટુભો ન યન્તિ। યથા હ વા ઇદં મધુકૃતઃ પુષ્પાણાં રસાન્ સંભરન્ત્ય્ એવં હ વા એતા દેવતાશ્ છન્દસાં રસાન્ સમભરન્। છન્દસાં હાસ્ય રસેન સ્તુતં ભવતિ ય એવં વેદ॥
અહોરાત્રયોર્ હ ખલુ વા એતદ્ રૂપં સામ। ઐન્દ્રાગ્નેયં તત્ સામ। ઐન્દ્રમ્ અહર્ આગ્નેયી રાત્રિઃ। યો હ વા એતસ્માત્ સામ્નો ઽતિરાત્ર ઇયાદ્ અહોરાત્રયોર્ હ વૈ સ્ રૂપેણ વિવૃહ્યેત। સ ય એનં તત્ર બ્રૂયાદ્ અહોરાત્રયોર્ એનં રૂપેણ વ્યવૃક્ષદ્ ઇતિ તથા હૈવ સ્યાત્। તસ્માદ્ ઉ હૈતસ્માત્ સામ્ના ઽતિરાત્રે નૈતવ્યમ્

ક્ષેપીયસી હ ખલુ વૈ રાત્રિર્ અહ્નઃ। એહીળં ભવત્ય્ અપ્રવર્હાય॥
યદ્ ઋચશ્ ચ સામ્નશ્ ચાત્યરિચ્યત તદ્ ઉદ્વંશીયમ્ અભવત્। સ હર્ચા ચ સામ્ના ચ પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। તદ્ અનૃશંસસ્ય કુર્યાન્ ન નૃશંસસ્ય - પરિમિતજીવી હિ નૃશંસો ઽતિરિક્તજીવ્ય્ અનૃશંસઃ - અતિરિક્તસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। અથ હ વા એતેન દેવાસ્ સામ્ના વંશમ્ ઇવોદ્યત્યાસુરાન્ અભ્યત્યક્રામન્। યદ્ ઉદ્વંશમ્ ઇવોદ્યત્યાસુરાન્ અભ્યત્યક્રામંસ્ તદ્ ઉદ્વંશીયમ્ અભવત્। તદ્ ઉદ્વંશીયસ્યોદ્વંશીયત્વમ્। અભ્ય્ અજિતં જયતિ ન જિતં પરાજયતે ય એવં વેદ॥
સર્વેષાં વા એતત્ પૃષ્ઠાનાં રૂપં સામ ગાયન્તિ ત્વા ગાયત્રિણઃ ઇતિ ગાયત્રસ્ય અર્ચન્ત્ય્ અર્કમ્ અર્કાવિણા ઇતિ રથન્તરસ્ય બ્રહ્માણસ્ ત્વા હોયિ શતક્રતાવ્ ઇતિ બૃહતઃ ઉદ્વંશમ્ ઇવ યાયિમિરાયિ ઇતિ વૈરૂપસ્ય ઉદ્ વંશામિ ઇતિ પુનર્ નિત્તિન્વં વૈરાજસ્ય વાયાવુવાઉમ્ ઇતિ મહાનામ્નીનાં યા ઇરા ઇતિ રેવતીનાં હાઈ ઇતિ વામદેવ્યસ્ય। સર્વસ્મિન્ન્ એવૈતત્ પૃષ્ઠરૂપો રસે તેજસ્ય્ અપરાજિતે છન્દસિ યજ્ઞસ્યાન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ

સર્વો હ ખલુ વૈ ષોડશિમાન્। યત્રોદ્વંશીયં ક્રિયત ઉત્તમં પદં પુનર્ અભ્યસ્યતિ। ષોડશ્ય્ એવ તેન રૂપેણ ક્રિયતે। વજ્રો વૈ ભ્રાતૃવ્યાય ષોડશી। વજ્રમ્ એવૈતદ્ દ્વિષતે ભ્રાતૃવ્યાય પ્રહરતિ સ્તૃત્યૈ॥
તમો વૈ દેવાસુરાન્ અન્તરાસીત્। તે દેવા એતમ્ અર્ધેળમ્ અપશ્યન્। તેનૈનદ્ દ્વિયાનમ્। યં દ્વિષ્યાત્ તં મનસા ધ્યાયેત્। એતમ્ અર્ધેળમ્ ઉપાવયન્ત્ય્ એવ। એનમ્ એત્ય્ અધ્યર્ધેળં સ્વરતિ તસ્માદ્ ધૂપર્ધરા અતિક્ષરન્તિ॥
અષાઢો હ સાવયસો ઽતિરાત્રેણેજે। તદ્ ઉ હાતિધન્વશ્ શૌનકઃ પ્રસુપ્ત આસ। સ હોદ્વંશીયમ્ અતિરાત્રે ઽચ્છાવાકસામ ચક્રે। તં હોવાચ મૈવં કુરુત પલિપ્તેળ સ્વરઃ પરસ્તાદ્ અપ્રતિષ્ઠિતઃ પારિચર્યસ્ય રૂપમ્ ઇતિ। સ હોવાચ તાં વૈ વયં કૃત્સ્નામ્ ઇળામ્ ઉપેત્ય સ્વરેણૈવ સંતત્ય રાત્રિં પ્રવત્સ્યામહા ઇતિ। નેતિ હેતર ઉવાચ। ઇન્દ્રો વાવ તેન સામ્નાસુરાન્ અન્વભ્યવૈત્। તે બલં સ્વરં વિદિત્વા પ્રત્યાદ્રવન્। તં પ્રાકુર્વત। સ પ્રકૃત એતમ્ અર્ધેળં ન્યહન્। ત્રાણાય વા એષ યદ્ અર્ધેળમ્ ઇતિ

નાર્મેધમ્ એવ કાર્યમ્। તદ્ ઐળં ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુર્ વા પતેતાન્ રાત્રેર્ નિરવાઘ્નન્। તસ્માન્ નાર્મેધમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ॥
આષ્ટાદંષ્ટ્રે ઋદ્ધિકામઃ કુર્વીત। અષ્ટાદંષ્ટ્રો વૈ વૈરૂપઃ પશ્ચેવાન્યેભ્ય ઋષિભ્ય એતે સામની અપશ્યત્। સો ઽબિભેદ્ અસ્તોત્રીયે મે સામની ભવિષ્યત ઇતિ। સો ઽબ્રવીદ્ ઋધ્નવાત્ સ યો મે ધ્યામનિ સોમસ્ય તર્પયાદ્ ઇતિ। ઉષ્ટિપ્રાશુભિતે વા એતે સામની। ઋધ્નુવન્ત્ય્ એવૈતાભ્યાં તુષ્ટુવાનાઃ॥
અષ્ટાદંષ્ટ્રો વૈરૂપઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતે સામની અપશ્યત્। તાભ્યામ્ અસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તે એતે પશવ્યે સામની। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ વ્ અષ્ટાદંષ્ટ્રો વૈરૂપો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ આષ્ટાદંષ્ટ્રે ઇત્ય્ આખ્યાયેતે॥
તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

પ્રજાપતિર્ યદ્ દેવેભ્યસ્ તન્વો વ્યભજત્ તતો યા હરિવત્ય્ આસીત્ તામ્ આત્મને ઽશિંષત્। તામ્ ઇન્દ્રાય પ્રાયચ્છત્। તયેન્દ્રો જ્યૈષ્ઠ્યમ્ અગચ્છત્। તદ્ યદ્ ધરિવતીષુ સ્તુવન્તિ તદ્ ધ્ય્ એવ જ્યૈષ્ઠ્યમ્। હરિવતીઃ પરોક્ષમ્ અનુષ્ટુભસ્ સંપદ્યન્તે। તાસ્ સંસ્તુતાશ્ ચતુસ્ત્રિંશદક્ષરા ભવન્તિ। તતો યે ચતુસ્ત્રિંશે અક્ષરે સામ્નસ્ તાભ્યાં લોકો વિધીયત ઇત્ય્ આહુઃ। યત્ પઞ્ચત્રિંશદક્ષરાસુ સ્તુયુઃ પરં રૂપમ્ ઉપપદ્યેરન્ બાર્હતમ્। યત્ ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરાસુ સ્તુયુર્ અવરં રૂપમ્ ઉપપદ્યેરન્ આનુષ્ટુભમ્। યત્ સપ્તદશસ્તોમમ્ સ્યાત્ પરમં રૂપમ્ ઉપપદ્યેરન્। યત્ પઞ્ચદશસ્તોમસ્ સ્યાદ્ અવમમં રૂપમ્ ઉપપદ્યેરન્। યત્ ષોડશિના ષોડશસ્તોમેન ચતુસ્ત્રિંશદક્ષરાસુ સ્તુવન્તિ સ્વેનૈવૈનં તદ્ આયતનેન સમૃદ્ધયન્તિ। તેનૈભ્યસ્ સમૃદ્ધેન સ્વાયાં જનતાયામ્ અર્ધુકં ભવતિ॥
ષોડશ સ્તોત્રાણિ ષોડશ શસ્ત્રાણિ। તદ્ દ્વાત્રિંશત્। દ્વાત્રિશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। આનુષ્ટુભષ્ ષોડશ્ય્ અનુષ્ટુભં સંપન્નઃ। દેવછન્દસાનિ વા અન્યાન્ય્ આસન્ન્ અસુરછન્દસાન્ય્ અન્યાનિ

એકાક્ષરં દેવાનામ્ અવમમ્ આસીત્ સપ્તાક્ષરં પરમમ્। નવાક્ષરમ્ અસુરાણામ્ અવમમ્ આસીત્ પઞ્ચદશાક્ષરં પરમમ્। તે દેવા અકામયન્ત કનીયસા ભૂયો ઽસુરાણાં વૃઞ્જીમહીતિ। ત એકાક્ષરેણ પઞ્ચદશાક્ષરમ્ અવૃઞ્જત। તે દ્વ્યક્ષરેણ ચતુર્દશાક્ષરં ત્ર્યક્ષરેણ ત્રયોદશાક્ષરં ચતુરક્ષરેણ દ્વાદશાક્ષરં પઞ્ચાક્ષરેણૈકાદશાક્ષરં ષડક્ષરેણ દશાક્ષરં સપ્તાક્ષરેણ નવાક્ષરમ્। અષ્ટાક્ષરે વાષ્ટૌ। તાનિ યત્ ષોડશષોડશ સમપદ્યન્ત તત્ ષોડશિનષ્ ષોડશિત્વમ્। તદ્ ગાયત્ર્ય્ એવ સપ્તદશ્ય્ ઉપસમપદ્યત। તસ્માદ્ આહુસ્ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ॥
ઇન્દ્રો વા વૃત્રમ્ અજિઘાંસત્। સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવદ્ ધનાનિ વૃત્રમ્ ઇતિ। તસ્મા એતં ષોડશિનં વજ્રં પ્રાયચ્છદ્ યદ્ અસ્ય વીર્યમ્ આસીત્ તદ્ આદાય શક્વર્યઃ। તં નાશક્નોદ્ ધન્તુમ્। તં પુનર્ ઉપાધાવદ્ ધનાન્ય્ એવ વૃત્રમ્ ઇતિ

તસ્મૈ શક્વર્યઃ પ્રાયચ્છત્। તતો વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ॥
સ ઐક્ષત યદ્ય્ અસ્મૈ દિવા પ્રદાસ્યામિ રાત્રિમ્ એષાં ભ્રાતૃવ્યલોકો ઽભ્યધિરેક્ષ્યતે। યદ્ય્ અસ્મૈ નક્તં પ્રદાસ્યામ્ય્ અહર્ એષાં ભ્રાતૃવ્યલોકો ઽભ્યધિરેક્ષ્યત ઇતિ। સ એતદ્ અપશ્યત્। યાવત્ય્ એતદ્ આદિત્યો વિષિતો ભવતિ। તસ્મૈ તાવત્ય્ એવ પ્રાયચ્છત્। તેનાસુરાન્ ઉભાભ્યામ્ અહોરાત્રાભ્યામ્ અન્તરૈત્। ઉભાભ્યામ્ એવાહોરાત્રાભ્યાં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ અન્તરેતિ ય એવં વેદ॥
યથા હ વૈ સૂર્મત્યાધાયૈવં ષોડશી સ્તોત્રાણાં સ્વર્ગલોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ। પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ આપ્નોતિ ય એવં વેદ

તદ્ આહુસ્ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમઃ કાર્ય ઇતિ। સ ત્રિવૃદ્ વૈ વજ્રઃ। વજ્રષ્ ષોડશી। અથો આહુષ્ ષોડશ એવ કાર્ય ઇતિ। પઞ્ચદશો વૈ વજ્રઃ। ઇન્દ્રો વજ્રસ્યોદ્યન્તા ષોડશઃ। સેન્દ્રેણ વજ્રેણ વૃત્રં પાપ્માનં હનાનીતિ। સેન્દ્રેણ હૈવ વજ્રેણ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ॥
અથો આહુસ્ સપ્તદશ એવ કાર્ય ઇતિ। પઞ્ચદશો વૈ વજ્રઃ। ઇન્દ્રો વજ્રસ્યોદ્યન્તા ષોડશઃ। પ્રજાપતિર્ એવ સપ્તદશઃ। સો ઽનુષ્ઠાતા સો ઽભિગોપ્તા સો ઽભિવાદયિતા પ્રહર જહિ માપક્રમીઃ ઇતિ। સેન્દ્રેણ વજ્રેણ સપ્રજાપતિકેન વૃત્રં પાપ્માનં હનાનીતિ। સેન્દ્રેણ હૈવ વજ્રેણ સપ્રજાપતિકેન દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ॥
અથો આહુર્ એકવિંશ એવ કાર્ય ઇતિ। સર્વાભ્યો વા એતં સપ્તભ્યો હોત્રાભ્ય ઇન્દ્રો વજ્રં નિરમિમીત તિસ્રસ્ તિસ્ર એવ હોત્રાયૈ। સ એકવિંશષ્ ષોડશી સમપદ્યત। તેનેન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ॥
તદ્ ઉ હોવાચ યામનો ભ્રાતલાયનો વિરાજો વા એષ સંપદે ષોડશી। વૈરાજો વૈ ષોડશી વિરાજિવિરાજિ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ યત્રૈવૈતં વિરાજં સંપદ્યમાનં મન્યેત તદ્ એવૈતેન સ્તોતવ્યમ્

અહોરાત્રયોર્ વૈ દેવાસુરા અધિ સંયત્તા આસન્। તે દેવા અહર્ અભ્યજયન્ન્ અથાસુરા રાત્રિમ્ અભ્યુપાધાવન્। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ અર્ધિનો વા અસ્ય ભુવનસ્યાભૂમ કથં સત્રા રાત્રિમ્ અભિજયેમાભિપ્રયુનજામહા ઇતિ। તે ઽભ્યયુઞ્જત। અહ્નો જઘનાર્ધે ઽયતન્ત। અથાસુરા રાત્ર્યા ઉદાસૃત્ય પૂર્વાર્ધે ઽયતન્ત। એષ હ વા અહ્નો જઘનાર્ધો યત્ સાયમ્। એષ ઉ વૈ રાત્રેઃ પૂર્વાર્ધો યત્ સાયમ્। સ્વાયામ્ અન્યે મર્યાદાયામ્ અયતન્ત સ્વાયામ્ અન્યે। છન્દાંસિ વાવ તેષાં સ્વમ્ આસીત્। છન્દસ્સ્વ્ અધિ સંયત્તા આસન્

એકાક્ષરં દેવાનામ્ અવમમ્ આસીત્ સપ્તાક્ષરં પરમમ્। નવાક્ષરમ્ અસુરાણામ્ અવમમ્ આસીત્ પઞ્ચદશાક્ષરં પરમમ્। સપ્તાક્ષરં ચ નવાક્ષરં ચ સંનિહિતે આસ્તામ્ ઈધ્ર્યઞ્ચ્ય્ અન્યાનિ યત્તાન્ય્ આસન્ન્ ઈધ્ર્યઞ્ચ્ય્ અન્યાનિ। તાન્ પ્રજાપતિર્ આનુષ્ટુભો ઽન્તરા વિક્રમ્યાતિષ્ઠત્। તે સમીક્ષમાણાસ્ સંચાકશતો ઽતિષ્ઠન્ન્ અન્યોન્યસ્યારન્ધ્રમ્ ઇચ્છન્તઃ॥
તે દેવાઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવન્ જયામાસુરાન્ ઇતિ। તેભ્ય એતં ષોડશિનં વજ્રં પ્રાયચ્છત્। એતેનૈષાં છન્દોભિશ્ છન્દાંસિ સંવૃજ્ય મામ્ ઉપસંપાદયથેતિ। ત એકાક્ષરેણ પઞ્ચદશાક્ષરમ્ અવૃઞ્જત દ્વયક્ષરેણ ચતુર્દશાક્ષરમ્। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તાં પ્રજાપતિમ્ ઉપસમપાદયન્। ત્ર્યક્ષરેણ ત્રયોદશાક્ષરં ચતુરક્ષરેણ દ્વાદશાક્ષરમ્। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તાં પ્રજાપતિમ્ અપસમપાદયનન્। પઞ્ચાક્ષરેણૈકાદશાક્ષરં ષડક્ષરેણ દશાક્ષરમ્। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તાં પ્રજાપતિમ્ ઉપસમપાદયન્। સપ્તાક્ષરેણ નવાક્ષરમ્ અષ્ટાભિર્ એવાષ્ટૌ। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તાં પ્રજાપતિમ્ ઉપસમપાદયન્। સપ્તાક્ષરેણ નવાક્ષરમ્ અષ્ટાભિર્ એવાષ્ટૌ। સાનુષ્ટુબ્ અભવત્। તાં પ્રજાપતિમ્ ઉપસમપાદયન્। તેષાં છન્દોભિર્ એવ છન્દાંસિ સંવૃજ્યાસુરાન્ નિરવાઘ્નન્। તાન્ નિરવહતાન્ દારાન્ યતઃ પ્રજાપતિર્ અશ્વો ઽરુણપિશઙ્ગો ભૂત્વા પરાપ્રોથત્। ત એત ઉદન્તેષ્વ્ અધિગમ્યન્ત એકૈક ઇવ। તતો વૈ દેવા અભવન્ પરાસુરાઃ। ભવત્ય્ આત્મના પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

કનીયસ્વિન ઇવ વૈ દેવા આસન્ ભૂયસ્વિનો ઽસુરાઃ। કનીયસા વૈ તેષાં ત્વ્ એતદ્ ભૂયો ઽવૃઞ્જત। તસ્માત્ કનીયાન્ ગ્રામો જ્યાયાંસં ગ્રામં પ્રતિસંયતતે। તસ્માદ્ ઉ કનીયાંસો ભૂયસો ઽમિત્રાન્ જયન્તિ। કનીયસ્વી ભૂયસ્વિનં વૃઞ્જતે ય એવં વેદ॥
એષા હ ખલુ વૈ પ્રત્યક્ષં પંક્તિર્ યત્ પઞ્ચાક્ષરા પઞ્ચપદા। પંક્તિષુ ષોડશિના સ્તુવન્તિ। પુરુષછન્દસં વૈ પંક્તિઃ। યત્ પાંક્તઃ પુરુષઃ પુરુષાદ્ એવૈતદ્ આપ્તાં વાચં નિર્મિમતે। તસ્માત્ પુરુષસ્ સર્વા વાચો વદતિ। આપ્ત ઇવ વા એતર્હિ સર્વવાક્। તદ્ યદ્ અનુષ્ટુપ્સુ સ્તુવન્તિ યથા કુમ્ભ્યાસૂપદસ્તાસુ મહોદધીન્ અપધાવયેત્ તાદૃક્ તત્॥
કનીયાંસિ છન્દાંસિ જ્યાયસ્સુ છન્દસ્સ્વ્ અધ્યૂહન્તિ। જિતદેવત્યાનિ વા એતાનિ યત્ કનીયાંસિ। તસ્માજ્ જ્યાયસ્સુ છન્દસ્સ્વ્ અધ્યૂહન્તિ। એષાં હ ખલુ વૈ છન્દસાં વીર્યવત્તમા યા ત્ર્યક્ષરૈકપદા। તાભિર્ યચ્ છન્દાંસ્ય્ ઉપસૃજન્તિ વીર્યસ્યૈવાવરુદ્ધ્યૈ। નિધનમ્ અભ્યતિસ્વરતિ। અહ્નો વૈ દેવા રાત્રિમ્ અભ્યત્યક્રામન્। અભિ ભ્રાતૃવ્યલોકં જયતિ ય એવં વેદ। ભ્રાતૃવ્યભાજિનમ્ ઇવ હ્ય્ એષા યદ્ રાત્રિઃ

અધિકર્ણ્યા સોમં ક્રીણન્તિ। યથા હ વૈ કર્ણેકર્ણે ઽધિરૂઢમ્ એવં ષોડશી સ્તોત્રાણામ્ । સહ વૈ ષોડશિનં ક્રીણીમ ઇતિ વદન્તષ્ ષોડશિનં ક્રીણન્તિ। યદ્ અધિકર્ણી સોમક્રયણી ભવતિ તેનૈવૈષાં ષોડશી ક્રીતસ્ તેનાવરુદ્ધઃ॥
અધિકર્ણ્યા સોમં ક્રીણન્તિ। સવનાત્સવનાત્ સોમમ્ અતિરેચયન્તિ। જનદ્વતીષુ સ્તુવન્તિ। સર્વાણિ રૂપાણ્ય્ અનુશાસ્યન્તે। યદ્ અધિકર્ણ્યા સોમં ક્રીણન્તિ યજમાન એનં તેન પ્રજનયતિ। યત્ સવનાત્સવનાત્ સોમમ્ અતિરેચયન્ત્ય્ અધ્વર્યુર્ એનં તેન પ્રજનયતિ। યજ્ જનદ્વતીષુ સ્તુવન્ત્ય્ ઉદ્ગાતૈન તેન પ્રજયતિ। યત્ સર્વાણિ રૂપાણ્ય્ અનુશાસ્યન્તે હોતૈન તેન પ્રજનયતિ। એતાનિ વૈ ષોડશિનઃ પ્રજનનાનિ। પ્ર પ્રજયા પશુભિર્ જાયતે ય એવંવેદ

ઇન્દ્રં વૈ હરો ઽત્યરિચ્યત। સ દેવાન્ અબ્રવીત્ કથં મા હરો નાતિરિચ્યેતેતિ। તં વિશ્વે દેવા અબ્રુવન્ વયં ત્વા હરિવતા મન્ત્રેણ સ્તોષ્યામસ્ તથા ત્વા હરો નાતિરેક્ષ્યત ઇતિ। તં વિશ્વે દેવા હરિવતા મન્ત્રેણાસ્તુવન્। તતો વા ઇન્દ્રં હરો નાત્યરિચ્યત। તદ્ યદ્ ધરિવતીષુ સ્તુવન્તિ ઇન્દ્રમ્ એવૈતદ્ ધરસા સમૃદ્ધયન્તિ। એષા હ ખલુ વૈ યજમાનસ્ય નેદિષ્ઠં દેવતા યદ્ ઇન્દ્રઃ। તદ્ યદ્ ધરિવતીષુ સ્તુવન્તિ યજમાનમ્ એવ તદ્ ધરસા તેજસા સમૃદ્ધયન્તિ। સમ્ અસ્મા ઋધ્યતે ય એવં વેદ

પ્રષ્ટિર્ ઇવ હ ખલુ વા એતત્ સ્તોત્રાણાં યત્ ષોડશી। યદ્ વૈ પ્રષ્ટિર્ અનિયુક્તો વહ્ત્ય્ અપ વા વૈ સ છિનત્તિ નિર્ વા માર્ષ્ટિ। અન્ત્યેન સ્તોત્રેણ સમસ્તોમો ભવતિ। સ યથા પ્રષ્ટિં પ્રષ્ટિયુગાય નિયુઞ્જ્યાદ્ એવમ્ એવૈતત્ પૂર્વેષુ સ્તોત્રેષુ ષોડશિનમ્ અનુનિયુનક્ત્ય્ અનિર્માર્ગાય॥
અક્ષીવ હ ખલુ વા એતત્ સ્તોત્રાણાં યત્ ષોડશી। અન્ત્યેન સ્તોત્રેણ સમસ્તોમો ભવત્ય્ અનાક્ષિતાયૈવ॥
જામીવ હ ખલુ વા એતત્ સ્તોત્રાણાં યત્ ષોડશી। અન્ત્યેન સ્તોત્રેણ સમસ્તોમો ભવત્ય્ અજામિતાયૈ॥
પશવો વા ઉક્થાનિ વજ્રષ્ ષોડશી। યદ્ ઉક્થાનામ્ અન્તતષ્ ષોડશિના સ્તુવન્તિ વજ્રેણૈવ તત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણન્ત્ય્ અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

તદ્ આહુર્ નોક્થષ્ ષોડશી કાર્ય ઇતિ। પશવો વા ઉક્થાનિ વજ્રષ્ ષોડશી। વજ્રં પશુષુ વિવર્તયેત્। અતિરાત્ર એવ કાર્યઃ। આપો વૈ સર્વસ્ય શાન્તિઃ। અદ્ભિર્ એવૈનત્ તચ્ છમયન્તિ॥
યદ્ય્ અભિચરણીયસ્ સોમસ્ સ્યાદ્ ધિરણ્મયં વજ્રં ભૃષ્ટિમન્તં કૃત્વા યોય એવ કર્મ કુર્યાત્ તસ્મૈતસ્મા ઉપપ્રવર્તયેત્। સસ એવાસ્મૈ વજ્રં પ્રહરતિ સ્તૃત્યૈ। સંસ્થિતે સોમે ન્યઞ્ચં દ્રોણકલશં પર્યસ્ય કરમ્ભમયાન્ વા પુરુષાન્ કૃત્વા હરિતાનાં વા તૃણાનાં તેષાં નામગ્રાહં ગ્રીવા અપિકૃન્તેત્ ઇદમ્ અહમ્ અમુષ્ય ગ્રીવા અપિકૃન્તામીદમ્ અમુષ્યેદમ્ અમુષ્ય ઇતિ। યાવતામ્ એવ નામાનિ ગૃહ્ણાતિ તાવતાં ગ્રીવા અપિકૃન્તતિ। તં બ્રહ્મણે દદાતિ। બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મા। બ્રહ્મ વજ્રઃ। બ્રહ્મણ્ય્ એવૈતદ્ વજ્રં પ્રતિષ્ઠાપયતિ

ઇન્દ્રશ્ ચ વૈ બૃહચ્ ચ સમભવતામ્। ઇન્દ્રં બૃહદ્ . . . .અત્યરિચ્યત। તસ્યા અબિભેદ્ અનયૈવ માભિભવિષ્યતીતિ। સ દેવાન્ અબ્રવીત્ ષોડશ્ય્ અયં યજ્ઞક્રતુર્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। તથેતિ। સ ષોડશ્ય્ અભવત્। તત્ ષોડશિનો જન્મ। અતિ શ્રિયા દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં રિચ્યતે ય એવં વેદ॥
ગાયત્રીષુ દ્વિપદાસુ બૃહતા ષોડશિના તુષ્ટુવાનઃ ઉપ નો હરિભિસ્ સુતમ્ ઇતિ। એતા વૈ ગાયત્ર્યો દ્વિપદાઃ। ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રમ્ અજિઘાંસત્। સ પ્રજાપતિમ્ ઉપાધાવદ્ ધનાનિ વૃત્રમ્ ઇતિ। તસ્મા એતામ્ અપહરસમ્ અનુષ્ટુભં પ્રાયચ્છત્। તયા નાસ્તૃણુત। સ યદ્ અસ્તૃત્વા વ્યનદત્ તન્ નાનદમ્ અભવત્। તન્ નાનદસ્ય નાનદત્વમ્। તસ્માદ્ આહુર્ નાનદં ષોડશિસામ કાર્યં ન હિ તેનાસ્તૃણુતેતિ। તં પુનર્ ઉપાધાવદ્ ધનાન્ય્ એવ વૃત્રમ્ ઇતિ। તસ્મૈ સપ્તાનાં હોત્રાણાં હરો નિર્માય પ્રાયચ્છત્। તિસ્ર એવ હોત્રાયૈ। સ એકવિંશષ્ ષોડશી સમપદ્યત। તેનો વૃત્રમ્ અહન્। હન્તિ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ય એવં વેદ। એકવિંશાયતનો હ ખલુ વૈ ષોડશી। સપ્ત વૈ હોત્રાઃ પ્રાતસ્સવને વષટ્કુર્વન્તિ સપ્ત માધ્યંદિને સવને સપ્ત તૃતીયસવને ઽથો યદ્ એવાસ્મૈ હરો નિર્માય પ્રાયચ્છત્

ગૌરીવિતિર્ વા એતચ્ છાક્ત્યો ઽતિરિક્તં બ્રહ્મણો ઽપશ્યત્। તદ્ ગૌરીવિતમ્ અભવત્। અતિરિક્તં વા એતદ્ બ્રહ્મણો યદ્ ગૌરીવિતમ્ અતિરિક્તષ્ ષોડશી સ્તોત્રાણામ્। યદ્ ગૌરીવિતેન ષોડશિના સ્તુવન્ત્ય્ અતિરિક્ત એવ તદ્ અતિરિક્તં દધતિ યજ્ઞસ્ય સલોમતાયૈ॥
ઔપોદિતિર્ હ સ્માહ ગૌપાલયો વિશાલં લિબુજયાભ્યધાદ્ અનુષ્ટુભિ નાનદમ્ અક્તત્ ગૌરીવિતેન ષોડશિનમ્ અતુષ્ટુવન્ ન શ્રિયાવપદ્ય ઇતિ। ન હ વૈ શ્રિયાવપદ્યતે ય એવં વેદ॥
તદ્ ઉ શ્વસ્તનવદ્ અપિ પ્રજાયા ઉપક્લૃપ્તમ્। શક્વરીષુ ષોડશિસામ કુર્વીત પશુકામઃ। વજ્રો વૈ ષોડશી પશવશ્ શક્વર્યઃ। વજ્રેણૈવ પશું સ્પૃણોતિ પશુમાન્ ભવતિ। શક્વરીષુ ષોડશિસામ કુર્વીત યઃ કામયેત વજ્રી સ્યામ્ ઇતિ। વજ્રો વૈ ષોડશી વજ્રશ્ શક્વર્યઃ। વજ્રેણૈવ વજ્રં સ્પૃણોતિ વજ્રી ભવતિ। વિરાટ્સ્વ્ અન્નાદ્યકામષ્ ષોડશિસામ કુર્વીત। વજ્રો વૈ ષોડશ્ય્ અન્નં વિરાટ્। વજ્રેણૈવાન્નાદ્યં સ્પૃણોત્ય્ અત્ત્ય્ અન્નમ્ અન્નાદો ભવતિ। તાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદક્ષરા ભવન્તિ। તતો યાન્ય્ એકવિંશતિઃ પ્રતિષ્ઠા સા। અથ યાનિ દ્વાદશ પ્રજનનં તત્। પ્રતિ પ્રતિષ્ઠાયાં તિષ્ઠતિ પ્રજાયતે નો ચાન્તસ્થાયાં જીયતે ય એવં વેદ

પ્ર વો મહે મહેવૃધે ભરધ્વમ્ ઇત્ય્ એતા વૈ વિરાજઃ। અનુષ્ટુપ્સુ ષોડશિસામ કુર્વીત યઃ કામયેત ન માન્યા વાગ્ અતિવદેદ્ ઇતિ। વજ્રો વૈ ષોડશી વાગ્ અનુષ્ટુપ્। વજ્રેણૈવ વાચં સ્પૃણોતિ નૈનમ્ અન્યા વાગ્ અતિવદતિ। આ તિષ્ઠ વૃત્રહન્ રથમ્ ઇત્ય્ એતા વા અનુષ્ટુભઃ। અથૈતાસ્ ત્ર્યક્ષરા એકપદા ભવન્તિ। વિષ્ણોશ્ છન્દો ભૂરિજશ્ શક્વર્ય ઇતિ। એતાભિર્ વા ઇન્દ્રો વૃત્રમ્ અહન્ન્ એતાભિશ્ શ્રિયામ્ આશ્નુતૌષમ્ એવ। દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્ત્ય્ ઓષં શ્રિયમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ॥
હિરણ્યં સંપ્રદાયં ષોડશિના સ્તુવન્તિ। ષોડશિનમ્ એવ તજ્ જ્યોતિષ્મન્તં કુર્વન્તિ॥
અશ્વ ઉપતિષ્ઠતે સામ્યેક્ષ્યાય। ભ્રાતૃવ્યલોકં વાવૈષાં તદ્ વિધમંસ્ તિષ્ઠતિ॥
યસ્માજ્ જાતો ન પરો ઽન્યો અસ્તિ ય આ બભૂવ ભુવનાનિ વિશ્વા।
પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંરરાણસ્ ત્રીણિ જ્યોતીંષિ સચતે સ ષોડશી॥
ઇતિ ષોડશિગ્રહમ્ અવેક્ષતે॥
ઇન્દ્રશ્ ચ સમ્રાડ્ વરુણશ્ ચ રાજા તૌ તે ભક્ષયાંચક્રતુર્ અગ્ર એતમ્। તયોર્ અહં ભક્ષમ્ અનુભક્ષયામિ વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ॥
ઇતિ॥
એકાક્ષરં દેવાનામ્ અવમમ્ આસીત્ સપ્તાક્ષરં પરમમ્। નવાક્ષરમ્ અસુરાણામ્ અવમમ્ આસીત્ પઞ્ચદશાક્ષરં પરમમ્। તે દેવા અકામયન્ત કનીયસા ભૂયો ઽસુરાણાં વૃઞ્ચીમહીતિ। ત એકાક્ષરેણ પઞ્ચદશાક્ષરમ્ અવૃઞ્જત દ્વયક્ષરેણ ચતુર્દશાક્ષરં ત્ર્યક્ષરેણ ત્રયોદશાક્ષરં ચતુરક્ષરેણ દ્વાદશાક્ષરં પઞ્ચાક્ષરેણૈકાદશાક્ષરં ષડક્ષરેણ દશાક્ષરં સપ્તાક્ષરેણ નવાક્ષરમ્। અષ્ટાભિર્ એવાષ્ટૌ। એવં કનીયસા જ્યાયસો દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃંક્તે ય એવં વેદ

અહ્નો ઽસુરા નુત્તા રાત્રિં પ્રાવિશન્। તે દેવા એતમ્ અનુષ્ટુપ્શીર્ષાણં વજ્રં સમભરન્। તેનૈનાન્ અભ્યવાયન્। વાગ્ વા એષા। વાચા જ્યોતિષાન્વભ્યવાયન્। વિરાડ્ વા એષા। વિરાજા જ્યોતિષાન્વભ્યવાયન્। ન વૈ સુયજ્ઞ ઇવાતિરાત્રઃ। તદ્ યત્ પાન્તં ભવતિ તેનૈવ યજ્ઞઃ ક્રિયતે। અહ્નશ્ ચ સુલમ્બો રાત્રેશ્ ચ સંતત્યા અપ્યવચ્છેદાય। યાનિ છન્દાંસ્ય્ અહર્ વહન્તિ તાનિ રાત્રિં વહન્તિ। એષા ગાયત્ર્ય્ એષા વિરાડ્ એષા કકુબ્ એષાનુષ્ટુપ્॥
બૃહતીષુ સ્તુવન્તિ। તેન બૃહતીભ્યો નયન્તિ। તાસાં યદ્ દ્વાદશાક્ષરાણિ પદાનિ તેન જગતીભ્યો નયન્તિ। ત્રિષ્ટુભા વષટ્કરોતિ। તેન ત્રિષ્ટુભો નયન્તિ। તાન્ સંધિનાભિપલાયન્ત આશ્વિને નાસંહેયમ્ અગમયન્। અસંહેયં હ વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ગમયતિ ય એવં વેદ॥
એષા વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય સંમા યદ્ રાત્રિઃ। દ્વાદશ વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ રાત્રેઃ। એષા વા ઉક્થસ્ય સંમા યદ્ રાત્રિઃ। ત્રીણ્ય્ ઉક્થાનિ ત્રિદેવત્યસ્ સંધિઃ। એષા વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય ચ સંવત્સરસ્ય ચ સંમા યદ્ રાત્રિઃ। દ્વાદશ વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રાણિ દ્વાદશ માસાસ્ સંવત્સરઃ। રાત્ર્યા ત્વાવ ત્રયોદશો માસ આપ્યતે। એષા વૈ વ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં યદ્ રાત્રિઃ। ગચ્છતિ વ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ય એવં વેદ

એષ વાવ સર્વગાયત્રો યદ્ અતિરાત્રઃ । ન વૈ રાત્ર્યા ઋતે ઽહર્ ન રાત્રિર્ ઋતે ઽહ્નઃ। નૈષા લોકાનામ્ એક એકઃ। અહોરાત્રે વા ઇદં સર્વમ્ ઇમે લોકાઃ। ભૂતં ભવ્યં પ્રજનયતઃ। તદ્ આહુર્ ન પ્રથમં યજમાનો ઽતિરાત્રેણ યજેતેતિ। સ્વં ચ હ્ય્ અતિમન્યતે। દ્વૌ યજ્ઞક્રતૂ। બ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમઃ। બ્રહ્મ વૈ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વમ્। અગ્નિષ્ટોમં ચ હ્ય્ અતિમન્યત ઉક્થં ચ ષોડશિનમ્। તદ્ ઉ વા આહુર્ અગ્નિષ્ટોમમાત્રં વાવાગ્નિષ્ટોમેનાભિજયત્ય્ ઉક્થમાત્રમ્ ઉક્થેન ષોડશિમાત્રં ષોડશિના રાત્ર્યા ત્વાવ સર્વમ્ અવરુન્દ્ધ ઇતિ। સ યો હૈવં વિદ્વાન્ એકેન યજ્ઞક્રતુના ચતુરો યજ્ઞક્રતૂન્ સંતનોત્ય્ આસ્ય ચત્વારો વિરાજયન્તે સર્વેષુ પશુષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ

અહ્નો ઽસુરા નુત્તા રાત્રિં પ્રાવિશન્। તે દેવા એતાનિ સામાન્ય્ અપશ્યન્ન્ એતાન્ પર્યાયાન્। તૈર્ એનાન્ અન્વભ્યવાયન્। તાન્ પર્યાયમ્ અઘ્નન્। યત્ પર્યાયમ્ અઘ્નંસ્ તત્ પર્યાયાણાં પર્યાયત્વમ્। પર્યાયમ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ॥
યે પ્રથમરાત્રેણ છન્ના આસંસ્ તાન્ પ્રથમેન પર્યાયેણાઘ્નન્। યત્ પ્રથમસ્ય પર્યાયસ્ય પ્રથમાનિ પદાનિ પુનરાદીનિ ભવન્તિ યે પ્રથમરાત્રેણ છન્ના ભવન્તિ તાન્ એવ તેન ઘ્નન્તિ। યે મધ્યરાત્રેણ છન્ના આસંસ્ તાન્ મધ્યમેન પ્રયાયેણાઘ્નન્। યન્ મધ્યમસ્ય પર્યાયસ્ય મધ્યમાનિ પદાનિ પુનરાદીનિ ભવન્તિ યે મધ્યરાત્રેણ છન્ના ભવન્તિ તાન્ એવ તેન ઘ્નન્તિ। યે ઽપરરાત્રેણ છન્ના આસંસ્ તાન્ ઉત્તમેન પર્યાયેણાઘ્નન્। યદ્ ઉત્તમસ્ય પર્યાયસ્યોત્તમાનિ પદાનિ પુનરાદીનિ ભવન્તિ યે ઽપરરાત્રેણ છન્ના ભવન્તિ તાન્ એવ તેન ઘ્નન્તિ। પુનરભિઘાતં વાવૈનાંસ્ તદ્ અઘ્નન્। યથા વૈ હત્વા પુનર્ હન્યાત્ તાદૃક્ તત્। પુનરભિઘાતમ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ ય એવં વેદ

શર્વરી વૈ નામ રાત્રિઃ। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ અપિ વૈ નશ્ શર્વર્યામ્ અભૂદ્ ઇતિ। તદ્ એવાપિશર્વરાણામ્ અપિશર્વરત્વમ્। અપિ હ વા અસ્ય શર્વર્યાં ભવતિ ય એવં વેદ॥
અસુરેષુ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્। તદ્ દેવા અભિજિત્યાબ્રુવન્ કેન ન્વ્ અહોરાત્રે ઉપરિષ્ટાત્ સંદધ્યામેતિ। ત એતદ્ રાથન્તરં સંધિમ્ અપશ્યન્। તેનાહોરાત્રે ઉપરિષ્ટાત્ સમદધુઃ। યત્ સમદધુસ્ તત્ સંધેસ્ સંધિત્વમ્। આશ્વિનં હ ખલુ વૈ સંધેર્ ઉક્થમ્। મહતિ રાત્રે સન્ધિના સ્તુવન્તિ। આ સૂર્યસ્યોદેતોર્ આશ્વિનમ્ અનુશસ્યતે ઽહોરાત્રયોર્ એવ સંતત્યા અહોરાત્રયોસ્ સમારમ્ભાય॥
અહોરાત્રે દેવા અભિજિત્ય તે વજ્રમ્ એવ પરિધિમ્ અકુર્વત પશૂનાં ગુપ્ત્યા અસુરાણામ્ અનભ્યવચારાય। તદ્ યદ્ એતા ઉષ્ણિહો ઽન્તતઃ ક્રિયન્તે -- વજ્રો વા ઉષ્ણિહઃ - વજ્રેણૈવ તત્ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાત્ય્ અપરા(વા)પાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

અસુરેષુ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્। તદ્ દેવા અભિજિત્યાબ્રુવન્ વીદં ભજામહા ઇતિ। તસ્ય વિભાગે ન સમપાદયન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ આજિમ્ અસ્યાયામેતિ। ત આજિમ્ આયન્। અગ્નેઃ પ્રથમો રથ આસીદ્ અથોષસો ઽથાશ્વિનોઃ। તાવ્ અશ્વિનાવ્ અશ્વી અશ્વ્યામ્ અત્યકુરુતામ્। તૌ દ્રવન્તાવ્ અગ્નિઃ પર્યુદતિષ્ઠત્। તાવ્ અબ્રૂતામ્ અતિ નૌ સૃજસ્વેતિ। નેત્ય્ અબ્રવીદ્ અનુ નુ મા ભજતમ્ ઇતિ। તૃતીયં ત ઇત્ય્ અબ્રૂતામ્ આવાભ્યાં ત્વ્ એવાખ્યાયતાદ્ ઇતિ। તથેતિ તાવ્ અત્યાર્જત। તૌ દ્રવન્તાવ્ ઉષાઃ પર્યુદતિષ્ઠત્। તાવ્ અબ્રૂતામ્ અતિ નૌ સૃજસ્વેતિ। નેત્ય્ અબ્રવીદ્ અનુ નુ મા ભજતમ્ ઇતિ। તૃતીયં ત ઇત્ય્ અબ્રૂતામ્ આવાભ્યાં ત્વ્ એવાખ્યાયતાદ્ ઇતિ। તથેતિ તાવ્ અત્યાર્જત। તાવ્ ઉદજયેતામ્। સ ય એવમ્ એતામ્ અશ્વિનોર્ ઉજ્જિતિં વેદ યત્ર કામયત ઉદ્ ઇહ જયેયમ્ ઇત્ય્ ઉત્ તત્ર જયતિ। ય ઉ એવૈતામ્ અગ્નેશ્ ચોષસશ્ ચાન્વાભક્તિં વેદ યત્ર કામયતે ઽન્વાભક્ત ઇહ સ્યામ્ ઇત્ય્ અન્વાભક્તસ્ તત્ર ભવતિ। તસ્માન્ નાનાદેવત્યાસ્ સંસ્તુવન્તિ। અથાશ્વિનમ્ ઇત્ય્ એવાખ્યાયતે। વારેવૃતં હિ તત્ તયોઃ

અહોરાત્રયોર્ વૈ દેવાસુરા અધિસંયત્તા આસન્। તે દેવા અહર્ અભ્યજયન્। અથાસુરા ઋચં ચ રાત્રિં ચ પ્રાવિશન્। તે દેવા અબ્રુવન્ન્ અર્ધિનો વા અસ્ય ભુવનસ્યાભૂમ કથં સત્રા રાત્રિમ્ અભિજયેમ રત્નૈર્ અન્વભ્યવાયમિતિ। તવ છન્દસેત્ય્ અગ્નિમ્ અબ્રુવન્। તવ સ્તોમેનેતીન્દ્રમ્। તવ સંપદેતિ પ્રજાપતિમ્। યુષ્માકમ્ આયતનનેતિ વિશ્વાન્ દેવાન્। યદ્ અગ્નિમ્ અબ્રુવંસ્ તવ છન્દસેતિ તસ્માદ્ ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ। યદ્ ઇન્દ્રમ્ અબ્રુવંસ્ તવ સ્તોમેનેતિ તસ્માત્ પઞ્ચદશસ્તોમો રાત્રેઃ। યત્ પ્રજાપતિમ્ અબ્રુવંસ્ તવ સંપદેતિ તસ્માદ્ અનુષ્ટુભં સંપદ્યતે। યદ્ વિશ્વાન્ દેવાન્ અબ્રુવન્ યુષ્માકમ્ આયતનેનેતિ તસ્માજ્ જગત્યો ઽનુશંસ્યન્તે। તાન્ સંધિનાભિપલાયન્ત। આશ્વિનેનાસંહેયમ્ અગમયન્। અસંહેયં હ વૈ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં ગમયતિ ય એવં વેદ

અહોરાત્રાભ્યાં વૈ દેવા અસુરાન્ નિર્હૃત્ય તાંસ્ ત્રિવૃતૈવ વજ્રેણાભિન્યદધુઃ। ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્રિવૃતઃ। એભિર્ એવૈનાંસ્ તલ્ લોકૈર્ અભિન્યદધુઃ। તસ્માદ્ આહુર્ નૈવ તાવદ્ અસુરા અન્વાભવિતારો યાવદ્ ઇમે લોકા ભવિતાર ઇતિ। એભિર્ હિ લોકૈર્ અભિનિહિતાઃ॥
એષા વા અગ્નિષ્ટોમસ્ય ચ સંવત્સરસ્ય સંમા યદ્ રાત્રિઃ। ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસસ્ સંવત્સરશ્ ચતુર્વિંશતિ રાત્ર્યા ઉક્થામદાનિ। ત્રીણિ સવનાનિ ત્રયઃ પર્યાયાઃ। રાત્રિમ્ એવ તત્ ત્રિષવણાં કુર્વન્તિ। અથો એનાં તદ્ અહ્ન ઇવ સમુત્કલ્પયન્તિ। અહોરાત્રે દેવા અભિજિત્ય તે ઽમુમ્ આદિત્યં સવનૈર્ એવ પ્રત્યઞ્ચમ્ અનયન્। તં પર્યાયૈઃ પુનઃ પ્રાઞ્ચમ્। તમ્ આશ્વિનેન પુરસ્તાદ્ ઉદસ્તભ્નુવન્। તસ્માદ્ આહુર્ નોદિતે સૂર્ય આશ્વિનમ્ અનુશસ્યમ્ ઇતિ। વિ હૈનં ગમયતિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ નીતો ઽસ્ય સવનૈર્ અસાવ્ આદિત્યઃ પ્રત્યઙ્ ભવત્ય્ આનીતઃ પુનઃ પર્યાયૈઃ પ્રાઙ્ ઉત્તબ્ધઃ પુરસ્તાદ્ આશ્વિનેન। ઉભે ઽસ્યાહોરાત્રે સ્પૃતે અવરુદ્ધે ભવતો ભોગાયાસ્મા આદિત્યા કેતૂંશ્ ચરતિ

અથૈષ રાથન્તરસ્ સંધિર્ ભવતિ। પ્રજાપતિર્ ઉષસં સ્વાં દુહિતરં બૃહસ્પતયે પ્રાયચ્છત્। તસ્યા એતત્ સહસ્રમ્ આશ્વિનં વહતુમ્ અન્વાકરોત્। સ દેવાન્ અબ્રવીદ્ ઇયમ્ એવ મમ યુષ્માકમ્ એતદ્ ઇતરદ્ ઇતિ। તસ્માદ્ યદાનૃશંસો જાયાં વિન્દતે વ્ય્ એવ વહતુમ્ આદિશતિ। તે દેવા અબ્રુવન્ વીદં ભજામહા ઇતિ। તસ્ય વિભાગે ન સમપાદયન્। તે ઽબ્રુવન્ન્ આજિમ્ અસ્યાયામેતિ। ત આજિમ્ આયન્। અગ્નેઃ પ્રથમો રથ આસીદ્ અથોષસો ઽથાશ્વિનોઃ। તાવ્ અશ્વિનાવ્ અશ્વી અશ્વીયામ્ અત્યકુરુતામ્। તૌ દેવા અબ્રુવન્ વારો ઽયં વામ્ અથ નસ્ સહાસ્ત્વ્ ઇતિ। તસ્માન્ નાનાદેવત્યાસ્ સ્તુવન્તિ। અથાશ્વિનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। અગ્નયે પ્રથમાય સ્તુવન્ત્ય્ અથોષસે ઽથાશ્વિભ્યામ્। એવં હ્ય્ એષામ્ એતા ઉજ્જિતયઃ॥
એકં સામ દ્વે છન્દસી। દ્વિપદમ્ એવ તચ્ ચતુષ્પાત્સુ પશુષ્વ્ અધ્યૂહતિ। તસ્માદ્ દ્વિપાચ્ ચતુષ્પદઃ પશૂન્ અધિતિષ્ઠતિ॥
અનુદિતે સૂર્યે પરિદધ્યાદ્ યં કામયેત પાપીયાન્સ્યાદ્ ઇતિ પાપીયાન્ એવ ભવતિ। વ્યુષિતે પરિદધ્યાદ્ યં કામયેત નાર્વાઙ્ ન પરસ્ સ્યાદ્ ઇતિ। નૈવાર્વાઙ્ ન પરો ભવતિ। બહુવર્ષી હ તુ પર્જન્યો ભવતિ। ઉદિતે પરિદધ્યાદ્ યં કામયેત શ્રેયાન્ સ્યાદ્ રુચમ્ અશ્નુવીતેતિ। શ્રેયાન્ એવ ભવતિ રુચમ્ અશ્નુતે

પાન્તમ્ આ વો અન્ધસઃ ઇત્ય્ અન્ધસ્વતીર્ ભવન્તિ। અહર્ વા અન્ધો રાત્રિઃ પાન્તમ્। અહોરાત્રયોર્ એવ સંતત્યા અહોરાત્રયોસ્ સમારમ્ભાય॥
તાસ્વ્ ઓકોનિધનં વૈતહવ્યમ્। ઓકોનિધનેન વૈ વૈતહવ્યેન દેવા અસુરાન્ ઓકસઓકસો ઽનુદન્ત। ઓકસઓકસ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નુદતે ય એવં વેદ। પ્રાણા હ ખલુ વા ઓકઃ। પ્રાણાન્ એવૈતદ્ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય વૃંક્તે પ્રાણાન્ આત્મન્ ધત્તે॥
તદ્ આહુઃ પ્રેવ વા એતે ઽસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યવન્તે યે ઽતિરાત્રમ્ ઉપયન્તીતિ। તદ્ યદ્ ઓકોનિધનં ભવતિ -- અયં વૌ લોકઃ પુરુષસ્યૌકઃ -- અસ્મિન્ન્ એવૈતલ્ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
વીતહવ્ય આશ્રાયસો જ્યોગ્ અપરુદ્ધશ્ ચરન્। સો ઽકામયતાવ સ્વ ઓકસિ ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ ઓકાય ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। તતો વૈ સો ઽવ સ્વ ઓકસ્ય્ અગચ્છત્। એતત્ કામસનિ સામ। એતં વૈ સ કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્મૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ ઉ શ્રીર્ એવ રાજ્યં વૈ સ તદ્ અગચ્છત્। અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ રાજ્યં ય એવં વેદ। યદ્ ઉ વીતહવ્ય આશ્રાયસો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ ઓકોનિધનં વૈતહવ્યમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

પ્ર વ ઇન્દ્રાય માદનમ્ ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતેવૈષા યદ્ રાત્રિઃ પીડિતેવ। નાભિષુણ્વન્તિ। યદ્ એવાદસ્ તૃતીયસવનાદ્ ઋજીષમ્ અતિરેચયન્તિ તેનાસ્યાં ચરન્તિ। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્યામ્ એતદ્ દધત્ય્ એવ। એનામ્ એતેનાપ્યાયયન્તિ॥
તાસુ શાક્ત્યમ્। શાક્ત્યેન વૈ શાક્ત્યાઃ પશૂન્ અવારુન્ધત। તચ્ છાક્ત્યસ્ય શાક્ત્યત્વમ્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। શાક્ત્યા અન્નાદ્યકામાસ્ તપો ઽતપ્યન્ત। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ તે ઽન્નાદ્યમ્ અરુન્ધત। તસ્ય વા એતસ્યાસ્તિ યથૈવ ગૌરીવિતસ્યૈવમ્। અન્નં વૈ ગૌરીવિતમ્। અન્નમ્ ઉ વૈ શ્વસ્તનમ્। અન્નમ્ ઉ હ વા ઇદં સર્વમ્ અતિરિરિચે। અતિરિક્તેવૈષા યદ્ રાત્રિઃ। અતિરિક્તં રાત્ર્યામ્ અન્નાદ્યં દધતિ। તત્ સ્વારં ભવતિ। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। અન્નમ્ ઉ વૈ પ્રાણાઃ। તદ્ એતદ્ અભિપૂર્વસ્યૈવાન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધિસ્ સામ। અવાન્નાદ્યં રુન્દ્ધે ઽન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ શાક્ત્યા અપશ્યંસ્ તસ્માચ્ છાક્ત્યમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

વયમ્ ઉ ત્વા ત્વદિદર્થાઃ ઇતિ કાણ્વમ્। કણ્વો વૈ નાર્ષદો જ્યોગ્ અપ્રતિષ્ઠિતશ્ ચરન્ સો ઽકામયત પ્રતિતિષ્ઠેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ રન્તાયા ઇત્ય્ એવ નિધનમ્ ઉપૈત્। અરત ઇવ વા એષ ભવતિ યો ન પ્રતિતિષ્ઠતિ। લેલેવ વૈ રાત્રી રતિર્ વા એષા। તતસ્ સ પ્રત્યતિષ્ઠત્। તદ્ એતત્ પ્રતિષ્ઠા સામ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ કણ્વો નાર્ષદો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ કાણ્વમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
ઇન્દ્રાય મદ્વને સુતમ્ ઇતિ મદ્વતીર્ ભવન્તિ। રસો વૈ મદઃ। ધીતેવૈષા યદ્ રાત્રિઃ પીડિતેવ। નાભિષુણ્વન્તિ। યદ્ એવાદસ્ તૃતીયસવનાદ્ ઋજીષમ્ અતિરેચયન્તિ તેનાસ્યાં ચરન્તિ। તદ્ યદ્ એતા મદ્વતીર્ ભવન્તિ રસમ્ એવાસ્યામ્ એતદ્ દધત્ય્ એવ। એતામ્ એતેનાપ્યાયયન્તિ

તાસુ શ્રૌતકક્ષમ્। શ્રુતકક્ષઃ કાક્ષીવતઃ પશુકામસ્ તપો ઽતપ્યત। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। સ એતામ્ ઇળામ્ ઉપૈત્। પશવો વા ઇળા। તતો વૈ સ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
પુનર્નિતુન્નછન્દો ભવતિ। યત્રયત્ર વૈ દેવાશ્ છન્દસાં રસમ્ અન્વવિન્દંસ્ તત્ પુનર્નિતુન્નમ્ અકુર્વન્। તત્ પુનર્ અભ્યાઘ્નન્। ધીતવૈષા યદ્ રાત્રિઃ। તદ્ યત્ પુનર્નિતુન્નછન્દો ભવતિ રસમ્ એવાસ્યામ્ એતદ્ દધતિ। રસસ્યૈવૈષાનુવૃત્તિ। યદ્ ઉ શ્રુતકક્ષઃ કાક્ષીવતો ઽપશ્યત્ તસ્માચ્ છ્રૌતકક્ષમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
તદૈળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

અયં ત ઇન્દ્ર સોમઃ ઇતિ। પુનઃપ્રોક્તિર્ હ વા એષા હવિષો યન્ નુતે। પરો યજ્ઞ ઇતિ હ વા એતદ્ ઇન્દ્રાય પ્રાહુઃ। દ્વિતીયં હ્ય્ એતદ્ ધવિઃ ક્રિયતે યદ્ રાત્રિઃ॥
તાસ્વ્ ઔર્ધ્વસદ્મનમ્। ઔર્દ્વસદ્મનેન વૈ દેવા એષુ લોકેષૂર્ધ્વા અસીદન્। યદ્ એષુ લોકેષૂર્ધ્વા અસીદંસ્ તદ્ ઔર્ધ્વસદ્મનસ્યૌર્ધ્વસદ્મનત્વમ્। તદ્ એતત્ સ્વર્ગ્યં સામ। ઊર્ધ્વ એવૈતેન સ્વર્ગે લોકે સીદતિ ય એવં વેદ। ઔર્ધ્વસદ્મનેન વૈ દેવા અસુરાણાં સુવૃક્તિભિઃ ઇતિ પશૂન્ અવૃઞ્જત નૃમાદનમ્ ઇતિ વજ્રં પ્રાહરન્ ભરેષ્વ્ આ ઇતિ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહન્। ઔર્ધ્વસદ્મનેનૈવ દ્વિષતો ભ્રાતૃવ્યસ્ય સુવૃક્તિભિઃ ઇત્ય્ એવ પશૂન્ વૃંક્તે નૃમાદનમ્ ઇતિ વજ્રં પ્રહરતિ ભરેષ્વ્ આ ઇતિ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ॥
તાન્ય્ આહુર્ નાનોપેત્યાનિ। નાનેવ વા ઇમે લોકા। એષાં લોકાનાં વિધૃત્યા ઇતિ। સુવૃક્તિભિઃ ઇતિ વા અયં લોકઃ નૃમાદનમ્ ઇત્ય્ અન્તરિક્ષં ભરેષ્વ્ આ ઇત્ય્ અસૌ। તસ્માન્ નાનોપેત્યાન્ય્ એષાં લોકાનાં વિધૃત્યૈ

તદ્ ઉ હોવાચ જાનશ્રુતેયો વીર્યં વા એતત્ સામ્નો યન્ નિધનમ્। તદ્ વિક્ષુભ્ણુયુસ્ તદ્ વિયુઞ્જ્યુર્ યન્ નાનોપેયુઃ। સાર્ધમ્ એવોપેત્યાનિ સામ્નસ્ સવીર્યત્વાયેતિ। તાનિ ચતુરક્ષરાણિ ભવન્તિ। યાશ્ ચતસ્રો દિશો ઽસ્મિન્ લોકે તાસુ સર્વાસુ પ્રતિતિષ્ઠામ યાશ્ ચતસ્રો દિશો ઽન્તરિક્ષે લોકે તાસુ સર્વાસુ પ્રતિતિષ્ઠામ યાશ્ ચતસ્રો દિશો ઽમુષ્મિન્ લોકે તાસુ સર્વાસુ પ્રતિતિષ્ઠામેતિ॥
ઔર્ધ્વસદ્મનેન હ ખલુ વૈ રાત્રિઃ પૃષ્ઠિનીદં વૈ રથન્તરમ્ અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્ અદ એવ બૃહત્। ય ઉ હ વા એષાં લોકાનાં શ્રેષ્ઠાસ્ તે પૃષ્ઠાનિ। તેષામ્ એકો ભવતિ ય એવં વેદ। પ્રજાપતિર્ હ ખલુ વા ઊર્ધ્વસદ્મ। અશ્નુત પ્રજાપતિતાં ય એવં વેદ

આ તૂ ન ઇન્દ્ર ક્ષુમન્તમ્ ઇતિ વૈણવમ્। વેણુર્ વૈ વૈશ્વામિત્રો ઽકામયતાગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહમવર્ચસી સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સો ઽગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અભવત્। અગ્ર્યો મુખ્યો બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ વેણુર્ વૈશ્વામિત્રો ઽપશ્યત્ તસ્માદ્ વૈણવમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
તદ્ વ્ એવાચક્ષત આપાલમ્ ઇતિ। અપાલા હ વા આત્રેયી તિલકા વા રુછ્વસાપ્યાસ। સા કામયતાપ પાપં વર્ણં હનીયેતિ। સૈતત્ સામાપશ્યત્ તેનાસ્તુત। સા તીર્થમ્ અભ્યવયતી સોમાંશુમ્ અવિદન્ત્। તં સમખાદત્। તસ્યૈ હ ગ્રાવાણ ઇવ દન્તા ઊદુઃ। સ ઇન્દ્ર આદ્રવદ્ ગ્રાવાણો વૈ વદન્તીતિ। સાભિવ્યાહરત્ કન્યા વાર્ અવાયતી સોમમ્ અપિ સ્રુતાવિદત્। અસ્તં ભરન્ત્ય્ અબ્રવીત્ ઇન્દ્રાય સુનવૈ ત્વા શક્રાય સુનવૈ ત્વા ઇતિ। અસ્યૈ વા ઇદં ગ્રાવાણ ઇવ દન્તા વદન્તીતિ વિદિત્વેન્દ્રઃ પરાઙ્ આવર્તત। તમ્ અબ્રવીત્
અસૌ ય એષિ વીરકો ગૃહંગૃહં વિચાકશત્। (ઋ. ૮.૯૧.૨)
ઇમં જમ્ભસુતં પિબ ધાનાવન્તં કરમ્ભિણમ્ અપૂપવન્તમ્ ઉક્થિનમ્॥
ઇતિ। અનાદ્રિયમાણૈવૈતમ્ અબ્રવીત્।
આ ચન ત્વા ચિકિત્સામો ઽધિ ચન ત્વા નેમસિ।
ઇતિ પુરા મા સર્વયર્ચાપાલા સ્તૌતીત્ય્ અપપર્યાવર્તત।
શનૈર્ ઇવ શનકૈર્ ઇવેન્દ્રાયેન્દો પરિ સ્રવ।
ઇત્ય્ એવાસ્યૈ મુખાત્ સોમં નિરધયત્। સોમપીથ ઇવ હ વા અસ્ય સ ભવતિ ય એવં વિદ્વાંસ્ સ્ત્રિયૈ મુખમ્ ઉપજિઘ્રતિ(ઉપાજઘ્રતિ?)

તામ્ અબ્રવીદ્ અપાલે કિંકામાસીતિ। સાબ્રવીત્
ઇમાનિ ત્રીણિ વિષ્ટપા તાનીન્દ્ર વિરોહય।
શિરસ્ તતસ્યોર્વરામ્ આદ્ ઇદં મ ઉપોદરે॥
સર્વા તા રોમશા કૃધિ॥
ઇતિ। ખલતિર્ હાસ્યૈ પિતાસ। તં હાખલતિં ચકાર। ઉર્વરા હાસ્ય ન જજ્ઞે। સો હ જજ્ઞે। ઉપસ્થે હાસ્યૈ રોમાણિ નાસુઃ। તાન્ય્ ઉ હ જજ્ઞિરે। તાં ખે રથસ્યાત્યબૃહત્। સા ગોધાભવત્। તાં ખે ઽનસો ઽત્યબૃહત્। સા કૃકલાસ્ય્ અભવત્। તાં ખે યુગસ્યાત્યબૃહત્। સા સંશ્લિષ્ઠિકાભવત્। તદ્ એષાભ્યનૂચ્યતે
ખે રથસ્ય ખે ઽનસઃ ખે યુગસ્ય શતક્રતો।
અપાલામ્ ઇન્દ્ર ત્રિષ્ પૂત્વ્ય્ અકૃણોસ્ સૂર્યત્વચમ્॥
ઇતિ। તસ્યૈ હ યત્ કલ્યાણતમં રૂપાણાં તદ્ રૂપમ્ આસ। તદ્ એતત્ કામસનિ સામ। એતં વૈ સા કામમ્ અકામયત। સો ઽસ્યૈ કામસ્ સમાર્ધ્યત। યત્કામ એવૈતેન સામ્ના સ્તુતે સમ્ અસ્મૈ સ કામ ઋધ્યતે। યદ્ વ્ અપાલાત્રેય્ય્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ આપાલમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અભિ ત્વા વૃષભા સુતે ઇત્ય્ આર્ષભમ્। ઇન્દ્રો વા અકામયતર્ષભસ્ સર્વાસાં પ્રજાનાં સ્યામ્ ઋષભતાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ ઋષભસ્ સર્વાસાં પ્રજાનામ્ અભવદ્ ઋષભતામ્ અગચ્છત્। તદ્ એવાર્ષભસ્યાર્ષભત્વમ્। ઋષભ એવ સ્વાનાં ભવત્ય્ ઋષભતાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ વ્ એવાચક્ષતે દૈવોદાસમ્ ઇતિ। દિવોદાસો વૈ વાધ્ર્યશ્વિર્ અકામયતોભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્ધીય રાજા સન્ન્ ઋષિસ્ સ્યામ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્। તેનાસ્તુત। તતો વૈ સ ઉભયં બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવારુન્ધ રાજા સન્ન્ ઋષિર્ અભવત્। ઉભયમ્ એવ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાવરુન્દ્ધે રાજા સન્ન્ ઋષિર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ દિવોદાસો વાધ્ર્યશ્વિર્ અપશ્યત્ તસ્માદ્ દૈવોદાસમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

ઇદં વસો સુતમ્ અન્ધઃ ઇતિ ગારમ્। દેવેભ્યો વા અસુરા ગરાન્ પ્રાકિરન્। તાન્ અવિદ્વાંસો ઽગિરન્ન્ અન્નમ્ એવ મન્યમાનાઃ। તે ગરગિરો ઽમન્યન્ત। તે ઽકામયન્તાપેમાન્ ગરાન્ ગીર્ણાન્ હનીમહીતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તેનેમાન્ ગરાન્ ગીર્ણાન્ અપાઘ્નત। ત એવેમે ગિરયો ઽભવન્। તદ્ યદ્ ગરાન્ ગીર્ણાન્ અપાઘ્નત તદ્ એવ ગારસ્ય ગારત્વમ્। સ યો ગરગીર્ મન્યેતાપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્ય, અનાશ્યાન્નસ્યાન્નમ્ અશિત્વા સ એતેન સ્તુવીત। અપ હૈવ તં ગરં ગીર્ણં(ગાર્ણં?) હતે। યદ્ અનેન કિં ચ પાપં કૃતં ભવતિ તદ્ અપહતે॥
તદ્ ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

ઇદં હ્ય્ અન્વ્ ઓજસા ઇતિ ઘૃતશ્ચુન્નિધનમ્। ઘૃતશ્ચુતા ચ વૈ મધુશ્ચુતા ચ દેવા યત્રયત્રૈષાં યજ્ઞસ્યોપાદસ્યત તદ્ આપ્યાયયન્ત। તસ્માદ્ આહુસ્ સોમસ્યૈવાંશુર્ આપ્યાયસ્વેતિ। ઉપદસ્તેવૈષા યદ્ રાત્રિઃ। તદ્ યદ્ ઘૃતશ્ચુન્નિધનં ભવત્ય્ ઐવૈતમ્ એતેન પ્યાયયન્તિ॥
ઘૃતશ્ચુચ્ ચ વૈ મધુશ્ચુચ્ આઙ્ગિરસાં સ્વર્ગં લોકં યતામ્ અહીયેતામ્। તાવ્ અકામયેતામ્ અનૂત્પતેવ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। તૌ તપો ઽતપ્યેતામ્। તાવ્ એતે સામની અપશ્યતામ્। તાભ્યામ્ અસ્તુવાતામ્। તૌ સ્તુત્વૈવ ઘૃતશ્ચુતે મધુશ્ચુત ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગં લોકમ્ અનૂદપતતામ્। અન્તો વૈ પયસાં ઘૃતમ્ અન્તસ્ સ્વર્ગો લોકાનામ્। અન્તો વૈ રસાનાં મધ્વ્ અન્તસ્ સ્વર્ગો લોકાનામ્। અન્ત્યાભ્યાં વાવ તૌ તત્ સામભ્યામ્ અન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ આશ્નુવાતામ્। અન્ત્યાભ્યામ્ એવૈતત્ સામભ્યામ્ અન્ત્યં સ્વર્ગં લોકમ્ અશ્નુતે ય એવં વેદ॥
પશવો હ ખલુ વૈ ઘૃતશ્ચુતઃ પશવો મધુશ્ચુતઃ। પશૂન્ વાવ તૌ તદ્ એતાભ્યામ્ અવારુન્ધાતામ્। તૈર્ ઉ પશુભિર્ ઇષ્ટ્વા સ્વર્ગમ્ એવ લોકમ્ અગચ્છતામ્। તે એતે પશવ્યે સ્વર્ગ્યે સામની। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ

યજ્ઞસ્તનૌ વા એતે સામની। એતાભ્યાં વા ઇન્દ્રો યજ્ઞં સર્વાન્ કામાન્ અદુગ્ધ। દુહે હ વૈ યજ્ઞં સર્વાન્ કામાન્ ય એવં વેદ। યજુર્નિધનં વા એતયોર્ અન્યતરત્ સામનિધનમ્ અન્યતરત્। તદ્ યદ્ ઘૃતશ્ચુન્નિધનં તદ્ યજુર્નિધનમ્ અથ યન્ મધુશ્ચુન્નિધનં તત્ સામનિધનમ્। યા યજુષશ્ ચ સામ્નશ્ ચર્ધિર્ ઋધ્નોતિ તામ્ ઋદ્ધિમ્ આપ્નોતિ તાન્ કામાન્ ય એવં વેદ॥
તદ્ આહુર્ યદ્ આજ્યેન દિવા ચરન્ત્ય્ અથ કેનૈષાં રાત્રિર્ આજ્યવતી ભવતીતિ। ઘૃતશ્ચુન્નિધનેનેતિ બ્રૂયાત્। એતેન હ વૈ રાત્રિર્ આજ્યવતી ભવતિ। યદ્ ઉ ઘૃતશ્ચુચ્ ચ મધુશ્ચુચ્ ચાઙ્ગિરસાવ્ અપશ્યતાં તસ્માદ્ એવમ્ આખ્યાયતે

અથ મૈધાતિથમ્। કાણ્વાયનાસ્ સત્ત્રાદ્ ઉત્થાયાયન્ત આયુઞ્જાનાઃ। તે હોદ્ગીથા ઇતિ કિમુદ્વત્યૈતદ્ધનામ્ ઉર્વારુબહુપ્રવૃત્તં શયાનમ્ ઉપેયુઃ। તે ઽકામયન્તેમાન્ એવ પશૂન્ ભૂતાન્ ઉત્સૃજેમહીતિ। સ એતન્ મેધાતિથિઃ કાણ્વઃ સામાપશ્યત્। તેનોપન્યષીદન્
આ ત્વ્ એતા નિષીદતેન્દ્રમ્ અભિ પ્ર ગાયત
સખાયસ્ સ્તોમવાહસઃ॥
પુરૂતમં પુરૂણામ્ ઈશાનં વાર્યાણામ્।
ઇન્દ્રં સોમે સચા સુતે॥
સ ઘા નો યોગ આ ભુવત્ સ રાયે સ પુરન્ધ્યામ્॥
ઇતિ। પશવો વૈ રયિઃ। તતો વૈ તે તાન્ પશૂન્ ભૂતાન્ ઉદસૃજન્ત। હિંકારેણ હૈવૈનાન્ ઉત્સસૃજિરે। તે હૈતે ઽત્ર પશ્ચાદ્ ઉર્વારુપૃશ્નય ઇતિ પશવઃ। તદ્ એતત્ પશૂનામ ઉત્સૃષ્ટિસ્ સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે બહુપશુર્ ભવતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ મેધાતિથિઃ કાણ્વો ઽપશ્યત્ તસ્માન્ મૈધાતિથમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

અથ સૌમેધમ્। દેવા વા અસુરાન્ હત્વાપૂતા ઇવામેધ્યા અમન્યન્ત। તૈ ઽકામયન્ત પૂતા મેધ્યાસ્ સ્યામેતિ। ત એતત્ સામાપશ્યન્। તેનાસ્તુવત। તતો વૈ પૂતા મેધ્યા અભવન્। તે ઽબ્રુવન્ સુમેધ્યા વા અભૂમેતિ। તદ્ એવ સૌમેધસ્ય સૌમેધત્વમ્। પૂતો મેધ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ વ્ એવાચક્ષતે પૌર્વતિથમ્ ઇતિ। પૂર્વતિથિર્ વા આર્ચનાનસશ્ શ્યાવાશ્વાત્ કનીયાન્। સો ઽકામયતાવ પશૂન્ રુન્ધીય ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છેયમ્ ઇતિ। સ એતત્ સામાપશ્યત્ તેનાસ્તુત।
આ ઘા ગમદ્ યદિ શ્રવત્ સહસ્રિણીભિર્ ઊતિભિઃ।
ઇતિ। સહસ્રમ્ એવ પશૂન્ અવારુન્દ્ધ ભૂમાનં પશૂનામ્ અગચ્છત્। તદ્ એતત્ પશવ્યં સામ। અવ પશૂન્ રુન્દ્ધે ભૂમાનં પશૂનાં ગચ્છતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ પૂર્વતિથિર્ આર્ચનાનસો ઽપશ્યત્ તસ્માત્ પૌર્વતિથમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
ઇન્દ્ર સુતેષુ સોમેષુ ઇત્ય્ ઉષ્ણિહો ભવન્તિ। દેવપુરા વા એષા યદ્ ઉષ્ણિહઃ। તા યદ્ અન્તતઃ ક્રિયન્તે દેવપુરામ્ એવૈતદ્ અન્તતઃ પરિહરન્તિ પશૂનાં ગુપ્ત્યા અસુરાણામ્ અનભ્યવચારાય

તાસુ કૌત્સમ્। કુત્સશ્ ચ લુશશ્ ચેન્દ્રં વ્યહ્વયેતામ્। સ કુત્સસ્ય હવમ્ આગચ્છત્। તં શતેન વાર્ધ્રીભિર્ આણ્ડયોર્ અબધ્નાત્। તં લુશો ઽભ્યવદત્
સ્વવૃજં હિ ત્વામ્ અહમ્ ઇન્દ્ર શુશ્રવાનાનુદં વૃષભ રધ્રચોદનમ્।
પ્ર મુઞ્ચસ્વ પરિ કુત્સાદ્ ઇહાગહિ કિમ્ ઉ ત્વાવાન્ મુષ્કયોર્ બદ્ધ આસતે॥
ઇતિ તાસ્ સર્વાસ્ સંલુપ્ય લુશમ્ અભિ પ્રાદ્રવત્। તં કુત્સઃ ઇન્દ્ર સુતેષુ સોમેષુ ઇત્ય્ અન્વાહ્વયત્। તમ્ અભ્યાવર્તત। તં લુશઃ ઇન્દ્રા હોયી હાવે હોયી ઇતિ। તાવ્ અન્તરાતિષ્ઠત્। તાવ્ અબ્રવીદ્ અંશમ્ આહરેતામ્ આત્મના વામ્ અન્યતરસ્ય પાસ્યામિ મહિમ્નાન્યતરસ્યેતિ। તથેતિ। તાવ્ અંશમ્ આહરેતામ્ આત્માનમ્ અન્યતર ઉદજયન્ મહિમાનમ્ અન્યતરઃ। આત્માનં કુત્સ ઉદજયન્ મહિમાનં લુશઃ। આત્મનાન્યતરસ્યાપિબન્ મહિમ્નાન્યતરસ્ય। આત્મના કુત્સસ્યાપિબન્ મહિમ્ના લુશસ્ય। ઉભા ઉ હ ત્વાવ તસ્ય તાવ્ આત્માનૌ યદ્ આત્મા ચ મહિમા ચ। તદ્ એતત્ સેન્દ્રં સામ। સેન્દ્રો હાસ્ય સદેવો યજ્ઞો ભવત્ય્ અભ્ય્ અસ્યેન્દ્રો યજ્ઞમ્ આવર્તતે નાસ્યેન્દ્રો યજ્ઞાદ્ અપાક્રામતિ ય એવં વેદ। યદ્ ઉ કુત્સો અપશ્યત્ તસ્માત્ કૌત્સમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
તદ્ એળમ્ અચ્છાવાકસામ ભવતિ। પશવો વા ઇળા। પશુષ્વ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠતિ

તદ્ આહૂ રથન્તરમ્ એવ પ્રથમે તૃચે સ્યાદ્ વામદેવ્યં દ્વિતીયે બૃહત્ તૃતીય એષાં લોકાનાં સમારોહાયેતિ। ઇમે વૈ લોકા એતાનિ સામાનિ। અયમ્ એવ લોકો રથન્તરમ્ અન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્ અસાવ્ એવ બૃહત્। તસ્માદ્ એવમ્ એવ કાર્યમ્ એષાં લોકાનાં સમારોહાયેતિ। પ્રાણવ્યાનોદાના હ ખલુ વા એતાનિ સામાનિ। પ્રાણ એવ રથન્તરં વ્યાનો વામદેવ્યમ્ ઉદાનો બૃહત્। તસ્માદ્ એવમ્ એવ કાર્યં પ્રાણવ્યાનોદાનાનાં સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાયેતિ॥
અથ યઃ કામયેત પ્રજા મે શ્રેયસી સ્યાદ્ ઇતિ રથન્તરમ્ એવ પ્રથમે તૃચે કુર્યાદ્ વામદેવ્યમ્ ઉત્તરયોઃ। પ્રજાપતિર્ વૈ વામદેવ્યમ્। પ્રજાપતિમ્ એવ તત્ સ્વરમ્ અન્તત ઉપયન્તિ પ્રજનનાય॥
બૃહતા શ્રીકામસ્ સ્વર્ગકામસ્ સ્તુવીત। શ્રીર્ વૈ સ્વર્ગો લોકઃ। બૃહદ્ અશ્નુતે શ્રિયં ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ। અથો હ ભ્રાતૃવ્યલોકમ્ એવ નાવજહાતિ। ભ્રાતૃવ્યભાજનમ્ ઇવ હ્ય્ એષા યદ્ રાત્રિઃ॥
રથન્તરેણ પ્રતિષ્ઠાકામસ્ સ્તુવીત। પ્રતિષ્ઠા વૈ રથન્તરમ્। પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ॥
ગાયત્રીષુ સંધિના બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ સ્તુવીત। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ એવ ભવતિ॥
કકુપ્સુ પુરુષકામઃ। પુરુષો વૈ કકુપ્। પુરુષવાન્ એવ ભવતિ॥
ઉષ્ણિક્ષુ પશુકામઃ। પશવો વા ઉષ્ણિક્। પશુમાન્ એવ ભવતિ॥
વિરાટ્સ્વ્ અન્નાદ્યકામઃ। અન્નં વૈ વિરાટ્। અન્નાદ એવ ભવતિ॥
અનુષ્ટુપ્સુ પ્રતિષ્ઠાકામઃ। પ્રતિષ્ઠા વા અનુષ્ટુપ્। પ્રત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ॥
પંક્તિષુ યજ્ઞકામઃ। યઃ કામયેત પુનર્ મા યજ્ઞ ઉપનમેદ્ ઇતિ। યજ્ઞો વૈ પંક્તિઃ પુનર્ એવૈનં યજ્ઞ ઉપનમતિ॥
ત્રિષ્ટુપ્સ્વ્ ઓજસ્કામઃ વીર્યકામઃ।ઓજો વૈ વીર્યં ત્રિષ્ટુપ્। ઓજસ્વ્ય્ એવ વીર્યવાન્ ભવતિ॥
જગતીષુ પશુકામઃ।પશવો વૈ જગતી। પશુમાન્ એવ ભવતિ॥
તદ્ આહુર્ એકસ્મિન્ વાવૈતસ્ય છન્દસ્ય્ એકસ્મિન્ કામે સ્તુતં ભવતિ ય એવં સ્તુતે। અથૈતસ્ય સર્વેષુ છન્દસ્સુ સર્વેષુ કામેષુ સ્તુતં ભવતિ યો બૃહતીષુ સ્તુતે। બૃહતી હ્ય્ એવૈતાનિ સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અભિસંપદ્યન્ત ઇતિ। ગાયત્રી ચ જગતી ચ તે દ્વે બૃહત્યૌ। ઉષ્ણિક્ ચ ત્રિષ્ટુપ્ ચ તે દ્વે બૃહત્યૌ। અનુષ્ટુપ્ ચ પંક્તિશ્ ચ તે દ્વે બૃહત્યૌ। બૃહત્ય્ એવ બૃહતી। તસ્માદ્ બૃહતીષ્વ્ એવ સ્તોતવ્યમ્ એતેષાં સર્વેષાં છન્દસાં સર્વેષાં કામાનામ્ અવાપ્ત્યૈ

તદ્ આહુર્ યત્ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમાનાં લઘિષ્ઠો રથન્તરં સામ્નામ્। આશ્વિનમ્ ઉ વૈ શસ્ત્રાણાં ગરિષ્ઠમ્। અથ કસ્માત્ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમાનાં રથન્તરં સામ્નામ્ આશ્વિનસ્ય શસ્ત્રં પ્રત્યુદ્યન્તુમ્ અર્હત ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ પ્રાણો વૈ ત્રિવૃતઃ પ્રાણેષ્વ્ ઇદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતં પ્રાણા ઇદં સર્વં પ્રત્યુદ્યચ્છન્તિ પ્રાણા ઇદં સર્વં પ્રતિપ્રતિ। ઇમે વૈ લોકાસ્ ત્રિવૃતઃ। એષ્વ્ ઇદં લોકેષુ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્। ઇમ ઇદં લોકાસ્ સર્વં પ્રત્યુદ્યચ્છન્તિ। ઇમ ઇદં લોકાસ્ સર્વં પ્રતિપ્રતિ। વાગ્ વૈ રથન્તરમ્। વાચીદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્। વાગ્ ઇદં સર્વં પ્રત્યુદ્યચ્છતિ। વાગ્ ઇદં સર્વં પ્રતિપ્રતિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। અસ્યામ્ ઇદં સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્। ઇયમ્ ઇદં સર્વં પ્રત્યુદ્યચ્છતિ। ઇયમ્ ઇદં સર્વં પ્રતિપ્રતિ। તસ્માત્ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમાનાં રથન્તરં સામ્નામ્ આશ્વિનસ્ય શસ્ત્રં પ્રત્યુદ્યન્તુમ્ અર્હત ઇતિ

તદ્ આહુર્ યત્ પવમાનવન્તો ઽન્યે યજ્ઞક્રતવો ઽથ કેનૈષાં રાત્રિઃ પવમાનવતી ભવતીતિ। રથન્તરેણ સંધિનેતિ બ્રૂયાત્। એતેન હ વૈ રાત્રિઃ પવમાનવતી ભવતિ। તેન સકૃદ્ ધિંકૃતેન પરાચા સ્તુવતે। સકૃદ્ ધ્ય્ એવ પરસ્તાત્ ત્રિવૃતે હિંકુર્વન્તિ યત્ પ્રાયણં તદ્ ઉદયનમ્ અસદ્ ઇતિ॥
રેતસ્સિક્તિર્ હ ત્વૈ પૂર્વસ્ ત્રિવૃત્ પ્રજાપતિર્ ઉત્તરઃ। આત્મા વૈ પ્રજા પશવ એતાનિ તૃચાનિ। પ્રજાપતિર્ વૈ રથન્તરમ્। યથા રેત એવ સિક્તં સ્યાન્ ન પ્રજાયેત તાદૃક્ તદ્ યત્ સકૃદ્ ધિંકૃતૈસ્ સ્તુવીરન્। તદ્ યત્ તૃચાયતૃચાય હિંકુર્વન્તિ પ્રજાત્યા એવ। બહુર્ ભવતિ પ્રજાયતે ય એવં વેદ॥
અથો હૈષામ્ એક એવ પર્યાય આયતનવાન્ સ્યાત્। આયતનૌ દ્વૌ સ્યાતાં યત્ સકૃદ્ ધિંકૃતૈસ્ સ્તુવીરન્। તદ્ યત્ તૃચાયતૃચાય હિંકુર્વન્તિ તેનૈવૈષાં સર્વરાત્રિર્ આયતનવતી પવમાનવતી ભવતિ। યથા વા અહસ્ તથા રાત્રિર્ યથા રાત્રિસ્ તથાહઃ। પૂર્વાહ્ણો મધ્યંદિનો ઽપરાહ્ણઃ પૂર્વરાત્રો મધ્યરાત્રો ઽપરરાત્રઃ। તદ્ યત્ તૃચાયતૃચાય હિંકુર્વન્ત્ય્ અહોરાત્રયોર્ એવ વિધૃત્યૈ

તદ્ આહુર્ યદ્ એકવિંશમ્ અનુ સર્વે યજ્ઞક્રતવસ્ સંતિષ્ઠન્તે ઽત્ય્ ઉ વા એકવિંશાન્ય્ ઉક્થાનિ રાત્રિર્ એત્ય્ અથ કેનૈષામ્ એકવિંશમ્ અનુ રાત્રિસ્ સંતિષ્ઠત ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યદ્ એવૈત એકવિંશતિશ્ ચ ત્રિવૃતો ભવન્તિ નવ ચૈકવિંશા ઇતિ॥
અથ હ સ્માહ ભાલ્લવેયઃ ક ઉ સ્વિદ્ અન્યોભયતો જ્યોતિષા યજ્ઞક્રતુના યક્ષ્યત ઇતિ। એષ હ વા ઉભયતોજ્યોતિર્ યજ્ઞક્રતુર્ યદ્ અતિરાત્રસ્ ત્રિવૃત્ પુરસ્તાદ્ બહિષ્પવમાનં ભવતિ। ત્રિવૃદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ રાથન્તરસ્ સંધિઃ। અગ્નિર્ વૈ પૂર્વસ્ ત્રિવૃદ્ આદિત્ય ઉત્તરઃ। અગ્નિના વા અયં લોકો જ્યોતિષ્માન્ આદિત્યેનાસૌ। ઉભયતો જ્યોતિષાસ્ય યજ્ઞક્રતુનેષ્ટં ભવતિ જ્યોતિષ્માન્ અસ્મિંશ ચ લોકે ઽમુષ્મિંશ્ ચ ભવતિ ય એવં વેદ॥
તૌ વા એતૌ બ્રહ્મ ચૈવ ક્ષત્રં ચ। બ્રહ્મ વૈ ત્રિવૃત્ ક્ષત્રં પઞ્ચદશઃ। તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ સંધાય રાત્રિં વહતઃ। તદ્ એતદ્ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ સંધાયાન્તતઃ પાપ્માનમ્ અપહતસ્ તદ્ યદ્ એતૌ સ્તોમાવ્ અન્તતઃ ક્રિયેતે। પાપ્માનં હતે ય એવંવેદ। તૌ યદ્ ગાયત્રીં સંપદ્યેતે - તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં ગાયત્રી -- તેજસ્ય્ એવ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસે પ્રતિતિષ્ઠતિ। અથો યજમાનમ્ એવ તદ્ આયુષિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ સર્વાયુષ્ટ્વાય। પ્રાણો(પ્રાણૌ?) હિ ગાયત્રી। સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ

વિરાટ્સંપદૈવ યજ્ઞેન યજેતેત્ય આહુઃ। અન્નં વૈ વિરાટ્। અન્નં હ વૈ દેવાનાં સોમો રાજા। અન્નમ્ એવ તત્ કૃત્વા દેવેભ્યસ્ સોમં રાજાનં પ્રયચ્છતિ। ન હ વા એષો ઽનભિષુતો દેવાનામ્ અન્નમ્। તમ્ એતદ્ અભિષુત્યાન્નં કૃત્વા દેવેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ। યદ્ ધ વા ઇહ દેવેભ્યઃ કરોતિ તદ્ અસ્મૈ દેવાઃ કુર્વન્તિ। ત એનં સમૃદ્ધાઃ પ્રજયા પશુભિર્ અન્નાદ્યેન સમૃદ્ધયન્તિ॥
વિરાણ્ નાતિયષ્ટવ્યેત્ય્ આહુઃ। યો હ વૈ વિરાજમ્ અતિયજતે પુનર્ હ સો ઽમુષ્મિન્ લોકે યજમાન આસ્તે। સ રૂક્ષઃ પુરુષો વિરાજં સંપિપાદયિષ્ન્ન્ ઈપ્સન્ન્ અનાપ્નુવન્ન્ આસ્તે। ક્વ હિ તદ્ આપ્સ્યતિ યદ્ ઇતો નાપ્ત્વા પ્રૈતિ॥
પુરુષાન્ ઇવ હાસીનાન્ અસિતો દૈવલ ઉવાચ ક એત આસત ઇતિ। યે વિરાજમ્ અત્યયજામહીતિ હોચુઃ। તાન્ હાભ્યુવાદ
સ રથાદ્ અવપદ્યતે--

-- પુરશ્ ચક્રં પથ્યો બિલે।
તં ચક્રમ્ અભિવર્તતે યો ઽસંપન્નેન યજતે॥
પાકો યજ્ઞેન દેવયુર્ યદ્ દદાતિ તદ્ એવાસ્ય ન લોકમ્ અભિગચ્છતિ॥
ઇતિ। પાકાસ્ સન્તો ઽવિજાનન્તો ઽદેવાયત ઇતિ હૈનાંસ્ તદ્ ઉવાચ યે વિરાજમ્ અત્યયજધ્વમ્ ઇતિ॥
તદ્ આહુઃ કુતો યજ્ઞમ્ અતથાઃ ક્વૈનં પ્રત્યતિષ્ઠિપ ઇતિ। યત એવૈનમ્ અતસીતિ બ્રૂયાત્ તદ્ એવૈનં પ્રત્યતિષ્ઠિપમ્ ઇતિ। પુરુષાદ્ ધ વૈ યજ્ઞસ્ તાયતે પુરુષે પ્રતિતિષ્ઠતિ॥
અથ હ હૃત્સ્વાશયા આલ્લકેયો મહાવૃષો રાજા પુત્રં દીક્ષયાંચકાર। તસ્ય હ સોમશુષ્મસ્ સાત્યયજ્ઞિર્ ઉદ્ગીથાયોઢ આસ। તમ્ ઉ હ મહાવૃષાણાં દૂતા આસસ્રુર્ આગચ્છ સમિતિર્ વા ઇયમ્ ઇતિ। તદ્ ધ પ્રધાવયન્ન્ ઉવાચોદ્ગાતર્ એતં તે પુત્રં પરિદદાનીતિ। સ હેષ્ટ્વા પુનર્ આજગામ। સ હોવાચોદ્ગાતઃ ક્વ યજ્ઞં પ્રત્યતિષ્ઠિપઃ ક્વ યજમાનં ક્વાસ્ય પશૂન્ ઇતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યુવાચ। સ હોવાચ પુનર્ મે પુત્રં દીક્ષયત ન વૈ વિદ્મ યત્ર મે પુત્રમ્ અકૃદ્ ઇતિ।ત મ્ અહ પુનર્ દીક્ષયાંચક્રુઃ। તસ્ય હ સ્વયમ્ એવોજ્જગૌ। સ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યદ્ યજમાન એવ યજ્ઞં પ્રત્યતિષ્ઠિપં યજમાનં વામદેવ્યે રથન્તરે ઽસ્ય પશૂન્ ઇતિ

એતદ્ ધ વૈ પરમં વાચઃ ક્રાન્તં યદ્ દશેતિ। એતાવદ્ ધ પરમં વાક્ ચક્રમે। તદ્ યત્ પરમં વાચઃ ક્રાન્તં તત્ સર્વમ્ આપ્નવાનીતિ। અથ યદ્ અત ઊર્ધ્વં વિંશતિશ્ શતં સહસ્રમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગાન્ય્ એવાસ્યૈ તાનિ પર્વાણિ। વાચ એવ સા પ્રભૂતિઃ। તદ્ ઉ હાત્રૈવ સર્વાં વિરાજમ્ આપ્નોતિ। પુરુષસંપદ્ ધ ખલુ વા એષા દશાક્ષરા વિરાટ્। દશ પુરુષે પ્રાણાઃ। સા વા એષૈતાસામ્ એવ નવતિશતસ્ય સ્તોત્રિયાણાં પ્રશંસા। નવતિશતં હ્ય્ એવૈષો ઽગ્નિષ્ટોમઃ। સંસ્કૃતસ્તોત્રિયા ભવન્તિ। કૃતં તદ્ યદ્ અશીતિશતં કૃતમ્ ઇદં દશકૃતં સત્। તદ્ ઉ હ કુરવ આહુર્ દ્વાપર એષ યન્ નવતિશતં સ્તોત્રિયાસ્ ત્રયાણામ્ અયાનામ્ અધમઃઃ। કૃતં વૈ ત્રેતાદ્વાપરમ્। દ્વે સ્તોત્રિયે ઉપપ્રસ્તુત્યે। સ કૃતસ્ સ્તોમસ્ સંપદ્યતે। કૃતેન તજ્ જયતિ યજ્ જિગીષતિ। કૃતેનોદ્ભિનત્તિ। અથો પક્ષાવ્ એતૌ યત્ પવમાનૌ। તાવ્ એવ તત્ સમૌ કરોતિ। અથો વિશ્વજ્યોતિર્ એવ યજ્ઞક્રતુર્ ભવતિ। અથો દ્વ્યતિષ્ટુતઃ। તાવ્ એવ વિરાજસ્ સ્તનૌ। સ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ

તદ્ ઉ હ સ્માહ કહોળઃ કૌષીતકેયો દીર્ઘસ્તની બત તેષાં વિરાટ્ યેષાં સ્તોત્રિયે વિરાજસ્ સ્તનાવ્ ઇતિ। અપિ નૂનમ્ એતાં વિરાજં પ્રતિવેશતો દુહ્ર ઇતિ હ સ્માહ। અક્ષય્યામ્ એવૈતાં સંપદં દેવા ઉપાસત। તામ્ ઋષય ઉપાસત। તામ્ ઉ એવ વયં પરો ઽવર ઉપાસ્મહે। એતાસામ્ એવ નવતિશતસ્ય સ્તોત્રિયાણાં પઞ્ચ ચ સહસ્રાણ્ય્ આ ચત્વારિંશતાનિ દ્વાસપ્તતિર્ અક્ષરાણિ। તદ્ યે એવ તે દ્વાસપ્તતિતમે અક્ષરે તાવ્ એવ વિરાજસ્ સ્તનૌ। સ દ્વિપાદ્ યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા ઇતિ। તદ્ આહુર્ યદ્ દ્વાપરસ્ સ્તોમો ઽથ કેન કૃતસ્ સ્તોમ ઇતિ। અક્ષરૈર્ ઇતિ બ્રૂયાત્। અથો સ્તોત્રૈર્ ઇતિ। અથો સ્તુતશસ્ત્રૈર્ ઇતિ। અથો યદ્ દશકૃતમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તેનો એવ કૃતસ્ સ્તોમ ઇતિ। અયં હ વાવ દશકૃતમ્ ઉપાપ્નોતિ

આપો વા ઇદમ્ અગ્રે મહત્ સલિલમ્ આસીત્। તદ્ અપામ્ એવૈશ્વર્યમ્ આસીત્। યદ્ અપામ્ એવૈશ્વર્યમ્ આસીદ્ અપાં રાજ્યમ્ અપામ્ અન્નાદ્યં તદ્ અગ્નિર્ અભ્યધ્યાયન્ મમેદમ્ ઐશ્વર્યં મમ રાજ્યં મમાન્નાદ્યં સ્યાદ્ ઇતિ। સ એતામ્ અગ્નિષ્ટોમસંપદમ્ અપશ્યત્। તયેમા અપો વ્યુદૌહદ્ ઊર્ધ્વાશ્ ચાવાચીશ્ ચ। સ એતમ્ એવ દિનર્દિનં સ્તોમં ગાયન્ કેવલીદમ્ અન્નાદ્યમ્ અકુરુત। સ નવભિર્ એકવિંશૈર્ અમૂર્ ઊર્ધ્વા ઉદતભ્નોત્। તાઃ પરેણ દિવં પર્યૌહત્। તા એતાઃ પર્યૂઢા ઋતુશો વર્ષન્તીસ્ તિષ્ઠન્તિ। એકવિંશત્યા ત્રિવૃદ્ભિર્ ઇમા અવાચીર્ અભ્યતિષ્ઠત્। તાઃ પરેણ પૃથિવીં પર્યૌહત્। તા એતાઃ પર્યૂઢા અનૂત્ખાયૈક ઉપજીવન્તિ --

--તિષ્ઠન્તીર્ એકે સ્રવન્તીર્ એકે। સ એવમ્ એતા અપો વ્યૂહ્ય વિનુદ્યાસ્મિન્ લોકે ઽન્નમ્ આદત્। તા નાલ્પકં ન મધ્યમં ન મહદ્ ઇવાન્નાદ્યમ્ અભ્યતિરિચ્યત। એવમ્ એવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં વ્યૂહ્ય વિનુદ્યાસ્મિન્ લોકે ઽન્નમ્ અત્તિ તં નાલ્પકં ન મધ્યમં ન મહદ્ ઇવાન્નાદ્યમ્ અભ્યતિરિચ્યતે ય એવં વેદ। તમ્ એતમ્ અન્નં જિગીવાંસં સર્વે દેવા અભિસમગચ્છન્ત। તે વૈ તન્ નાવિન્દન્ત। યા હ્ય્ અસૌ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યૈકવિંશી તામ્ આસુ બહિષ્પવમાનીષુ નવસુ પ્રત્યુપધાય શયે ઽનન્તો ભૂત્વા પરિગૃહ્યૈતદ્ અન્નાદ્યમ્॥
અથો યથા પાત્રે ઽઙ્ગારા ઓપ્તાસ્ સ્યુર્ એવમ્ એવૈષુ લોકેષુ દૃશે ઽનન્ત આસ। તાન્ અવિન્દમાનાન્ અબ્રવીત્ સ્તુત મેતિ

તં વસવો ગાયત્ર્યા છન્દસા ગાયત્રેણ સામ્ના પ્રાતસ્સવનેનાસ્તુવન્। તાંસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સવન ઉપાહ્વયત। તં રુદ્રાસ્ ત્રિષ્ટુભા છન્દસા ત્રૈષ્ટુભેન સામ્ના માધ્યંદિનેન સવનેનાસ્તુવન્। તાંસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સવન ઉપાહ્વયત। તમ્ આદિત્યા જગત્યા છન્દસા જાગતેન સામ્ના તૃતીયસવનેનાસ્તુવન્। તાંસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સવન ઉપાહ્વયત। તં વિશ્વે દેવા વાઙ્ મનશ્ ચ પ્રજાપતિર્ અનુષ્ટુભા છન્દસા યજ્ઞાયજ્ઞીયેન સામ્નાસ્તુવન્। તાંસ્ તસ્મિન્ન્ એવ સ્તોત્ર ઉપાહ્વયત। એવમ્ એતે દેવા એતં યજ્ઞક્રતુમ્ અન્વાયતન્ત। અથ ય એનં નાન્વાયતન્ત --

--શશ્વદ્ ધ તે પરાભૂતા દેવાનામ્ અશનયા। અથ ય એનમ્ અન્વાયતન્ત ઇમ એતર્હિ પરિશિષ્ટાઃ। ત ઉ એવાપર્યુષિભવિતારઃ॥
સ હૈષ વૈશ્વદેવસ્ સ્તોમઃ। વિશ્વેષાં હૈવ દેવાનાં પુરા સ્તોમ આસ। તેન યદ્ અગ્નિમ્ અસ્તુવન્ સાસ્યાગ્નિષ્ટોમતા। અગ્નિં હૈનેનાસ્તુવન્। સ્તુવતે હૈનેન સ્વા સ્તુવતે ઽરણા। સ્તુવતે હૈનેન જને સ્વા ય એવં વેદ॥
સ હૈષ નવૈકવિંશાન્ અભિસંપદ્યતે દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ ત્રય ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। એકા સ્તોત્રિયાતિરિચ્યતે। યજમાનો હૈવ સો ઽતિરિચ્યતે યો વૈવં વેદ। યથા હ ગિરૌ જ્યોતિર્ ભાયાદ્ એવં તસ્યાં જનતાયાં ભાતિ યસ્યાં ભવતિ ય એવં વેદ॥
સ ઉ એવૈકવિંશતસ્ ત્રિવૃતો ઽભિસંપદ્યતે। અગ્નિર્ વૈ ત્રિવૃત્। તદ્ યદ્ વૈ કિં ચ ત્રિવૃત્ તત્ સર્વમ્ અગ્નિમ્ એવાભિસંપદ્યતે। યાશ્ ચ હ મહ્તયસ્ સંપદો યાશ્ ચ ક્ષલ્લિકાસ્ તા હ સર્વા એવંવિદમ્ અભિસંપદ્યન્તે। સર્વ એનં કામા અભિસંપદ્યન્તે ય એવં વેદ। સ એષ એકવિંશત્યા ત્રિવૃદ્ભિર્ અમુષ્મિન્ન્ આદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતો નવભિર્ અસાવ્ એકવિંશૈર્ અસ્મિન્। તાવ્ એતાવ્ એવમ્ અન્યોન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતૌ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ

નાસાવ્ અસ્તમ્ એતિ નાયમ્ અનુગચ્છતિ। ઇમમ્ એવાસાવ્ અભ્ય્ અસ્તમ્ એતિ। તદ્ અસ્યાસ્તત્વમ્। ઇમં હ્ય્ એવાસાવ્ અભ્ય્ અસ્તમ્ એત્ય્ અમુમ્ એવાયમ્ અભ્યનુગચ્છતિ। તદ્ અમુષ્યામુત્વમ્। અમું હ્ય્ એવાયમ્ અભ્યનુગચ્છતિ ન હાસ્તમ્ એતિ નાનુગચ્છતિ ય એવં વેદ॥
તે હૈતે સવાસિન્યૌ દેવતે। ગચ્છતિ હૈતાભ્યાં સવાસિત્વમ્। અથો હાસ્યૈતે એવ દેવતે। એષુ લોકેષુ સર્વપાપ્માનમ્ અપઘ્નત્યૌ તિષ્ઠતઃ॥
યાવદ્ ઉ હ વા અયમ્ અગ્નિર્ અસ્મિન્ લોકે દીપ્યતે તાવદ્ અમુષ્મિન્ લોક આદિત્યઃ ન હૈવ તાવદ્ એવંવિદો લોકઃ ક્ષય્યઃ॥
યથા હ વા ઇદમ્ આયતનમ્ આયતનીં પ્રેપ્સેદ્ એવમ્ ઇમં લોકમ્ આપઃ પ્રેપ્સન્તિ યાશ્ ચામૂર્ યાશ્ ચેમાઃ। તાયન્ન સંભિન્દન્ત્ય્ એતસ્યૈવ સ્તોમસ્ય ક્રતોઃ। એષ એવૈનાસ્ સ્તોમો ઽપિદદતે। સ યો ન્વાવૈકસ્ય રાજ્યસ્ય ત્રાતા દ્વયોર્ યસ્ ત્રયાણાં લોકી વાવ સ તેન મન્યેત। અન્ત્યે તુ સલોક્ય્ અસદ્ યસ્ તેષામ્ એકો ઽસદ્ યે ઽસ્ય લોકસ્ય ત્રાતારઃ। અસ્ય હ સ લોકસ્ય ત્રાતૄણામ્ એકો ભવતિ ય એવં વેદ। તેન લોકી સઃ। યાવદ્ ધ વા અપ્ય્ એવંવિદો બ્રાહ્મણા ભવિતારો ન હૈવ તાવદ્ યાશ્ ચામૂર્ આપો યાશ્ ચેમાસ્ તા ઉભયીસ્ સંપદ્યેમં લોકં નિર્મૃષ્ટારઃ

તસ્ય વા એતસ્યાગ્નિષ્ટોમસ્ય ગાયત્રીમ્ એવ પ્રાતસ્સવનં સંપદ્યતે ત્રિષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જગતીં તૃતીયસવનમ્। તદ્ એતત્ સ્વયંસંપન્નં પ્રાતસ્સવનમ્। ગાયત્રમ્ એવ સર્વમ્॥
અથ ચત્વારિ છન્દાંસિ માધ્યંદિનં સવનં ગાયત્રી બૃહતી કકુપ્ ત્રિષ્ટુપ્। તસ્યા એતસ્યૈ કકુભો ઽષ્ટાવિંશત્યક્ષરાયૈ વિંશતિમ્ અક્ષરાણિ ગાયત્ર્યામ્ ઉપદધાતિ। સા ત્રિષ્ટુપ્ સંપદ્યતે। અથ યાન્ય્ અષ્ટાવ્ અતિરિચ્યન્તે તાનિ બૃહત્યામ્ ઉપદધાતિ। સા ત્રિષ્ટુપ્ સંપદ્યતે। ત્રિષ્ટુબ્ એવ ત્રિષ્ટુપ્॥
અથ ષટ્ છન્દાંસિ તૃતીયસવનં ગાયત્ર્ય્ ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ અનુષ્ટુબ્ જગતી બૃહતી। તસ્યા એતસ્યૈ ગાયત્ર્યૈ ચતુર્વિંશત્યક્ષરાયૈ વિંશતિમ્ અક્ષરાણિ કકુભ્ય્ ઉપદધાતિ। સા જગતી સંપદ્યતે। અથ યાનિ ચત્વાર્ય્ અતિરિચ્યન્તે તાન્ય્ ઉષ્ણિહ્ય્ ઉપદધાતિ। સા દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્ સંપદ્યતે। અનુષ્ટુબ્ એવાનુષ્ટુપ્। તાં દ્વેધા વ્યૂહતિ। તસ્યૈ ષોડશાક્ષરાણ્ય્ અનુષ્ટુભ્ય્ ઉપદધાતિ। સા જગતી સંપદ્યતે। સ્વયમ્ એવ પરસ્તાજ્ જગતી। અથ યાનિ ષોડશાતિરિચ્યન્તે તાનિ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય બૃહત્યામ્ ઉપદધાતિ। સા દ્વાપઞ્ચાશદક્ષરા જગતી સંપદ્યતે। ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણિ જગતીમ્ અતિયન્તિ ય એતે ચતુષ્પાદાઃ પશવઃ। અથો સ્તના એવ વિરાજો દોહઃ। અથો પ્રતિષ્ઠૈવ। યથા ચતુષ્પદી પ્રતિષ્ઠાત્ તથા। તદ્ વ્ અત્રૈવાનુવ્યેતિ। ન કિં ચનાતિરિચ્યતે। વામદેવ્યસ્ય ન્યૂને ત્રીણ્ય્ ઉપદધાતિ --

--યજ્ઞાયજ્ઞીય એકમ્॥
ગાયત્રં વૈ પ્રાતસ્સવનં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જાગતં તૃતીયસવનમ્। બ્રહ્મણો ઽસ્ય સતઃ ક્ષત્રસ્યેવ પ્રકાશો ભવતિ વૈશ્યસ્યેવ રયિઃ પુષ્ટિર્ ય એવં વેદ॥
તસ્યો એવાક્ષરશો ગાયત્રીમ્ એવ પ્રાતસ્સવનં સંપદ્યન્તે ત્રિષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જગતીં તૃતીયસવનમ્। એકાન્નસપ્તતિઃ પ્રાતસ્સવનસ્ય સ્તોત્રિયાષ્ ષષ્ટિસ્ ત્રિષ્ટુભો માધ્યંદિનં સવનં ચતુર્વિંશતિશ્ ચ જગતીસ્ તૃતીયસવનમ્। એકા ચ કકુપ્। પુરુષો વૈ કકુપ્। સ હ સ યજમાન એવૈતસ્યાં સંપદ્ય્ અધ્યૂઢઃ। તદ્ વ્ અત્રૈવાનુવ્યેતિ। ન કિં ચનાતિરિચ્યતે। એકસ્યૈ કકુભો ઽષ્ટાવિંશત્યક્ષરાયૈ ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણ્ય્ આદાય વામદેવ્યસ્ય ન્યૂને ત્રીણ્ય્ ઉપદધાતિ યજ્ઞાયજ્ઞીય એકમ્। અથ યા ગાયત્રી પરિશિષ્યતે તામ્ અદ એકાન્નસપ્તત્યાં પ્રાતસ્સવનસ્ય સ્તોત્રિયાસુ પ્રત્યુપદધાતિ। તદ્ ઉ હાનન્તમ્। અનન્તાં શ્રિયં જયતિ ય એવં વેદ

તસ્યો એવ દ્વે સવને બૃહતીં સંપદ્યેતે। યથૈવ પુરા તૃતીયસવનં તથા તૃતીયસવનમ્। એકાન્નસપ્તતિઃ પ્રાતસ્સવનસ્ય સ્તોત્રિયાઃ। તાષ્ ષટ્ચત્વારિંશદ્ બૃહત્યસ્ સંપદ્યન્તે। યા હિ તિસ્રો ગાયત્ર્યસ્ તે દ્વે બૃહત્યૌ। ન તાષ્ ષટ્ચત્વારિંશદ્ બૃહ્ત્યસ્ સંપદ્યન્તે। તદ્ એતદ્ આયદ્ એવ પ્રાતસ્સવનં બૃહતીમ્ અભિસંપદ્યતે। યસ્માદ્ આયદ્ એવ પ્રાતસ્સવનં બૃહતીમ્ અભિસંપદ્યતે તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો જાયમાન એવ લોકી જાયતે। તં વા ત્વૈ ચરણેન ભૂયાંસં કુરુતે તં વા કનીયાંસમ્॥
અથૈતદ્ દ્વૌ માધ્યંદિનં સવનં સંપાદયત ઉદ્ગાતા ચ હોતા ચ। ચત્વારિ છન્દાંસ્ય્ ઉદ્ગાતા યુનક્તિ। તાનિ ચ હોતાનુશંસત્ય્ ઉપ ચ ત્રીણ્ય્ આહરત્ય્ અનુષ્ટુભં પંક્તીં જગતીમ્। ગાયત્રી ચ જગતી ચ તે દ્વે બૃહત્યૌ। બૃહત્ય્ એવ બૃહતી। યસ્માદ્ એતદ્ દ્વૌ માધ્યંદિનં સવનં સંપાદયતસ્ તસ્માદ્ રાજન્યસ્ય કાર્યો લોક ઇષ્ટાપૂર્તેન શ્રદ્ધયા બ્રહ્મણ્યતયા। અથ યસ્માદ્ યથૈવ પુરા તૃતીયસવનં તસ્માદ્ ઉ બ્રાહ્મણાચ્ ચ રાજન્યાચ્ ચ વૈશ્યો લોકી। ઇતરો ન હિ તથા લોકી યથા બ્રાહ્મણશ્ ચ રાજન્યશ્ ચ

ક્લૃપ્તં હ વૈ લોકં યજમાનો ઽભિજાયતે। પશૂન્ એવ પ્રથમસ્ય તૃચસ્ય પ્રથમયા સ્તોત્રિયયા જયતિ ભૂમિં દ્વિતીયયાગ્નિં તૃતીયયા। અન્તરિક્ષમ્ એવ દ્વિતીયસ્ય ચ તૃચસ્ય પ્રથમયા સ્તોત્રિયયા જયતિ વાયું દ્વિતીયયા પ્રાણં તૃતીયયા। દિવમ્ એવ તૃતીયસ્ય તૃચસ્ય પ્રથમયા સ્તોત્રિયયા જયત્ય્ આદિત્યં દ્વિતીયયા નક્ષત્રાણિ તૃતીયયા। નવૈતા બહિષ્પવમાન્યો ભવન્તિ નવ દેવલોકાઃ। તાન્ એવૈતાભિર્ આપ્નોતિ॥
તા એતાસ્ તિસ્રો વિરાજો દૈવી યજ્ઞિયા માનુષી। એતાસુ હ સુચિત્તશ્ શૈલનો જનકં વૈદેહં સમૂદે। સ હોવાચ્ શ્રદ્ધામ્ આવિદદ્ ઋત્વિજો મે હ્વયન્ત્વ્ ઇતિ। તસ્મૈ હ કુરુપઞ્ચાલાન્ ઋત્વિજ ઊહુઃ। તેષુ હાગતેષુ શૈલનો બિભયાંચકાર ગચ્છદ્ બ્રાહ્મણા ઇવોદન્તાયં વાહન લઘૂયેદ્ ઇતિ। સ હોવાચ સમ્રાડ્ વાક્યમ્ એવમ્ અસ્તીતિ। તિસ્રો વા ઇમા વિરાજો તૃષ્યન્તીસ્ સર્વકામા અન્નાભિધાનાઃ। તાસુ સ્મ ત્વા યો ઽન્તર્ અવદધાતિ તસ્મૈ વોદ્ગાતારં વૃણીષ્વ। સ વાવ તેષાં કામાનામ્ અભિવોઢા। ય એતાસુ કામાસ્ સ ઉ એવ પુનર્મૃત્યોર્ અતિવોઢા ય એવં વેદેતિ

અથ હ પ્રધાવયાંચકાર। તસ્મિન્ હ પ્રૈષ્યન્નૈમાન્ હ સ્મ પૃચ્છત્ય્ આસાં વિરાજામ્ ઋદ્ધિમ્। તે હ સ્માનાભ્યાવયન્તિ ય ઉ હ સ્માભ્યાવયન્તીતિ। યાં હ સ્મૈકામ્ અભ્યાવયન્તિ સ હ સ્માત્ તે બ્રાહ્મણં બતાહં બ્રાહ્મણમ્ એતાસુ મીમાંસમાનમ્ અપશ્યં મચ્ ચ ધાવત શૈલનમ્ ઇતિ। તદ્ વ્યચરં હાસ યથા શૈલન ઇયેષ॥
તા એતાસ્ તિસ્રો વિરાજો દૈવી યજ્ઞિયા માનુષી। સૈષા દૈવી વિરાડ્ યદ્ ઇમે લોકાઃ। સા ન્યૂના। યજમાનાવધાનાયૈવ તન્ ન્યૂના। તદ્ અન્તર્ યજમાનમ્ અવદધાતિ। તસ્યા એતસ્યૈ ચન્દ્રમા એવાપિધાનમ્। એતદ્ ધિ દેવાનાં પ્રત્યક્ષમ્ અન્નાદ્યં યચ્ ચન્દ્રમાઃ॥
અથૈષા યજ્ઞિયા વિરાડ્ યદ્ એતા બહિષ્પવમાન્યઃ। સા ન્યૂના। યજમાનાવધાનાયૈવ તન્ ન્યૂના। તદ્ અન્તર્ યજમાનમ્ અવદધાતિ। તસ્યા એતસ્યૈ હિંકાર એવાપિધાનમ્। હિંકારેણ હ્ય્ એવ દેવેભ્યો ઽન્તતો ઽન્નાદ્યં પ્રદીયતે॥
અથૈષા માનુષી વિરાડ્ યદ્ ઇમે પુરુષે પ્રાણાઃ। સા ન્યૂના। સ ઉ એવ યજમાનપ્રત્યક્ષમ્। તસ્યા એતસ્યા અન્નમ્ એવાપિધાનમ્॥
નાભિર્ વા એતાસ્ તિસ્રો વિરાજઃ। અભિ હ તાન્ કામાન્ આપ્નોતિ ય એતાસુ કામા અપિ ત્વ્ ઇહ તેષુ ભવત્ય્ અતિ હ પુનર્મૃત્યુ મુચ્યતે બહુપુરુષમ્ અસ્મિન્ લોકે ઽન્નમ્ અત્તિ। ન હ્ય્ એતદ્ એકપુરુષાયાન્નાદ્યં યદ્ એતાસુ। યદ્ ધ વૈ કિં ચેદમ્ અસ્મિન્ લોક આત્મન્વત્ તદ્ ધ સર્વં મૃત્યુર્ એવાભિવ્યાદાય તિષ્ઠતિ। સ યો હ સ મૃત્યુસ્ સંવત્સર એવ સઃ। તસ્ય હર્તવ એવ મુખાનિ। તદ્ યદ્ વૈ કિં ચ મ્રિયતે ન હાસ્યાનૃતૌ મ્રિયતે ય એવં વેદ। ઋતુષુ વાવ પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિર્ ય એવં વેદ

તા વા એતા નવ બહિષ્પવાન્યઃ। તાષ્ ષડ્ બૃહત્યઃ। ષડ્ ઉ મૃત્યોર્ મુખાન્ય્ ઋતવ એવ। અથ હ વા એતાનિ મૃત્યોર્ મુખાનિ બૃહત્ય્ એવ પ્રતિવિભવિતુમ્ અર્હતિ નાન્યચ્ છન્દઃ। સ બૃહત્યૈવર્તોર્ મુખમ્ અપિદધાતિ। બૃહત્ય્ ઋતોર્ બૃહત્ય્ ઋતોઃ। સ યથા સમેન વિષમમ્ અતીત્ય પ્રત્યવેક્ષેતૈવમ્ એવૈતં મૃત્યું પરાઙ્ અતીત્ય પ્રત્યવેક્ષતે॥
તમ્ એવ તં ત્રિવૃતં વજ્રમ્ ઉપપ્રવર્તયતિ। સ એષો ઽહરહર્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુવર્તતે। તદ્ ધ સ્માહ નગરી જાનશ્રુતેયો ન હૈવ તાવદ્ દેવાસુરં ભવિતા યાવદ્ એવ ત્રિવૃદ્ વજ્રો ઽહરહર્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુવર્તત ઇતિ। ઊર્ધ્વો હ્ય્ અયમ્ અગ્નિર્ દીપ્યતે તિર્યઙ્ઙ્ અયં વાયુઃ પવતે ઽર્વાઙ્ અસાવ્ આદિત્યસ્ તપતિ। ત એતે ઽનિમેષમ્ અન્યોન્યમ્ ઈક્ષન્તે। કથમ્ એતેષ્વ્ એવં સત્સુ દેવાસુરં સ્યાદ્ ઇતિ। એષ ઉ એવાસ્ય ત્રિવૃદ્ વજ્રો ઽહરહર્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુવર્તમાનસ્ સર્વં પાપ્માનમ્ અપઘ્નન્ પલ્યયતે ય એવં વેદ

તદ્ આહુસ્ સ વાદ્ય યજેત સ વાન્યં યાજયેદ્ યચ્ ચતુષ્ટોમેન યાજયન્ સર્વસ્તોમેન યાજયતિ। નવૈતા બહિષ્પવમાન્યો ભવન્તિ। તાસાં સપ્તવિંશતિઃ પદાનિ। તેન ત્રિણવં સ્તોમં નાન્તર્યન્તિ। નવૈવૈતા બહિષ્પવમાન્યો ભવન્તિ। ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી। તત્ ત્રયસ્ત્રિંશત્। તેન ત્રયસ્ત્રિંશં સ્તોમં નાન્તર્યન્તિ। એતદ્ વૈ ચતુષ્ટોમેન યાજયતિ॥
યો વૈ સ્તોમાનામ્ અવમં પરમં વેદ ગચ્છતિ પરમતામ્। ત્રિવૃદ્ વાવ સ્તોમાનામ્ અવમસ્ ત્રિવૃત્ પરમઃ। તદ્ ઉ હોવાચ પ્રકુર્ વાર્ષ્ણસ્ ત્રિવૃતં સ્તોમં ત્રયસ્ત્રિંશં ભવન્તમ્ અપશ્યં તસ્માદ્ અહં પરમતામ્ અગચ્છમ્ ઇતિ। ગચ્છતિ પરમતાં ય એવં વેદ॥
અથ હ સ્માહારુણિઃ કિં સો ઽભિચરેત્ કિં વાભિચાર્યમાણ આદ્રિયેત ય એતં ત્રિવૃતં વજ્રં ત્રિભૃષ્ટિમ્ અચ્છિદ્રમ્ અચ્છમ્બટ્કારિણમ્ અહરહર્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુવર્તમાનં વેદ। સ્વયમ્ અભિચરિતો વાવ સ યમ્ એવંવિદ્ દ્વેષ્ટિ યો વૈવંવિદં દ્વેષ્ટીતિ। એષ ઉ એવૈનં ત્રિવૃદ્ વજ્રસ્ ત્રિભૃષ્ટિર્ અચ્છિદ્રો ઽચ્છમ્બટ્કાર્ય્ અહરહર્ ઇમાન્ લોકાન્ અનુવર્તમાનો ઽભિવર્તતે। તસ્ય ન ભૂત્ય્ અલ્પિકેવ ચનાશાસ્તિ પરાપરૈવ ભવતીતિ

તદ્ ઉ હ સ્માહોપજીવઃ ખાળાયનો ઽહમ્ એવૈતં ત્રિવૃતં વજ્રં પ્રત્યક્ષં વેદ તસ્માદ્ યમ્ અહં દ્વેષ્મિ યો માં દ્વેષ્ટિ તાવ્ ઉભૌ શશ્વદ્ એવ પાપીયાંસૌ ભવત ઇતિ। અગ્નિર્ વા અસ્ય લોકસ્ય વજ્રો વાયુર્ અન્તરિક્ષસ્યાદિત્યો દિવઃ। તદ્ ઇદ્ અધ્યાત્મમ્। યો ઽગ્નિર્ વાગ્ એવ સા યો વાયુઃ પ્રાણ એવ સ ય આદિત્યશ્ ચક્ષુર્ એવ તત્। તસ્માદ્ યદ્ અહં દ્વિષન્તમ્ અભિવદામિ યદ્ અભિપ્રાણિમિ યદ્ અભિવીક્ષે વજ્રમ્ એવાહં તસ્મૈ તં પ્રહરામિ। તસ્ય હરશ્વેમ્ણેત્મિકેવ નાશાસ્તિ। એતા ઉ એવૈનં દેવતા ધૂર્વન્તિ ય એવં વિદ્વાંસં ધૂર્વતીતિ॥
અથ હ સ્માહ શ્વેતકેતુર્ આરુણેયો યથાશ્વસ્ય કૃષ્ણકર્ણસ્યેત્થાદાનીતસ્ય રૂપં સ્યાદ્ એવમ્ એવાહમ્ એતસ્ય સ્તોમસ્ય રૂપં વેદ। તાવદ્ દૃશેન્યં તાવદ્ વપુષેણ્યમ્। તસ્માદ્ આત્મા। ય એવ પૂર્વાહ્ણે દિદૃક્ષન્તે તે ઽપરાહ્ણે દિદૃક્ષન્તે। નૈવ સુદૃશેન્યમ્ ઇવ સન્તં નાહં કદા ચન ચક્ષુષ્મન્તં પર્યેમીતિ॥
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિઃ કો ઽશ્વશ્ શ્વેતઃ કિમ્ એકમ્ ઇતિ। યથૈવાસ્યાગ્ને રૂપં યથા ત્વિષિર્ યથાસ્ય વાયોર્ યથામુષ્યાદિત્યસ્યૈવમ્ એવૈતસ્ય સ્તોમસ્ય રૂપમ્ એવં ત્વિષિઃ। તદ્ એવૈતત્ પ્રજા અભિવાર્ય દિદૃક્ષમાણાસ્ તિષ્ઠન્તિ। તસ્માદ્ બહિષ્પવમાને યે ચ વિજાનન્તિ યે ચ ન તે સર્વે ઽનીશાના અભિપરિવાર્ય દિદૃક્ષમાણાસ્ તિષ્ઠન્તીતિ। અથો હૈતા યશ એવ। અપ્ય્ અન્યાસાં દેવતાનામ્। તાસામ્ એતદ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં રસસ્ તેજસ્ સંભૃતં યદ્ એતા બહિષ્પવમાન્યઃઃ। સ ય એવમ્ એતદ્ દેવતાનામ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યં રસં તેજસ્ સંભૃતં વેદેન્દ્રિયવાન્ એવ વીર્યવાન્ યશસ્વી ત્વિષિમાન્ ભવતિ

તદ્ આહુર્ યત્ પુરુષો યોષાં સંભવિષ્યન્ પરોક્ષં નિલયનમ્ ઇચ્છતે ઽન્ત એવાન્યે પશવો ઽન્યોન્યસ્ય સ્કન્દન્તિ કિં તદ્ યજ્ઞે ક્રિયતે યસ્માત્ તત્ તથેતિ બ્રૂયાદ્ યસ્માત્ ત્રિવૃત્ સ્તોમો બહિષ્પવમાને પ્રાઙ્ ઇવોત્ક્રમ્ય ધિષ્ણ્યેભ્યો નિલીય ગાયત્રીં સ્કન્દતિ મધ્ય એવાન્ય ઋત્વિજો ધિષ્ણ્યાનાં યદ્ અન્ત આસતે તસ્માત્ તત્ તથેતિ। ત્રિવૃતં હિ સ્તોમં પુરુષો ઽન્વાયત્તો ધિષ્ણ્યાન્ અન્યે પશવ ઇતિ॥
તદ્ વ્ એવાહુર્ યત્ સ ત્રિવૃત્ સ્તોમો ગાયત્રીં સ્કન્દતિ કિં સા તતઃ પ્રજનયતીતિ। ઇળાન્તં યજ્ઞં સપ્તનાભિમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। ગાયત્રી ગર્ભં ધત્તે। સા પુરોનુવાક્યાં પ્રજનયતિ। પુરોનુવાક્યા યાજ્યા યાજ્યા વષટ્કારં વષટ્કાર આહુતીર્ આહુતયો દક્ષિણા દક્ષિણાસ્ સ્વર્ગં લોકમ્। તદ્ યથા વિત્તં પ્રવાહં ક્ષિપ્રં પ્રવહેદ્ એવમ્ એવૈનમ્ એતા દેવતાસ્ સ્વર્ગાય લોકાય પ્રવહન્તિ। ત્રિવૃદ્ એવૈનં સ્તોમો ગાયત્ર્યૈ પ્રયચ્છતિ ગાયત્રી પુરોનુવાક્યાયૈ પુરોનુવાક્યા યાજ્યાયૈ યાજ્યા વષટ્કારાય વષટ્કાર આહુતીભ્ય આહુતયો દક્ષિણાભ્યો દક્ષિણાસ્સ્વર્ગં લોકં ગમયન્તિ॥
સ એષ ઇળાન્તો યજ્ઞસ્ સપ્તનાભિઃ। તસ્ય હ ત્રિવૃદ્ એવ સ્તોમો નાભિર્ ગાયત્રી નાભિઃ પુરોનુવાક્યા નાભિર્ યાજ્યા નાભિર્ વષટ્કારો નાભિર્ આહુતયો નાભિર્ દક્ષિણા નાભિઃ। ઉપ હૈનમ્ એષ યજ્ઞો નમતિ ય એવં વેદ

પઞ્ચદશાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ પઞ્ચદશાપૂર્યમાણસ્યાર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ। તદ્ એવ તેનાપ્નોતિ। દશ હસ્ત્યાહ્ગુલયશ્ ચત્વાર્ય્ ઊર્વષ્ઠીવાનિ યદ્ ઊર્ધ્વં નાભેસ્ તત્ પઞ્ચદશમ્। તદ્ એવાત્રોપસંદધાતિ॥
પઞ્ચદશો માધ્યંદિનઃ પઞ્ચદશાપોછતો ઽર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ। તદ્ એવ તેનાપ્નોતિ। દશ પદ્યાઙ્ગુલયશ્ ચત્વાર્ય્ ઊર્વષ્ઠીવાનિ યદ્ અવાચીનં નાભેસ્ તત્ પઞ્ચદશમ્। તદ્ એવાત્રોપસંદધાતિ॥
સપ્તદશાનિ પૃષ્ઠાનિ। દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ। તદ્ એવ તેનાપ્નોતિ। દશ હસ્ત્યાઙ્ગુલયસ્ સપ્ત શીર્ષન્પ્રાણાઃ। તત્ સપ્તદશમ્। તદ્ એવાત્રોપસંદધાતિ॥
સપ્તદશાર્ભવઃ। દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ। તદ્ એવ તેનાભિપૂર્વમ્ આપ્નોતિ। દશ પદ્યાઙ્ગુલયશ્ ચત્વાર્ય્ ઊર્વષ્ઠીવાનિ ત્રયો ઽવાચઃ પ્રાણાઃ। તત્ સપ્તદશમ્। તદ્ એવાત્રોપસંદધાતિ॥
એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવસ્ યત્ર ઇમે લોકા અસાવ્ આદિત્ય એકવિંશઃ। તદ્ એવ તેનાપ્નોતિ। દશ હસ્ત્યાઙ્ગુલયો દશ પદ્યા આત્મૈકવિંશઃ। તદ્ એવાત્રોપસંદધાતિ

સ હૈવં વિદ્વાન્ અહોરાત્રયોર્ અર્ધમાસશો માસશ ઋતુશસ્ સંવત્સરશ એતસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ આત્માનમ્ ઉપસંધાય તં મૃત્યું તરતિ યસ્ સ્વર્ગે લોકે। ન હૈવંવિત્ પુનર્ મ્રિયતે। તસ્ય હર્ઙ્મયાન્ય્ અસ્થાનિ ભવન્તિ સામમયાનિ માંસાનિ। સ એષો ઽપહતપાપ્મા ધૂતશરીરો ઽતીત્યૈતં મૃત્યું શરીરં ધૂનુતે॥
અથૈતે દૈવી ચ માનુષી ચ વિરાજૌ। તયોર્ એવ એતદ્ આદિત્યો ઽધ્યૂઢસ્ તપતિ। ચતસ્રો દિશસ્ ચત્વારો ઽવાન્તરદેશા દ્વાવ્ ઇમૌ લોકૌ। એષા દૈવી વિરાટ્। અથ માનુષી। ચત્વારો ઽત્તારષ્ ષડ્ આદ્યાઃ। બ્રાહ્મણશ્ ચ રાજન્યશ્ ચ વૈશ્યશ્ ચ શૂદ્રશ્ ચૈતે ઽત્તારઃ। ગૌશ્ ચાશ્વશ્ ચાજાશ્ ચાવિશ્ ચ વ્રીહિશ્ ચ યવશ્ ચૈત આદ્યાઃ। એતયોર્ એષ એતદ્ આદિત્યો ઽધ્યૂઢસ્ તપતિ। તન્ ન શોકો ન હિમો નાશનાયતિ ન પિપાસતિ નાસ્ય કા ચનાવૃત્તિર્ અસ્તિ। ન હ વા અશનાયતિ ન પિપાસતિ નાસ્ય કા ચનાવૃત્તિર્ ભવતિ ય એવં વેદ

યજમાનં હ વા એતદ્ ઉદ્ગાતા રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ યદ્ બહિષ્પવમાનં ગાયતિ। મન એવ રેતસ્યયા સમીરયતિ પ્રાણં ગાયત્ર્યા ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુભા શ્રોત્રં જગત્યા વાચમ્ અનુષ્ટુભા। આત્માનમ્ એવ પંક્ત્યા પ્રત્યુપદધાતિ। અથ યદ્ એતદ્ ઉત્તમં તૃચં જન્મૈવ તત્। પ્રૈવ તેન જનયતિ॥
યસ્માદ્ એતદ્ ઘોષીવોપબ્દિમદ્ ઇવ ગાયતે તસ્માદ્ ઘોષીવોપબ્દિમદ્ ઇવ ગર્ભા જાયન્તે। તદ્ ઉ વા આહુર્ અઘોષમ્ એવ ગેયમ્। યદા વૈ વિજાયમાના ક્રરિકુરુતે ઽથ સા ઘોષા- કરોતિ। અથો શનૈર્ ઇવ વા અઘોષમ્ ઇવ માગામૃષ્ટિદ્ વિજાયતે। અથો હૈતત્ સત્યં યદ્ ગાયત્રમ્। તસ્ય સંપદં લોભયેદ્ રથન્તરવર્ણામ્ અભ્યસ્યેત્। તસ્માદ્ અઘોષમ્ એવ ગેયમ્ ઇતિ॥
અથાગ્નેયમ્ આજ્યમ્ એકદેવત્યમ્। પ્રેતિર્ એવ સા। અથૈન્દ્રાગ્નં દ્વિદેવત્યમ્। પ્રતિષ્ઠિતિર્ એવ સા। સા વા એષા પ્રેતિશ્ ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતિશ્ ચ। પ્રતિતિષ્ઠતિ ય એવં વેદ॥
ત્રિવૃત્પઞ્ચદશાભ્યાં પુરુષો ઽસ્મિન્ લોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ। સ યમ્ એવ હરતિ સ ત્રિવૃદ્ યેન પ્રતિતિષ્ઠતિ સ પઞ્ચદશઃ। તૌ વા એતાવ્ ઉભાવ્ એવ ત્રિવૃતાવ્ ઉભૌ પઞ્ચદશૌ। તેજો વૈ બ્રહ્મવર્ચસં ત્રિવૃત્ સ્તોમ ઓજો વીર્યં પઞ્ચદશઃ। ઓજસૈવ તદ્ વીર્યેણ પ્રતિષ્ઠાય તેજો બ્રહ્મવર્ચસં હરતિ ય એવં વેદ

અથ માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્રી। યો ઽયમ્ અવાઙ્ પ્રાણ એષ એવ સઃ। તસ્યાં દ્વે સામની। તસ્માદ્ એતેન દ્વયં પ્રાણેન કરોતિ ભસ્મ ચ કરોતિ વાતં ચ। નાના પ્રસ્તાવો નાના નિધને હિંકારો ઽન્તરેણ। તસ્માન્ નેતર ઇતરમ્ અનુનિનર્દતિ નેતર ઇતરમ્। એતેન હિ તદ્ વિહૃતમ્॥
અથ બૃહતી। યો ઽયં પ્રાઙ્ પ્રાણ એષ એવ સઃ। તસ્યાં દ્વે સામની। તસ્માદ્ એતેન દ્વયં પ્રાણેન કરોતિ રેતશ્ ચ સિઞ્ચતિ મેહતિ ચ। નાના પ્રસ્તાવો નાના નિધને હિંકારો ઽન્તરેણ। તસ્માન્ન્ નેતર ઇતરમ્ અનુનિનર્દતિ નેતર ઇતરમ્। એતેન હિ તદ્ વિહૃતમ્॥
અથ ત્રિષ્ટુપ્। નાભિર્ એવ સા। તસ્યામ્ એકં સામ। તસ્માદ્ એતેનૈકમ્ એવ પ્રાણેન કરોતિ યદ્ એવ પ્રાણાન્ ઉદનતો ઽનૂદનિતિ॥
અથ પૃષ્ઠાનિ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં પૃષ્ઠાનિ। તસ્માદ્ યે કે ચાનૂકભાજો ગોર્ અશ્વસ્ય પુરુષસ્ય તેષામ્ અનૂકમ્ એવ બલિષ્ઠમ્। ઇન્દ્રિયં હ્ય્ એતદ્ વીર્યં યત્ પૃષ્ઠાનિ। તાનિ બૃહતીષુ ભવન્તિ। તસ્માદ્ ઇમા બૃહતીર્ ઇવ કીકસા બૃહતીર્ ઇવ પશવઃ પૃષ્ઠમ્ અભિસમાયન્તિ॥
અથાર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્રી। યો ઽયં પ્રાણ એષ એવ સઃ। તસ્યાં દ્વે સામની। તસ્માદ્ દ્વયં પ્રાણેન કરોતિ પ્રાણ્યાપાનિતિ। નાના પ્રસ્તાવો નાના નિધને હિંકારો ઽન્તરેણ। તસ્માન્ નેતર ઇતરમ્ અનુનિનર્દતિ નેતર ઇતરમ્। એતેન હિ તદ્ વિહૃતમ્॥
અથોષ્ણિક્કકુભૌ। ચક્ષુષી તે। સમાનં છન્દઃ। દ્વે સામની। તસ્માદ્ દ્વે અક્ષ્યૌ સમાનં પશ્યતઃ। ત્રિપદોર્ ઋચોર્ ભવતઃ। તસ્માત્ ત્રિવૃચ્ ચક્ષુશ્ શુક્લં કૃષ્ણં કનીનિકા। પરોવરીસ્યોર્ ઋચોર્ ભવતઃ। તસ્માત્ પરોવરીયઃ પુરુષઃ પશ્યતિ। નાના પ્રસ્તાવો નાના નિધને હિંકારો ઽન્તરેણ। તસ્માન્ નાનાવીર્યે ચક્ષુષી॥
અથાનુષ્ટુપ્। વાગ્ એવ સા। તસ્યાં દ્વે સામની। તસ્માદ્ દ્વયં વાચા કરોત્ય્ અન્નં ચૈનયાત્તિ વદતિ ચ। નાના પ્રસ્તાવો નાના નિધને હિંકારો ઽન્તરેણ। તસ્માન્ ન સર્વં સત્યં વાચા વદતિ ન સર્વમ્ અનૃતમ્। એતેન હિ તદ્ વિહૃતમ્॥
અથ જગતી। શ્રોત્રમ્ એવ તત્। તસ્યામ્ એકં સામ। તસ્માદ્ એતેનૈકમ્ એવ શ્રોત્રેણ કરોતિ યદ્ એવ શૃણોતિ। ચતુષ્પદાયામ્ ઋચિ ભવતિ। તસ્માત્ સમાનત્ર સન્ સર્વા અનુદિશશ્ શૃણોતિ। અપિ પરાઙ્ યન્ પશ્ચાદ્ વદતશ્ શૃણોતિ॥
અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। શિર એવ તત્। અધ્યૂઢં વા એતદ્ અન્યેષ્વ્ અઙ્ગેષુ યચ્ છિરઃ। અધ્યૂઢમ્ અન્યેષુ સ્તોત્રેષુ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। અધ્યૂઢો ઽન્યેષુ સ્વેષુ ભવતિ ય એવં વેદ। ઉપરિ વા એતદ્ અન્યેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યો યચ્ છિરઃ। ઉપર્ય્ અન્યેભ્યસ્ સ્તોત્રેભ્યો યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। ઉપર્ય્ અન્યેભ્યસ્ સ્વેભ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
સ એષો ઽપહતપાપ્મા યજ્ઞ એવ પ્રત્યક્ષમ્। તસ્ય હ નોપવદંશ્ ચ ન પાપં કર્તાસ્તિ। યદ્ય્ એનં બહિષ્પવમાને ઽનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય રેતસ્ સિક્તમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો ઽરેતસ્કા તે પ્રજા ભવિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનમ્ એકદેવત્ય આજ્યે ઽનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય પ્રેતિમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમાર્ પ્રેત્ય્ અજનયં મરિષ્યસીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનં દ્વિદેવત્ય આજ્યે ઽનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠામ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો ઽપ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યસીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનં માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્ર્યામ્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્યાવાઞ્ચં પ્રાણમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો વીઘાતસ્ ત્વા હનિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। અથો હ બ્રૂયાદ્ અવસ્નાવસ્ ત્વા હનિષ્યતીતિ। યદ્ય્ એનં બૃહત્યામ્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય શિશ્નમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો મૂત્રગ્રાહસ્ ત્વા હનિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્।અથો હ બ્રૂયાદ્ અરેતસ્કો ભવિષ્યસીતિ। યદ્ય્ એનં ત્રિષ્ટુભ્ય્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય નાભિમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમાર ઉદાવર્તસ્ ત્વા હનિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનં પૃષ્ઠેષ્વ્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્યેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો વજ્રસ્ ત્વા હનિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। અથો હ બ્રૂયાદ્ અનાજ્ઞાતવધસ્ ત્વા હનિષ્યતીતિ

યદ્ય્ એનમ્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્ર્યામ્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય પ્રાણમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારઃ પ્રાણસ્ ત્વા હાસ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। અથો હ બ્રૂયાત્ પ્રમાયુકો ભવિષ્યસીતિ। યદ્ય્ એનમ્ ઉષ્ણિક્કકુભોર્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય ચક્ષુષી અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો ઽન્ધો ભવિષ્યસીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનમ્ અનુષ્ટુભ્ય્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય વાચમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો વાક્ તે ઽપક્રમિષ્યતીત્ય એનં બ્રૂયાત્। અથો હ બ્રૂયાદ્ અશનયા મરિષ્યસીતિ। યદ્ય્ એનં જગત્યામ્ અનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય શ્રોત્રમ્ અચીક્લૃપં યજ્ઞમારો બધિરો ભવિષ્યસીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્। યદ્ય્ એનં યજ્ઞાયજ્ઞીયે ઽનુવ્યાહરેદ્ યજ્ઞસ્ય શિરો ઽચીક્લૃપં યજ્ઞમારશ્ શિરસ્તે વિપતિષ્યતીત્ય્ એનં બ્રૂયાત્

એતે હ વૈ પ્રતિવ્યાહરાઃ ન હૈવંવિદ્ યજ્ઞિયામ્ આર્તિમ્ આર્છતિ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ। સ ય એનમ્ ઉપવદેત્ તં બ્રૂયાત્ પૂર્ણમ્ એવાહમ્ એતં સાઙ્ગં સતનું સર્વંયજ્ઞં વેદ સ યત્ ત્વમ્ અત્રોનં વેત્થ તત્ ત્વયૈવાપિદધાનીતિ। સ એવાર્તિમ્ આર્છતિ ય એવં વિદ્વાંસમ્ ઉપવદતિ॥
સ એષ પ્રજાપતિર્ અગ્નિષ્ટોમો ઽમૂમ્ એકવિંશીં યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યાસુ બહિષ્પવમાનીષુ નવસુ પ્રત્યુપધાય શય એતા દ્વિષ્ટના વિરાજો દુહાનઃ પઞ્ચ પઞ્ચદશાનિ પઞ્ચ સપ્તદશાનિ। તા એવ પઞ્ચ દ્વાત્રિંશિનીર્ વિરાજઃ દુહે હ વૈ વિરાજં સર્વાન્ કામાન્ ય એવં વેદ। સ હૈવં વિદો ઽનૃતં ચન વદતો યજ્ઞસ્ સ્રવતિ। સ્રવતિ હ વા અનૃતં વદતો યજ્ઞો ઽથો હ પૂયતિ। નો હ ત્વ્ એવંવિદો યજ્ઞસ્ સ્રવતિ ન પૂયતિ। તસ્માત્ કુરુપઞ્ચાલા દ્વિષ્ટનાં ન દુહ્રે। પ્રજાપતેર્ હ સા। તસ્માદ્ વ્ અન્ય ઉદન્તા દુહ્રે। નહિ તે તાં વિદુઃ। તસ્માદ્ વ્ અન્ય ઉદન્તા અશનાયુકતરા ઇવ॥
સ એષ પ્રજાપતિર્ અગ્નિષ્ટોમઃ --

--પરિમણ્ડલો ભૂત્વાનન્તો ભૂત્વા શયે। તદનુકૃતીદમ્ અપ્ય્ અન્યા દેવતાઃ પરિમણ્ડલાઃ પરિમણ્ડલ આદિત્યઃ પરિમણ્ડલશ્ ચન્દ્રમાઃ। પરિમણ્ડલા દ્યૌઃ પરિમણ્ડલમ્ અન્તરિક્ષં પરિમણ્ડલેયં પૃથિવી। અપિ યદ્ ઇદં પુરુષે દિવ્યં તત્પરિમણ્ડલમ્। એતસ્યૈવ ન્યઙ્ગમ્ અનુન્યઞ્જાનઃ પરિમણ્ડલાં મહતીમ્ અનન્તાં શ્રિયં જયતિ ય એવં વેદ॥
સ એષ યજ્ઞ ઊર્ધ્વ એવ પુરુષમ્ અન્વાયત્તઃ। તસ્ય પાદાવ્ એવ બહિષ્પવમાનમ્। ઇમાન્ય્ એવ ચત્વાર્ય્ ઊર્વષ્ઠીવાન્ય્ આજ્યાનિ। યદ્ અર્વાચીનં નાભેસ્ સ ત્રિછન્દા માધ્યંદિનઃ। પૃષ્ઠાન્ય્ એવ પૃષ્ઠાનિ। અયમ્ આર્ભવ ઇદમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ॥
તદ્ ધ નગરિણં દાલ્ભ્યં બ્રાહ્મણઃ પપ્રચ્છ કદ્ર્યઙ્ યજ્ઞ ઇતિ। સ હોવાચોર્ધ્વ એવ પુરુષમ્ અન્વાયત્ત ઇતિ। એવં હ તદ્ ઉવાચ। સ ય એવમ્ એતદ્ ઊર્ધ્વમ્ આત્મન્ યજ્ઞં તાયમાનં વેદોર્ધ્વ્ એવ પ્રજયા પશુભી રીહન્ન(રોહન્ન્) એતિ। ય ઉ એનં પ્રત્યઞ્ચં વેદ પ્રત્યઙ ભૂતિં ભવતિ। તસ્યેદમ્ એવ બહિષ્પવમાનમ્ ઇમાન્ય્ આજ્યાન્ય્ અયં માધ્યંદિનઃ પૃષ્ઠાન્ય્ એવ પૃષ્ઠાન્ય્ અયમ્ આર્ભવઃ પ્રતિષ્ઠૈવ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। પ્રત્યઙ્ ભૂતિં ભવતિ। ય એવમ્ એતાવ્ આત્મન્ યજ્ઞૌ તાયમાનૌ વેદોપ હૈનં યજ્ઞૌ નમતઃ

તસ્યૈષ શ્લોકઃ
યદ્ અસ્ય પૂર્વમ્ અપરં તદ્ અસ્ય યદ્ વ્ અસ્યાપરં તદ્ વ્ અસ્ય પૂર્વમ્।
અહેર્ ઇવ સર્પણં શાકલસ્ય ન વિજાનામિ યતરત્ પુરસ્તાત્॥
ઇતિ। શકલો હ ગૌપાયનો યજ્ઞં મિમાન ઇયાય। સ હ સ્મૈતન્ ન વિજાનાતિ કતરદ્ યજ્ઞસ્ય પૂર્વં કતરદ્ અપરં કતરદ્ અણીયઃ કતરત્ સ્થવીય ઇતિ। તદ્ આહુઃ કુતો યજ્ઞસ્યાણિષ્ઠમ્ ઇતિ। યતો વરિષ્ઠમ્ ઇતિ। કુતો વરિષ્ઠમ્ ઇતિ। યતો ઽણિષ્ઠમ્ ઇતિ। બહિષ્પવમાનં વાવ પ્રતિ યજ્ઞો ઽણિષ્ઠઃ। તદ્ ઇદં પાદાવ્ અવોચત્। પાદૌ વૈ પ્રતિ પુરુષો ઽણિષ્ઠઃ। તદ્ વૈ વરિષ્ઠઃ। પદ્ભ્યાં હ્ય્ એતિ। કુતો વરિષ્ઠ ઇતિ। યતો ઽણિષ્ઠ ઇતિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાવ પ્રતિ યજ્ઞો ઽણિષ્ઠઃ। તદ્ ઇદં શિરો ઽવોચત્। શિરો વૈ પ્રતિ પુરુષો ઽણિષ્ઠઃ। તદ્ વૈ વરિષ્ઠઃ। અક્ષિભ્યાં હિ પશ્યન્ન્ એતિ॥
તદ્ આહુર્ યદ્ ઊર્ધ્વો યજ્ઞસ્ તાયેત દેવા એવ જીવેયુર્ન મનુષ્યાઃ। યદ્ અર્વાઙ્ તાયેત મનુષ્યા એવ જીવેયુર્ ન દેવા ઇતિ। ઊર્ધ્વશ્ ચ હ વૈ યજ્ઞસ્ તાયતે ઽર્વાઙ્ ચાથો હ તિર્યઙ્। તદ્ યત્ પૃચ્છેયુઃ કદ્ર્યઙ્ યજ્ઞ ઇત્ય્ ઊર્ધ્વ ઇતિ બ્રૂયાદ્ અથો ઽર્વાઙ્ ઇત્ય્ અથો તિર્યઙ્ઙ્ ઇતિ। સર્વા એવ દિશ ઇતિ બ્રૂયાત્। સર્વા ઉ હ વૈ દિશ એવંવિદો યજ્ઞસ્ તતો ભવતિ॥
કુરુપઞ્ચાલા હ બ્રહ્મોદ્યમ્ ઊદિરે। તે હ શ્વાનં સંવેષ્ટિતં શયાનમ્ ઉપેયુઃ। તે હોચુર્ અસ્મિન્ ન્વ્ એવ નો વિજયો ઽધ્ય્ અસ્ત્વ્ ઇતિ। તે હ પઞ્ચાલાઃ કુરૂન્ પપ્રચ્છુઃ કિમ્ અસ્ય યજ્ઞસ્યેવેતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યૂચુઃ। સ હોવાચ વસિષ્ઠશ્ ચૈકિતાનેયો યથા વા અસાવ્ અદો ઽમૂમ્ એકવિંશીં યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્યાસુ બહિષ્પવમાનીષુ નવસુ પ્રત્યુપધાય શય એવં વા અયમ્ ઇદમ્ ઉભાવ્ અન્તૌ સંધાય શયે। તસ્ય વા અયં યજ્ઞક્રતોર્ અનયા શય્યયો રૂપં નિગચ્છતીતિ। તસ્માદ્ ઇદમ્ અનર્થ્યં સન્તં બિભૃતેતિ। તેન હ જિગ્યુઃ

દ્વિર્ હ વૈ યજમાનો જાયતે મિથુનાદ્ અન્યજ્ જાયતે યજ્ઞાદ્ અન્યત્। તદ્ યન્ મિથુનાજ્ જાયતે તદ્ અસ્મૈ લોકાય જાયત। અથ યદ્ યજ્ઞાજ્ જાયતે તદ્ અમુષ્મૈ લોકાય જાયતે ગન્ધર્વલોકાય જાયતે દેવલોકાય જાયતે સ્વર્ગલોકાય જાયતે॥
યજ્ઞો વૈ યજમાનો યજ્ઞસ્ સોમો રાજા। તદ્ યદ્ ધવિર્ધાને ગ્રાવભિસ્ સોમં રાજાનમ્ અભિષુણ્વન્તિ યજમાનમ્ એવ તદ્ રેતઃ કુર્વન્તિ॥
પ્રજાપતિર્ એષ યદ્ ઉદ્ગાતા। સ ત્વષ્ટા સ રેતસસ્ સેક્તા સ રૂપાણાં વિકર્તા। તદ્ યદ્ બહિષ્પવમાન રેતસ્યાં ગાયતિ યજમાનમ્ એવ તદ્ રેતોભૂતં સિઞ્ચતિ। યદ્ ઋચમ્ અસામ્નીં ગાયેદ્ અસ્થ્ય્ એવ જાયેત ન માંસમ્। યત્ સામાનૃચં ગાયેન્ માંસમ્ એવ જાયેત નાસ્થિ। ઋચં સામ્નાભિલિપ્તાં ગાયતિ। તસ્માલ્ લોમ્ના ત્વચા માંસેન પુરુષો ઽભિલિપ્તો જાયતે॥
તસ્યાં ન હિંકુર્યાત્। યદ્ ધિંકુર્યાદ્ વજ્રેણ હિંકારેણ રેતો વિચ્છિન્દ્યાત્। યો હિ તદ્ અપિ બાલેન વીયાત્ સ એવૈનદ્ વિચ્છિન્દ્યાત્। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેદ્ અરેતસ્કા ગર્ભા જાયેરન્। અરેતસ્કા હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યાં ગર્ભા જાયન્તે

ગાયત્રીં ગાયતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। તસ્યૈ દ્વે અક્ષ઱એ વ્યતિષજતિ। પ્રાણાપાનાવ્ એવ તદ્ વ્યતિષજતિ। તસ્માત્ પ્રાણાપાનૌ તદ્ વ્યતિષક્તૌ પ્રજા અનુસંચરત આ ચ પરા ચાયાતયામાનૌ। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેન્ મૃતા ગર્ભા જાયેરન્। મૃતા હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યાં ગર્ભા જાયન્તે॥
ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ। ચક્ષુર્ વૈ ત્રિષ્ટુપ્। તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે દ્યોતયતિ। ચક્ષુષી એવ તદ્ દધાતિ। તસ્માદ્ યુક્તે ઇવ ચક્ષુષી। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેદ્ અન્ધા ગર્ભા જાયેરન્। અન્ધા હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યાં ગર્ભા જાયન્તે॥
જગતીં ગાયતિ। શ્રોત્રં વૈ જગતી। તસ્યૈ ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણિ દ્યોતયતિ। શ્રોત્રમ્ એવ તદ્ દધાતિ। શ્રોત્રે દ્વે પરિશ્રવણે દ્વે। તસ્માત્ સમાનત્ર સન્ સર્વા અનુદિશશ્ શૃણોતિ। અપિ પરાઙ્ યન્ પશ્ચાદ્ વદતશ્ શૃણોતિ। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેદ્ બધિરા ગર્ભા જાયેરન્। બધિરા હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યાં ગર્ભા જાયન્તે॥
અનુષ્ટુભં ગાયતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તામ્ અર્વાચીમ્ અભિનુદન્ ગાયતિ વાચો ઽનપક્રામાય। યત્ પરાચીમ્ અપનુદન્ ગાયેદ્ વાચં પ્રધમેદ્ વાગ્ અસ્માદ્ અપક્રામુકા સ્યાત્। તાં યદ્ અર્વાચીમ્ (?) અભિનુદન્ ગાયત્ય્ આત્મન્ન્ એવ તદ્ વાચં પ્રતિષ્ઠાપયતિ। તસ્યૈ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ પદે ગાયતિ। નિરુક્તેન વૈ વાચો ભુઞ્જતે ઽનિરુક્તમ્ અસ્યા ઉપજીવનીયમ્। ભુંક્તે વાચોપ ચૈનં જીવતિ ય એવં વેદ। સ યન્ નિરુક્તમ્ એવ ગાયેદ્ વદેયુર્ એવ પ્રજા ન તૂષ્ણીમ્ આસીરન્। અથ યદ્ અનિરુક્તં ગાયેત્ તૂષ્ણીમ્ એવ પ્રજા આસીરન્ ન વદેયુઃ। યસ્માન્ નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચ પદે ગાયતિ તસ્માત્ પ્રજા વદન્તિ ચ તૂષ્ણીં ચાસતે

તાં બલવદ્ ઉપબ્દિમતીં નિઘાતં ગાયેત્। નિઘ્નદ્ અવ હ ખલુ વા એતચ્ છન્દો યદ્ અનુષ્ટુપ્। અનુષ્ટુભા વૈ વાચા છન્દસા દેવા અસુરાન્ અવાચો ઽવાઘ્નન્। તાં યદ્ બલવદ્ ઉપબ્દિમતીં નિઘાતં ગાયતિ -- ભ્રાતૃવ્યો વૈ પાપ્મા -- ભ્રાતૃવ્યમ્ એતત્ પાપ્માનં વાચમ્ અવહન્તિ શ્રિયમ્ આત્મનાશ્નુતે। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેદ્ અજિહ્વા ગર્ભા જાયેરન્। અજિહ્વા હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યા ગર્ભા જાયન્તે॥
પંક્તિં ગાયતિ। ઋતવો વૈ પંક્તિઃ। તાં ગાયત્રીમ્ એવ પ્રસૃતાં ગાયતિ। તસ્માદ્ ગર્ભા જાયમાનાઃ પ્રસાર્યન્તે। તામ્ અધીયન્ ગાયેત્। યદ્ અનધીયન્ ગાયેત્ સામિ ગર્ભાઃ પતેયુઃ। સામિ હ વૈ દુરુદ્ગાતુર્ વર્તન્યાં ગર્ભાઃ પતન્તિ। અથ યદ્ એતદ્ ઉત્તમં તૃચં જન્મૈવ તત્। પ્રૈવ તેન જનયતિ॥
મનો વૈ રેતસ્યા પ્રાણો ગાયત્રી ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુપ્ શ્રોત્રં જગતી વાગ્ અનુષ્ટુપ્। સ યો મનો રેતસ્યેતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ મહામના મનસ્વ્ય્ અસ્માદ્ આજાયતે। અથ યઃ પ્રાણો ગાયત્રીતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ મહામના મનસ્વ્ય્ અસ્માદ્ આજાયતે। અથ યઃ પ્રાણો ગાયત્રીતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ મહામના મનસ્વ્ય્ અસ્માદ્ આજાયતે। અથ યઃ પ્રાણો ગાયત્રીતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ સર્વમ્ આયુર્ એતિ। અથ યો ઽસ્માદ્ આજાયતે સ સર્વમ્ આયુર્ એતિ। અથ યશ્ ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુબ્ ઇતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયત્ય્ અહ્રીતમુખી પશ્યો દૃષ્ટ્યાસ્માદ્ આજાયતે દર્શનીયઃ। અથ યશ્ શ્રોત્રં જગતીતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ શુશ્રૂષુશ્ શ્રોત્રિયેણાસ્માદ્ આજાયતે શ્રવણીયઃ। અથ યો વાગ્ અનુષ્ટુબ્ ઇતિ વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ શસ્તોદ્ગાતા વાચોરાર્દ્ધ્ય્ અસ્માદ્ આજાયતે --

-- સભેયઃ॥
એવં હ્ય્ એતત્ કુરુપઞ્ચાલા અવિદુઃ। તસ્માત્ કુરુપઞ્ચાલેષુ સર્વૈર્ વીરૈસ્ સહ વીર આજાયતે। અથ યર્હ્ય્ એતદ્ ઉદન્તાઃ પુરા નાવેદિષુસ્ તસ્માદ્ ઉદન્તેષુ પુરા સર્વૈર્ વીરૈસ્ સહ વીરો નાજનિ। અથ યત ઇદમ્ ઉદન્તાન્ એવંવિદશ્ ચ સચન્ત એવંવિદશ્ ચૈનાન્ યાજયન્તિ તતો હર્વાચીનમ્ ઉદન્તેષુ સર્વૈર્ વીરૈસ્ સહ વીર આજાયતે॥
કુરુપઞ્ચાલા હ બ્રહ્મોદ્યમ્ ઊદિરે। તે હ પઞ્ચાલાઃ કુરૂન્ પપ્રચ્છુઃ કિં વયં તદ્ યજ્ઞે ઽકુર્મ યેનાસ્માસુ સર્વૈર્ વીરૈસ્ સહ વીર આજાયત ઇતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યૂચુઃ। તેન હૈનાન્ જિગ્યુઃ। તે યત્ પ્રત્યવક્ષ્યન્ યસ્માદ્ વયમ્ એવંવિદશ્ ચ સ્મ એવંવિદશ્ ચ નો યાજયન્તિ તેનાસ્માસુ સર્વૈર્ વીરૈસ્ સહ વીર આજાયત ઇતિ। સર્વૈર્ હ વા અસ્માદ્ વીરૈસ્ સહ વીર આજાયતે ય એવં વેદ॥
તદ્ આહુર્ વિગેયા ધુરા ન વિગેયા ઇતિ। વિગેયા ઇત્ય્ આહુઃ --

--કુરવઃ॥
ગાયત્રં વૈ પ્રાતસ્સવનં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જાગતં તૃતીયસવનમ્। તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। સ યદ્ ગાયત્રે સતિ પ્રાતસ્સવને ગાયત્રીં ગાયતિ -- બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી બ્રહ્મ પ્રાતસ્સવનં -- સ્વ એવ તદ્ આયતને બ્રહ્મ દધાતિ॥
અથ યત્ ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ -- ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુપ્। એનાનિ વૈ ક્ષત્રે શિલ્પાનિ હસ્તિનિષ્કો ઽશ્વતરીરથો ઽશ્વરથો રુક્મઃ કંસઃ -- તાન્ય્ એવ તદ્ આહૃત્ય બ્રહ્મણ્ય્ અનક્તિ॥
અથ યજ્ જગતીં ગાયતિ - - વિડ્ વૈ જગતી। એતાનિ વૈ વિશિ શિલ્પાનિ ગોઽશ્વં હસ્તિહિરણ્યમ્ અજાવિકં વ્રીહિયવાસ્ તિલમાષાસ્ સર્પિઃ ક્ષીરં રયિઃ પુષ્ટિઃ -- તાન્ય્ એવ તદ્ આહૃત્ય બ્રહ્મણ્ય્ અનક્તિ॥
તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। અથ યદ્ અનુષ્ટુભં ગાયતિ -- આનુષ્ટુભો વૈ શૂદ્રઃ -- શૂદ્રાદ્ એવ તદ્ આહૃત્ય બ્રહ્મણ્ય્ અનક્તિ

તદ્ યથા તૂષ્ણીં કશનૈર્ વિહન્યાદ્ એવમ્ એવૈતાનિ સર્વાણિ શિલ્પાન્ય્ આહૃત્ય બ્રહ્મણ્ય્ અનક્તિ। તસ્માદ્ વિગેયા ઇતિ॥
યતો હ વા ઇદમ્ એતા વિગીયન્તે તતો હેદં બ્રાહ્મણા જીયન્તે। અથ યર્હ્ય્ એતા ન વિજગુર્ અન્નાદ્યા હ બ્રાહ્મણા આસુઃ। એકાપચ્ચાદેવા (એકાપશ્ચાદેવા?) હર્વાશત એકશકટે વશે હસ્મદ્ અમથિત્વા સત્યયજ્ઞઃ પૌલુષિર્ યાતિ। અથ યત ઇદમ્ એતા વિગીયન્તે તતો હૈતાનિ શિલ્પાનિ બ્રાહ્મણેષ્વ્ અધિગમ્યન્તે॥
ગાયત્રીં પુરસ્તાદ્ ગાયતિ ગાયત્રીમ્ ઉપરિષ્ટાત્। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી। બ્રહ્મણૈવ તદ્ એતાન્ય્ ઉભયતશ્ શિલ્પાનિ પરિગૃહ્ણાતિ। બ્રહ્મણા હૈનમ્ એતાન્ય્ ઉભયતશ્ શિલ્પાનિ પરિગૃહીતાન્ય્ ઉપતિષ્ઠન્તે ય એવં વેદ॥
ન વિગેયા ઇત્ય્ આહુઃ પઞ્ચાલાઃ। સ્વયં વિગીતા વા એતા યદ્ ધુરઃ। અનુસવનં વા એતા વિગાયન્ન્ અભ્યારોહતિ। અથ યદ્ એનાન્ પાપી કીર્ત્તિર્ અનુતિષ્ઠતિ વ્યગાસિષુર્ ઇતિ। યૌ વૈ યુધ્યેતે યાવ્ ઋતીયેતે તાવ્ આહુર્ વ્યગાસિષ્ઠામ્ ઇતિ। અથો યે રાષ્ટ્રે પ્યવભિન્દાને --

--તિષ્ઠત ઇતિ॥
ગાયત્રં વૈ પ્રાતસ્સવનં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જાગતં તૃતીયસવનમ્। તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। સ યદ્ ગાયત્રે સતિ પ્રાતસ્સવને ગાયત્રીં ગાયતિ -- બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી -- બ્રહ્મૈવ તદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્યાદિત્સત ઉપજિહીર્ષતે। અથો ઽસ્યૈવ તત્। સ્વેન હ્ય્ એનમ્ આભજતિ॥
અથ યત્ ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ -- ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુપ્ -- ક્ષત્રિયમ્ એવ તદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્યાદિત્સત ઉપજિહીર્ષતે। અથો ઽસ્યૈવ તત્। સ્વેન હ્ય્ એનમ્ આભજતિ॥
અથ યજ્ જગતીં ગાયતિ -- વિડ્ વૈ જગતી -- વૈશ્યમ્ એવ તદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્યાદિત્સત ઉપજિહીર્ષતે। અથો ઽસ્યૈવ તત્। સ્વેન હ્ય્ એનમ્ આભજતિ॥
તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। અથ યદ્ અનુષ્ટુભં ગાયતિ -- આનુષ્ટુભો વૈ શૂદ્રઃ -- શૂદ્રમ્ એવ તદ્ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્યાદિત્સત ઉપજિહીર્ષતે। અથો ઽસ્યૈવ તત્। સ્વેન હ્ય્ એનમ્ આભજતિ॥
યદ્ય્ આવૃઙ્ (આવિર્?) નાથો પાકે નૈવ લિપ્સતે। તસ્માન્ ન વિગેયા ઇતિ। યતો હ વા ઇદમ્ એતા વિગીયન્તે તતો હેદં બ્રાહ્મણા જીયન્તે। અથ યર્હ્ય્ એતા ન વિજગુર્ અજેયા હ બ્રાહ્મણા આસુઃ

ગાયત્રં વૈ પ્રાતસ્સવનં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જાગતં તૃતીયસવનમ્। તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। સ યદ્ ગાયત્રં સત્ પ્રાતસ્સવનં સર્વમ્ એવ ગાયત્રં ગાયતિ બ્રહ્મણ એવ તં કેવલમ્ ઉદ્ધારમ્ ઉદ્ધરતિ। સો ઽસ્ય બ્રહ્મણઃ કેવલ ઉદ્ધાર ઉદ્ધૃતો ભવતિ॥
અથ યત્ ત્રૈષ્ટુભં સન્ માધ્યંદિનં સવનં ગાયત્રેણૈવાનુપ્રતિપદ્યતે બ્રાહ્મણમ્ એવ તત્ ક્ષત્રિયસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્મૈ દિત્સતિ શ્રદ્ધયા કર્મણોપચારેણ। યદા વૈ ક્ષત્રિયં શ્રદ્ધા વિન્દતિ બ્રાહ્મણં વાવ સ તર્હીછતિ। સો ઽસ્મૈ દદાતિ॥
અથ યજ્ જાગતં સત્ તૃતીયસવનં ગાયત્રેણૈવાનુપ્રતિપદ્યતે બ્રાહ્મણમ્ એવ તદ્ વૈશ્યસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્મૈ દિત્સતિ શ્રદ્ધયા કર્મણોપચારેણ। યદા વૈ વૈશ્યં શ્રદ્ધા વિન્દતિ બ્રાહ્મણં વાવ સ તર્હીછતિ। સો ઽસ્મૈ દદાતિ॥
તદ્ એવાનુષ્ટુબ્ અન્વાયત્તા। અથ યદ્ અનુષ્ટુભં ગાયતિ -- આનુષ્ટુભો વૈ શૂદ્રઃ -- બ્રાહ્મણમ્ એવ તચ્ છૂદ્રસ્ય સ્વે ઽન્વાભજતિ। સો ઽસ્મૈ દિત્સતિ શ્રદ્ધયા કર્મણોપચારેણ। યદા વૈ શૂદ્રં શ્રદ્ધા વિન્દતિ બ્રાહ્મણં વાવ સ તર્હીછતિ। સો ઽસ્મૈ દદાતિ। કેવલં સ્વં કુરુતે ઽપિત્વી ક્ષત્રે ભવત્ય્ અપિત્વી વિશિ। યાત્ય્ અન્તસ્થાન્તસ્થાયાં જીયતે। ઉપ હૈનં શતં પરિસ્કન્દાસ્ તિષ્ઠન્તે ઽથો ભૂયાંસો ય એવં વિદ્વાન્ ધુરો ન વિગાયતીતિ। સ યદિ વિગાયેદ્ અદો વિદ્વાન્ વિગાયેત્। યદ્ ઉ ન વિગાયેદ્ ઇદં વિદ્વાન્ ન વિગાયેત્। આર્તિસ્ સા યો ઽન્યતરદ્ એવ વેદેતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ

રેતસ્યાં ગાયતિ। રેતસ્ તત્ સિઞ્ચતિ। તદ્ રેતસ્ સિક્તં ગાયત્ર્યોદ્વર્ધયતિ વર્ષીયસા છન્દસા। તત્ ત્રિષ્ટુભોદ્વર્ધયતિ વર્ષીયસા છન્દસા। તજ્ જગત્યોદ્વર્ધયતિ વર્ષીયસૈવ છન્દસા। તદ્ યદ્ વર્ષીયસા છન્દસોદ્વર્ધયતિ તસ્માદ્ વર્ધમાનસ્ય ભૂયોભૂયો વીર્યં ભવતિ॥
અનુષ્ટુભાણિષ્ઠં ગચ્છતિ હ્રસીયસૈવ છન્દસા। તસ્માદ્ ઉત્તરવયસે પ્રતિતરામ્ ઇવાવવર્ધતે। પંક્ત્યાણિષ્ઠાં ગચ્છતિ। તસ્માત્ પઞ્ચમે માસિ ગર્ભા વિક્રિયન્તે। અનુષ્ટુભા વાચાણિષ્ઠાં ગચ્છતિ। તસ્માદ્ ઉ જીર્ણસ્ય વાચં શુશ્રૂષન્તે। શિરો વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યદ્ બહિષ્પવમાનમ્। તદ્ વૈ તત્। રેતસ્યૈવાપિ સર્વ આત્મા। સ યદ્ બહિષ્પવમાને --

-- ગાયત્રીં ગાયતિ પ્રાણો વૈ ગાયત્રો ગાયત્રં શિર એવ। તદાયતનો વૈ પ્રાણઃ। યચ્ છિરસ્ સ્વ એવ તદ્ આયતને પ્રાણં દધાતિ॥
ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ। ચક્ષુર્ વૈ ત્રિષ્ટુપ્। તામ્ એવ તદ્ આહૃત્ય શીર્ષન્ નિયુનક્તિ। યન્ નિયુનક્તિ તસ્માન્ નિયુક્તમ્ ઇવ ચક્ષુઃ। તામ્ અન્યત્રાયતનાં સતીં નિયુનક્તિ। તસ્માદ્ ઉત જીવત એવ ચક્ષુર્ અપક્રામતિ॥
જગતીં ગાયતિ। શ્રોત્રં વૈ જગતી। તામ્ એવ તદ્ આહૃત્ય શીર્ષન્ નિયુનક્તિ। યન્ નિયુનક્તિ તસ્માન્ નિયુક્તમ્ ઇવ શ્રોત્રમ્। તામ્ અન્યત્રાયતનાં સતીં નિયુનક્તિ તૃતીયસવનાયતનાં વા। તાં યદ્ અન્યત્રાયતનાં સતીં નિયુનક્તિ તસ્માદ્ ઉત જીવત એવ શ્રોત્રમ્ અપક્રામતિ।
અનુષ્ટુભં ગાયતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તામ્ એવ તદ્ આહૃત્ય શીર્ષન્ નિયુનક્તિ। યન્ નિયુનક્તિ તસ્માન્ નિયુક્તેવ વાક્। તામ્ અન્યત્રાયતનાં સતીં નિયુનક્તિ તૃતીયસવનાયતનાં વા સર્વાયતનાં વા। તાં યદ્ અન્યત્રાયતનાં સતીં નિયુનક્તિ તસ્માદ્ ઉત જીવત એવ વાગ્ અપક્રામતિ। અવાન્યે પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ ન પ્રાણઃ

તદ્ આહુઃ કિં તદ્ યજ્ઞે ક્રિયતે યસ્માજ્ જીવત એવાન્યે પ્રાણા અપક્રામન્તિ ન પ્રાણ ઇતિ। સ બ્રૂયાદ્ યસ્માત્ સ્વ આયતને ગાયત્રીં ગાયતિ તસ્માદ્ યાવજ્ જીવતિ તાવત્ પ્રાણો નાપક્રામતીતિ॥
અથ હ વૈ ધુરાં વિજ્ઞાશ્ ચ સંજ્ઞાશ્ ચ। માનો વૈ રેતસ્યા પ્રાણો ગાયત્રી ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુપ્ શ્રોત્રં જગતી વાગ્ અનુષ્ટુપ્। મનસા સુહાર્દસં ચ દુર્હાર્દસં ચ વિજાનાતિ। પ્રાણેન સુરભિ ચાસુરભિ ચ વિજાનાતિ। ચક્ષુષા દર્શનીયં ચાદર્શનીયં ચ વિજાનાતિ। શ્રોત્રેણ શ્રવણીયં ચાશ્રવણીયં ચ વિજાનાતિ। વાચા સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતિ। એતા ઇહ વિજ્ઞાઃ। વિ હ વૈ જ્ઞાયતે શ્રેયાન્ ભવતિ ય એવં વેદ॥
તા ઉ એવ સંજ્ઞાઃ। મનો વૈ રેતસ્યા પ્રાણો ગાયત્રી ચક્ષુસ્ ત્રિષ્ટુપ્ શ્રોત્રં જગતી વાગ્ અનુષ્ટુપ્। રેતસ્યાયાં પ્રસ્તુતાયાં યસ્ય કામયેત -

-- તસ્ય મનસા મનો ધ્યાયેત્। ગાયત્ર્યાં પ્રસ્તુતાયાં યસ્ય કામયેત તસ્ય પ્રાણેન પ્રાણં ધ્યાયેત્। ત્રિષ્ટુભિ પ્રસ્તુતાયાં યસ્ય કામયેત તસ્ય ચક્ષુષા ચક્ષુર્ ધ્યાયેત્। જગત્યાં પ્રસ્તુતાયાં યસ્ય કામયેત તસ્ય શ્રોત્રેણ શ્રોત્રં ધ્યાયેત્। અનુષ્ટુભિ પ્રસ્તુતાયાં યસ્ય કામયેત તસ્ય વાચા વાચં ધ્યાયેત્। એતા ઉ હ સંજ્ઞાઃ। સં હ વૈ તેન જાનીતે યેન કામયતે ઽનેન સંજાનીયેતિ ય એવં વેદ॥
અથૈતા દેવધુરશ્ ચ મનુષ્યધુરશ્ ચ સંદધતિ। મનો વૈ મનુષ્યધુર્ આપો દેવધુરઃ। રેતસ્યાયાં પ્રસ્તુતાયાં મનસાપસ્ સંદધ્યાત્। તદ્ અન્તરા યજમાનસ્ય મનો ઽવયાતયેત્। પ્રાણો વૈ મનુષ્યધૂર્ વાયુર્ દેવધૂઃ। ગાયત્ર્યાં પ્રસ્તુતાયાં પ્રાણેન વાયું સંદધ્યાત્। તદ્ અન્તરા યજમાનસ્ય પ્રાણમ્ અવયાતયેત્। ચક્ષુર્ વૈ મનુષ્યધૂર્ આદિત્યો દેવધૂઃ। ત્રિષ્ટુભિ પ્રસ્તુતાયાં ચક્ષુષાદિત્યં સંદધ્યાત્। તદ્ અન્તરા યજમાનસ્ય ચક્ષુર્ અવયાતયેત્। શ્રોત્રં વૈ મનુષ્યધૂર્ દિશો દેવધૂઃ। જગત્યાં પ્રસ્તુતાયાં શ્રોત્રેણ દિશસ્ સંદધ્યાત્। તદ્ અન્તરા યજમાનસ્ય શ્રોત્રમ્ અવયાતયેત્। વાગ્ વૈ મનુષ્યધૂઃ પૃથિવી દેવધૂઃ। અનુષ્ટુભિ પ્રસ્તુતાયાં વાચા પૃથિવીં સંદધ્યાત્। તદ્ અન્તરા યજમાનસ્ય વાચમ્ અવયાતયેત્। એતદ્ વૈ દેવધુરશ્ ચ મનુષ્યધુરશ્ ચ સંદધાતે। તદ્ વૈ દેવધુરશ્ ચ મનુષ્યધુરશ્ ચ સંધાય તં મૃત્યું તરતિ યસ્ સ્વર્ગલોકે। ન હૈવંવિત્ પુનર્ મ્રિયતે। દેવતાસ્વ આત્મનમ્ ઉપસંદધાતિ

અથૈતેષાં મહતાં બ્રાહ્મણાનાં સમુદિતમ્ આરુણેર્ જીવલસ્ય કારીરાદેર્ અષાઢસ્ય સાવયસસ્યેન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ભાલ્લવેયસ્યેતિ। જીવલશ્ ચ હ કારીરાદિર્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નશ્ ચ ભાલ્લવેયસ્ તૌ હારુણેર્ આચાર્યસ્ય સભાગ આજગ્મતુઃ। તે હાષાઢસ્ય ગૃહેષુ શિશ્યિરે। સ હોવાચાષાઢ આમ્ આરુણે યત્ સહૈવ બ્રહ્મચર્યમ્ અચરાવ સહાન્વાબ્રવીવહ્ય્ અથ કેનેદં ત્વમ્ અસ્માન્ અત્યનૂચિષે। યદ્ ઇદં ત્વમ્ ઇયત્પ્રિયઃ કીર્ત્તેર્ ઇયત્પ્રિયશ્ ચક્ષુષ ઇયત્પ્રિયસ્ સનેર્ અસિ કેન ત્વમ્ ઇદં પ્રાપિથેતિ। સ હોવાચ ધૂર્ષ્વ એવાહં તદ્ ઉપાસ ઇતિ। કિં ત્વં તદ્ ધૂર્ષૂપાસ્સ ઇતિ। પ્રિયમ્ ઇતિ। ય આસાં પ્રિયમ્ ઉપાસ્તે કિં સ ભવતીતિ। પ્રિય એવ સ કીર્ત્તેઃ પ્રિયશ્ ચક્ષુષઃ પ્રિયસ્ સનેર્ ભવતીતિ। એવમ્ એવ ત્વમ્ અસીતિ હોચુઃ॥
અથ હોચુર્ જીવલં કારીરાદિં યદ્ ઇદં ત્વમ્ એવ તસ્યાર્ધસ્ય શ્રેષ્ઠો ઽસિ યસ્મિન્ન્ અસ્ય્ અપિ ત્વા રાજાનો ઽધસ્તાદ્ ઉપાસતે કેન ત્વમ્ ઇદં પ્રાપિથેતિ। સ હોવાચ ધૂર્ષ્વ્ એવાહં તદ્ ઉપાસ ઇતિ । કિં ત્વં તદ્ ધૂર્ષૂપાસ્સ્ ઇતિ । શ્રિયમ્ ઇતિ । ય આસાં શ્રિયમ્ ઉપાસ્તે કિં સ ભવતીતિ। યસ્મિન્ન્ એવાર્ધે ભવતિ તસ્ય શ્રેષ્ઠો ભવત્ય્ અપ્ય્ એનં રાજાનો ઽધસ્તાદ્ ઉપાસત ઇતિ। એવમ્ એવ ત્વમ્ અસીતિ હોચુઃ॥
અથ હોચુર્ અષાઢં સાવયસં યત્ ત્વં શાર્કરાક્ષાણાં વાવ ગ્રામણ્ય્ એવાસિ કેન ત્વમ્ ઇદં પ્રાપિથેતિ। સ હોવાચ ધૂર્ષ્વ્ એવાહં તદ્ ઉપાસ ઇતિ। કિં ત્વં તદ્ ધૂર્ષૂપાસ્સ ઇતિ। જાતમ્ ઇતિ। ય આસાં જાતમ્ ઉપાસ્તે કિં સ ભવતીતિ । યત્રૈવ સજાતો ભવતિ તદ્ ગ્રામણીર્ ભવતીતિ। એવમ્ એવ ત્વમ્ અસીતિ હોચુઃ॥
અથ હોચુર્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નં ભાલ્લવેયં યદ્ ઇદં તવોપર્યુપર્ય અન્યાન્ કીર્ત્તિશ્ ચરતિ વિવચનમ્ એવાસિ કેન ત્વમ્ ઇદં પ્રાપિથેતિ। સ હોવાચ ધૂર્ષ્વ્ એવાહં તદ્ ઉપાસ ઇતિ। કિં ત્વં તદ્ ધૂર્ષૂપાસ્સ ઇતિ। યશ ઇતિ। ય આસાં યશ ઉપાસ્તે કિં સ ભવતીતિ। ઉપર્યુપર્ય્ એવાન્યાન્ કીર્ત્તિશ્ ચરતિ વિવચનમ્ એવ ભવતીતિ। એવમ્ એવ ત્વમ્ અસીતિ હોચુઃ।
તે હોચુર્ ઇત્થં ચેદ્ ઇદમ્ અભૂદ્ એતેદં સંપ્રબ્રવામહા ઇતિ

તે હારુણિમ્ ઊચુસ્ ત્વં વૈ ન આચાર્યો ઽસિ ત્વં પ્રથમો બ્રૂષ્વેતિ। સ હોવાચ ગાયત્રીમ્ એવાહં પ્રિયમ્ ઉપાસ ઇતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી પ્રાણો વૈ પ્રિયમ્। ન વૈ પ્રાણાત્ પ્રેયઃ કિં ચનાસ્તિ। સ ય એવમ્ એતાં ગાયત્રીં પ્રિયમ્ ઉપાસ્તે યથા પ્રિય એવ પ્રાણ આત્મન એવં પ્રિય એવ સ કીર્ત્તેર્ એવં પ્રિયશ્ ચક્ષુષ એવં પ્રિયસ્સનેર્ ભવતીતિ॥
અથ હોવાચ જીવલઃ કારીરાદિસ્ ત્રિષ્ટુભમ્ એવાહં શ્રિયમ્ ઉપાસ ઇતિ। ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુપ્ ક્ષત્રં વૈ શ્રીઃ। સ ય એવમ્ એતાં ત્રિષ્ટુભં શ્રિયમ્ ઉપાસ્તે યસ્મિન્ન્ એવાર્ધ ભવતિ તસ્ય શ્રેષ્ઠો ભવત્ય્ અપ્ય્ એનં રાજાનો ઽધસ્તાદ્ ઉપાસત ઇતિ॥
અથ હોવાચાષાઢસ્ સાવયસો જગતીમ્ એવાહં ભૂમાનં પ્રજાતિમ્ ઉપાસ ઇતિ। ભૂમા વૈ પ્રજાતિર્ જગતી છન્દસામ્। સ ય એવમ્ એતાં જગતીં ભૂમાનં પ્રજાતિમ્ ઉપાસ્તે ભૂમાનમ્ એવ પ્રજયા પશુભિર્ ગચ્છતિ યત્રૈવ સજાતો ભવતિ તદ્ ગ્રામણીર ભવતીતિ॥
અથ હોવાચેન્દ્રદ્યુમ્નો ભાલ્લવેયો ઽનુષ્ટુભમ્ એવાહં યશ ઉપાસ ઇતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્ વાગ્ ઉ વૈ યશઃ। વાગ્ ઉપર્યુપર્ય્ અન્યાન્ કીર્ત્તિશ્ ચરતિ। સ ય એવમ્ એતામ્ અનુષ્ટુભં યશ ઉપાસ્ત એષૈવાસ્ય વાગ્ અનુષ્ટુબ્ ઉપર્યુપર્ય્ એવાન્યાન્ કીર્ત્તિર્ વિહરન્ત્ય્ એતિ વિવચનમ્ એવ ભવતીતિ

તે હ વૈ તે તથૈકૈકેનૈવાસુઃ। અથ ય એવમ્ એતાનિ સર્વાણ્ય્ એકધા વેદૈવં હ્ય્ એતાનિ સર્વાણ્ય્ એકધા ભવન્ત્ય્ એકધૈવ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ॥
તદ્ ઉ હોવાચ વાસિષ્ઠશ્ચૈકિતાનેયઃ પશ્ચૈવાનુબુધ્ય ધુરો હ વા ઇમે બ્રાહ્મણા મીમાંસમાનાસ્ તામ્ એવ ધુરં નાવાગ્મન્ યસ્યામ્ એતા ધુરિ સર્વા અધીતિ। રેતસ્યાં હ વૈ સ તદ્ ઉવાચ। યાં હ વા આહુર્ એકા ધૂર્ ઇતિ રેતસ્યા હ વૈ સા ધુરાં ધૂઃ। અન્નં તદ્ ધુરામ્। અલંકરણં સુરભિર્ગન્ધો ગાયત્ર્યૈ દર્શનીયસ્ ત્રિષ્ટુભશ્ શ્રવણીયો જગત્યૈ। યદ્ એવ વાચા પુણ્યં વદતિ તદ્ અનુષ્ટુભઃ। સ હ વા એના અન્નમ્ આદધાતિ ય એના એતૈસ્ સમૃદ્ધયતિ। તા એનમ્ અન્નાદ્યમાના અન્નાદં શ્રેષ્ઠં સ્વાનાં કુર્વન્તિ। અન્નાદશ્ શ્રેષ્ઠસ્ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ

ત્રયો હ વા એતે સમુદ્રા યત્ પવમાના અગ્નિર્ વાયુર્ અસાવ્ આદિત્યઃ। તૈશ્ છન્નૈર્ ઉદ્ગાયેત્। સ યર્હિ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાભ્યો વૃષ્ટિમ્ અન્નાદ્યં પ્રયચ્છતિ છાદ્યન્ત એતે તર્હિ। પ્રજાપતિર્ એષ સઃ। યદ્ ઉદ્ગાસ્યન્ પવમાનૈશ્ ચાન્યૈર્ ઉદ્ગાયતિ છાદયત્ય્ એવ યજમાનમ્ અન્નાદ્યેન છાદયત્ય્ આત્માનં છાદયતિ પ્રજા બહુવર્ષી તત્ર પર્જન્યો ભવતીતિ હ સ્માહ કૂટશ્ શૈલનો યત્રાહમ્ ઉદ્ગાયામીતિ। યત્ર વૈ બહુવર્ષી પર્જન્યો ભવતિ કલ્યાણો વૈ તત્ર બલીવર્દો ઽશ્વતરો હસ્તી નિષ્કઃ પુરુષઃ। રૂપંરૂપં વાવ તત્ર કલ્યાણમ્ આજાયત ઇત્ય્ એતદ્ ધ તદ્ વિદ્વાન્ ઉવાચ। યો વૈ દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ વ્યાવર્તયતિ વિ પાપ્મના વર્તતે॥
દેવા વૈ પવમાનાઃ પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। તૈશ્છન્નૈઃ પરોક્ષમ્ અનિરુક્તૈઃ પવમાનૈર્ ઉદ્ગાયેત્। છન્ના ઇવ હિ પરોક્ષમ્ અનિરુક્તા ઇવ દેવાઃ પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। તૈર્ અચ્છન્નૈઃ પ્રત્યક્ષં નિરુક્તૈર્ ઉદ્ગાયેત્। અચ્છન્ના ઇવ હિ પ્રત્યક્ષં નિરુક્તા ઇવ મનુષ્યાઃ। એતદ્વૈ દેવાંશ્ ચ વ્યાવર્તયતિ વિ પાપ્મનાવર્તતે ય એવં વેદ

દૈવીં હ વા એષ સંસદમ્ એતિ યઃ પવમાનૈર્ ઉદ્ગાયતિ। સ યથા શ્રેયાંસમ્ અભ્યાયન્ન્ એવં શિક્ષન્ન્ એવોપશિક્ષન્ન્ ઇવોપનમસ્યન્ન્ ઇવ। સંસિદ્ધૈશ્ શક્નુવન્ન્ ઉપહન્યમાન ઉદ્ગાયેત્। યથાયન્તમ્ આમિવેદ્ યથા યદ્ યાચેત્ તદ્ દદ્યાત્ તાદૃક્ તત્। અથ ય એતૈર્ અસંસિદ્ધૈર્ અશક્નુવન્ન્ ઉપહન્યમાન ઉદ્ગાયેદ્ યથાયન્તં પ્રતિમિવેદ્ યથા યદ્ યાચેત્તન્ ન દદ્યાત્ તાદૃગ્ ઉ તત્। તદ્ ઉ હાત્રૈવ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધં ચ વ્યૃદ્ધં ચ વિજ્ઞાયતે॥
અતિહાર્યા હ વા એષા યત્ પવમાના। યો વા અતિહાર્યામ્ અસંવીતો ઽતિગાહતે મૃદા વૈ સ લિપ્યત આયતિ વા। અથ યસ્ સંવીતો ઽતિગાહતે ન મૃદા લિપ્યતે નાયતિ। એવમ્ ઇવ વૈ પવમાના ઉપચર્યાઃ।
તદ્ આહુર્ યદ્ અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ સ્તોત્રિયપ્રતિપદો ઽથ કસ્માત્ પવમાના અસ્તોત્રિયપ્રતિપદ ઇતિ। સ બ્રૂયાત્ પ્રાણા વૈ પવમાનાઃ પ્રાણા ઉ પાવમાન્યઃ। તદ્ યત્ પવમાનાન્ પાવમાનીભિર્ એવાનુપ્રતિપદ્યેરન્ પરાઞ્ચ એવ પ્રાણાન્ નિર્મૃજ્યુર્ ઇતિ। તાન્ યદ્ અનુષ્ટુભાનુપ્રતિપદ્યન્તે - વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। વાચ્ય્ અપાનો નિયતઃ -- વાચૈવ તદ્ અપાનં દધાર

તદ્ આહુર્ અશાન્તમ્ ઇવ વા એતત્ સ્તોત્રં યત્ સ્તોત્રિયેણ નાનુપ્રતિપદ્યન્તે। કેનૈષાં સ્તોત્રિયપ્રતિપદો ઽનિતં ભવતીતિ। સ્ બ્રૂયાદ્ વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્ વાચ્ય્ ઉ વૈ સર્વાણિ છન્દાંસિ। યદ્ આગ્નેયમ્ ઐન્દ્રં પવમાનં તેનૈષાં સ્તોત્રિયપ્રતિપદો ઽનિતં ભવતિ॥
જયા હ વૈ નામૈતે સ્તોમા યત્ પવમાનાઃ। પવમાનૈર્ વૈ દેવા અસુરાન્ પરાઞ્ચ એવ જયન્ત આયન્। તદ્ યત્ પવમાનાઃ પરાઞ્ચ એવ ભવન્તિ યથા પરાઙ્ એવ જયન્ન્ ઇયાત્ તાદૃક્ તત્। તાન્ યદ્ અનુષ્ટુભાનુપ્રતિપદ્યન્તે -- વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્ વાગ્ ઉ વૈ વાચયિત્રી -- વાચા વા આહ પ્રેહિ જયાભિક્રામ માપક્રમીર્ ઇતિ। સ યથા વાચા બ્રૂયાદ્ પ્રેહિ જયાભિક્રામ માપક્રમીર્ ઇતિ તાદૃક્ તત્॥
દેવા વૈ પવમાનાઃ। (તાનિ) દેવાનાં સ્તોત્રાણિ। તાનિ દેવા અન્વાયત્તાઃ। પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। તાનિ પ્રજાનાં સ્તોત્રાણિ। તાનિ પ્રજા અન્વાયત્તાઃ। તદ્ યત્પવમાનૈઃ પરાચીનૈર્ એવ સ્તુવતે તસ્માત્ પરાઞ્ચો દેવાઃ। પરાઙ્ આદિત્ય એતિ પરાઙ્ ચન્દ્રમાઃ પરાઞ્ચિ નક્ષત્રાણિ પરાઙ્ અગ્નિર્ દહન્ન્ એતિ। અથ યસ્માત્ પૃષ્ઠોક્થૈઃ પરાચીનૈશ્ ચાર્વાચીનૈશ્ ચ સ્તુવતે તસ્માદ્ ઉ પરાચીશ્ ચાર્વાચીશ્ ચ પ્રજાઃ। પરાઞ્ચઃ પ્રાતઃ પ્રેરતે। તે સાયં સમાવર્તન્તે। પરાગ્ રેતસ્ સિક્તમ્। તદ્ અર્વાક્ પ્રજાયતે

પૃથુર્ હ વૈન્યો દિવ્યાન્ વ્રાત્યાન્ પપ્રચ્છ
યજ્ઞસ્ય ધામ પરમં ગુહાયાં
નિર્મિતં મહતો ઽન્તરિક્ષાત્।
કસ્માદ્ યન્તિ પવમાનાઃ પરાઞ્ચઃ
કસ્માદ્ ઉક્થ્યાઃ પુનર્ અભ્યાકનિક્રતિ॥
ઇતિ।
દેવા અન્યાં વર્તનિમ્ અધ્વરસ્ય માનુષાસ ઉપજીવન્ત્ય્ અન્યામ્।
તસ્માદ્ યન્તિ પવમાનાઃ પરાઞ્ચમ્
તસ્માદ્ ઉક્થ્યાઃ પુનર્ અભ્યાકનિક્રતિ॥
ઇતિ હ પ્રત્યૂચુઃ। યો વૈ દેવાન્ મનુષ્યેષ્વ આભક્તાન્ વેદ મનુષ્યાન્ ઉ દેવેષ્વ્ આભક્ત એવ દેવેષુ ભવત્ય્ આભક્તો મનુષ્યેષુ। ગચ્છતિ તં લોકં યત્ર દેવા નાસ્માદ્ દેવતા અપક્રામન્તિ॥
દેવા વૈ પવમાનાઃ પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। સામ વૈ દેવાઃ પ્રજાશ્ છન્દાંસિ। તદ્ યત્ પવમાનસામાનિ પરાઞ્ચ્ય્ એવ ભવન્ત્ય્ અથેયમ્ અનુનિવેષ્ટતે। તેન દેવા મનુષ્યેષ્વ્ આભક્તાઃ। અથ યદ્ અભ્યાવર્તિષ્વ્ ઋચં નિવેષ્ટમાનાં સામાનુનિવેષ્ટે તેનો મનુષ્યા દેવેષ્વ્ આભક્તાઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદાભક્ત એવ દેવેષુ ભવત્ય્ આભક્તો મનુષ્યેષુ। ગચ્છતિ તં લોકં યત્ર દેવા નાસ્માદ્ દેવતા અપક્રામન્તિ

યો વૈ દેવરૂપં ચ મનુષ્યરૂપં ચ વ્યાવર્તયતિ વિ પાપ્મના વર્તતે। દેવા વૈ પવમાનાઃ પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। તદ્ યત્ પવમાનાન્ પાવમાનીષ્વ્ એવ સ્તુવતે તસ્માદ્ દેવા એકરૂપાસ્ સર્વે શુક્લઃ। અથ યસ્માત્ પૃષ્ઠોક્થૈર્ નાનારૂપા અસુરાઃ। નાનાદેવત્યાસુ સ્તુવતે। તસ્માદ્ ઉ પ્રજા નાનારૂપાશ્ શ્વેતો રોહિતઃ કૃષ્ણઃ। એતદ્ વૈ દેવરૂપં ચ મનુષ્યરૂપં ચ વ્યાવર્તયતિ વિ પાપ્મના વર્તતે ય એવં વેદ॥
યો વૈ દેવાનામ્ ઉદ્ધારં વેદોદ્ ઉદ્ધારં હરત ઉદ્ધાર્યો ભવતિ। બહિષ્પવમાનં વાવ દેવાનામ્ ઉદ્ધારઃ। તેન સકૃદ્ ધિંકૃતેન પરાચા સ્તુવતે। તસ્માત્ પરાઙ્ ઉદ્ધારઃ। સ એષ એવ દેવાનાં શ્રેષ્ઠઃ। તસ્યોદ્ધારઃ પ્રજાઃ। પ્રજાપતેર્ એવોદ્ ઉદ્ધારં હરત ઉદ્ધાર્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
તમ્ એતં યજ્ઞસ્ય રસં પ્રવૃહ્ય પરાન્ યસ્માત્ પ્રજાપતયે પ્રયચ્છતિ તસ્માદ્ બહિષ્પવમાનેન સ્તોષ્યન્તઃ પ્રહ્વારા ઇવ પ્રકુપિતા ઇવ સર્પન્તિ। એવમ્ ઇવ વૈ શ્રેયસ ઉપચારઃ। તસ્માદ્ ઉ તસ્ય સ્તોત્રેણ વ્યાહરેત્। કો હિ શ્રેયસઃ પરિવેષણમ્ ઉપવદિતુમ્ અર્હતિ। યો વૈ શ્રેયસઃ પરિવેષણમ્ ઉપવદતિ યયા વૈ સ તમ્ આર્ત્યા કામયતે તયૈનં નિનયતિ। અથ યત્ તતો ઽધ્વર્યુસ્ સંપ્રૈષાન્ વદતિ પ્રજાપતય એવ તદ્ યજ્ઞસ્ય રસં પ્રદાય તમ્ આપ્યાયયતિ। તેનાસ્યાપીનેન રસવતા સ્તુતં ભવતિ

યો વૈ દેવયશસં ચ મનુષ્યયશસં ચ વેદ યશ એવ દેવેષુ ગચ્છતિ યશો મનુષ્યેષુ। પવમાના વૈ દેવયશસમ્। તે હ તે પ્રાણા એવ। ત એનં દેવેષુ નિવેદયન્તે। અભ્યાવર્તા મનુષ્યયશસમ્। તે હ તે ઽપાના એવ। ત એનં મનુષ્યેષુ નિવેદયન્તે। એતદ્ વૈ દેવયશસં ચ મનુષ્યયશસં ચ। સ ય એવમ્ એતદ્દેવયશસં ચ મનુષ્યયશસં ચ વેદ યશ એવ દેવેષુ ગચ્છતિ યશો મનુષ્યેષુ॥
યો વૈ મિતં ચામિતં ચ વેદ મિતં ચ હાસ્યામિતં ચ બહુ ભવતિ। દેવા વૈ પવમાનાઃ પ્રજાઃ પૃષ્ઠોક્થાનિ। સામ વૈ દેવાઃ પ્રજાશ્ શસ્ત્રાણિ। તદ્ વા એતત્। એત એવાપિ સર્વે દેવા યત્સ્તોત્રાણિ। તદ્ યન્ મિતાનિ સ્તોત્રાણિ ભવન્તિ તસ્માન્ મિતા દેવાઃ। અષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યાઃ। અથ યસ્માદ્ અમિતાનિ શસ્ત્રાણિ તસ્માદ્ વ્ અમિતાઃ પ્રજાઃ। ન તાન્ વિદ્મ યાવન્તો બ્રાહ્મણા યાવન્તો રાજન્યા યાવન્તો વૈશ્યા યાવન્તશ્ શૂદ્રા ઇતિ। એતદ્ વૈ મિતં ચામિતં ચ। મિતં હાસ્યામિતં ચ બહુ ભવતિ ય એવં વેદ॥
યે અર્વાઞ્ચસ્ તં ઉ પરાચ આહુર્ યે પરાઞ્ચસ્તં ઉ અર્વાચ આહુઃ।
ઇન્દ્રશ્ ચ યા ચક્રથુસ્ સોમશ્ ચ તાનિ ધુરા નિયુક્તા રજસો વહન્તિ॥
ઇતિ। પવમાના વૈ પરાઞ્ચઃ। તેષાં ચમસા અર્વાઞ્ચઃ। તે હ તે પ્રાણા એવ। તસ્માત્ પ્રાણ્યાપાનિતું શક્નોતિ। અભ્યાવર્તા અર્વાઞ્ચઃ। તેષાં પરાઞ્ચશ્ ચમસાઃ। તે હ તે ઽપાના એવ। તસ્માદ્ વ્ અપાન્ય પ્રાણિતું શક્નોતિ

યો વૈ સવનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યં વેદ ગચ્છતિ જ્યૈષ્ઠ્યં ન જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ અવરોહતિ। ગાયત્રી વૈ પ્રાતસ્સવનસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યમ્। તદ્ યત્ તત્રાન્યદન્યચ્ છન્દઃ ક્રિયતે ઽથ તદ્ ગાયત્રમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે। ત્રિષ્ટુપ્ માધ્યંદિનસ્ય સવનસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યમ્। તદ્ યત્ તત્રાન્યદન્યચ્ છન્દઃ ક્રિયતે ઽથ તત્ ત્રૈષ્ટુભમ્ ઇત્યાખ્યાયતે। જગતી તૃતીયસવનસ્ય જ્યૈષ્ઠ્યમ્। તદ્ યત્ તત્રાન્યદન્યચ્ છન્દઃ ક્રિયતે ઽથ તજ્ જાગતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે । એતદ્ વૈ સવનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યમ્। સ ય એવમ્ એતત્ સવનાનાં જ્યૈષ્ઠ્યં વેદ ગચ્છતિ જ્યૈષ્ઠ્યં ન જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ અવરોહતિ॥
યો વૈ દેવાનાં ગૃહાન્ વેદ ગૃહી ભવતિ વિન્દતે ગૃહાન્। છન્દાંસિ વાવ દેવાનાં ગૃહાઃ। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ અષ્ટૌ વસવઃ। ગાયત્ર્યૈવ વસવો ગૃહિણઃ। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ એકાદશ રુદ્રાઃ। ત્રિષ્ટુભૈવ રુદ્રા ગૃહિણઃ। દ્વાદશાક્ષરા જગતી દ્વાદશાદિત્યાઃ। જગત્યૈવાદિત્યા ગૃહિણઃ। અનુષ્ટુભૈવ વિશ્વે દેવાઃ। સવનૈર્ ઇન્દ્રાગ્ની। સ ય એવમ્ એતાન્ દેવાનાં ગૃહાન્ વેદ ગૃહી ભવતિ વિન્દતે ગૃહાન્॥
યો વૈ દેવાનાં તૃપ્તીર્ વેદ તૃપ્યત્ય્ આત્મના તૃપ્યત્ય્ અસ્ય પ્રજા

તદ્ ઉ હ સ્માહેયપિસ્ સૌમાપસ્ સ વાદ્ય યજેત સ વાન્યં યાજયેદ્ યો યથા મહતિ તીર્થે સિકતે ગા અસંબાધમાનાસ્ સંતર્પયેદ્ એવં સર્વા દેવતા અનુસવનં છન્દસ્સ્વ્ અક્ષરમક્ષરમ્ અનુસંબાધમાનાસ્ સંતૃપ્યન્તીર્ વિદ્યાદ્ ઇતિ। અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ અષ્ટૌ વસવઃ। વસૂનાં ગાયત્રં પ્રાતસ્સવનમ્. તત્ તે પ્રાતસ્સ્વને છન્દસ્સ્વ્ અક્ષરમક્ષરમ્ અનુસંબાધમાનાસ્ સંતૃપ્યન્તિ। એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ એકાદશ રુદ્રાઃ। રુદ્રાણાં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનમ્। તત્ તે માધ્યંદિને સવને છન્દસ્સ્વ્ અક્ષરમક્ષરમ્ અનુસંબાધમાનાસ્ સંતૃપ્યન્તિ। દ્વાદશાક્ષરા જગતી દ્વાદશાદિત્યાઃ। આદિત્યાનાં જાગતં તૃતીયસવનમ્। તત્ તે તૃતીયસવને છન્દસ્સ્વ્ અક્ષરમક્ષરમ્ અનુસંબાધમાનાસ્ સંતૃપ્યન્તિ। અનુષ્ટુભૈવ વિશ્વેદેવાઃ। સવનૈર્ ઇન્દ્રાગ્ની। સ ય એવમ્ એતાં દેવાનાં તૃપ્તીર્ વેદ તૃપ્યત્ય્ આત્મના તૃપ્યત્ય્ અસ્ય પ્રજા

યદ્ યત્ર હ વા એવંવિદ્ યજત એવં વિદ્વાન્ યાજયતિ ન હૈવ તસ્ય દેવા ઈશતે। યત્ તન્ નાના ગચ્છેયુર્ યદિ ચ હ ભક્ષયિષ્યન્તો ભવન્તિ યદ ચ નાથ હૈવ ગચ્છન્તિ। યદ્ ઇહ શુચિર ભવતિ ભક્ષયન્તિ યદ્ય્ અશુચિઃ પ્રેક્ષયન્તિ। તદ્ ધાપિ પણાય્યં યસ્ય પ્રેક્ષિવાયન્॥
યો વૈ દેવાનાં પાત્રં વેદ પાત્ર્યસ્ સ્વાનાં ભવતિ। બ્રાહ્મણો હ વાવ દેવાનાં પાત્રમ્। પાત્ર્યસ્ સ્વાનાં ભવતિ ય એવં વેદ॥
તદ્ યથા હ વૈ શુદ્ધેન શુચિના પાત્રેણ પિપાસન્ત્ય્ એવં હ વાવ દેવા બ્રાહ્મણેન શુદ્ધેન શુચિના પિપાસન્તિ। તસ્માદ્ ઉ હ બ્રાહ્મણેન શુદ્ધેનૈવ શુચિના બુભૂષિતવ્યમ્

પ્રજાપતિર્ દેવાન્ અસૃજત। તાન્ મૃત્યુઃ પાપ્માન્વસૃજ્યત। તે દેવાઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપેત્યાબ્રુવન્ કસ્માદ્ ઉ નો ઽસૃષ્ટા મૃત્યું ચેન્ નઃ પાપ્માનમ્ અન્વસ્રક્ષ્યન્ન્ આસિથેતિ। તાન્ અબ્રવીચ્ છન્દાંસિ સંભરત તાનિ યથાયતનં પ્રવિશત તતો મૃત્યુના પાપ્મના વ્યાવર્ત્સ્યથેતિ। વસવો ગાયત્રીં સમભરન્। તાં તે પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્। રુદ્રાસ્ ત્રિષ્ટુભં સમભરન્। તાં તે પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્। આદિત્યા જગતીં સમભરમ્। તાં પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્। વિશ્વે દેવા અનુષ્ટુભં સમભરન્। તાં તે પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્। મરુતઃ પંક્તિં સમભરન્। તાં તે પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્। સાધ્યાશ્ ચાપ્ત્યાશ્ ચાતિચ્છન્દસં સમભરન્। તાં તે પ્રાવિશન્। તાન્ સાછાદયત્

સવનાન્ય્ એવેન્દ્રાગ્ની અનુપ્રાવિશતામ્। તતો વૈ તાન્ મૃત્યુઃ પાપ્મા ન નિરજાનાત્। કુતો હિ તસ્ય મૃત્યુઃ પાપ્પેશિષ્યતે યં ન નિર્જાનાતિ। ન હૈનં મૃત્યુઃ પાપ્માનુવિન્દતિ ય એવં વેદ। છન્દાંસિ વાવ તાન્ મૃત્યોઃ પાપ્મનો ઽછાદયન્। તદ્ યદ્ એનાન્ છન્દાંસિ મૃત્યોઃ પાપ્મનો ઽછાદયંસ્ તચ્ છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્। છાદયન્ત્ય્ એવૈનં છન્દાંસિ મૃત્યોઃ પાપ્મનો ય એવં વેદ। તદ્ યેનયેન હ વૈ છન્દસૈવંવિદ્ આર્ત્વિજ્યં કરોતિ તત્તદ્ એવ સ તર્હિ પ્રપન્નો ભવતિ। યેનયેન હ્ય્ એવૈનં છન્દસા કુર્વન્તમ્ ઉપવદતિ તસ્માદ્ આવૃશ્ચ્યતે। તસ્ય હૈતસ્ય નૈવ કા ચનાર્તિર્ અસ્તિ ય એવં વેદ। ય એવૈનમ્ ઉપવદતિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ॥
અથ હોર્જો જાનાયનઃ કપિવનં ભૌવાયનં પપ્રચ્છ યદ્ ગાયત્રં પ્રાતસ્સવનં ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનં જાગતં તૃતીયસવનમ્ અથ કેયમ્ અનુષ્ટુબ્ અયાતયામ્ની સવનમુખાન્ય્ ઉપાપતત્ય્ આન્તાદ્ યજ્ઞં વહતીતિ। સ હોવાચ વાગ્ વા અનુષ્ટુબ્ વાચો યજ્ઞસ્ તાયતે। તદ્ યથા વા અદો ભદ્ર બલીવર્દેન રજ્જ્વભિહિતેન પુનઃપુનઃ પ્રતિધાવન્તિ પ્રતિકૂલાય વા કુરવે વોદ્વોઢ એવં વા એતાં વાચમ્ અનુષ્ટુભં સવનમુખેષુ પર્યાણાય યુઞ્જન્તિ। પ્રતિકૂલાનિ વા એતાનિ યત્ સવનમુખાનિ। સૈષા વાગ્ એષાયાતયામ્ન્ય્ આન્તાદ્ યજ્ઞં વહતિ। યો વા અનુષ્ટુભં સર્વત્રાપીનં વેદ સર્વત્ર હાસ્યાપિ પુણ્યો ભવતિ॥
અષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ દ્વાદશાક્ષરા જગતી વાગ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય નિધનમ્। તદ્ દ્વાત્રિંશદક્ષરા ઽનુષ્ટુપ્। અપિ વા એતસ્યૈ પ્રાતસ્સવને ઽપિ માધ્યંદિને સવને ઽપિ તતીયસવને ઽપિ વા એતસ્યૈ બ્રહ્મણ્ય્ અપિ ક્ષત્રે ઽપિ વિશ્ય્ એપિ વા એતસ્યા અસ્મિન્ લોકે ઽપ્ય્ અન્તરિક્ષે ઽપ્ય્ અમુષ્મિન્ - સ ય એવમ્ એતામ્ અનુષ્ટુભં સર્વત્રાપીનં વેદ સર્વત્ર હૈવાસ્યાપિ પુણ્યો ભવતિ

અથ હાહીનસમ્ આશ્વત્થિં કેશી દાર્ભ્યઃ કેશિનસ્ સાત્યકામિનઃ પુરોધાયા અપરુરોધ। સ હ સ્થવિરતરો ઽહીના આસ કુમારતરઃ કેશી। તં હોવાચાં કેશિન્ કિં મે વિદ્વાન્ રાજન્યમ્ ઉપાહૃથા ઇતિ। સ હોવાચ દહેદ્ અનુષ્ટુભમ્ એવ સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ ઉપાસ્મહે બૃહતીં પશૂન્ યજ્ઞં સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। તં હાસ્રં વિવેદ। સ હ કૃપયાંચક્રે। તં હોવાચ મા કૃપયથાઃ। યદિ રાજન્યકામ્યા કૃપયસ એષ તે રાજન્યઃ। અપિ વૈ વયમ્ અન્યં રાજન્યમ્ એષિષ્યામહા ઇતિ। સ હોવાચ નૈતત્ કેશિન્ રાજન્યકામ્યા બ્રહ્મચર્યમ્ એવ વૈ મા તદ્ અનુસંસ્મૃત્યાસ્રમ્ અવિદત્। ચચાર વૈ બ્રહ્મચર્યમ્। ઉપચરસં વાવેદમ્ અશૃણ્મ યદ્ અયમ્ ઇયત્કુમારકો ઽભિવેદયત ઇતિ । એવમ્ એવૈતદ્ અનુસંસ્મૃત્યાસ્રમ્ અવિદદ્ ઇતિ॥
સ યદ્ અનુષ્ટુભં સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ ઉવાચાષ્ટાક્ષરા ગાયત્ર્ય્ એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ દ્વાદશાક્ષરા જગતી વાગ્ ઇતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય નિધનમ્। તદ્ દ્વાત્રિંશત્। દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુપ્। એતદ્ અનુષ્ટુભં સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ ઉવાચ બૃહતીં પશૂન્ ઇતિ। યા વા અનુષ્ટુપ્ સા બૃહતી। ચતુષ્પાત્સુ વા એષા પશુષૂપહિતેષુ બૃહત્ય્ અભવત્। યજ્ઞમ્ ઇતિ। યો હ્ય્ એવ પશુમાન્ ભવતિ તં યજ્ઞ ઉપનમતિ। સ્વર્ગં લોકમ્ ઇતિ। બૃહતી હ્ય્ એવ સ્વર્ગો લોકઃ॥
અથ હ સંગમન ક્ષૈમિસ્ સત્યયજ્ઞં પૌલુષિં પપ્રચ્છાચાર્યેણ પ્રહિત આરુણિના સત્યયજ્ઞ પૌલુષે યત્ સ્તુતા ગાયત્રી ભવતિ સ્તૂયતે ત્રિષ્ટુબ્ અસ્તુતા જગતી કથં તાસ્ સર્વાસ્ સંપદ્ય માધ્યંદિનં સવનમ્ ઉદ્યચ્છન્તીતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યુવાચ। તેન હૈનં જિગાય। સ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યદ્ યસ્માદ્ બ્રાહ્મણશ્ ચ વૈશ્યશ્ ચ ક્ષત્રિયમ્ અધસ્તાદ્ ઉપાસાતે અથો યદ્ અસ્યાદ્યાવ્ અભવતામ્ અથો યદ્ એવૈતદ્ દ્વાદશાક્ષરં પદમ્ ઇતિ

છન્દાંસિ યદ્ ઇમાન્ લોકાન્ વ્યભજન્તેમમ્ એવ લોકં ગાયત્ર્ય્ અભજતાન્તરિક્ષં ત્રિષ્ટુબ્ અમું જગતી। બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી ક્ષત્રં ત્રિષ્ટુબ્ વિડ્ જગતી। સેયં ત્રિષ્ટુબ્ અસ્મિન્ન્ અન્તરિક્ષે નાલર્નેતુપાદનેનારારણ્યત। સેમાં ગાયત્રીં પ્રાઙ્ અભ્યવિધ્યત્। તામ્ અભ્યતપત્। તસ્યા અબિભેદ્ આયતનં મ ઉપહરિષ્યત ઇતિ। તામ્ અબ્રવીન્ નમસ્ તે ઽસ્તુ કિંકામા માભિવિધ્યસીતિ। પ્રદાનં મે પ્રયચ્છેત્ય્ અબ્રવીત્। તસ્યૈ દ્વે અષ્ટાક્ષરે પદે પ્રાયચ્છત્। સામૂં જગતીમ્ ઉપપલ્યાયત। તામ્ અભ્યવિધ્યત્। તામ્ અભ્યતપત્। તસ્યા અબિભેદ્ આયતનં મ ઉપહરિષ્યત ઇતિ। તામ્ અબ્રવીન્ નમસ્ તે ઽસ્તુ કિંકામા માભિવિધ્યસીતિ। પ્રદાનં મે પ્રયચ્છેત્ય્ અબ્રવીત્। તસ્યૈ દ્વાદશાક્ષરં પદં પ્રાયચ્છત્। સેમામ્ એવ ગાયત્રીં પુનર્ ઉપપલ્યાયત। તામ્ અબ્રવીદ્ યત્ તે પ્રદાનં પ્રાદાં કિમ્ ઉ ન્વ એવેછસીતિ। સર્વમ્ એવ મ આત્માનં પ્રયચ્છેત્ય્ અબ્રવીત્। અથ કિમ્ ઉ મે ભવિષ્યતીતિ। સમાનં નાવ્ અન્નાદ્યં ભવિષ્યતિ પુરસ્ ત્વા ધાસ્ય ઇતિ। તથેતિ। તાં પુરો ઽધત્ત। તસ્યૈ સર્વમ્ આત્માનં પ્રાયચ્છત્। તદ્ યદ્ ગાયત્રી સર્વમ્ આત્માનં પ્રાયચ્છત્ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણસ્ સર્વેણાત્મના ક્ષત્રિયમ્ અભ્યેતિ। અથો યજ્ જગતી ન સર્વમ્ ઇવાત્માનં પ્રાયચ્છત્ તસ્માદ્ ઉ ક્ષત્રાદ્ વિડ્ અપક્રામમ્ ઇવ ચરતિ। યાંયામ્ એવ તાં ગાયત્રી ચ જગતી ચ સંપ્રાયચ્છતાં સૈવૈષા બૃહત્ય્ અભવત્। તસ્માદ્ બૃહત્યૈ ત્રીણિ ચાષ્ટાક્ષરાણિ પદાનિ દ્વાદશાક્ષરં ચ। સૈષા ગાયત્રી પ્રથમતો યુજ્યતે ઉચ્ચા તે જાતમ્ અન્ધસા ઇતિ। એષા પુરોહિતાવસાને। વિન્દતે પુરોધાં વા પુરોધામાત્રં વા યા એવં વેદ

અથ બૃહત્ય્ અથ ત્રિષ્ટુપ્। તદ્ એતદ્ બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચોભયતો ઽન્નાદ્યં પરિગૃહીતમ્। બ્રહ્મણા ચ હ વા એનં ક્ષત્રેણ ચોભયતો ઽન્નાદ્યં પરિગૃહીતમ્ ઉપતિષ્ઠતે ય એવં વેદ। તસ્માદ્ બ્રાહ્મણેન ક્ષત્રિયાય ન દ્રોગ્ધવ્યં ન ક્ષત્રિયેણ બ્રાહ્મણાય। સમાનં હ્ય્ એનયોર્ અન્નાદ્યમ્। તસ્માદ્ યદ્ બ્રાહ્મણો મહદ્ ઇવ ગચ્છતિ ક્ષત્રિયમ્ એવ સ તસ્યાન્નાદ્યસ્ય દ્વિતીયં ગોપ્તારમ્ ઇચ્છતે। યત્ ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણમ્ ઉ એવ। વિન્દતે ક્ષત્રિયં ભર્તારં ય એવં વેદ॥
ચતુરક્ષરાણિ હ વા અગ્રે છન્દાંસ્ય્ આસુર્ અયજ્ઞવાહાનિ। અથ હેન્દ્રસ્ય ત્રિદિવે સોમ આસ। તં હાગ્નયો ગન્ધર્વા જુગુપુર્ એત એવ ધિષ્ણયાઃ। ત ઉ એવાશીવિષાઃ। સ હિરણ્મય્યોઃ કુશ્યોર્ આસ। તે હ સ્મ નિમેષમાત્રમ્ અભિસંપતતઃ। તાનીમાનિ છન્દાંસ્ય્ અબ્રુવન્ સોમમ્ આહરામ યજ્ઞં તનવામહા ઇતિ। સા જગતી પ્રથમોદપતદ્ ઓજિષ્ઠા બલિષ્ઠા ભૂયિષ્ઠા વીર્યવત્તમા મન્યમાના। તસ્યૈ પરેતાયૈ સોમપાલાસ્ ત્રીણ્ય્ અક્ષરાણ્ય્ અવિન્દન્ત। સૈકાક્ષરા પુનર્ આગચ્છદ્ દીક્ષાં ચ પશૂંશ્ ચાહરન્તી। તસ્માદ્ ય એવ પશુમાન્ ભવતિ તં દીક્ષોપનામુકા॥
અથ ત્રિષ્ટુબ્ ઉદપતત્। તસ્યૈ પરેતાયૈ સોમપાલા એકમ્ અક્ષરમ્ અવિન્દન્ત। સા ત્ર્યક્ષરા પુનર્ આગચ્છત્ તપશ્ ચ દક્ષિણાશ્ ચાહરન્તી। કસ્માત્ ત્રિષ્ટુભો લોકે દક્ષિણા નીયન્તે। તસ્માદ્ ઉ તમ્ એવ તપસ્ તપ્યમાનં મન્યન્તે --

-- યો દદત્॥
અથ ગાયત્ર્ય્ ઉદપતત્। તામ્ અનુષ્ટુભ્ માતા પ્રત્યન્વૈક્ષત। તસ્માન્ માતા પુત્રં જનં યન્તં પ્રત્યન્વીક્ષેત જીવન્ન્ આહરન્ન્ આગચ્છેતિ। સા નાનૈવ હસ્તાભ્યાં સવને સમગૃહ્ણાદ્ ઇમાનિ ચાનયોર્ અક્ષરાણિ મુખેનૈકં સવનં સહ સર્વેણૈવ યજ્ઞેનાગચ્છત્। તદ્ એતદ્ આહુર્ ધીતમ્ ઇવ વૈ તૃતીયસવનમ્। મુખેન હિ તદ્ આહરદ્ ઇતિ। સા સોમમ્ આહૃત્યાબ્રવીદ્ ઇમે ઇતરે છન્દસી આ વા અહમ્ ઇમં સોમમ્ અહાર્ષમ્ એતં યજ્ઞં તનવા ઇતિ। તે અબ્રૂતાં વિવૃહે વા આવં સ્વો ન તસ્મા અલમ્ ઇતિ। સૈતદ્ ગાયત્રી પ્રાતસ્સવનમ્ ઉપયુુ઼ઞ્જાનાબ્રવીદ્ અહં વા ઇદં વક્ષ્યામીતિ। તદ્ અવહત્। તત્ સમસ્થાપયત્। તસ્માદ્ ગાયત્રં પ્રાતસ્સવનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયત॥
સૈતં માધ્યંદિનં સવનમ્ ઉપાયુંક્ત। તસ્યૈ તૃચેન કૃતમ્ આસીત્। અથ ત્રિષ્ટુબ્ ભીયમાનામન્યત। સાબ્રવીદ્ અપ્ય્ અહમ્ ઐમીતિ। અપીહીત્ય્ અબ્રવીત્। અહં તે વક્ષ્યામિ ત્વં તુ બ્રુવાણેતિ। તાં ત્રિભિર્ અક્ષરૈર્ ઉપપરૈત્। સૈતત્ ત્રિષ્ટુબ્ એકાદશાક્ષરા ભૂત્વા માધ્યંદિનં સવનમ્ અવહત્। તત્ સમસ્થાપયત્। સા યત્ ત્રિષ્ટુભમ્ અબ્રવીદ્ અહં તે વક્ષ્યામિ ત્વં તુ બ્રુવાણેતિ તસ્માત્ ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનં સવનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે॥
સૈતત્ તૃતીયસનમ્ ઉપાયુંક્ત। તસ્યૈ તૃચેન કૃતમ્ આસીત્। અથ જગતી હીયમાનામન્યત। સાબ્રીદ્ અપ્ય્ અહમ્ ઐમીતિ। અપીહીત્ય્ અબ્રવીત્। અહં તે વક્ષ્યામિ ત્વં તુ બ્રુવાણેતિ। તામ્ એકેનાક્ષરેણોપપરૈત્। સૈતજ્ જગતી દ્વાદશાક્ષરા ભૂત્વા તૃતીયસવનમ્ અવહત્। તત્ સમસ્થાપયત્। સા યજ્ જગતીમ્ અબ્રવીદ્ અહં તે વક્ષ્યામિ ત્વં તુ બ્રુવાણેતિ તસ્માજ્ જાગતં તતીયસવનમ્ ઇત્ય્ આખ્યાયતે

ગાયત્રી વૈ પ્રાતસ્સવનં વહતિ ગાયત્રી માધ્યંદિનં સવનં ગાયત્રી તૃતીયસવનમ્। સ ય એતદ્ એવં વેદ ગાયત્રી પ્રાતસ્સવનં વહતિ ગાયત્રી માધ્યંદિનં સવનં ગાયત્રી તૃતીયસવનમ્ ઇત્ય્ આ જરસં હાસ્ય યશઃ કીર્ત્તિર્ ન વ્યેતિ। તદ્ ઉ હોવાચારુણિર્ ગાયત્રીં વા અહં સર્વાણિ સવના નિવહન્તીં વેદ તસ્માન્ મ આ જરસં યશઃ કીર્ત્તિર્ ન વ્યેતીતિ। આ જરસં હૈવાસ્ય યશઃ કીર્ત્તિર્ ન વ્યેતિ ય એવં વેદ॥
તાનીમાનિ છન્દાંસ્ય અબ્રુવન્ન્ ઇયં વાવ નશ્ શ્રેષ્ઠેયં વીર્યવત્તમા યા સોમમ્ આહાર્ષીદ્ યા યજ્ઞં તતૈતામ્ એવાપ્યયામેતિ। તાન્ ત્રિષ્ટુબ્જગત્યૌ સવનાભ્યામ્ અપ્યૈતામ્। અથ યદ્ ઉષ્ણિક્કકુભોર્ દ્વે અષ્ટાક્ષરે પદે તેન તે અપ્યૈતામ્। અથ યદ્ બૃહત્યૈ ત્રીણ્ય્ અષ્ટાક્ષરાણિ પદાનિ તેન સાપ્યૈદ્। અથ યદ્ અનુષ્ટુભશ્ ચત્વાર્ય્ અષ્ટાક્ષરાણિ પદાનિ તેન સાપ્યૈત્। અથ યત્ પંક્તેઃ પઞ્ચાષ્ટાક્ષરાણિ પદાનિ તેન સાપ્યૈત્

દશાક્ષરા હ સાગ્ર આસ। સાપ્યેનકામ્યાદ્ અષ્ટાક્ષરાણિ પદાનિ ચક્રે। યદ્ય્ અતિછન્દસિ યદિ વિરાજિ યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ ચિચ્ છન્દસ્ય્ અષ્ટાક્ષરં પદમ્ અધિગમ્યતે ગાયત્રીમ્ એવ તેન સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અપિયન્તિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ ગાયત્રીં સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અપિયન્તીત્ય્ અભિ હૈનં સ્વાસ્ સંજાનતે શ્રેષ્ઠતાયૈ। તદ્ આહુર્ અતિ ત્રિવૃતં સ્તોમા યન્તિ ન ગાયત્રીં છન્દાંસીતિ નાહૈવ ત્રિવૃતં સ્તોમા અતિયન્તીતિ બ્રૂયાન્ નો ગાયત્રીં છન્દાંસીતિ। ત્રિપ્રયાણા હિ સ્તોમાસ્ ત્રિમધ્યાસ્ ત્ર્યુદયાઃ। એતદ્ ઉ ગાયત્રીં સર્વાણિ છન્દાંસિ નાતિયન્તિ॥
અથ હૌપાવિર્ આરુણિં પપ્રચ્છારુણ આરુણે કસ્મૈ કમ્ અનુષ્ટુબ્ યજ્ઞમ્ ઉદ્યચ્છતીતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યુવાચ। સ હોવાચાજિનમિમ્ અજિનાત કં પ્ર તે બ્રવીમિ મામથા ઇતિ વાવ મે ગૌતમં પ્રોચ્યમાનં ન મનુત ઇતિ। સ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યત્ -- પ્રજાપતિર્ વા અનુષ્ટુપ્ પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ - પ્રજાપતયે કમ્ ઉદ્યચ્છતીતિ હ પ્રત્યવક્ષ્યદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ હ શશ્વન્ ન તથા। યદ્ એવ બૃહતીં સર્વાણિ છન્દાંસ્ય્ અભિસંપદ્યન્તે - બૃહતી સ્વર્ગો લોકઃ -- સ્વર્ગાય લોકાય કમ્ ઉદ્યચ્છતીતિ હ પ્રત્યવક્ષ્યદ્ ઇતિ

રથન્તરસામ્ના યષ્ટવ્યાં3 બૃહત્સામ્ના3 ઇતિ મીમાંસન્તે। રથન્તરસામ્નેતિ હાહુસ્ સાવયસાઃ। ઇદં રથન્તરમ્ ઇદં વિદ્મ। કો વિદિતાદ્ અવિદિતમ્ ઉપેયાત્। યથા હ વૈ કૂપસ્ય ખાતસ્ય ગમ્ભીરસ્ય પરસ્ તમિસ્રમ્ અવ દદૃશ એવં હ વૈ શશ્વત્ પરસ્તાદ્ અન્તરિક્ષસ્યાસૌ લોકઃ। તત્ કસ્ તદ્ વેદ યદિ તત્રાસ્તિ વા ન વા। અદ્ય્ ઉ હ વૈ શશ્વદ્ અસ્મિન્ન્ એવ લોકે ઽસૌ લોક ઉપજીવતિ। સ યો ઽપિ દશ કૃત્વો યજેત રથન્તરસામ્નૈવ યજેતેતિ॥
બૃહત્સામ્ના યષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ આહુર્ આરુણિસાત્યયજ્ઞયો ઽદો બૃહત્। તદ્ અદ ઉત્ક્રાન્તમ્ અપહતપાપ્મં શ્વોવસીયસં નાધિષ્ઠીવન્તિ નાધિચરન્તિ નાધ્યાસતે। બહુર્ ઇમં લોકમ્ અપવદતિ બહુર્ અવમોંસત ઉભાવ્ અસ્મિન્ જીવતઃ પુણ્યકૃચ્ ચ પાપકૃચ્ ચ। અથાહ ઉત્ક્રાન્તમ્ અપહતપાપ્મં શ્વોવસીયસમ્। નામુષ્મિન્ પાપકૃજ્ જીવતિ। અધ્ય્ ઉ હ વૈ શશ્વદ્ અમુષ્મિન્ન્ એવ લોકે ઽયં લોકઃ। અમુતઃ પ્રદાનાદ્ ધ્ય્ અયં લોકો જીવતિ। યા હ્ય્ અમુતો વૃષ્ટિઃ પ્રદીયતે તામ્ અયં લોક ઉપજીવતિ। સ યો ઽપિ દશ કૃત્વોય જેત બૃહત્સામ્નૈવ યજેતેતિ॥
ઉભયસામ્ના યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિર્ એતયોર્ ઉભયોઃ કામયોર્ ઉપાપ્ત્યૈ। તથેતિ તાવ્ ઉભૌ કામાવ્ ઉપાપ્નોતીતિ। તદ્ અસ્યૈતત્ સામ કૃત્સ્નં યુક્તં યજ્ઞં વહતિ

તસ્ય ગાયત્રમ્ એવ હિંકારો રથન્તરં પ્રસ્તાવો વામદેવ્યમ્ ઉદ્ગીથો બૃહત્ પ્રતિહારો યજ્ઞાયજ્ઞીયં નિધનમ્। એકૈકમ્ ઉ હ વા એતેષાં સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યેશે। અશ્નુતે સ્વર્ગં લોકં ય એવં વેદ॥
અથો હૈતદ્ એવાર્ક્યમ્ એતન્ મહાવ્રતમ્। તસ્ય ગાયત્રમ્ એવ શિરો બૃહદ્રથન્તરે પક્ષૌ વામદેવ્યમ્ આત્મા યજ્ઞાયજ્ઞીયં પુચ્છમ્। સ યાવદ્ અર્ક્યવતા મહાવ્રતવતાવરુન્દ્ધે તાવદ્ અવરુન્દ્ધે ય એવં વેદ॥
અથો હૈષાયુષ્યૈવ ક્લૃપ્તિઃ। આયુર્ વૈ ગાયત્રં વિશ્વાયૂ રથન્તરં સમાયુર્ વામદેવ્યં સર્વાયુર્ બૃહદ્ અત્યાયુર્ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। આયુષ્મન્તો હ ભવન્ત્ય્ એનયા તુષ્ટુવાનાઃ॥
અથો હાસ્યૈતાન્ય્ એવ પઞ્ચ જ્યોતીંષીદ્ધાન્ય્ એષુ લોકેષુ દીપ્યન્તે ઽગ્નિઃ પૃથિવ્યાં વાયુર્ અન્તરિક્ષ આદિત્યો દિવિ ચન્દ્રમા નક્ષત્રેષુ વિદ્યુદ્ અપ્સુ। અગ્નિર્ એવ રથન્તરસ્ય વાયુર્ વામદેવ્યસ્યાદિત્યો બૃહતશ્ ચન્દ્રમા ગાયત્રસ્ય વિદ્યુદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય। આપો હિ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। એતાન્ય્ અસ્ય પઞ્ચ જ્યોતીંષીદ્ધાન્ય્ એષુ લોકેષુ દીપ્યન્તે ય એવં વેદ

યો વૈ બૃહદ્રથન્તરયોર્ અન્તવચ્ ચાનન્તં ચ વેદાન્તં હિ શ્રિયૈ પરિગૃહ્ણાત્ય્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયતિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। તસ્યા અસ્યૈ સમુદ્રો ઽન્તઃ। અદો બૃહત્। તસ્યા અમુષ્યા અન્તો નાસ્તિ। એવં હ વા એતત્ પરેણાપિ સમુદ્રં દદૃશે। સ ય એવમ્ એતે બૃહદ્રથન્તરયોર્ અન્તવચ્ ચાનન્તં ચ વેદાન્તં હિ શ્રિયૈ પરિગૃહ્ણાત્ય્ અનન્તં સ્વર્ગં લોકં જયતિ॥
યો વૈ બૃહદ્રથન્તરયોસ્ સ્તોમ્યાં ચ સ્તોત્રિયાં ચ વેદ સ્તોમ્યો હ ભવતિ સ્તુવત એનેન સ્વા અયં નશ્ શ્રેષ્ઠ ઇતિ।
અભિ ત્વા શૂર નોનુમો ઽદુગ્ધા ઇવ ધેનવઃ।
ઈશાનમ્ અસ્ય જગતસ્ સ્વર્દૃશમ્ ઈશાનમ્ ઇન્દ્ર તસ્થુષઃ॥
ઇતિ સ્તોમ્યા।
ન ત્વાવં અન્યો દિવ્યો ન પાર્થિવો ન જાતો ન જનિષ્યતે।
ઇતિ સ્તોત્રિયા।
અશ્વાયન્તો મઘવન્ન્ ઇન્દ્ર વાજિનો ગવ્યન્તસ્ ત્વા હવામહે॥
ઇતિ યાચિતમ્ ઇવૈતયા વીર્યમ્ ઇવ પ્રોક્તમ્। સ ય એવમ્ એતે બૃહદ્રથન્તરયોસ્ સ્તોમ્યાં ચ સ્તોત્રિયાં ચ વેદ સ્તોમ્યો હ ભવતિ સ્તુવત એનેન સ્વા અયં નશ્ શ્રેષ્ઠ ઇતિ। અથો હાસ્યૈતેનૈવ વિજ્ઞાનેન સર્વે તૃચા વિજ્ઞાતા ભવન્તિ

બૃહદ્રથન્તરે વા અસૃજ્યેતામ્। તદ્ અનુ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। યે રાથન્તરા આસન્ રથન્તરં તે ઽન્વૃજ્યન્ત યે બાર્હતા બૃહત્ તે। તાન્ સમદ્ અવિન્દત્। તદ્ વ્યવભિન્દાનમ્ અતિષ્ઠત્। તે અબ્રૂતામ્ ઇત્થં ચેદ્ વૈ ભવિષ્યાવો ન વૈ તર્હિ શક્ષ્યાવઃ પ્રજા ભર્તુમ્। હન્ત રૂપાણિ વ્યતિષજાવહા ઇતિ। તે રૂપાણિ વ્યત્યષજેતામ્। યા રાથન્તરી વાગ્ આસીદ્ બાર્હતાન્ સા પશૂન્ આવિશદ્ યા બાર્હતી રાથન્તરાન્ સા। ગૌર્ વૈ રાથન્તરી નીચીવ ન્યુબ્જિતા। સા બાર્હતીં વાચં વદતિ ભા ઇતિ પરાચીમ્ એવ। અવિર્ વૈ રાથન્તરીં વાચં વદતિ ક્રન્દેન । અજા વૈ બાર્હત્ય્ ઊર્ધ્વેવાક્રાન્તા। સા રાથન્તરીં વાચં વદતિ --

--માક્કકારેણ। તે પુરુષે ન સમપાદયેતામ્। તે અબ્રૂતામ્ ઉભે ઇમમ્ આવિશાવેતિ। તથેતિ। તમ્ ઉભે આવિશતામ્। તસ્માત્ પુરુષ ઉભયીં વાચં વદતિ યા ચ રાથન્તરી યા ચ બાર્હતી। તે યે રાથન્તરાઃ પશવો રાથન્તરીમ્ અસ્ય તે વાચં પશ્યન્ત ઉપતિષ્ઠન્તે યે બાર્હતા બાર્હતીં તે। પુરુષો વૈ બૃહદ્રથન્તરયોસ્ સંક્રોશઃ। સ ય એતદ્ એવં વેદ પુરુષો બૃહદ્રથન્તરયોસ્ સંક્રોશ ઇત્ય્ ઉભે હાસ્મિન્ પશવસ્ સંક્રોશન્તે યે ચ રાથન્તરા યે ચ બાર્હતાઃ। સ યો હ સ બૃહદ્રથન્તરયોસ્ સંક્રોશઃ પુરુષો ય એવં વેદૈવંવિદો વૈનયોસ્ સંક્રોશઃ

આરુણિં હ યાન્તમ્ ઉદીચ્યાઃ પરિપ્રજિઘ્ન્યુર્ આરુણઆરુણે કિયતા બૃહદ્રથન્તરે પ્રજાઃ પ્રજનયતઃ કિયતા દેવયશસમ્ આનશાતે ઇતિ। તદ્ ધ ન પ્રત્યુવાચ। સ હોવાચ વેદાહમ્ એતદ્ યન્ મે બ્રહ્મ લિપ્સધ્વે તદ્ વ્ એવાહં યુષ્મભ્યં ન વક્ષ્યામીતિ। તમ્ ઉ હાન્તેવાસિન ઈક્ષાંચક્રિરે ઽમેધયેદમ્ ઇત્થં પ્રત્યવોચદ્ અનવગતમ્ અહ સ્વિદ્ અસ્યાભૂદ્ ધન્તૈનં પૃચ્છામ ઇતિ। તં હોચુર્ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યઃ કથં પ્રત્યવક્ષ્ય ઇતિ। સ હોવાચ યદ્ અષ્ટાક્ષરેણ પ્રથમસ્યા ઋચઃ પ્રસ્તૌત્ય્ અષ્ઠાશફાંસ્ તેન પશૂન્ પ્રજનયતઃ। યદ્ દ્વ્યક્ષરેણોત્તરયોર્ દ્વિપદસ્ તેન। નિધનેનૈવ દેવયશસમ્ આનશાતે ઇતિ પ્રત્યવક્ષ્યમ્ ઇતિ હોવાચ યત્ પ્રત્યવક્ષ્યમ્ ઇતિ॥
યો વૈ બૃહદ્રથન્તરયોર્ દેવહૂતી વેદ યન્ત્ય્ અસ્ય દેવા હવમ્। ઊર્ધ્વા વૈ રથન્તરસ્ય દેવહૂતિર્ અર્વાચી બૃહતઃ। તદ્ યદ્ રથન્તરસ્યર્ચૈવાપરિષ્ટુભ્યોર્ધ્વમ્ ઇવ પ્રસ્તૌતિ તસ્માદ્ અયમ્ ઊર્ધ્વો લોક ઊર્ધ્વો ઽયમ્ અગ્નિર્ દીપ્યત ઊર્ધ્વા ઓષધય ઊર્ધ્વા વનસ્પતયસ્ સર્વમ્ એવોર્ધ્વમ્। અથ યસ્માદ્ બૃહતસ્ સ્તોભેન પરિષ્ટુભ્યૌ હો ઇત્ય્ અર્વાઙ્ પ્રસ્તૌતિ તસ્માદ્ અસાવ્ અર્વાઙ્ લોકો ઽર્વાઙ્ અસાવ્ આદિત્યસ્ તપત્ય્ અર્વાઙ્ ચન્દ્રમા અર્વાઞ્ચિ નક્ષત્રાણ્ય્ અર્વાચી વૃષ્ટિર્ એતિ સર્વમ્ એવાર્વાક્। સ ય એવમ્ એતે બૃદ્રથન્તરયોર્ દેવહૂતી વેદ યન્ત્ય્ અસ્ય દેવા હવમ્

બૃહ્દ્રથન્તરે વા અસૃજ્યેતામ્। તદ્ અનુ પશવો ઽસૃજ્યન્ત। યે રાથન્તરા આસન્ રથન્તરં તે ઽન્વસૃજ્યન્ત યે બાર્હતા બૃહત્ તે। તે યે રાથન્તરાઃ પશવસ્ ત આદ્યા અથ યે બાર્હતાસ્ તે ઽત્તારઃ। તદ્ યદ્ રથન્તરસ્યર્ચૈવાપરિષ્ટુભ્ય પ્રસ્તૌતિ તસ્માદ્ રાથન્તરાઃ પશવો ઽસ્થિપ્રતિષ્ઠાના આદ્યાઃ। અથ યસ્માદ્ બૃહતસ્ સ્તોભેન પરિષ્ટુભ્ય પ્રસ્તૌતિ તસ્માદ્ બાર્હતાઃ પશવો માંસપ્રતિષ્ઠાના અત્તારઃ। અત્તુર્ હાસ્ય સતો બહ્વ્ આદ્યં ભવત્ય્ આસ્માદ્ અત્તા વીરો જાયતે ય એવં વેદ॥
બૃહદ્રથન્તરે વૈ મધ્યતઃ પ્રજાસુ ગર્ભાન્ ધત્તઃ। તસ્માદ્ યજ્ઞાયીયેનૈવાન્તતઃ પ્રજનયતઃ। તદ્ યદ્ અષ્ટાક્ષરેણ પ્રથમસ્યા ઋચઃ પ્રસ્તૌત્ય્ અષ્ટાશફાંસ્ તે પશૂન્ ગર્ભાન્ ધત્તઃ। યદ્ દ્વ્યક્ષરેણોત્તરયોર્ દ્વિપદસ્ તેન। તદ્ યદ્ એવંવિદા યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અન્તતઃ ક્રિયતે જન્મૈવ તત્। પ્રૈવ તેન જનયતિ। તસ્માદ્ યજ્ઞાયજ્ઞીયસ્ય સ્તોત્રે વરં દદ્યાત્। યથા પુત્રે જાતે વરં દદાતિ તથા। તદ્ ધિ યજમાનસ્ય જન્મ। અથ યા એતા અપઃ પત્ન્ય્ ઉપપ્રવર્તયતિ યા એવ તત્ર વસ્તેર્ ભિદ્યમાનસ્યાપો યન્તિ તા એવ તાઃ। અથો અન્નં વા આપઃ। યદ્ એવ જાતાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રતિધીયતે તદ્ એવૈતત્। તદ્ ઉ વાઙ્નિધનં ભવતિ। તસ્માદ્ ઉ કુમારો જાયમાન એવ વાચમ્ અભિવ્યાહરતિ

બૃહદ્રથન્તરે વા અસૃજ્યેતામ્। તે સમાનનિધને અસૃજ્યેતામ્ અન્તર્નિધને વા બહિર્નિધને વા। તે અબ્રૂતામ્ આજિમ્ અનયોર્ નિધનયોર્ અયાવેતિ। તથેતિ તે આજિમ્ ઐતામ્। તદ્ બૃહદ્ ઉદજયત્। તદ્ રથન્તરં હીયમાનમ્ અમન્યત। તદ્ અબ્રવીન્મિથુને ઽન્તે સાનુપૂર્વં મે યોગં પ્રયચ્છેતિ। તથેતિ । તદ્ અસ્ય મિથુનમ્ અભવત્। તસ્મા એતં પૂર્વં યોગં પ્રાયચ્છદ્ એતં પૂર્વાહ્ણમ્। પૂર્વાહ્ણો હ વૈ રથન્તરસ્ય યોગો ઽપરાહ્ણો બૃહતો અસ ઇતિ હ રથન્તરસ્ય હસ્ ઇતિ બૃહતઃ । ન હૈતે અહર્નિધને સત્યનિધને। સત્યં હ વા એતયોર્ નિધનમ્। તસ્માદ્ ઉભયસામ્ના યજમાન આ સાયમ્ એવ યજેત। ઉભયમ્ એવ બૃહદ્રથન્તરે આત્તે। સ તમિતિ। ઉભે હૈવાસ્ય બૃહદ્રથન્તરે આત્તે ભવતઃ॥
તદ્ આહુર્ અન્તર્નિધને3 બૃહ્દ્રથન્તરે બહિર્નિધને3 ઇતિ। ઉભયમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ અન્તર્નિધને ચ બહિર્નિધને ચેતિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્। તયોર્ ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં નિધનમ્। તેનાન્તર્નિધને। અથ યત્ પરેણ દિવમ્ અન્તરિક્ષં મન્યન્ત એવં પરેણ પૃથિવીમ્ આપસ્ તેનો બહિર્નિધને ઇતિ॥
તદ્ આહુર્ બૃહદ્રથન્તરયોર્ અન્તર્ વામદેવ્યાં3 વામદેવ્યે ઽન્તર્ બૃહદ્રથન્તરે3 ઇતિ। ઉભયમ્ ઇતિ બ્રૂયાદ્ બૃદ્રથન્તરયોર્ અન્તર્ વામદેવ્યં વામદેવ્યે ઽન્તર્ બૃહદ્રથન્તરે ઇતિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્। ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં વામદેવ્યમ્। તેન બૃહદ્રથન્તરયોર્ વામદેવ્યમ્। અથ યત્ પરેણ દિવમ્ અન્તરિક્ષં મન્યન્ત એવં પરેણ પૃથિવીમ્ આપસ્ તેનો વામદેવ્યં તેન બૃહદ્રથન્તરે ઇતિ

પ્રજાપતિર્ યસ્માદ્ યોનેઃ પ્રજા અસૃજત - સો ઽલેલાયદ્ એવ। સ દીપ્યમાનો ભ્રાજમાનો ઽતિષ્ઠત્। સો ઽવેદ્ અસ્તિ ન્વા અન્તર્ ઇતિ। સ દેવાન્ અબ્રવીદ્ અસ્તિ વા ઇદમ્ અન્તર્ ઇતસ્ સૃજધ્વમ્ ઇતિ। સો ઽગ્નિર્ ગાયત્ર્યા સ્વારાણ્ય્ અસૃજતેન્દ્રસ્ ત્રિષ્ટુભા નિધનવન્તિ વિશ્વે દેવા જગત્યૈળાનિ પ્રજાપતિર્ અનુષ્ટુભર્ક્સમાનિ। તદ્ યદ્ ગાયત્રં સ્વારમ્ આગ્નેયં તદ્ દેવતયા યત્ ત્રૈષ્ટુભં નિધનવદ્ ઐન્દ્રં તદ્ દેવતયા યજ્ જાગતમ્ ઐળં વૈશ્વદેવં તદ્ દેવતયા યદ્ આનુષ્ટુભમ્ ઋક્સમં પ્રાજાપત્યં તદ્ દેવતયા॥
તદ્ ઉ હ સ્માહેયપિસ્ સૌમાપો ન બૃહદ્રથન્તરે યજ્ઞં કલ્પયતઃ। ઉભે વૈ તે અન્તર્નિધને વા બહિર્નિધને વા। સ્વારર્ક્સમે વાવ યજ્ઞં કલ્પયત ઇતિ। તદ્ યદ્ ઋચ્ય્ અન્તસ્ સંતિષ્ઠતે તદ્ રાથન્તરમ્ અથ યદ્ ઋચમ્ અતિસ્વરતિ તદ્ બાર્હતમ્

તદ્ આહુઃ કતિ સામાનીતિ। ચત્વારીતિ બ્રૂયાત્। ચત્વાર્ય્ ઉ હ વૈ સામાનિ સ્વારં નિધનવદ્ ઐળમ્ ઋક્સમમ્। ચતસ્રો દિશશ્ ચતુષ્પાદાઃ પશવઃ। ચત્વારિ છન્દાંસિ યજ્ઞવાહા ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુપ્॥
તાન્ય્ ઉ હ વૈ ત્રીણ્ય્ એવ સ્વારં નિધનવદ્ ઐળમ્। યદ્ ઋક્સમં સ્વારમ્ એવ તત્। ત્રિષવણો યજ્ઞસ્ ત્રયઃ પ્રાણાપાનવ્યાનાસ્ ત્રય ઇમે લોકાઃ॥
તે ઉ હ દ્વે એવ સ્વારં ચૈવ નિધનવચ્ ચ। યા હીળા નિધનમ્ એવ તત્। દ્વાવ્ ઇમૌ લોકાવ્ આવિષ્ટમાવ્ ઇવ દ્વૌ પ્રાણાપાનૌ દ્વિપાત્ પુરુષઃ॥
તદ્ ઉ હ વા એકમ્ એવ સ્વારમ્ એવ। યદ્ ધિ નિધનં યેળા યદ્ ઋક્સમં સ્વારં એવ તદ્ ઇતિ। તદ્ એતદ્ એકમ્ એવ સામ સ્વારમ્ એવ। ય એવાયં પવતે તત્। યાશ્ ચ હ વા અમૂર્ ઉપરિ પતન્તિ યાશ્ ચાધસ્ સર્પન્તિ તા એતમ્ એવ સ્વારં પ્રાણમ્ ઉપજીવન્તિ। સ ય એતદ્ એવં વેદ સર્વમ્ એવાયુર્ એતિ॥
સ યો હૈવં વિદ્વાન્ જામિ કલ્પયત્ય્ અજામ્ય્ એવાસ્ય તત્ ક્લૃપ્તં ભવતિ। તત્ તૂપર્યુપર્ય્ અજામ્ય્ એવ ચિકલ્પિષેત્। અમિથુનં તદ્ અપ્રજનનં યજ્ જામિ। યથા પુમાંસો વા સહ શયાતાં સ્ત્રિયૌ વા। કિં પુમાંસૌ સહ શયાનૌ પ્રજનયેતાં કિં સ્ત્રિયૌ તૌ ચેન્ મિથુનીકર્તારં ન લભેયાતામ્। અથો યદ્ એવાજામિ તન્ મિથુનં તત્ પ્રજનનમ્॥
આત્મા વૈ સ્વરઃ પ્રજા નિધનં પશવ ઇળા જાયર્ક્સમમ્। સમાનૌ વા આત્મા ચ જાયા ચ। ત એતમ્ આત્મનોભયતઃ પ્રજાઃ પરિગૃહીતા અપરાવાપાય। નાસ્ય વિત્તં પરોપ્યતે ય એવં વેદ

તાન્ય્ એતાનિ નિધનાનિ ન સમર્પયેત્। ન સ્વારે સહ કુર્યાત્। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પ્રાણેન તત્ પ્રાણં સમર્પયેત્। પ્રમાયુકો યજમાનસ્ સ્યાત્॥
યન્ નિધને સહ કુર્યાત્ - વજ્રો વૈ નિધનમ્ - વજ્રેણ તદ્ વજ્રં સમર્પયેન્ મહાસંગ્રામસ્ તસ્મિન્ન્ અર્ધે સંનિધીયેત દણ્ડ ઉદ્ગાતારમ્ ઋચ્છેદ્ ઇષુર્ યજમાનમ્॥
યદ્ ઐળે સહ કુર્યાત્ -- પશવો વા ઇળા -- પશુભિસ્ તત્ પશૂન્ સમર્પયેન્ મહાદેવસ્ તસ્યાર્ધસ્ય પશૂન્ શમયેત્ સર્વજ્યાનિમ્ ઉદ્ગાતા જીયેતાવૃત્તિં યજમાનો નીયાત્॥
યદ્ ઋક્સમે સહ કુર્યાત્ પત્ની વાસ્ય પ્રમાયુકા સ્યાદ્ અન્ત્યો વા મૃત્યુર્ યજમાનં હન્યાત્। એષ હ વા અન્ત્યો મૃત્યુર્ યદ્ અહન્ નંષ્ટ્રઃ--

--શાર્દૂલસ્ તસ્કરઃ। તસ્માદ્ એતાનિ નિધનાનિ ન સમર્પયેન્ નેદ્ અસાનીતિ॥
એતાન્ય્ ઉ હ વૈ ચત્વારિ સામાનિ ચતુરાર્ષેયાણિ। તદ્ ઉ વા આહુઃ કો હાપ્રમાદસ્યેશ ઉત વૈ પ્રૈવ માદ્યતીતિ। સ યદિ સ્વારે સહ કુર્યાત્ - - પ્રાણસ્ સ્વરઃ -- પ્રાણ એવૈતત્ પ્રાણં ભૂયાંસમ્ અકૃષિ જ્યોગ્ જીવિષ્યામીત્ય્ એવ તત્રાધ્યાયેત્॥
(તત્) સહ કુર્યાત્ - પ્રજા વૈ તત્ -- પ્રજાયામ્ એવૈતત્ પ્રજાં પ્રત્યતિષ્ઠિપં પ્રજાવાન્ એતેન ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તત્રાધ્યાયેત્॥
અથ વજ્રો વૈ નિધનમ્। વજ્રમ્ એવૈતદ્ દ્વિષતે ભ્રાતૃવ્યાય પ્રાહર્ષમ્ ઇતિ॥
યદ્ એવૈળે સહ કુર્યાત્ -- પશવો વા ઇળા -- પશુષ્વ્ એવૈતત્ પશૂન્ ભૂયસો ઽકૃષિ બહુપશુર્ ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તત્રાધ્યાયેત્॥
ઋક્સમે સહ કુર્યાત્। પ્રજનનં વા ઋક્સમમ્। પ્રજનન એવૈતત્ પ્રજનનં ભૂયો ઽકૃષિ જાયાં જાયાયામ્ અભ્યાવક્ષ્યે બહુર્ ભવિષ્યામિ પ્રજનિષ્ય ઇત્ય્ એવ તત્રાધ્યાયેત્। તથા હૈનં તન્ નાત્યેતિ॥
સ ય એનમ્ એવં ચકૃવાંસમ્ ઉપમીમાંસેત તં બ્રૂયાત્ સાધ્વ્ એવાહમ્ એતદ્ વેદ નાસાધુ। સ યત્ ત્વમ્ અત્રાસાધુ વેત્થ તુભ્યમ્ એવ તદ્ ભવિષ્યતિ। યદ્ય ઉ વૈ પુરા સામ્નાર્ત્વિજ્યં ચકર્થ જામ્ય્ ઉ એવ ત્વયા તત્ કૃતમ્ ઇતિ। સ એવાર્તિમ્ આર્છતિ ય એવં વિદ્વાંસમ્ ઉપવદતિ

અથૈતેભ્યસ્ ત્રિભ્યો રૂપેભ્યો મધ્યંદિનાન્ નેયાદ્ અન્ધસ્વતો મરુત્વતઃ પ્રત્નવતઃ। અન્નં વા અન્ધો વીર્યં મરુતસ્ સ્વર્ગો લોકઃ પ્રત્નઃ। યદ્ અન્ધસ્વત ઇયાદ્ અન્નાદ્યાત્ તદ્ ઇયાત્। યન્ મરુત્વત ઇયાદ્ વીર્યાત્ તદ્ ઇયાત્। યત્ પ્રત્નવત ઇયાત્ સ્વર્ગાત્ તલ્ લોકાદ્ ઇયાત્। સ યદ્ય્ એતેષાં સર્વેષામ્ અવકાશં ન વિન્દેન્ મરુત્વત એવ નેયાત્। વીર્યં વૈ મરુત્વતઃ। વીર્યેણ વૈ કર્મ ક્રિયતે વીર્યેણ સર્વમ્ અભ્યશ્નુતે। તસ્માન્ મરુત્વત એવ નેયાદ્ ઇતિ॥
અથૈતાં સ્વરેણ ગાયત્રીમ્ અભ્યારોહતિ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પ્રાણેનૈવૈતત્ પ્રાણમ્ અભ્યારોહતિ। ન વૈ પ્રાણઃ પ્રાણં હિનસ્તિ। સ યત્ સ્વરેણ ગાયત્રીમ્ અભ્યારોહતિ પ્રાણમ્ એવ તત્ પ્રથમતો યજ્ઞસ્ય દધાતિ। તસ્માદ્ અયં પ્રાણઃ પ્રથમતો હિતઃ॥
અથો આગ્નેયમ્ એતદ્ દેવતયા યત્ સ્વારમ્ । આગ્નેયમ્ એતચ્ છન્દો યદ્ ગાયત્રી। અગ્નિનૈવ તદ્ અગ્નિમ્ અભ્યારોહતિ। અગ્નિર્ વૈ પથિકૃદ્ દેવતાનામ્। યેન વૈ કેન ચાગ્નિર્ એતિ પન્થાનમ્ એવ કુર્વન્ન્ એતિ। સ યત્ સ્વરેણ ગાયત્રીમ્ અભ્યારોહત્ય્ અગ્નિમ્ એવ તત્ પથિકૃતં પ્રથમતો યજ્ઞસ્ય યુનક્તિ। સો ઽગ્નિનૈવ કૃતં પન્થાનમ્ અન્વેતિ। સ યથા પથા યન્ન્ એવમ્ એવ સ્વસ્ત્ય્ અરિષ્ટ ઉદૃચં સમશ્નુતે ય એવં વિદ્વાન્સ્વરેણ ગાયત્રીમ્ અભ્યારોહતિ

નિધનેન દ્વિતીયેનાભ્યારોહતિ। ઇન્દ્રો વૈ નિધનમ્। ઇન્દ્રો વૈ શ્રેષ્ઠી દેવતાનામ્। યત્ર વૈ શ્રેષ્ઠી ગ્રામાગ્રં પ્રતિપદ્યતે ન વૈ તત્ર રિષ્ટિર્ અસ્તિ। સો ઽરિષ્ટસ્ સ્વસ્ત્ય્ ઉદૃચં સમશ્નુતે ય એવં વિદ્વાન્ નિધનેન દ્વિતીયેનાભ્યારોહતિ॥
અથો એતૌ હ વા આશિષ્ઠૌ દેવતાનાં યદ્ ઇન્દ્રાગ્ની। સ યથાશિષ્ઠૌ વહિષ્ઠૌ વૃત્વોપયુઞ્જીત તાદૃક્ તત્॥
અથૈતામ્ ઇળયા બૃહતીમ્ અભ્યારોહતિ। પશવ ઇળા પશવો બૃહતી। પશુભિસ્ તત્ પશૂન્ સમાકરોતિ। ભૂયો વૈ પશવઃ પશુભિસ્ સમાકૃતાશ્ શોભન્ત ઇતિ॥
સ યન્ નિધનેનાભ્યારોહેત્ - વજ્રો વૈ નિધનમ્ - વજ્રં પશુષુ વિવર્તયેત્। સ યદ્ ઇળાયા અવકાશાન્ ન વિન્દેત્ સ્વરેણાભ્યારોહેત્। પ્રાણસ્ સ્વરઃ પશવો બૃહતી। પ્રાણમ્ એવ તત્ પશુષુ દધાતિ॥
અથૈનત્ ત્રિણિધનં દ્વિતીયં ભવતિ। ત્રયો વા ઇમે લોકા વજ્રા એતે। યન્ નિધનાન્ય્ એભ્યો લોકેભ્ય એતૈર્ વજ્રૈસ્ સર્વં પાપ્માનમ્ અપહતે। અથો હાસ્યૈત એવ વજ્રા એષુ લોકેષુ સર્વં પાપ્માનમ્ અપસેધન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ। અથો ત્રીણિ યજ્ઞસ્ય છિદ્રાણિ। તદ્ દ્વે અપિ યત્ તસ્ય આયતન એકં ભવતિ

અથૈતાં સ્વરેણ ત્રિષ્ટુભમ્ અભ્યારોહતિ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પુરુષસંમિત એષ યત્ પવમાનઃ। સ્વારં પુરસ્તાદ્ ભવતિ સ્વારમ્ ઉપરિષ્ટાત્। તાવ્ ઇમૌ પુરુષસ્ય પ્રાણાપાનૌ વિપર્યૂઢૌ। તાભ્યાં વિષ્વઞ્ચિ સ્વરતિ॥
અથ રથન્તરમ્। રેતસ્સિક્તિર્ એવ સા॥
અથ વામદેવ્યં સ્વારમ્। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। અસ્મિન્ન્ એવૈતદ્ રેતસિ સિક્તે પ્રાણં પ્રતિદધાતિ॥
અથ નૌધસં નિધનમ્। જન્મૈવ તત્। પ્રૈવ તેન જનયતિ॥
અથ કાલેયમ્ ઐળમ્। પશવો વા ઇળાન્નં પશવઃ। યદ્ એવ જાતાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રતિધીયતે તદ્ એવૈતત્॥
અથાર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય ગાયત્ર્ય્ ઉક્તબ્રાહ્મણા॥
અથૈતા સ્વરેણ કકુભમ્ અભ્યારોહતિ। પ્રાણસ્ સ્વરો વિવૃહઃ કકુપ્। વિવૃહ એવ તત્ પ્રાણં દધાતિ। સ યન્ નિધનેનાભ્યારોહેત્ - વજ્રો વૈ નિધનમ્ -- યથોપતાપિનં દણ્ડેન હન્યાત્ તાદૃક્ તત્। અથ યત્ સ્વરેણાભ્યારોહતિ પ્રાણમ્ એવાસ્યામ્ એતદ્ દધાતિ। ભિષજ્યત્ય્ એવૈનામ્ એતેન॥
અથૈતાં નિધનેનોષ્ણિહમ્ અભ્યારોહતિ। વજ્રો વૈ નિધનં પશવ ઉષ્ણિક્। જીર્ણા ઇવૈતર્હિ તૃતીયસવને પશવો ભવન્તિ। તસ્માજ્ જીર્ણં પશુમ્ આહુર્ અર્થમ્ એનેન ક્રમિંતતિ। અથો વજ્રેણાભિપત્ય શાસને વિકારં ભુઞ્જસે॥
અથ યન્ નિધનેન બૃહતીં પરિચક્ષતે યુવાન ઇવૈતર્હિ પશવો ભવન્ત્ય્ અજીર્ણા ઇવ। તસ્માદ્ યુવાનં પશુમ્ આહુર્જીવવરણી ન ઇતિ

અથ તાં સ્વરેણાનુષ્ટુભમ્ અભ્યારોહતિ। પ્રાણસ્ સ્વરો વાગ્ અનુષ્ટુપ્। તદ્ વૈ દૈવ્યં મિથુનં યદ્ વાક્ ચ પ્રાણશ્ ચ। દૈવ્યમ્ એવ તન્ મિથુનં દધાતિ। સ યન્ નિધનેનાભ્યારોહેત્ - વજ્રો વૈ નિધનમ્ - વજ્રેણ દૈવ્યં મિથુનં વીયાત્। સ યદિ સ્વરસ્યાવકાશં ન વિન્દેદ્ વાઙ્ નિધનેનાભ્યારોહેત્। વાગ્ અનુષ્ટુબ્ વાઙ્ નિધનમ્। ન વૈ વાગ્ વાચં હિનસ્તિ॥
અથૈતન્ મધ્યેનિધનં દ્વિતીયં ભવતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તદ્ વાચો ઽનુષ્ટુભો મધ્યે નિધનં ભવતિ। રેતસ્સિક્તિર્ એવ સા। તત્ સહિંકારં ભવતિ। નાભિર્ વૈ હિંકારઃ। નાભ્યો હ વૈ ધૃતા ગર્ભા અવાચીનબિલેભ્યો નાવપદ્યન્તે। નાભિધૃતા હ વૈ ગર્ભાઃ॥
તસ્યૈતદ્ દશાક્ષરં મધ્યેનિધનં ભવતિ। દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાટ્। એતદ્ ધ વૈ તદ્ ગર્ભા અન્નમ્ અનશ્નન્ત ઉપજીવન્તિ॥
અથૈતાં સ્વરેણ જગતીમ્ અભ્યારોહતિ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પુરુષસંમિત એષ યત્ પવમાનઃ। સ્વારં પુરસ્તાદ્ ભવતિ સ્વારમ્ ઉપરિષ્ટાત્। તાવ્ ઇમૌ પુરુષસ્ય પ્રાણાપાનૌ વિપર્યૂઢૌ। તાભ્યાં વિષ્વઞ્ચિ સ્વરતિ॥
અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। રેતસ્સિક્તિર્ એવ સા॥
અથ સાકમશ્વં સ્વારમ્। પ્રાણો વૈ સ્વરઃ। અસ્મિન્ન્ એવૈતદ્ રેતસિ સિક્તે પ્રાણં પ્રતિદધાતિ॥
અથ સૌભરં નિધનમ્। જન્મૈવ તત્। પ્રૈવ તેન જનયતિ॥
અથ નાર્મેધમ્ ઐળમ્। પશવો વા ઇળાન્નં પશવઃ। યદ્ એવ જાતાભ્યો ઽન્નાદ્યં પ્રતિધીયતે તદ્ એવૈતત્॥
એવં પ્રથમઃ પર્યાય એવં દ્વિતીય એવં તૃતીયઃ

ત્રીણિ હ વૈ નિધનાનીળા સ્વરો નિધનમ્ એવ નિધનમ્। અથ યદ્ ઋક્સમં સ્વારં વાવ તન્ મન્યન્તે। સમાના હ્ય્ ઋક્સમસ્ય ચ (સ્વારસ્ય ચ) જામ્યજામિતા। અયં વૈ લોક ઇળા પશવ ઇળા પશવો ઽયં લોકઃ। ઇદમ્ એવાન્તરિક્ષં સ્વરઃ પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પ્રાણો વા અન્તરિક્ષમ્। અસાવ્ એવ લોકો નિધનં ગતિઃ પ્રતિષ્ઠા। તાન્ય્ ઉ હ વૈ યો જામિ યથાપૂર્વં કલ્પયેત્। ઐળમ્ એવ પ્રથમં કુર્યાત્। અથ સ્વારમ્ અથ નિધનવત્। એવં હીમે લોકા યથાપૂર્વમ્। આત્મા હ ખલુ વૈ નિધનમ્। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। પશવ ઇળા। તદ્ યદ્ ઐળં ચ નિધનવચ્ ચાન્તરેણ સ્વારં ક્રિયતે તથા હાસ્યૈતાનિ સર્વાણિ પ્રાણસંતતાનિ ભવન્તિ। મધ્યતો હ્ય્ અયં પ્રાણઃ પ્રજાઃ પશૂન્ ભુવનાનિ વિવસ્તે॥
અથ હ વૈ યદ્ બૃહદ્રથન્તરે સામાનિ વ્યભજેતામ્ --

-- તાનિ રાથન્તરાણ્ય્ એવાન્યાન્ય્ આસન્ બાર્હતાન્ય્ અન્યાનિ। અથ યેષુ સમપાદયેતાં તાનિ રાથન્તરબાર્હતાનિ ચાભવન્ બાર્હતરાથન્તરાણિ ચ॥
તદ્ યદ્ ઋચા પ્રસ્તાવમ્ અન્તર્નિધનં તદ્ રાથન્તરમ્। અથ યત્ પુરસ્તાત્ સ્તોભં બહિર્નિધનં તદ્ બાર્હતમ્। અથ યદ્ ઋચા પ્રસ્તાવં બહિર્નિધનં તદ્ રાથન્તરબાર્હતમ્। અથ યત્ પુરસ્તાત્ સ્તોભમ્ અન્તર્નિધનં તદ્ બાર્હતરાથન્તરમ્॥
તદ્ આહુઃ કતિ સામાનીતિ। ચત્વારીતિ બ્રૂયાત્। ચત્વાર્ય્ અહ વૈવ સામાનિ રાથન્તરં બાર્હતં રાથન્તરબાર્હતં બાર્હતરાથન્તરમ્। તાન્ય્ ઉ હ વૈ યો જામિ યથાપૂર્વં કલ્પયેદ્ રાથન્તરમ્ એવ પ્રથમં કુર્યાદ્ અથ બાર્હતમ્ અથ રાથન્તરબાર્હતમ્ અથ બાર્હતરાથન્તરમ્। તદ્ ઉ ચતુર્ણાં સામ્નાં ષડ્ રૂપાણિ વ્યતિષજતિ। સર્વે હ ખલુ વૈ નિધના જામિ કલ્પયતિ યો વૈ રૂપા જામિ કલ્પયેત્

તત્ સુક્લૃપ્તિઃ। નિધનવતા ગાયત્રીમ્ આરભેત વીર્યં નિધનં વીર્યં ગાયત્રી। વીર્યેણ તદ્ વીર્યં સમૃદ્ધયતિ॥
ઐળેન બૃહતીમ્ આરભેત। પશવ ઇળા પશવો બૃહતી। પશુભિસ્ તત્ પશૂન્ સમૃદ્ધયતિ॥
સ્વારમ્ અન્ત્યં ભવતિ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ પ્રાણો ઽન્ત્યમ્। સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ॥
નિધનવદ્ રથન્તરં વા બૃહદ્ વા પૃષ્ઠં ક્રિયતે। વીર્યં નિધનં વીર્યં પૃષ્ઠમ્। વીર્યેણ તદ્ વીર્યં સમૃદ્ધયતિ॥
સ્વારં મૈત્રાવરુણસામ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ પ્રાણો મૈત્રાવરુણસામ॥
દ્વ્યક્ષરણિધનં બ્રહ્મસામ। દ્વન્દ્વં પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા બ્રહ્મસામ॥
ઐળમ્ અચ્છાવાકસામ। પશવ ઇળા પશવો ઽચ્છાવાકસામ॥
અન્તર્નિધનેન રથન્તરસામ્નાર્ભવસ્ય ગાયત્રીમ્ આરભેત। બહિર્નિધનેન બૃહત્સામ્ના॥
સ્વરેણ કકુભમ્ આરભેત। પ્રાણસ્ સ્વરઃ। વિવૃહ એવ કકુપ્। વિવૃહ એવ તત્ પ્રાણં દધાતિ॥
ઐળેન વા નિધનવતા વોષ્ણિહમ્ આરભેત। વીર્યં નિધનં વીર્યમ્ ઉષ્ણિક્ । પશવ ઇળા પશવ ઉષ્ણિક્। યેનૈવ કામયેત તેન તામ્ ઉપેયાત્॥
સ્વરેણાનુષ્ટુભમ્ આરભેત। પ્રાણસ્ સ્વરો વાગ્ અનુષ્ટુપ્। પ્રાણેનૈવૈતદ્ વાચમ્ અનુસંતનોતિ પ્રાણેન વાચમ્ આરભતે॥
સ્વારમ્ અન્ત્યં ભવતિ। પ્રાણસ્ સ્વરઃ પ્રાણો ઽન્ત્યમ્। સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વેદ

વાઙ્નિધનં યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અન્તતઃ ક્રિયતે। તદ્ એતત્ સર્વં યજ્ઞં સમિષ્ટં વાચ્ય્ એવ સંનિધત્તે ન હાસ્યેષ્ટાપૂર્તં પ્રમીયતે ય એવં વેદ। નો હિ વાચઃ પ્રમયો ઽસ્તિ॥
મરુત્વન્ મધ્યંદિનાન્ નાન્તર્યાત્। તેન હિ સ રૂપી તેન વીર્યવાન્। ગાયત્રીષુ રથન્તરસામ્નઃ કુર્યાત્ ત્રિષ્ટુપ્સુ બૃહત્સામ્નસ્ ત્રિણિધનં બૃહત્યામ્ ઉત્તમં કરોતિ। યદ્ એવાત્ર યજ્ઞસ્ય વિધુરં ભવતિ તદ્ એવ તેન શમયન્તિ॥
મહદ્ અન્ધસ્વદ્ આર્ભવાન્ નાન્તર્યાત્। તેન હિ સ રૂપી તેન વીર્યવાન્। ગાયત્રીષુ રથન્તરસામ્નઃ કુર્યાદ્ અનુષ્ટુપ્સુ બૃહત્સામ્ન ઐળં મધ્યેનિધનમ્ અનુષ્ટુભ્ય્ ઉત્તમં કરોતિ। યદ્ એવાત્ર યજ્ઞસ્ય વિધુરં ભવતિ તદ્ એવ તેન શમયતિ॥
તદ્ યન્ મરુત્વચ્ ચ ત્રિણિધનં ચ મધ્યંદિનાન્ નાન્તરેતિ યદિ ચ મદ્વદ્ અન્ધસ્વદ્ યદિ ચૈળં મધ્યેનિધનમ્ આર્ભવાન્ નાન્તરેતિ તથા હાસ્યૈતાનિ સર્વાણ્ય્ અનન્તરિતાનિ ભવન્તિ॥
અથ હૈ વૈ નૈકર્ચે ગાયત્રં કુર્યાત્। ઐળં મધ્યેનિધનમ્ અનુષ્ટુભ્ય અકામ એવૈતે ત્રિવૃતિ સ્તોમ એકર્ચયોઃ કુર્યાત્। યે એવૈતે ઉષ્ણિક્કકુભોસ્ સામની તે વૈવ તૃચયોઃ કુર્યાત્ તે વૈકર્ચયોઃ। નો તુ તૃચૈકર્ચં નામ। ન વા ઋક્તો ન સામતો ઽન્ત્યમ્ એકર્ચાય તત્સ્થાનં નાર્ભવસ્ય ગાયત્રી નાગ્નિષ્ટોમસામ

ત્રીણિ હ વૈ યજ્ઞસ્યોદરાણિ ગાયત્રી બૃહત્ય્ અનુષ્ટુપ્। અત્ર હ્ય્ એવાવપન્ત્ય્ અત ઉદ્ધરન્તિ। તદ્ ઉ યથાયં મધ્યેન પુરુષસ્ સુહિતો વા સ્યાદ્ અશનાયેદ્ વા તથા તત્। અથ યથેતરાણ્ય્ અઙ્ગાનિ સ્થિતાન્ય્ એવમ્ અન્યાનિ સ્તોત્રાણિ સ્થિતાન્ય્ એવ॥
ચત્વાર્ય્ ઉ હ વૈ સામાન્ય્ એકર્ચેભ્યો તસ્થાનાનિ બૃહદ્રથન્તરે વામદેવ્યં યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ ઇતિ। તાનિ યત્ર ક્વ ચાનુપરિપ્લવેરંસ્ તાનિ તૃચેષ્વ્ એવ કલ્પયેન્ નૈકર્ચેષુ। અથ હ વૈ નૈકર્ચકલ્પી સ્યાત્। અવીર્ય ઇવ વા એષ યદ્ એકર્ચઃ। અયં વૈ લોક એકર્ચઃ। અવચ્છિન્ન ઇવ વા અયમ્ આભ્યાં લોકાભ્યામ્॥
વીર્યસંતતતર ઇવ તૃચઃ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। ઇમે હિ લોકાસ્ તૃચઃ। ત્રયો વા એકસ્માદ્ વીર્યવત્તરાઃ। એતસ્માદ્ ધ વા ઇદં ભૂયસ્વી કનીયસ્વિનમ્ અતિમન્યતે। યા હિ ભૂયસી ગવ્યૂતિર્ ભૂયસ્ય્ ઋદ્ધિસ્ તાં તૃચેનર્ધ્નોતિ। અથ યા કનીયસી ગવ્યૂતિઃ કનીયસ્ય્ ઋદ્ધિસ્ તામ્ એકર્ચેનર્ધ્નોતિ॥
એકર્ચો હ ત્વાવ તૃચાજ્ જ્યાયાન્। એકર્ચ ઇતિ ત્રીણ્ય અક્ષરાણિ તૃચ ઇતિ દ્વે। યો હ ત્વાવૈતાન્ય્ ઋક્તૃચાંશ્ ચાક્ષરતૃચાંશ્ ચ વેદોભયે મે તૃચાઃ કૃતા ભવન્તીત્ય્ ઉભે હૈવાસ્ય તૃચાઃ કૃતા ભવન્તિ। અથો યદ્ એવર્ક્સામ હિંકારસ્ તેનાસ્ય તૃચાઃ કૃતા ભવન્તિ। અથો યદ્ એવ પ્રસ્તાવઃ પ્રતિહારો નિધનં તેનો એવ તૃચેભ્યો નૈતિ

પ્રજાપતિર્ હ વા એતત્ પ્રાતસ્સવને પ્રજાઃ પ્રજનયંસ્ તિષ્ઠતિ યદ્ એતદ્ બહિષ્પવમાનમ્। સ હ સૈવ દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો લોકઃ॥
અથાગ્નેયમ્ આજ્યમ્। સ હ સો ઽભિજિદ્ એવ સ્તોમઃ। અગ્નિર્ એવ સઃ। સ હીદં સર્વમ્ અભ્યજયત્। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથ મૈત્રાવરુણ્ આજ્યમ્। સ હ સ વિશ્વજિદ્ એવ સ્તોમઃ। અહોરાત્રે એવ તે। અહર્ વૈ મિત્રો રાત્રિર્ વરુણઃ। તદ્ યે કે ચાદિત્યાદ્ અર્વાઞ્ચો લોકાસ્ તાન્ હ સર્વાન્ અહોરાત્રે એવાપ્નુતઃ। તે ઉ હ ત્વ્ એવંવિદો લોકં નાપ્નુતઃ। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથૈન્દ્રં આજ્યમ્। સ હ સ સર્વજિદ્ એવ સ્તોમઃ। ઇન્દ્ર એવ સઃ। સ હીદં સર્વમ્ અજયત્। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથૈન્દ્રાગ્નમ્ આજ્યમ્। સ હ સ ઉદ્ભિદ્ એવ સ્તોમઃ। ઇન્દ્રાગ્ની એવ તૌ। તૌ હીદં સર્વમ્ આજિસૃત્યાયામ્ ઉદભિન્ત્તામ્। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ

અથ માધ્યંદિન પવમાનઃ। સ હ સ ધનજિદ્ એવ સ્તોમઃ। વાયુર્ એવ સઃ। સ હીદં પ્રાણો ભૂત્વા સર્વં ધનમ્ અજયત્। તદ્ યદ્ વૈ કિં ચ પ્રાણી જીયતે તસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ન્ અપિત્વી ભવતિ ય એવં વેદ। ( સ હ સૈવ દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયે લોકસ્ સ હૈવંવિદો ) લોકઃ॥
રથન્તરં વા બૃહદ્ વા પૃષ્ઠમ્। સ હ સ શ્રીર્ એવ સ્તોમઃ। શ્રીર્ હિ પૃષ્ઠમ્। સ હ સૈવ દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો લોકઃ॥
અથ વામદેવ્યમ્। સ હ સા શાંતિર્ એવ સ્તોમઃ। આપ એવ તાઃ। યદ્ ધ વા ઇમાં પૃથિવીમ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો દદાહ તં હાદ્ભિર્ એવ શમયાંચક્રુઃ। ઉભા ઉ હ વા એતૌ વૈશ્વાનરૌ યન્ નિદાઘશ્ ચ શિશિરશ્ ચ। તદ્ યદ્ અન્તરેણ વર્ષા વ્યવહિતાશ્ શાન્ત્યા એવ। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથ નૌધસં વા શ્યૈતં વા બ્રહ્મસામ। સહ સ સર્વચ્છન્દા એવ સ્તોમઃ। બ્રહ્મૈવ તત્। બ્રહ્મ હિ સર્વાણિ છન્દાંસિ। સ હ સૈવ (દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયે લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથ કાલેયમ્। સ હ સ રસ એવ સ્તોમઃ। અન્નમ્ એવ તત્। સ યો હાન્નસ્ય રસસ્ય લોકસ્ સો ઽસ્ય લોકો ભવતિ ય એવં વેદ। સ હ સૈવ ( દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથાર્ભવઃ પવમાનઃ। સ હ સો ઽસિત એવ સ્તોમઃ। દિશ એવ તાઃ। દિશો હ વૈ વ્યુત્ક્રામન્તિ પાપ્મા ન સિષાય। ન હૈનં પાપ્મા સિનોતિ ય એવં વેદ। સ હ સૈવ ( દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસીદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો) લોકઃ॥
અથ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। સ હ સ નાક એવ સ્તોમઃ। આદિત્ય એવ સઃ। એષ હિ ન કસ્મૈ ચનાકમ્ ઉદયતિ। સ હ સૈવ દેવતા ભૂત્વૈતમ્ આસ્તાવમ્ આસાદતિ। યો હૈતસ્યૈ દેવતાયૈ લોકસ્ સ હૈવંવિદો લોકઃ। એતદ્ ધ વૈ સ્તોમેન્દ્રિયમ્। એતે હ વૈ સ્તોમાનામ્ ઇન્દ્રિયાવન્તઃ। ઇન્દ્રિયવાન્ ભવત્ય્ અપિત્વ્ય્ અસ્મિન્ સર્વસ્મિન્ ભવતિ ય એવં વેદ

પ્રજાપતિર્ વાવેદમ્ અગ્ર આસીત્। સો ઽકામયતાહમ્ એવેદં સર્વં સ્યામ્ અહમ્ ઇદમ્ અભિભવેયમ્ ઇતિ। સો ઽઅગ્નિર્ એવ ભૂત્વા પૃતના અસહત। ભૂમિર્ ભૂત્વા ભૂતં ભવ્યમ્ અભવત્। આપો ભૂત્વા સર્વમ્ આપ્નોત્। મનો ભૂત્વા સર્વમ્ અમનુત। વાગ્ ભૂત્વા સર્વં વ્યભવત્। ચક્ષુર્ ભૂત્વા સર્વં વ્યપશ્યત્। શ્રોત્રં ભૂત્વા સર્વમ્ અશૃણોત્। વાયુર્ ભૂત્વા પ્રજાનાં પ્રાણો ઽભવત્। અન્તરિક્ષં ભૂત્વા દિવમ્ અસ્તભ્નોત્। દ્યૌર્ ભૂત્વા સર્વમ્ અનુવ્યભવત્। વિરાડ્ ભૂત્વાદિત્યો ઽભવત્। કામો ભૂત્વાનન્તો ઽભવત્। અનન્તો ભૂત્વા મૃત્યુરભવત્। સંવત્સરો ભૂત્વા નાદસ્યત્। ન હ દસ્યતિ ય એવં વેદ। ચન્દ્રમા ભૂત્વાર્ધમાસાન્ પર્યગૃહ્ણાત્। પર્જન્યો ભૂત્વા પ્રજાનાં જનિત્રમ્ અભવત્। યજ્ઞો ભૂત્વા દેવાન્ બિભર્તિ॥
તા અસ્યેમાઃ પ્રજાસઃ સૃષ્ટા ન સમજાનત। તા નામ ભૂત્વાનુપ્રાવિશત્। તા એતા નામ્ના સંજાનતે ઽસૌ વા અયમ્ અમુષ્ય પુત્ર ઇતિ॥
સ એષ વાગ્નિષ્ટોમો ય એષ તપત્ય્ એષ ઇન્દ્ર એષ પ્રજાપતિર્ એષ એવેદં સર્વમ્ ઇત્ય્ ઉપાસિતવ્યમ્

રેતસ્યાં ગાયતિ। રેતો વૈ રેતસ્યા। રેતસસ્ સંતત્યા અવ્યવચ્છેદાય। અહિંકૃતાં ગાયતિ। વજ્રો વૈ હિંકારઃ। યદ્ ધિંકુર્યાદ્ વજ્રેણ હિંકારેણ રેતો વિચ્છિન્દ્યાત્॥ સ યદ્ય એકાહસ્ સ્યાત્ તસ્મિન્ન્ અહિંકૃતાં ગાયેત્। એકં હિ તદ્ અહઃ॥
યદિ દ્વ્યહ ઉભયોર્ અહ્નોર્ અહિંકૃતાં ગાયેત્। પ્રાયણં હિ તયોર્ અન્યતરદ્ ઉદયનમ્ અન્યતરત્॥
યદિ ત્ર્યહસ્ તસ્મિન્ મીમાંસન્તે હિંકુર્યા3ન્ ઇતિ। તદ્ ધૈક આહુઃ કામમ્ એવાપ્ય્ અન્વહં સંવત્સરં રેતસ્યામ્ અહિંકૃતાં ગાયેત્। સંવત્સરં વૈ સિક્તમ્ અભિક્રિયતે। રેતસ્ એવાભિકૃત્યા ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ યદ્ વાવ પ્રથમાહન્ રેતસ્ સિચ્યતે સ ગર્ભસ્ સંભવતિ। અથ યત્ ત ( ત ) સ્ સિચ્યતે ઽમુયૈવ તત્ પરાસિચ્યત ઇતિ। તસ્માદ્ ઉ પ્રથમાહન્ન્ એવ રેતસ્યામ્ અહિંકૃતાં ગીત્વા હિંકૃતામ્ ઉત્તરેષ્વ્ અહસ્સુ ગાયેત્। અથો અન્નં વૈ હિંકારઃ -- અન્નેન વૈ ગર્ભો ઽભિવર્ધતે --અભિવૃદ્ધ્યા એવેતિ। તામ્ ઉદયને ગાયેદ્ યત્ પ્રાયણં તદ્ ઉદયનમ્ અસદ્ ઇતિ

તા હૈતા ગળુના આર્ક્ષાકાયણશ્ શાલાપત્ય આરુણેર્ અધ્ય્ અધિજગે। તા એતા આરુણેયા ધુરઃ। તદ્ આહુઃ કિં છન્દો રેતસ્યેતિ। બૃહતીતિ બ્રૂયાત્। કથં બૃહતીતિ। મનો હિ રેતસ્યેતિ બ્રૂયાત્। નો મનસો બર્હીયઃ કિ ચનાસ્તિ। અથો સર્વે પ્રાણા મનો ઽભિસંપન્નાઃ। સર્વાણિ છન્દાંસિ બૃહતીમ્ અભિસંપન્નાનિ। તસ્માદ્ બૃહતી રેતસ્યેતિ। સા કેન વૃદ્ધેત્ય્ આહુઃ। વૃદ્ધા તેનેતિ બ્રૂયાદ્ યદ્ રેતસ્યા। રેતસ્યો હીદં સર્વં વૃદ્ધમ્। વૃદ્ધા તેન યન્ મનો વૃદ્ધા તેન યચ્ ચન્દ્રમા એષા દેવતેતિ। સા હૈષા ચન્દ્રમા એવ યદ્ રેતસ્યા। સ એષ રેતસઃ પ્રતિરૂપો દેવભક્ષસ્ સોમો રાજા। સર્વસ્યાસ્ય રસસ્ સમુદૂઢઃ। તં સર્વે દેવા ઉપજીવન્તિ। તસ્માદ્ આહુસ્ સોમ એવ રાજા બ્રહ્મ સર્વે હ્ય્ એનં દેવા ઉપજીવન્તિ। સા હૈષા બ્રહ્મૈવ યદ્ રેતસ્યા। બ્રહ્મણા હાસ્ય સ્તુતં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ રેતસ્યયા સ્તુતે

ગાયત્રીં ગાયતિ। પ્રાણો વૈ ગાયત્રી। તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે વ્યતિષજતિ। ઓ3ર્વાણો અશિશ્રા દે3યુર્વ દેવાય દા ઇતિ વ્યતિષજતિ। સ પ્રાણઃ। સ વાયુઃ॥
ત્રિષ્ટુભં ગાયતિ। ચક્ષુર્ વૈ ત્રિષ્ટુપ્। તસ્યૈ દ્વે અક્ષરે દ્યોતયતિ। ષોધા ઇત્ય્ એતે દ્યોતયતિ। તદ્ ઇદં ચક્ષુ। સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ॥
જગતીં ગાયતિ। શ્રોત્રં વૈ જગતી। તસ્યૈ ચત્વાર્ય્ અક્ષરાણિ દ્યોતયતિ। સોમાશ્ શુક્રાઃ ઇતિ શુક્રવતી પદે દ્યોતયતિ। તદ્ ઇદં શ્રોત્રમ્। તા ઇમા દિશઃ॥
અનુષ્ટુભં ગાયતિ। વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્। તામ અર્વાચીમ્ અભિનુદન્ ગાયતિ। ઓ3 વાજં વાજ્ય્ અક્રામા3 ઇતિ નિરુક્તં પદં ગાયતિ। નુષઁઃ ઇતિ નિરાહ। સા વાક્। સ પ્રજાપતિઃ॥
પંક્તિ ગાયતિ। ઋતવો વૈ પંક્તિઃ। તસ્યૈ ષડ્ અક્ષરાણિ દ્યોતયતિ। પવસ્વા સૂર્યા ઇતિ સૂર્યવતી પદે દ્યોતયતિ

તે ષડ્ ઋતવઃ। ષડ્ ઢુર એતા દેવતાઃ। એતાભિસ્ તદ્ દેવા અસુરાન્ અધૂર્વન્। યદ્ અધૂર્વંસ્ તસ્માદ્ ધુરો ઽભવન્। એતાભિર્ અસ્ય સર્વાભિર્ દેવતાભિસ્ સ્તુતં ભવતિ ય એવં વેદ। તાભ્ય ઉ એવ સર્વાભ્યો દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે ય એવં વિદ્વાંસમ્ ઉપવદતિ। તાં હૈતામ્ એતે પંક્તિ વિગાયન્તિ નાવિકૃતા ગર્ભા જાયન્ત ઇતિ વદન્તઃ સાંજગ્માનો દાયિવા કોવા પવસ્વા સૂર્યાઃ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ એતાં વિગાયન્તિ તત ઇદં ગર્ભા મુહ્યન્તિ। યતો વૈ ગર્ભાઃ પ્રસાર્યન્તે ઽથ જાયન્તે। તસ્માદ્ એષા ગાયત્રમ્ એવ પ્રસૃતા ગેયેતિ। તદ્ આહુસ્ સ ચાદ્ય ધુરો વિગાયેદ્ ય એનાસ્ સંગાતું વિદ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ધૈક આહુર્ બહિષ્પવમાને વાવ વયં વિગાયન્તસ્ સંગાયામઃ યદો ઓવા ઇતિ વાઙ્નિધનાઃ કુર્મસ્ તેનૈવ નસ્ સંગીતા ભવન્તીતિ। તેનાજ્યેષ્વ્ આદ્રિયન્તે ન પવમાનયોઃ। અથ હૈક આહુર્ આજ્યેષ્વ્ એવ વયં વિગાયન્તસ્ સંગાયામ ઇતિ॥
જગતીં હોતુર્ આજ્યે। જાગતો હિ હોતા

સૈષા ભવતિ અગ્ન આ યાહિ વીતયે ઇતિ॥
ગાયત્રીં મૈત્રાવરુણસ્ય। ગાયત્રો હિ મૈત્રાવરુણઃ। સૈષા ભવતિ આ નો મિત્રાવરુણા ઇતિ॥
ત્રિષ્ટુભં બ્રાહ્મણાચ્છંસિનઃ। ત્રૈષ્ટુભો હિ બ્રાહ્મણાચ્છંસી। સૈષા ભવતિ આ યાહિ સુષુમા હિ તે ઇતિ॥
અનુષ્ટુભમ્ અચ્છાવાકસ્ય। આનુષ્ટુભો હ્ય્ અચ્છાવાકઃ। તસ્યૈષા ભવતિ ઇન્દ્રાગ્ની આ ગતં સુતમ્ ઇતિ॥
તદ્ ઉ હાત્રૈવ યથારૂપં ગીતા ભવન્તિ। અથ ય એનાઃ પ્રાતસ્સવને ગીત્વા માધ્યંદિને ચ સવને તૃતીય સવને ચ ગાયતિ તસ્ય હૈવ યથાયતનં ગીતા ભવન્તિ। ઇદં વા એના એષ તદ્ આયતનાચ્ ચ્યાવયતિ ય એના માધ્યંદિનાયતનાશ્ ચ સતીસ્ તૃતીયસવનાયતનાશ્ ચાથ પ્રાતસ્સવન એવ ગાયતિ। અથ ય એવૈનાઃ પ્રાતસ્સવને ગીત્વા માધ્યંદિને ચ સવને તૃતીય સવને ચ ગાયતિ સ એવૈના આયતનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ। તા અસ્યાયતનવતીર્ ગીતા ભવન્ત્ય્ અત્રૈવૈતાસ્ સંગીતા ભવન્તિ

ઇતિ હ સ્માહાદ્ધિયસ્ સાત્યયજ્ઞિર્ ઋદ્ધુકમ્ અસ્મૈ સ્વાયાં જનતાયાં ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ ધુરો ન વિગાયતીતિ। તસ્માદ્ યદીતરા ધુરો વિગાયેદ્ વ્ય્ એવાજ્યધુરશ્ ચ પવમાનધુરશ્ ચ ગાયેદ્ ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ વિકર્ષન્ત એતે ધુરો યે વિગાયન્તિ। યદિ ત્રિષ્ટુભો માધ્યંદિને યો રસસ્ તં પ્રાતસ્સવને દધાતિ। યદિ રથન્તરવર્ણાં ગાયતિ યો રથન્તરસ્ય પૃષ્ઠેષુ રસસ્ તં પ્રાતસ્સવને દધાતિ। યદિ જગતીં ગાયતિ યો જગત્યૈ તૃતીય સવને રસસ્ તં પ્રાતસ્સવને દધાતિ। યદ્ય્ અનુષ્ટુભં ગાયતિ--વાગ્ વા અનુષ્ટુપ્--તાં પ્રાતસ્સવને દધાતિ। સેયં વાગ્ અનુષ્ટુપ્ પ્રાતસ્સવને બદ્ધા ન કસ્મૈ ચનાલં ભવતિ।
યદ્ય્ અપ્ય્ આગ્નેયમ્ એવાજ્યમ્ અપિવહેચ્ છૂન્યે અમૂ સવને યાતયામ્ની સ્યાતામ્। યદ્ય્ ઉ વૈ સમાને યસ્ સમાને યજ્ઞક્રતૌ દ્વેધા જિગાસતિ વિષિક્તા ઇમે રસા યાતયામાનો ભવન્તિ। તદ્ ઉ તદ્ વિકૃષ્ટમ્ ઉ એવ સાધ્વ્ એતસ્યૈ નોપપાદો ઽસ્તિ। તસ્માત્ ઓવા ઓવા ઇત્ય્ એવ ગાયેત્॥
અથો દ્વે એવ ધુરૌ મનશ્ ચૈવ વાક્ ચ। મનસો હિ વાક્ પ્રજાયતે। સા મનોનેત્રા વાગ્ ભવતિ। તન્ મનો વાચમ્ અભિપ્રવહતિ। વાગ્ ઉ પુનર્ મન એવાભિપ્રવહતિ। સ યો મનસશ્ ચ વાચશ્ સ્વરો જાયતે-

-સ ઇન્દ્રઃ। ઇન્દ્રસ્ સર્વે દેવાઃ। સ હૈવ દેવલોકં ગમયતિ ય એવં વિદ્વાન્ ઉદ્ગાયતિ। અથ હાન્યે ગન્ધર્વલોકં વા પિતૃલોકં વા ગમયન્તિ। અથો હાસ્યૈ તાભ્યામ્ એવ ધૂર્ભ્યાં સર્વા ધુર ઉપાપ્તા ભવન્તિ॥
પ્રજાપતિર્ યજ્ઞમ્ અસૃજત। તં દેવેભ્યઃ પ્રાયચ્છત્। ગાયત્રેણૈવ પ્રાતસ્સવનં પ્રાયચ્છત્ સામભિર્ માધ્યંદિનં સવનં તૃતીયસવનં ચ। આમહીયવપ્રતિપદ્ એવ માધ્યંદિનં સવનમ્ આસીત્ સંહિતપ્રતિપત્ તૃતીયસવનમ્। તેનાયજન્ત। તેષાં યદ્ એવ ગાયત્રં શિર આસીત્ તત્ સમભવત્। તે દેવાઃ પ્રજાપતિમ્ ઉપેત્યાબ્રુવન્ન્ એકં વાવ કિલ સામાસ ગાયત્રમ્ એવ। યદ્ વાવ નો ગાયત્રં શિરો ઽભૂત્ તત્ સમભૂત્। તથા ન ઇદં યજ્ઞં વિધેહિ યથા સર્વં એવ સાઙ્ગાસ્ સતનવો ઽઅમૃતાસ્ સંભવામેતિ। સ એતસ્માદ્ એવ પ્રાતસ્સવનાત્ ષડ્ ગાયત્રાણ્ય્ ઉદખિદત્। ત્રીણિ માધ્યંદિનં સવનમ્ અવહરત્ ત્રીણિ તૃતીયસવનમ્। તમ્ અબ્રુવન્ યત ઇદમ્ આદિથાઃ કિમ્ અહ ભવિષ્યતીતિ। સો ઽબ્રવીચ્ છન્દાંસ્ય્ અત્ર પ્રતિવપ્સ્યામિ છન્દોભિર્ એતા આ( યાયિષ્યન્ત ઇતિ। યદ્ અબ્રવીચ્ છન્દાંસ્ય્ અત્ર પ્રતિવપ્સ્યામિ છન્દોભિર્ એતા આખ્યાયિષ્યન્ત ઇતિ તસ્માદ્ એતા ગાયત્રીસ સતીશ્ છન્દોભિર્ આખ્યાયન્તે॥
અથોપગીતનૈવ તે ઽયજન્ત। તે સર્વ એવ સાઙ્ગાસ્ સતનવો ઽમૃતાસ્ સમભવન્। સર્વો હૈવ સાઙ્ગસ્ સતનુર્ અમૃતસ્ સંભવતિ ય એવં વેદ। એતસ્મિન્ તદ્ યદ્ વિદ્વાન્ શ્રેયાન્ ભવતીતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ

અથૈતદ્ આમહીયવં પ્રાજાપત્યં સવનમુખે ક્રિયતે। તદ્ એતત્ સ્વયં પ્રશસ્તં યત્ પ્રજાપત્યમ્। તસ્મિન્ન્ ઉ પ્રશસ્ત એવ સત્ય્ એષા ભૂયસી પ્રશંસા ક્રિયતે યદ્ એતદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ આદત્તે। અસૌ વા આદિત્ય એતદ્ અક્ષરમ્। તદ્ એતત્ ત્રયસ્ય વેદસ્યાપીળિતમ્ અક્ષરમ્। સ યદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ આદત્તે ઽમુમ એવૈતદ્ આદિત્યં મુખ આધત્તે। સ યથા મધુના લાજાન્ પ્રયુયાદ્ એવમ્ એવૈતેનાક્ષરેણ સામન્ રસં દધાતિ। તદ્ આપ્યાયયતિ। તેનાસ્યાપીનેન રસવતા સ્તુતં ભવતિ॥
પ્રતિહ્રિયમાણં સામાવસીદતીત્ય્ આહુઃ કુરવસ્ સ યદ્ ઊર્ધ્વં પ્રતિહારાદ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તદ્ ઉત્થાપયતીતિ। સામાન્ન્ એવેદં સામાભિગાયામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાચ્ છ્રેષ્ઠતામ્ અનેન સ્વાનાં ગમિષ્યામીતિ॥
પુનાનસ્ સોમ ધારયા ઇતિ પ્રસ્તૌતિ। અપો વસાનો અર્ષસિ ઇત્ય્ અષ્ટાક્ષરાણિ॥ આ રત્નધા યોનિમ્ ઋત-ઇત્ય્ અષ્ટેન તાનિ ષોડશ। -સ્ય સીદસિ ઇતિ ચત્વારિ। તતો યાનિ ષોડશ સ એવ ષોડશકલઃ પશુઃ। અથ યાનિ ચત્વારિ ત એતસ્ય પશોસ્ સ્તનાઃ। સ યથા પશું સ્તનિનં પ્રત્તં દુહીતૈવમ્ એવૈતેન ગીતેનૈતદ્ દુહે યં કામં કામયતે। તત્ પશવ્યમ્ ઇતિ હ સ્માહ સુચિત્તશ્ શૈલનસ્ સ પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ રૌરવં ગાયતીતિ

પ્રસ્તૂયમાનં સામ પ્રજાકામો ઽભ્યુદ્ગાયેદ્ વિહૃતે પ્રસ્તાવે ક્ષત્રકામઃ। પ્રતિહ્રિયમાણમ્ એવ પશુકામો ઽભ્યુદ્ગાયેત્। નિધનમ્ એવ સ્વરમ્ ઉપયન્ બ્રહ્મવર્ચસં ધ્યાયેત। બ્રહ્મવર્ચસં હિ સ્વ (રઃ)। તે ચત્વારસ્ સામન્ કામા ઇતિ હ સ્માહ જાનશ્રુતેયઃ। અથ હ સ્માહ વૈતહવ્યસ્ ત્રય એવ સામન્ કામાઃ। યદ્ એવ વાચા કરોતિ સા પ્રજા। મનસો હિ વાક્ પ્રજાયતે। સ યદ્ વાચા કરોમિ-પ્રજા મ એષા-પ્રજાવાન્ એતેન ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્। અથ યદ્ ઋચં ગાયતિ તે પશવઃ। પશવો હ્ય્ ઋક્। સ યદ્ ઋચં ગાયામિ-પશવો મ એતે-પશુમાન્ એતેન ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્। અથ યન્ નિધનં સ્વરમ્ ઉપૈતિ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્। બ્રહ્મવર્ચસં હિ સ્વરમ્ ઉપૈમિ-બ્રહ્મવર્ચસં મ એતત્-બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ એતેન ભવિષ્યામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાત્। અત્રૈવૈતે સર્વે કામા ઉપાપ્યન્ત એવં વિદુષ ઇતિ॥
તદ્ એતત્ સત્યમ્ અક્ષરં યદ્ ઓમ્ ઇતિ। વજ્રા હ ખલુ વા એતે યદ્ યૌધાજયસ્ય સામ્નો નિધનાનિ। તે દેવા એતેન સત્યેનાભિગીય ઓમ્ ઇત્ય્ એતૈર્ યૌધાજયસ્ય નિધનૈર્ અસુરાન્ પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યાન્ અઘ્નન્। એવમ્ એવૈવં વિદ્વાન્ એતેન સત્યેનાભિગીય ઓમ્ ઇત્ય્ એતૈર્ યૌધાજયસ્ય નિધનૈર્ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ॥
તત્ ત્રિણિધનં ભવતિ। ત્રયો વા ઇમે લોકાઃ। વજ્રા એતે યન્ નિધનાનિ। એભ્યો લોકેભ્ય એતૈર્ વજ્રૈસ્ સર્વં પાપ્માનમ્ અપહતે। અથો હાસ્યૈત એવ વજ્રા એષુ લોકેષુ સર્વં પાપ્માનમ્ અપહત્ય ઓમ્ ઇત્ય્ એવ સ્વર્ગે લોકમ્ આરોહતિ

અથૈતદ્ ઔશનં ત્રૈષ્ટુભમ્। તદ્ યત્ર દેવાસુરાસ્ સંયત્તા આસંસ્ તદ્ એષ્વ્ અવ્રવીત્ ત્રિર્ અહં ષ્ટુબ્ અસ્મીતિ। યદ્ અબ્રવીત્ ત્રિર્ અહં ષ્ટુબ્ અસ્મીતિ તસ્માત્ ત્રિષ્ટુપ્। તે દેવા એતયા ત્રિસ્ સ્તુત્વા દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યમ્ અઘ્નન્। એવમ્ એવૈવં વિદ્વાન્ એતયા ત્રિસ્સ્તુત્વા દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં હન્તિ। તસ્ય ત્રિઃ પ્રરોહતિ। ત્રૈષ્ટુભો વા અસાવ્ આદિત્યશ્ શુક્લં કૃષ્ણં પુરુષઃ। ત્રૈષ્ટુભમ્ ઇદં ચક્ષુશ્ શુક્લં કૃષ્ણં પુરુષઃ। તચ્ છ્રેષ્ઠયા દેવતયા સંપાદ્યોદ્ગાયતિ। સ શ્રેષ્ઠતાં સ્વાનામ્ અશ્નુતે ય એવં વિદ્વાન્ ઔશનં ગાયતીતિ

અથ નિર્બાધાપસ્તમ્ભૌ। સામ્નો હિંક્રિયમાણ એતાં દિશં યં દ્વિષ્યાત્ તં મનસા નિર્બાધેત। તત એવ સ પરાભવતિ। પ્રતિહ્રિયમાણ એતામ્ ઉ એવ દિશં યં દ્વિષ્યાત્ તં મનસાપસ્તભ્નુયાત્। તત ઉ એવ સ પરાભવતિ॥
અથો ત્રયસ્ સામ્નસ્ સ્વર્ગાસ્ ત્રયો નારકાઃ। પ્રસ્તુતે પુરાદેસ્ સ નારકઃ। તદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં પાતયિત્વાદિસ્ સ્વર્ગો લોકઃ। તસ્મિન્ આત્માનં દધ્યાત્। પ્રતિહૃતે પુરોપદ્રવાત્ સ નારકઃ। તદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં પાતયિત્વોપદ્રવસ્ સ્વર્ગો લોકઃ। તસ્મિન્ન્ આત્માનં દધ્યાત્। ઉપદ્રુતે પુરા નિધનાત્ સ નારકઃ। તં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં પાતયિત્વા નિધનં સ્વર્ગો લોકઃ। તસ્મિન્ન્ આત્માનાં દધ્યાત્॥
તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ અપહતપાપ્મૈતત્ સામ્નો યદ્ ઊર્ધ્વં પ્રસ્તાવાત્ સ્વર્ગ એષુ લોકઃ। કસ્ તસ્મિન્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ આભજેત। પ્રસ્તુત એવ પુરાદેસ્ સ એવૈકો નારકઃ। તદ્ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમ્ પાતયિત્વા સર્વસ્મિન્ન્ એવ સામન્ન્ આત્માનં દધ્યાત્। અથો યજમાનમ્। સો ઽપહત્ય પાપ્માનં સ્વર્ગં લોકમ્ એતિ। એતત્ તદ્ યત્ કૃત્વા શ્રેયાન્ મન્યત ઇતિ

યો વા ઋક્સામાભ્યામ્ આયતનવદ્ભ્યામ્ આર્ત્વિજ્યં કરોત્ય્ આયતનવાન્ ભવતિ। પ્રસ્તાવ એવર્ચસ્ સામન્ન્ આયતનમ્। યદ્ ઊર્ધ્વં પ્રસ્તાવાચ્ છન્નં ગાયતિ તત્ સામ્ન ઋચ્ય્ આયતનમ્। પ્રતિહાર એવર્ચસ્ સામન્ન્ આયતનમ્। યદ્ ઊર્ધ્વં પ્રતિહારાચ્ છન્નં ગાયતિ તત્ સામ્ન ઋચ્ય્ આયતનમ્। નિધનમ્ એવર્ચસ્ સામન્ન્ આયતનમ્। યન્ નિધનમ્ અતિસ્વરતિ તત્ સામ્ન ઋચ્ય્ આયતનમ્। સ ય એવમ્ એતાભ્યામ્ ઋક્સામાભ્યામ્ આયતનવદ્ભ્યામ્ આર્ત્વિજ્યં કરોત્ય્ આયતનવાન્ એવ ભવતિ॥
તદ્ વા એતદ્ દ્વયમ્ એવર્ક્ ચ સામ ચ। તયોર્ યત્ સત્યં પ્રજાસુ ભવતિ જયતિ તં લોકં યસ્ સત્યેન જેયઃ। વાગ્ વા ઋચસ્ સત્યં મનસ્ સામ્નઃ। એતે હ વા ઋક્સામયોસ્ સત્યે। સત્યં પ્રજાસુ ભવતિ જયતિ તં લોકં યસ્ સત્યેન જેયઃ। ( ઋચસ્) સત્યેન સામ ગાયાત્ સામ્નાસ્ સત્યેનર્ચમ્। ઋક્સામ્ને ઉ હ વૈ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યેશાતે। તં હ વા એતે સ્વર્ગે લોકં ગમયતઃ। સ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યેશે ય એને એવં ગાયતિ। તસ્માદ્ એવમ્ એવ ગેયે

રથન્તરેણ સ્તોષ્યમાણઃ પૃથિવીમ્ અભિમૃશતિ નમો માત્રે પૃથિવ્યૈ રથન્તર મા મા હિંસીઃ ઇતિ। અથ મહિમ્નસ્ સંભરતિ યસ્ તે અગ્નૌ મહિમા યસ્ તે અપ્સુ રથે યસ્ તે મહિમા સ્તનયિત્નૌ ય ઉ ત વાતે યસ્ તે મહિમા તેન સંભવ રથન્તર દ્રવિણસ્વન્ ન એધિ ઇતિ। અથ વામદેવ્યં પુરસ્તાચ્ છાન્તિમ્ અભિવ્યાહરંતિ પ્રજાપતિર્ અસિ વામદેવ્યં બ્રહ્મણશ્ શરણ તન્ મા પાહિ ઇતિ। અથૈતા અમૃતવ્યાહૃતીર્ અભિવ્યાહરતિ ભૂર્ ભુવસ્ સ્વઃ॥ ક ઇદમ્ ઉદ્ગાસ્યતિ સ ઇદમ્ ઉદ્ગાસ્યતિ ઇતિ। પ્રજાપતિર્ વૈ કઃ। તમ્ એવાદાવ્ આર્ત્વિજ્યાય વૃણીતે। સ ય એવં તદ્ ઉદ્ગાયતિ વાચૈવાસ્ય કૃતં ભવત્ય્ અનૃણ આત્મના ભવતિ। અથાભ્યનિતિ। પ્રાણે વૈ શાન્તિર્ અગ્નિર્ વૈ બૃહદ્રથન્તરે। તે પ્રાણેન શમયતિ। અથ યે શાન્તે બૃહદ્રથન્તરે ગાયતિ તે હૈતે યુવાનશ્ શ્રોત્રિયાઃ પ્રમીયન્તે સ્વયમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ વામદેવ્યમ્

સ યથા ઘર્મં તપ્તં શફાભ્યાં પરિગૃહ્ય હરેદ્ એવમ્ એવૈતદ્ બૃહદ્રથન્તરે વામદેવ્યાભ્યાં પરિગૃહ્ય હરતિ। તે એનં નોદોષતઃ। સ સર્વમ્ આયુર્ એતિ ય એવં વિદ્વાન્ બૃહદ્રથન્તરે ગાયતિ। ઇયં વૈ રથન્તરમ્। તસ્યા અસૌ વત્સો યો ઽસૌ તપતિ। સ યત્ ભા ભા ઇતિ સ્તોબ્ધ્ય્ એતમ્ એવ તદ્ આદિત્યં રથન્તરં દુહે યં કામં કામયતે॥
શ્રીર્ વૈ રથન્તરમ્। તસ્યા ઇમે સ્તોભા યદ્ અસ્યાં પૃથિવ્યામ્ અધિ। સૈષા શ્રીર્ નાન્યત્રાક્ષરેભ્ય આપ્તવ્યા। સ યદ્ અક્ષરેષુ સ્તોબ્ધ્ય્ એતામ્ એવ તચ્ છ્રિયમ્ આપ્ત્વૈતસ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતિ। સા હૈષૈકસ્થા શ્રીર્ યદ્ અક્ષરેષુ। તસ્માદ્ અક્ષરેષુ સ્તોબ્ધવ્યમ્

તદ્ એતદ્ અમૂલં રથન્તરં યદ્ અન્યત્રાક્ષરેભ્યઃ। એતસ્માદ્ ધીદમ્ આયતનાત્ પ્રચ્યવન્તે યે ઽન્યત્રાક્ષરેભ્યસ્ સ્તોભન્તિ। અથ યો ઽક્ષરેષુ સ્તોબ્ધિ સ્વ એવ તદ્ આયતને પ્રતિતિષ્ઠતિ। તસ્માદ્ અક્ષરેષ્વ્ એવ સ્તોબ્ધવ્યમ્॥
દેવતાગાયિનઃ કુરુપઞ્ચાલા આયતનાદ્ અચ્યવન્તેતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ। મનો વૈ પૂર્વમ્ અથ વાક્। મનો વૈ બૃહદ્ વાગ્ રથન્તરમ્। તદ્ યત્ર બૃહદ્રથન્તરે આજિમ્ ઐતાં તદ્ બૃહદ્ ઉદજયદ્ રથન્તરં હીયમાનમ્ અમન્યત। તદ્ યત્ ક્ષિપ્રં રથન્તરં ગાયતિ મનશ્ ચ વૈ તદ્ વાચં ચ સમે કરોતિ। તદ્ ઇદં રથન્તરમ્ ઈક્ષતે યો મામ્ અનેન સમમ્ અકૃદ્ ધન્તાયં ક્ષિપ્રે પાપ્માનં નિજહાત્વ્ ઇતિ। સ ક્ષિપ્રે પાપ્માનં વિજહાતિ ય એવં વિદ્વાન્ ક્ષિપ્રં રથન્તરં ગાયતિ

તત્ પૂર્ણમુખેન પ્રધૂન્વન્ ક્ષિપ્રં ગાયેત્। શ્રીર્ એષા યદ્ રથન્તરમ્। શ્રિયમ્ એતદ્ આત્મન્ ધત્તે। અથો અગ્નિર્ એષ યદ્ રથન્તરમ્। તસ્માત્ ક્ષિપ્રં મુમુક્ષિતવ્યમ્। યત્ર વા અગ્નિર્ ઉપતિષ્ઠમાનો દહતિ દૂર ઇવ વૈ તત્રૌષધયઃ પ્રજાયન્તે। યત્રોપધૂન્વન્ન્ એતિ ક્ષિપ્રં તત્રૌષધયઃ પ્રજાયન્તે। ક્ષિપ્રં પ્રજયા પશુભિઃ પ્રજાયા ઇતિ પ્રતિહારેપ્રતિહાર ઉદ્ગાતા ઇળ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। પશવો વા ઇળાયતનં રથન્તરમ્। આયતન એવ તદ્ એતાન્ પશૂન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ॥
તદ્ ધૈતદ્ એક એકરૂપમ્ એવ ભા ભા ઇતિ સ્તોભન્તિ। અસૌ વા આદિત્યો ભા ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ અમિથુનમ્ એતદ્ અપ્રજનનં યદ્ એકરૂપમ્। ભગો વા અસૌ ભિદ્ ઇયમ્। પુમાન્ વા અસૌ સ્ત્રીયમ્। યદા વા અસૌ વર્ષત્ય્ અથેયં પ્રજાયતે। યદો વૈ પુમાન્ યોષાયાં રેતસ્ સિઞ્ચત્ય્ અથ સા પ્રજાયતે। તસ્માત્ અભુભાભિભભેભમ ઇત્ય્ એવં મિથુનં પ્રજનનં સ્તોબ્ધવ્યમ્। યાવત્ સ્તોભેત્ તાવત્ પૃથિવ્યાં હસ્તૌ સ્યાતાં દેવરથસ્યાનપવ્યાધાય

ષોડશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ષોડશકલો વૈ પુરુષઃ। કલાશ એવ તદ્ યજમાનમ્ એતસ્યાં દેવયોન્યાં સિઞ્ચતિ। સ એતસ્યૈ દેવયોન્યૈ જાયતે દેવાન્ અધિ। ચતુર્દશચતુર્દશોત્તરયોઃ। તતો યાનિ દશ સા વિરાડ્ અન્નં વિરાટ્। અથ યાનિ ચત્વારિ ત એવ ચતુષ્પાદાઃ પશવઃ। ચતુષ્પદઃ પશૂન્ અવરુન્દ્ધે॥
ષોડણાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। તતો યાનિ પઞ્ચદશ સ વજ્રઃ પઞ્ચદશઃ। અથ યત્ ષોડષમ્ અક્ષરં સ ઇન્દ્રઃ। ઇન્દ્રો વજ્રસ્યોદ્યન્તા ષોડશઃ। તમ્ ઇન્દ્રં યજમાનમ્ અકૃત્। તદ્ ઉદ્ગાતા યજમાનસ્ય પઞ્ચદશેન વજ્રેણ દ્વિષન્તં પાપ્માનં ભ્રાતૃવ્યં સ્તૃણાતિ। ચતુર્દશ-ચતુર્દશોત્તરયોઃ। સ હ સ વજ્ર ઊનો નારમ્ભણઃ। તદ્ ઉદ્ગાતા યજમાનસ્ય ભ્રાતૃવ્યાયતને ભ્રાતૃવ્યં વિતક્ષ્ણોતિ ભ્રાતૃવ્યાયયતને ભ્રાતૃવ્યં વિનાશં નયતિ। ન હાસ્ય કશ્ ચન ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ॥
ષોડશાક્ષરાણિ સ્તોભતિ। ચતુર્દશચતુર્દશોત્તરયોઃ। તાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્ અક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે। ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્। ત્રૈષ્ટુભ ઇન્દ્રઃ। સ હ સ ઇન્દ્રશ્ છન્દસાં મધ્યત પ્રાવસિતો બહૂનિ છન્દાંસિ પુરસ્તાદ્ બહૂન્ય્ ઉપરિષ્ટાત્

છન્દાંસિ વૈ સર્વે સ્તોમાસ્ સર્વે પશવસ્ સર્વે દેવાસ્ સર્વે લોકાસ્ સર્વે કામાઃ। તત્ સર્વાન્ સ્તોમાન્ સર્વાન્ પશૂન્ સર્વાન્ દેવાન્ સર્વાન્ લોકાન્ સર્વાન્ કામાન્ આપ્નોતિ॥
અગ્નિર્ એષ યદ્ રથન્તરમ્। અગ્નિર્ વૈ મૃત્યુઃ। સ યો ઽન્યત્રાક્ષરેભ્યસ્ સ્તોબ્ધિ સ એવોદ્ગાતા યજમાનં મૃત્યોર્ આસ્યે ઽપ્યસ્યતિ। અથો યો ઽક્ષરેષુ સ્તોબ્ધિ-અન્નમ્ ઉ વૈ સ્તોભઃ -સ્તોભેનસ્તોભેનૈવ મૃત્યોર્ આસ્યમ્ અપિધાયૈતં મૃત્યુમ્ અતિતરતિ। અથો સમુદ્ર એષ યદ્ રથન્તરમ્। અથ યો ઽન્યત્રાક્ષરેભ્યસ્ સ્તોબ્ધિ સ એવૈતં સમુદ્રં પ્રવિશતિ। અથ યો ઽક્ષરેષુ સ્તોબ્ધિ યથા નાવા વા પ્લવેન વા દ્વીપાદ્ દ્વીપં સંક્રામેદ્ એવમ્ એવૈતં સમુદ્રમ્ અતિતરતિ॥
સ્વર્દૃશમ્ ઇતિ નિરાહ। યદા વૈ સ્વર્ ગચ્છત્ય્ અથામૃતો ભવતિ। તં સર્વેભ્યો દેવેભ્યસ્ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યઃ પ્રાહ સ્વર્ અયં બ્રાહ્મણો ઽગન્ન્ અમૃતો ઽભૂદ્ ઇતિ। સર્વે દેવાસ્ સર્વાણિ ભૂતાન્ય્ અનુવુધ્યન્તે

અથૈતદ્ વામદેવ્યમ્। આ પ્રતિહારાદ્ અનવાનં ગેયમ્। પ્રાણો હિ વામદેવ્યમ્। પ્રાણાન્ નેદ્ અવચ્છિદ્યા ઇતિ॥
નો હાન્યસ્યાનુવર્ત્મ ગેયમ્। ઈશ્વરો હોપજીવી ભવિતોર્ યો ઽન્યસ્યાનુવર્ત્મ ગાયતિ। સ્વધૂર્ એવ ગેયમ્॥
તદ્ ધ સ્માહ વ્રહ્મદત્તશ્(બ્રહ્મદત્તશ્) ચૈકિતાનેયો રૂક્ષિતમ્ ઇવૈતદ્ યદ્ વામદેવ્યં નિર્ધૂતમ્ ઇવ। સામાનિ હ્ય્ અસ્માત્ સૃષ્ટાનિ યથા જરત્કોશો વા સ્યાદ્ અશ્વતરા વા વિચ્છિદ્વહા। પૃષ્ઠંપૃષ્ઠં હિ પ્રતિવહતીતિ। તસ્મિન્ પૃષ્ઠરૂપં વા ગાયેદ્ એતા વા વ્યાહૃતીર્ વ્યાહૃત્યોદ્ગાયેદ્ ગોશ્ ચાશ્વશ્ ચાજા ચાવિશ્ ચ વ્રીહિશ્ ચ યવશ્ ચેતિ। ગૌર્ એવ રથન્તરમ્ અશ્વો બૃહદ્ અજા વૈરૂપમ્ અવિર્ વૈરાજં વ્રીહયશ્ શક્વર્યો યવા રેવતયઃ। તદ્ યે ઽસ્માદ્ રસાત્ સૃષ્ટા ભવન્તિ તાન્ અસ્મિન્ દધાતિ। તદ્ આપ્યાયયતિ। તેનાસ્યાપીનેન રસવતા સ્તુતં ભવતિ॥
સ યદિ વૃષ્ટિકામસ્ સ્યાત્ આપો વાયુર્ આપો વાયુઃ ઇતિ પુરસ્તાદ્ વ્યાહૃત્ય વામદેવ્યેન સ્તુવીત। તથો હૈવાસ્મૈ વર્ષતિ॥
અથો પશવો વૈ વામદેવ્યમ્। સ પશુમાન્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ વામદેવ્યેન સ્તુતે॥
તદ્ ધ વૈ સુગીતં બ્રહ્મસામ્નો યદ્ એનદ્ બ્રહ્મલોકૈસ્ સંપાદ્યોદ્ગાયતિ। સપ્ત કૃત્વો બ્રહ્મસામ્નઃ પ્રરોહતિ। સપ્તમ્ ઉ લોકે બ્રહ્મ। વાસો માન્દાનો વા ઇતિ ચતુઃ પ્રારુક્ષત્ આન્ધાસા ભી વાત્સાન્ નો વા ઇતિ ત્રિઃ। તત્ સપ્ત સંપદ્યતે

ઉપોદકો નામ લોકો યસ્મિન્ન્ અયમ્ અગ્નિર્ ઋતધામ યસ્મિન્ વાયુર્ અપરાજિતો યસ્મિન્ન્ આદિત્યો ઽભિદ્યુર્ યસ્મિન્ વરુણઃ પ્રદ્યુર્ યસ્મિન્ મૃત્યૂ રોચનો યસ્મિન્ અશયા। વિષ્ટપ એવ સપ્તમો બ્રહ્મલોકો યસ્મિન્ન્ એતદ્ બ્રહ્મ। તત્ સપ્તમેન પ્રરોહેણ વિષ્ટપે બ્રહ્મલોક આત્માનં દધ્યાદ્ અથો યજમાનમ્। અથો હૈનદ્ ગમયતિ। યદ્ એનત્ સ્પૃશતીવ તદ્ ધૈનત્ પ્રિયેણ ધામ્ના સમૃદ્ધયતિ। યદ્ ધ સ્મ સુચિત્તશ્ શૈલન ઉદ્ગૃહ્ણાતિ સ્વાસારાધિષુ ધેનો વા ઇત્ય્ અભિ બ્રહ્મલોકમ્ આરોહયતિ પ્રિયેણ ધામ્ના સમૃદ્ધયતિ। તદ્ ઉ હૈનત્ સમૃદ્ધં પ્રિયેણો એવ ધામ્ના સમૃદ્ધયતિ। તદ્ વ્ ઇમં લોકમ્ આગમયતિ તેનો સર્વમ્ આયુર્ એતિ

અથૈતત્ કાલેયં વિસ્તૃણન્ન્ ઇવ વ્યવસાયન્ન્ ઇવાસંરુન્ધન્ન્ ઇવ ગાયેત્। યથા યવાચિતં વા સ્વાચિતં યાયાન્ ભાષાચિતં વેતિ હ સ્મ પુરા કુરૂણાં બ્રાહ્મણા મીમાંસન્ત એવમ્ એતદ્ યત્ કાલેયં તદ્ વિકર્ષતેવ ગેયમ્ ઇતિ॥
તદ્ ધૈતદ્ એતદ્ એકે રથન્તરસામ્ન ઊર્ધ્વમ્ ઇળામ્ ઉપયન્તિ નકારિણામ્ ઓયિળા ઇતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ ઉદ્ધતેવૈષેળા પ્રચ્યુતેવ નિતતામેવ। ઇળામ્ અન્તત ઉપયન્ બૃહત્સામ્નો દ્વિતીયસ્યૈ સ્તોત્રિયાયૈ ધોરો ઇત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાત્। તદ્ એવ બૃહતો રૂપાન્ ન યન્તિ। અથ હૈકે રથન્તરસામ્નશ્ ચૈવ બૃહત્સામ્નશ્ ચોર્ધ્વામ્ એવેળામ્ ઉપયન્ત્ય્ અનવધ્માતૈષેળા સ્વર્ગ્યેતિ। તદ્ ઉ હોવાચ શાટ્યાયનિર્ અગ્નિર્ વૈ રથન્તરં વાયુર્ વામદેવ્યમ્ ઇન્દ્રો નૌધસં વિશ્વે દેવાઃ કાલેયમ્। અથૈષ સ્વર્ગ એવ લોકો વિશ્વ એવ દેવાઃ। સ્વર્ગ એવ તલ્ લોકે વિશ્વેષુ દેવેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ સ ય એનાંસ્ તથા ચક્રુષો ઽઅનુવ્યાહરેદ્ ઇતિ વેતિ વા ભવિષ્યન્તીતિ। તથા હૈવ સ્યુઃ। તસ્માદ્ એષા નિતતૈવેળાન્તત ઉપેત્યા સર્વાયુષ્ટાયા અસ્ય લોકસ્યાનુદ્ધાતાયેતિ

અથૈતત્ સંહિતં બ્રહ્મ સવનમુખે ક્રિયતે। તદ્ એતત્ સ્વયં પ્રશસ્તં યદ્ બ્રહ્મ। તસ્મિન્ન્ ઉ પ્રશસ્ત એવ સત્ય્ એષા ભૂયસી પ્રશંસા ક્રિયતે યદ્ એતદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ આદત્તે। અસાવ્ આદિત્ય એતદ્ અક્ષરમ્। તદ્ એતત્ ત્રયસ્ય દેવસ્યાપીળિતમ્ અક્ષરમ્। સ યદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ આદત્તે ઽમુમ્ એવૈતદ્ આદિત્યં મુખ આધત્તે। સ યથા મધુના લાજાન્ પ્રયુયાદ્ એવમ્ એવૈતેનાક્ષરેણ સામન્ રસં દધાતિ। તદ્ આપ્યાયતિ। તેનાસ્યાપીનેન રસવતા સ્તુતં ભવતિ। પ્રતિહ્રિયમાણં સામાવસીદતીત્ય્ આહુઃ કુરવસ્ સ યદ્ ઊર્ધ્વં પ્રતિહારાદ્ ઉદ્ ગૃહ્ણાતિ તદ્ ઉત્થાપયતીતિ। સામન્ન્ ઉ હૈવૈતત્ સામાભિગીયતે। તદ્ ધ વૈ સુગીતં યત્ સામન્ સામાભિગાયાત્। સામન્ન એવેદં સામાભિગાયામીત્ય્ એવ તદ્ વિદ્યાચ્ છ્રેષ્ઠતામ્ અનેન સ્વાનાં ગમિષ્યામીતિ

અથૈતે ઉષ્ણિક્કકુભાવ્ આ પ્રતિહારાદ્ અનવાનં ગેયે। સંશીર્ણમ્ ઇવૈતચ્ છન્દઃ પુરુષછન્દસમ્ ઉષ્ણિક્કકુભૌ। તદ્ ધ શમસ્તોમી બાલાકિસ્ સાયકં જાનશ્રુતેયમ્ અન્તેવાસિનમ્ ઉદ્ગાપયન્ સ્વયજ્ઞે ઽનુવ્યાજહાર। તથા ન્વા અયં જાનશ્રુતેયમ્ સામાગાસીદ્ યથાસ્યેદાનીં રુધિરમ્ ઉત્પતિષ્યતીતિ। અથ હાજિનવાસિનો યુધ્યમાનાસ્ સદઃ પ્રપેદુઃ। તસ્ય હ દણ્ડઃ પતિત્વા રુધિરમ્ ઉત્પાતયાંચકાર। સ હોવાચાથ કથં ગાયેદ્ ઇતિ। તસ્મૈ હૈતદ્ ઉવાચ અસૃક્ ઇત્ય્ એવ ન નિર્દ્યોતયેત્ હો ઇત્ય્ એવ ગાયેત્। નો હ સર્વં તૃતીયસવનં છન્નં ગાયેત્। યો હૈનં છાદયન્તં બ્રૂયાદ્ અધક્ષન્ વા અયમ્ ઉદ્ગાતાત્માનં ચ યજમાનં ચેતિ તથા હૈવ સ્યાદ્ દૃંહ્યામ્ એવ નિર્દ્યોતયેદ્ દૃંહીમાનીતિ વૈ પશન્ત્ય સન્તિ॥
અથૈતચ્ છ્યાવાશ્વમ્। ઐહો વા એહિ યા ઇત્ય્ એવૈતે ગાયન્તિ। વાગ્ એષા વાગ્ અનુષ્ટુબ્ વાચ્ય્ એતદ્ વાચા પ્રતિતિષ્ઠામેતિ। તદ્ ધ તથા ગાયન્તં બ્રહ્મદત્તં ચૈકિતાનેયં ગળુના આર્ક્ષાકાયણો ઽનુવ્યાજહાર તથા ત્વા અયં દાલ્ભ્યશ્ શ્યાવાશ્વમ્ અગાસીદ્ યથૈનં સ્વઃ પામાભ્યારોક્ષ્યતીતિ। તદ્ ઉ હેતરો ઽનુબુધ્યોવાચ તથો વાવ સ વામદેવ્યમ્ અગાયદ્ યથા રૂક્ષ એવાપશુશ્ ચરિષ્યતીતિ॥
અથ હ બ્રહ્મદત્તં ચૈકિતાનેયં બ્રહ્મદત્તઃ પ્રાસેનજિતઃ -

- કૌસલ્યો રાજા પુરો દધે। તસ્ય હ પુત્રઃ પ્રાચ્યવદ્ બભાષે। સ હોવાચ પ્રમેયો વા અયમ્। યુક્ત મે પુનર્ યાસ્યામીતિ। સ હ પ્રયયૌ। અથ હાસ્ય જૈમવં સજાતં વૈળૂનય આનિન્યિરે। તેષાં હ સમિતિમ્ આજગામ। સ હ સ તૃણેભ્યો ઽનૂત્તસ્થૌ। ઉત્પતતિ હ સ્મ પુરા। તં હ બહુ પ્રદાય બહ્નાધેતૌ સમાજગ્મતુઃ। સ હોવાચેત્થં ચેદ્ ઇદમ્ અભૂદ્ એહીદં સંપ્રબ્રવાવહા ઇતિ। સ હોચાચ ગળુનાશ્ શ્યાવાશ્વં વા આર્ચનાનસં સમિદ્ધારં પરેતં પ્રતિસત્ત્રિણો હિત્વા સ્વર્ગં લોકમ્ આયન્। તં હૈનં શ્યાવાશ્વેનૈવ ઐહો વા એહિ યા ઇત્ય્ ઉદાહ્નયન્। હીન ઇવૈષ યત્ સજાતઃ। સ યત્ ઐ હો વા એહિ યા ઇતિ ગાયતિ સ્વેનૈવૈનત્ તત્ પાપ્મનાભ્યારોહયત ઇતિ। તસ્મૈ હૈતદ્ ઉવાચ ઓહોઇયા ઇત્ય્ એવ ગાયેત્। ઓહો વૈ નામેન્દ્રઃ। ય એવાસૌ તપત્ય્ એષ એવેન્દ્રઃ। સ ઉ એવ સઃ। તસ્યૈ સર્વે દેવા અનુવર્ત્માનઃ। સર્વે હાસ્ય સ્વા અનુવર્ત્માનો ભવન્તિ ય એવં વિદ્વાન્ શ્યાવાશ્વં ગાયતીતિ

અથૈતદ્ આન્ધીગવં મધ્યેનિધનં પ્રતિષ્ઠાયૈ। તદ્ યદ્ એવાત્ર યજ્ઞસ્ય દુષ્ટુતં દુશ્શસ્તં વિધુરં તદ્ એવૈતેનાનુવસ્તે। અથૈતસ્ય કાવસ્ય પઞ્ચ કૃત્વઃ પ્રરોહતિ। પઞ્ચદશો વૈ પંક્તિઃ પાંક્તાઃ પશવઃ પશવો જગતી। તાન્ એતાન્ પશુષુ પશૂન્ વિતનોતિ। તત્ પશવ્યમ્ ઇતિ હ સ્માહ સુચિત્તશ્ શૈલનસ્ સ પશુમાન્ ભવતિ નાસ્ય તન્તિઃ કુલાચ્ છિદ્યતે ય એવં વિદ્વાન્ કાવં ગાયતીતિ। તન્તિર્ ઇતિ હ સ્મૈતદ્ ગીતમ્ આચષ્ટે ઽથો સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય વ્યાપ્તિર્ ઇતિ॥
ઇયં વૈ ગાયત્ર્ય્ અન્તરિક્ષં ત્રિષ્ટુબ્ અસૌ જગતી। તત્ તૃતીયેન પ્રરોહેણ સ્વર્ગં લોકમ્ આરોહતિ। તત્ પશવ્યં સ્વર્ગ્યમ્ ઇતિ હ સ્માહ। એતાવ્ ઉભૌ કામાવ્ ઉપાપ્નોતિ

યૌ વૈ યજ્ઞસ્યોધર્ વેદ પ્રત્તં યજ્ઞં દુહે। યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાવ યજ્ઞસ્યોધઃ। તસ્યૈતે સ્તના ગાયત્રં ચ રથન્તરં ચ બૃહચ્ ચ વામદેવ્યં ચ। તદ્ ગાયત્રમ્ ઇવ પ્રસ્તુયાદ્ રથન્તરસ્યેવ સ્તોભાન્ સ્તોભેદ્ બૃહત ઇવ રોહાન્ રોહેત્। હિંકારો વામદેવ્યં સ્વયમ્ એવ યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્। એતદ્ વૈ યજ્ઞં યજમાનો દુહે। સ હેષ્ટ્વૈવ શ્રેયાન્ ભવતિ॥
તસ્ય દશ કૃત્વઃ પ્રરોહતિ। ષટ્ કૃત્વઃ પૂર્વયોશ્ ચતુર્ ઉત્તમાયૈ। તે દશ પ્રરોહાસ્ સંપદ્યન્તે। દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાટ્। ય એવાસૌ તપત્ય્ એષ એવ વિરાટ્। એતસ્મિન્ન્ એવ તત્ સ્વર્ગે લોકે ઽન્તતઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ॥
અથોક્થાનિ છન્નમિશ્રાણીવ ગાયેત્। અહ્નો હ્ય્ ઉક્થાનિ। અથ રાત્રિમ્ આવિર્ એવ ગાયેત્। છન્નેવાહ્નો રાત્રિઃ। તદ્ આહુઃ ઉદ્ગાતર્ અહન્ રાત્રિમ્ અગાસી રાત્ર્યામ્ અહા3ઃ ઇતિ। ઉભયમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ અહન્ન્ એવ રાત્રિમ્ અગાસિષં રાત્ર્યામ્ અહઃ ઇતિ। આવિર્ વા અહઃ। તસ્મિન્ યચ્ છન્નં ગાયતિ મિથુનમ્ એવ તત્ પ્રજનનં દધાતિ। છન્ના વૈ રાત્રિઃ। તાં યદ્ આવિર્ ગાયતિ યથા તમસિ જ્યોતિર્ દધ્યાત્ તાદૃક્ તત્। તસ્માદ્ રાત્ર્યા એવ રૂપેણાહર્ ગાયેદ્ અહ્નો રૂપેણ રત્રિમ્

તદ્ એવ સૂદ્ગીતમ્। અથો અરોરાત્રે એવ તદ્ અન્યોન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠાપયન્ ગાયતિ। તદ્ યદ્ અહર્ આવિસ્ સત્ તચ્ છન્નં ગાયતિ તસ્માદ્ અસાવ્ આદિત્ય ઇદં સર્વં ન પ્રદહતિ। અથ યદ રાત્રિં છન્નાં સતીં તામ્ આવિર્ ગાયતિ તસ્માદ્ ઉ હેદં નક્તં કિં ચ નિર્જ્ઞાયતે। યદ્ ધ તાં છન્નામ્ એવ ગાયેદ્ અન્ધમ્ એવ તમસ્ સ્યાત્॥
અથ રાજાનો ઽગ્નિષ્ટોમસામાનિ રાજપુત્રા દ્વાદશાહીયાનિ વિશશ્ છન્દસ્યાનિ। તસ્માદ્ એતાનિ ત્રયાણિ સામાનિ સંવસરે કાર્યાણિ। યદ્ વૈ ક્ષત્રં વિડ્વદ્ રાજપુત્રવદ્ ભવતિ તત્ સમૃદ્ધમ્। સ યથા ક્ષત્રં વિડ્વદ્ રાજપુત્રવત્ સ્યાત્ તાદૃક્ તત્॥
તદ્ યદ્ એતાનિ સામાનિ સંવત્સરે ક્રિયન્તે ઽથાતો ઽગ્નિષ્ટોમસામ્નામ્ એવ ગાનમ્। યથા રાજ્ઞઃ પરિષ્કારશ્ શાર્દૂલાજિનં મણિહિરણ્યં હસ્તી નિષ્કો ઽશ્વતરીરથો ઽશ્વરથો રુક્મઃ કંસસ્ ત એવમ્ એષ ઐતેષાં સામ્નાં પરિષ્કારઃ। તસ્માદ્ અગ્નિષ્ટોમસામાન્ય્ એવ ગાનીકૃત્ય ગાયેદ્ યથાગીતમ્ ઇતરાણિ યથાગીતમ્ ઇતરાણિ

યદિ સોમૌ સંસ્તુતૌ સ્યાતાં મહારાત્રે પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકુર્યાત્। પૂર્વો વાચં પૂર્વો દેવતાઃ પૂર્વશ્ છન્દાંસિ વૃંક્તે। છન્દાંસિ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વા એવૈષાં દેવતા વૃઞ્જતે। પૂર્વો વસતીવરીર્ જિગ્રાહયિષેત્। એતા વૈ સર્વા દેવતા યદ્ વસતીવર્યઃ। સર્વા એવૈષાં દેવતા વૃઞ્જતે॥
સુષમિદ્ધે હોતવ્યમ્। અગ્નિર્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વા એવ તદ્ દેવતાઃ પશ્યન્તો યજન્તે છન્દોભ્યો ઽભિભૂત્યૈ॥
આગ્નીધ્રે હોતવ્યમ્। સંવેશાયોપવેશાય ગાયત્ર્યૈ છન્દસે ઽભિભૂત્યૈ સ્વાહા ઇતિ પ્રાતસ્સવને જુહુયાત્। સંવેશાયોપવેશાય ત્રિષ્ટુભે છન્દસે ઽભિભૂત્યૈ સ્વાહા ઇતિ માધ્યંદિને સવને જુહુયાત્। સંવેશાયોપવેશાય જગત્યૈ છન્દસે ઽભિભૂત્યૈ સ્વાહા। ઇતિ તૃતીયસવને જુહુયાત્। છન્દોભિર્ વૈ દેવા અસુરાન્ અભ્યભવન્। સપત્નાયન્તીવૈતે યે સંસુન્વન્તિ। છન્દોભિર્ એવૈનાન્ અભિભવન્તિ। પ્રજાપતેર્ ઋગ્ભિર્ હોતવ્યમ્। પ્રજાપતિર્ વૈ સર્વા દેવતાઃ। સર્વા એવૈષાં દેવતા વૃઞ્જતે

યદિ કામયેરન્ન્ અધ્વર્યુર્ એષાં મ્રિયેતેત્ય્ અધ્વર્યું પ્રાતસ્સવને બ્રૂયુઃ પ્રજાપતેર્ ઋગ્ભિર્ જુહુધિ ઇતિ। યદિ કામયેરન્ હોતૈષાં મ્રિયેતેતિ હોતારં માધ્યંદિને સવને બ્રૂયુઃ પ્રજાપતેર્ ઋગ્ભિર્ જુહુધિ ઇતિ। એવમાયતના વા ઋત્વિજઃ। અધ્વર્યુઃ પ્રથમો યુજ્યતે। તસ્ય પ્રાતસ્સવનમ્ આયતનમ્। અથ હોતા। તસ્ય માધ્યંદિનં સવનમ્ આયતનમ્। અથોદ્ગાતા। તસ્ય તૃતીયસવનમ્ આયતનમ્। યથાયતનમ્ એવૈનાન્ સ્પૃણ્વતે। યદિ કામયેરન્ યજમાન એષાં મ્રિયેતેતિ યજમાનં બ્રૂયુઃ પ્રજાપતેર્ ઋગ્ભિર્ જુહુધિ ઇતિ। યદિ કામયેરન્ સર્વ એવ મ્રિયેરન્ન્ ઇતિ સર્વ એવ સર્વેષુ સવનેષુ જુહુયુઃ॥
ઉભે બૃહદ્રથન્તરે ભવતઃ। ઇન્દ્રસ્ય વા એતૌ હરી। યદ્ ઉભે બૃહદ્રથન્તરે-યજ્ઞો દેવરથઃ-ઇન્દ્રસ્યૈવ હરિભ્યાં યજ્ઞેન દેવરથેનાજિમ્ ઉજ્જ્યતિ। ઇદં વૈ રથન્તરમ્ અદો બૃહત્। અસ્માદ્ અમુષ્માદ્ અદ્યશ્વાત્ સુમિથુનાદ્ એવૈનાન્ અન્તર્યન્તિ

પ્ર વો વાજા અભિદ્યવઃ ઇત્ય્ આગ્નેયમ્ આજ્યં ભવતિ। પ્રવત્ ત્યદ્ દેવતાનાં રૂપમ્ અભિ ભૂત્યૈ રૂપમ્। અભ્ય્ એવૈનાન્ ભવન્તિ। આભીકમ્ અભિનિધનમ્ અભીવર્તમ્ આભીશવમ્ ઇત્ય્ એતાનિ સામાનિ ભવન્તિ અભિભૂત્યૈ રૂપમ્। અભ્ય્ એવૈનાન્ ભવન્તિ। વિહવીયં સજનીયમ્ અગસ્ત્યસ્ય કયાશુભીયમ્ ઇત્ય્ એતાનિ શસ્ત્રાણિ ભવન્તિ। તતો યદ્ વિહવીયમ્ ઇન્દ્રમ્ એવ તેન દેવાન્ આહ્વયન્તે। સમ્ એવૈનં સજનીયેન વૃઞ્જતે। અગસ્ત્યં વૈ રક્ષાંસિ અન્વસચન્ત। સો ઽકામયતાપ રક્ષાંસિ હનીયેતિ। સ એતત્ કયાશુભીયં શસ્ત્રમ્ અપશ્યત્। તેન રક્ષાંસ્ય્ અપાઘ્નત। રક્ષાંસીવ વા એતાન્ સચન્તે યે સંસુન્વન્તિ। કયાશુભીયં શસ્ત્રં ભવતિ રક્ષસામ્ એવાપહત્યૈ॥
યદીતરે ઽગ્નિષ્ટોમં કુર્વીરન્ન્ અથાત્મનોક્થ્યં કુર્વીરન્। યદીતર ઉક્થ્યં કુર્વીરન્ન્ અથાત્મના ષોડશિનં ગૃહ્ણીરન્। યદીતરે ષોડશિનં ગૃહ્ણીરન્ન્ અથાત્મનાતિરાત્રં કુર્વીરન્। યદીતરે ઽતિરાત્રં કુર્વીરન્ન્ અથાત્મના દ્વિરાત્રં કુર્વીરન્। યદીતરે દ્વિરાત્રં કુર્વીરન્ન્ અથાત્મના ત્રિરાત્રં કુર્વીરન્ન્। ભૂયાંસિ સ્તોત્રાણિ ભૂયાંસિ શસ્ત્રાણિ ભૂયસીર્ દેવતા ઉપયન્તિ। અભિભૂત્યૈ રૂપમ્। અભ્ય્ એવૈનાન્ ભવન્તિ। યથા હ વા ઇદં સેનયોસ્ સંતિષ્ઠાનયોર્ ઽનુ યોધા ભૂયાંસ આયન્તિ તાદૃક્ તત્। તદ્ ઉ વા આહુર્ ઇયમ્ એવાગ્રે મનસા યજ્ઞક્રતુમ્ આકુવેતમ્ એવોજ્જિગીષેત્। યો વૈ સહ પલાયિતયોઃ પૂર્વઃ કાષ્ઠાં ગચ્છતિ સ વાવ તયોર્ જયતિ। પૂર્વ એવ સંસ્થાં પ્રેપ્સેદ્ ઇતિ

યદ્ દીક્ષિતાનાં પ્રમીયેત તં દગ્ધ્વાસ્થાન્ય્ ઉપનહ્યાપભજ્ય સોમં યો ઽસ્ય નેદિષ્ઠતમસ્ સ્યાત્ તેન સહ દીક્ષયિત્વા યાજયેયુઃ। સમાનાય વા એતે યજ્ઞાય સમાનાય સુકૃતાય સમારભ્ય દીક્ષન્તે। તેનૈવૈનં નિરવદયન્તે। એતદ્ અન્યત્ કુર્યુઃ। અભિષુત્ય સોમમ્ અન્યદ્ અગૃહીત્વા ગ્રહાન્ યા દક્ષિણાસ્ સ્રક્તીસ્ તદ્ અસ્થાનિ નિધાય માર્જાલીયે સ્તુવીરન્। અર્બુદસ્યર્ગ્ભિસ્ સ્તુવતે। અર્વુદો વૈ સર્પઃ। એતાભિર્ મૃતાં ત્વચમ્ અપાહત। ભ્રિયન્ત ઇવ વા એતે યે મૃતાય કુર્વન્તીતિ। મૃતામ્ એવૈતાભિસ્ ત્વચમ્ અપઘ્નતે॥
તિસૃષુ સ્તુવન્તિ। તૃતીયો વા ઇતઃ પિતૃલોકઃ। પિતૃલોકમ્ એવૈનં ગમયન્તિ। પરાચીષુ સ્તુવન્તિ। પરાઞ્ચમ્ એવૈનં તદ્ અમું લોકં ગમયન્તિ॥
યામં સામ ભવતિ। યમલોકમ્ એવૈનં ગમયન્તિ। અપ્રસ્તુતમ્ અપ્રતિહૃતં સામ ભવતિ। પ્રસ્તાવપ્રતિહારાભ્યાં વૈ યજમાનો ધૃતઃ। તદ્ યદ્ અપ્રસ્તુતમ્ અપ્રતિહૃતં સામ ભવત્ય્ અમુષ્મિન્ન્ એવૈનં તલ્ લોકે પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ। સ્તુતમ્ અનુશંસન્ત્ય્ એતા ઋચો ઽઅનુબ્રુવન્તો દક્ષિણાન્ ઊરૂન્ ઉપાઘ્નાનાઃ। ત્રિર્ અપસલૈર્ માર્જાલીયં પર્યપયન્તિ। અમુષ્મિન્ન્ એવૈનલ્ લોકે નિધુવતે। અભ્ય્ એનમ્ અમુષ્મિન્ લોકે વાયુઃ પવતે। તદ્ આહુર્ યન્તિ વા એતે પથો યે મૃતાય કુર્વન્તીતિ

ઐન્દ્રવાયવાગ્નાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણન્તિ પુનઃ પન્થાનં પર્યવયન્તિ। અસંમિતં સર્વં સ્તોત્રં ભવતિ। અસંમિતે હ્ય્ અસૌ લોકઃ। અમુમ્ એવૈતેન લોકમ્ ઉપસીદન્તિ। તદ્ આહુસ્ ત્રિવૃત એવ પવમાનાસ્ સ્યુઃ। સપ્તદશાન્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ। પ્રાણા વૈ ત્રિવૃતઃ। પ્રાણૈર્ વા એતે વ્યૃધ્યન્તે યે મૃતાય કુર્વન્તીતિ। તદ્ યત્ ત્રિવૃતઃ પવમાના ભવન્તિ પ્રાણૈર્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। સપ્તદશાન્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ। પ્રજાપતિર્ વૈ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિસ્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનેતા। સ યસ્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનેતા સ મા સ્વર્ગં લોકમ્ અભિનયાદ્ ઇતિ। સપ્તદશા ઉ એવાન્યત્ પવમાનાસ્ સ્યુઃ। ત્રિવૃન્ત્ય્ ઉત્તરાણિ સ્તોત્રાણિ। અભિહ્વાતારં વાવમુબ્ધ ઋચ્છન્તિ। તદ્ યથા પ્રથમેનૈવં હ્ય્ અર્વાઙ્ ઇત્ય્ અભિહ્વયેત તાદૃક્ તત્। ત્રિવૃન્ત્ય્ ઉત્તરાણિ। પ્રાણા વૈ ત્રિવૃતઃ। પ્રાણાન્ એવ તદ્ અભ્યુત્ક્રામન્તો યન્તિ। તદ્ આહુર્ વીવ વા એતે પ્રાણાપાનાભ્યામ્ ઋધ્યન્તે યે મૃતાય કુર્વન્તીતિ

મૈત્રાવરુણાગ્રાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણન્તિ। પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ। પ્રાણાપાનાભ્યામ્ એવ તત્ સમૃધ્યન્તે। તદ્ આહુર્ ન પુરા સંવત્સરાદ્ અસ્થાનિ યાજ્યાનિ। યત્ પુરા સંવત્સરાદ્ અસ્થાનિ યાજયેયુર્ વાચં ક્રૂરામ્ અરિષ્કૃતામ્ ઋચ્છેયુઃ। ઉપરિષ્ટાદ્ એવ સંવત્સરસ્યાસ્થાનિ યાજ્યાનિ। વાચં ક્રૂરામ્ અરિષ્કૃતામ્ ઋચ્છેયુઃ। ઉપરિષ્ટાદ્ એવ સંવત્સરસ્યાસ્થાનિ યાજ્યાનિ। વાચં ક્રૂરામ્ અરિષ્કૃતાં નેદ્ ઋચ્છામેતિ॥
અથો ખલ્વ્ આહુર્ યત્રૈવેતરે ઽવભૃથમ્ અભ્યવેયુસ્ તદ્ અસ્થાન્ય્ અવહરેયુઃ। સમા હિ વા એતેષાં યુક્તિશ્ ચ વિમુક્તિશ્ ચ। યૈવામીષાં વિમુક્તિસ્ તામ્ એવાનુવિમુચ્યત ઇતિ

યદિ સામિ સત્ત્રાદ્ ઉત્તિષ્ઠેયુર્ વિશ્વજિતાતિરાત્રેણ સર્વપૃષ્ઠેન સર્વવેદસેન યજેરન્। ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ સંવત્સર ઋતવઃ। તેનૈવૈષાં સંવત્સર આપ્તો ભવતિ। અથ યા દક્ષિણા દદતિ તાભિર્ અતિપ્રયુઞ્જતે। અથો ખલ્વ્ આહુર્ ય એવાયં વૈશ્વાનરઃ પ્રાયણીયો ઽતિરાત્રસ્ તેનૈવ યજેરન્ન્ ઇતિ। અહોરાત્રે વૈ પરિવર્તમાને સંવત્સરમ્ આપ્નુતઃ। તેનૈવૈષાં સંવત્સર આપ્તો ભવતિ। અથ યા દક્ષિણા દદતિ તાભિર્ અતિપ્રયુઞ્જતે॥
યદ્ય્ એકસ્મિન્ પર્યાયે ઽસ્તુતે ઽભિવ્યુચ્છેત્ પઞ્ચદશભિર્ હોત્રે સ્તુયુઃ। પઞ્ચભિઃપઞ્ચભિર્ ઇતરેભ્યઃ। યદિ દ્વયોઃ પર્યાયયોર્ અસ્તુતયોર્ અભિવ્યુચ્છેદ્ ધોત્રે ચ મૈત્રાવરુણાય ચ પૂર્વે સ્તુયુર્ બ્રહ્મણે ચાચ્છાવાકાય ચોત્તરે। યદિ સર્વેષુ પર્યાયેષ્વ્ અસ્તુતેષ્વ્ અભિવ્યુચ્છેત્ ષડ્ભિર્ હોત્રે સ્તુયુસ્ તિસૃભિસ્તિસૃભિર્ ઇતરેભ્યઃ। સર્વેભ્ય એતદ્ અન્યત્ કુર્યુઃ। એકાદશાન્ યદ્ એકર્ચાન્ ઉપેત્યૈન્દ્ર દશં સર્વં તૃચમ્ એવં હ ચક્રે મૌઞ્જસ્ સાહશ્રવસઃ

તમ્ ઉ હ ન કપિવનો ભૌવાયન ઉવાચાગવાયનીભિર્ બત મહા સાહશ્રવસો ઽગાદ્ ઉન્મદિષ્ણુર્ અસ્ય પ્રજા ભવિષ્યતીતિ બ્રહ્મવર્ચસિની ત્વ્ એવ ભવિષ્યતીતિ। યન્ મામ્ આમન્ત્રયિષ્યતેતિ હોવાચ। દ્વાદશૈવૈતાન્ એકર્ચાન્ ઉપેત્યૈન્દ્ર દ્વાદશમ્ અગ્ને વિવસ્વદ્ ઉષસઃ ઇત્ય્ એતસ્મિંસ્ તૃચે રાથન્તરં સંધિમ્ અસ્તોષ્યત્। અગ્ને ઇતિ તેનાગ્નેયાદ્ રૂપાન્ નૈષ્યત્। ઉષસઃ ઇત્ય્ ઉષસ્યાત્ સજૂર્ અશ્વિભ્યામ્ ઇત્ય્ ઉત હૈનમ્ ઉવાચ। નૈતદ્ અપિ પ્રસ્નાન્તમ્ ઇવ હ્વયન્ત્વ્ ઇતિ। તદ્ વૈ નાનૂક્તા ઇતિ હોવાચ। અથ હૈકે ઽભ્યુદિતાપ્યેવ નિલિલ્યિરે। તે હાવરાં રાત્રિં સમેત્ય તુષ્ટુવુર્ ઇયં વાવ સા યા નઃ પૂર્વાત્યગાદ્ ઇતિ। તે હ રરાધુઃ। તે ય એવં વિદ્વાંસઃ કુર્વન્તિ રાધ્નુવન્ત્ય્ એવ

યદિ પ્રાતસ્સવનાત્ સોમો ઽતિરિચ્યતે ગૌર્ ધયતિ મરુતામ્ ઇતિ માધ્યંદિનસ્ય પવમાનસ્ય પુરસ્તાત્ સ્તુયુઃ। ગાયત્રીષુ સ્તુવન્તિ। ગાયત્રાદ્ ધિ સવનાત્ સોમો ઽતિરિચ્યતે। મરુત્વતીષુ સ્તુવન્તિ। મરુત્વદ્ ધિ સવનમ્ અભિ સોમો ઽતિરિચ્યતે। ધયદ્વતીષુ સ્તુવન્તિ। મરુતામ્ એવૈનદ્ ગાવો ધયન્તિ। યાવદ્ આજ્યાનાં સ્તોત્રં તાવત્ સ્તોત્રં ભવતિ। યત્ એવાતિરિચ્યતે તદ્ એવાવકલ્પયન્તિ॥
યદિ માધ્યંદિનાત્ સવનાત્ સોમમ્ અતિરિચ્યતે બણ્ મહં અસિ સૂર્ય ઇત્ય્ આર્ભવસ્ય પવમાનસ્ય પુરસ્તાત્ સ્તુયુઃ। બૃહતીષુ સ્તુવન્તિ। વાર્હતાદ્ ધિ સવનાત્ સોમો ઽતિરિચ્યતે। સૌરીષુ સ્તુવન્તિ। સૌર્યે હિ સવનમ્ અભિ સોમો ઽતિરિચ્યતે। યાવત્ પૃષ્ઠાનાં સ્તોત્રં તાવત્ સ્તોત્રં ભવતિ। યત એવાતિરિચ્યતે તદ્ એવાવકલ્પયન્તિ॥
યદિ તૃતીયસવનાત્ સોમો ઽતિરિચ્યતે ઽતો ઉક્થ્યં કુર્વીરન્। યદ્ય ઉક્થ્યમ્ અતિરિચ્યતે ષોડશિનં ગૃહ્ણીરન્। યદિ ષોડશિનમ્ અતિરિચ્યેતાતિરાત્રં કુર્વીરન્। રાત્રિં હ ત્વાવ નાતિરિચ્યતે સ્વકામેન॥
પશુકામઃ પશૂન્ અભ્યતિરેચયેત્। વૈશ્યસ્ય પશુમતઃ પશૂન્ અભ્યતિરેચયેત્। ત્રિષ્ટુપ્સુ સ્તુવન્તિ બૃહત્સામ। ક્ષત્રં વૈ ત્રિષ્ટુપ્। ક્ષત્રિય ઉ વૈ પશૂનાં પ્રદાતા। સ યઃ પશૂનાં પ્રદાતા સ નઃ પશૂન્ પ્રયચ્છાદ્ ઇતિ

અતિરિક્તમ્ અનુબુધ્યન્તે। અથ બ્રૂયાન્ માનુ વષટ્કાર ઇતિ। તાન્ સર્વાહુતો હુત્વાભ્યુત્પૂર્યાનુ વષટ્કારે જુહુયાત્। યદ્ય્ ઉ ભૂયાન્ એવાતિરિચ્યેત સહૈવ કલશેન પ્રતિતિષ્ઠેત્। યદિ રાજાનમ્ અવવર્ષેત્ ઇન્દુર્ ઇન્દુમ્ અવાગાત્ તસ્ય ત ઇન્દ્વ્ ઇન્દ્રિયાવતો મધુમતો વિચક્ષણસ્યોપહૂતસ્યોપહૂતો ભક્ષયામિ॥ વાગ્ જુષાણા સોમસ્ય તૃપ્યતુ ઇતિ। તદ્ આહુઃ કૃત્સ્નં વા એતદ્ અમૃતમ્ અન્નાદ્યમ્ ઇમં લોકમ્ આગચ્છતિ યદ્ આપઃ। કૃત્સ્નં વેદમ્ અમૃતમ્ અન્નાદ્યામ્ ઇમં લોકમ્ અગાદ્ ઇત્ય્ એવ મન્યમાનો ભક્ષયેત્। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ॥
યદિ ચમસમ્ અભ્યુપાકુર્યુસ્ તમ્ ઉત્તરવર્ગેણાભિપ્રવૃત્યાસીત। રાજા હૈતદ્ ઋચા મિથુનીભવતિ। તમ્ અધ્વર્યુઃ પ્રત્યાકીર્ય યન્ નાદાયેયાદ્ યદ્ય્ ઉ માર્ત્વિજ્યસ્યાદ્ય એવૈનં સંપ્રતિ ધિષ્ણ્યસ્ સ્યાત્ તં પ્રતિસદસો ઽપિયુત્ય પ્રયચ્છેત્। તં માર્જયિત્વા યદ્વિધા ઇતરે ચમસાસ્ તદ્વિધં કુર્યુઃ। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદિ પ્રાતસ્સવને કલશો દીર્યેત વિશ્વેત્ તા વિષ્ણુર્ આ ભરત્ ઇતિ વૈષ્ણવીર્ બૃહતીર્ માધ્યંદિને કુર્યુઃ। યદિ માધ્યંદિને સવને કલશો દીર્યેત પવસ્વ વાજસાતયે ઇતિ વૈષ્ણવીર્ અનુષ્ટુભ આર્ભવપવમાને કુર્યુઃ। યદિ તૃતીયસવને કલશો દીર્યેતોક્થ્યં કૃત્વા યત્ સોમમ્ ઇન્દ્ર વિષ્ણવે ઇત્ય્ એતાસુ બ્રહ્મસામ કુર્યુઃ। છિદ્રં વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય યતઃ કલશો દીર્યતે। તદ્ વિષ્ણુનૈવ યજ્ઞેનોપયચ્છાન્ત। તદ્ ધ્ય્ અસ્ય સદેવં વષટ્કારણિધનં સામ ભવતિ। ઉભૌ વા એતાવ્ અગ્ની યદ્ ઇયં ચ વષટ્કારશ્ ચ। સામ્નૈવાસ્યાં સમિદ્ધે હૂયતે॥
શ્રાયન્તીયં બ્રહ્મસામ। સમ્ એવૈનત્ તચ્ છ્રીણન્તિ। યજ્ઞાયજ્ઞીયમ્ અનુષ્ટુપ્સુ પ્રોહન્તિ। વાગ્ વૈ યજ્ઞાયજ્ઞીયં વાગ્ અનુષ્ટુપ્। વાચૈવૈનત્ તત્ સમૃદ્ધયન્તિ॥
વારવન્તીયમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ। ઇન્દ્રિયં વૈ વીર્યં વારવન્તીયમ્। ઇન્દ્રિયેણૈવૈનત્ તદ્ વીર્યે સમૃદ્ધયન્તિ।
દીર્ણસ્ય પરિલાપ્સેતાપિ। અથ ઉપસ્થિતમ્ ઇચ્છેત્। સ બ્રૂયાદ્ અન્યં કલશમ્ આહરતેતિ। તદ્ ઉદીચીનદશં પવિત્રં વિતત્ય શલ્કમ્ અસ્યાથ રાજાનમ્ આનયેત્। અથાગ્રયણસ્ય ગ્રહસ્યાશ્ચોતયેત્। અથૈકધનમ્। એકં વા દ્વૌ વા યાવદ્ અલં મન્યેત। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદિ ધ્રુવઃ પ્રવર્તેત સંલિખ્ય ન્યુબ્જ્ય યચ્ છુદ્ધં તેનાભ્યુત્પૂરયેત્। યદ્ય આગ્રયણો ગ્રહઃ પ્રવર્તેતેતરેભ્યો ઽભ્યુત્પૂરયેત્। આત્મા વા આગ્રયણો ગ્રહઃ પ્રાણા ઇતરે। પ્રાણેભ્યો વા આત્મા સંભવત્ય્ આત્મનો વા પ્રાણાઃ। સ એષ સર્વાણિ સવનાનિ પરિશયે યજ્ઞસ્યૈવારિષ્ટયૈ॥
યદિ પૃષદાજ્યં પ્રવર્તેતાભ્યુત્પૂર્ય પુનર્ ગૃહ્ણીયાત્॥
યદિ શ્વાવલિહ્યાદ્ અહવિષ્યં વા સ્યાત્। તદ્ ઉત્તરવેદ્યાં નિનીય માર્જયિત્વા સ્રુચમ્ અન્યદ્ ગૃહ્ણીયાત્॥
યદિ નારાશંસં સન્નં ચમસમ્ અભ્યુન્નયેરન્ નાહ સો ઽહુતો ભક્ષાય નો ભક્ષિતો હોમાય। તમ્ અન્તરા પરિધીંશ્ ચમસં ચ નિનયેત્ હુતસ્ય ચાહુતસ્ય હુતસ્ય ચ પીતાપીતસ્ય સોમસ્યેન્દ્રાગ્ની પિબતં સુતં સ્વાહા ઇતિ યજુષાં હૈકે નિનયન્તિ। તૂષ્ણીમ્ એવેતિ હ સ્માહ શાટ્યાયનિઃ। માર્જયિત્વા ચમસં યેનાધ્વર્યુર્ ગ્રહેણ પ્રતિષ્ઠેત તસ્ય લિપ્સેત। પ્રાણં વા એતસ્યોપદાસયન્તિ યસ્ય ચમસમ્ ઉપદાસયન્તિ। પ્રાણો વૈ ગ્રહઃ। પ્રાણેનૈવૈનં તત્ સમૃદ્ધયન્તિ॥
યદિ પર્યુન્નયેરન્ પુનસ્ સમવનયધ્વમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્। અથ તમ્ એવાનૂન્નયેરન્। યદ્ય્ ઉદ્ગાયેયુર્ અપિ તેષામ્ એવ સંપ્રચ્છિન્દ્યુઃ। યદિ પરિભક્ષયેયુર્ ઉપહવમ્ ઇચ્છેત॥
યદિ બહિર્વેદિ ચરન્તમ્ અભ્ય્ અસ્તમ્ ઇયાદ્ અપિ વા શ્રાવયેયુર્ ગૃહપતાવ્ ઉપહવમ્ ઇચ્છેત। પ્રજાપતિર્ વૈ ગૃહપતિઃ। પ્રજાપતિનૈવૈનં તદ્ ઉપહ્વયતે॥
યદિ ગ્રાવા વિશીર્યેત દ્યુતાનસ્ય મારુતસ્ય બ્રહ્મસામ્ના સ્તુવીરન્। યદિ વાન્યો ગ્રાવા સ્યાત્ તેનાભિષુણુયુઃ। યદિ તન્ ન વિન્દેયુર્ ઔદુમ્બરં વા પાલાશં વા કૃત્વા તેનાભિષુણુયુઃ। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદ્ય્ અક્રીતં રાજાનમ્ ઉપહરેયુર્ આં વેત્તોર્ ઇચ્છેયુઃ। અપિ ગિરિર ધાવેયુર્ યદ્ દીક્ષિત એવ તાવદ્ આસીત। યદિ ક્રીતમ્ અપહરેયુર્ યમ્ એવ કં ચાધિગત્યાભિષુણુયુઃ। યેનૈવાસ્ય પૂર્વક્રયેણ ક્રીતો ભવતિ તેનૈવાસ્યાયં ક્રીતો ભવતિ। સોમવિક્રયિણે તુ કિં ચિત્ કં દેયં નેન્ નો ઽભિષવો હતો ઽસદ્ ઇતિ॥
યદિ તં ન વિન્દેયુર્ બભ્રુતૂલાનિ ફાલ્ગુનાન્ય્ અભિષુણુયુઃ। ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાહન્। તસ્ય યો નસ્તસ્ સોમો નિરદ્રવત્ તાન્ય્ એવ બભુતૂલાનિ ફાલ્ગુનાન્ય્ અભવન્। અથ યો વપાયામ્ ઉત્ખેદનતસ્ તાનિ રોહિતતૂલાનિ। તસ્માદ્ બભ્રુતૂલાન્ય। એવાભિષુત્યાનિ મેધ્યતરાણિ॥
અસુર્યસ્ તેનાનભિષુત્ય ઇત્ય્ આહુઃ। અસુરેષુ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્। તદ્ દેવા અભિજિત્યાત્મન્ન્ અકુર્વત। તસ્માદ્ અભિષુત્ય એવેતિ॥
યદિ તં ન વિન્દેયુર્ ઊતીકાન્ અભિષુણુયુઃ। ઇન્દ્રો વૃત્રં વજ્રેણાધ્યસ્ય નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનસ્ સ ઊતીકાન્ એવ પ્રાવિશત્। તસ્મૈ ત એવોતિમ્ અવિન્દન્। ઊતિર્ વા એતસ્ય નશ્યતિ યસ્ય રાજાનમ્ અપહરન્તિ। ઊતિમ્ એવાસ્મૈ વિન્દન્તિ। યજ્ઞસ્ય વૈ યત્ર શિરો ઽછિદ્યત તસ્ય યો રસઃ પ્રાણેદત્ ત એવોતીકા અભવન્। તમ્ ઉ તદ્ યજ્ઞમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ અભિષુણ્વન્તિ યદ્ ઊતીકાન્॥
યદિ તં ન વિન્દેયુઃ -

- શુક્લાશ્ શાદો ઽભિષુણુયુઃ। સોમો વૈ રાજા યદ્ ઇમં લોકમ્ આજગામ સ શાત્સ્વ્ એવ તદ્ ઉવાસ। સ એવાસ્ય સંન્યઙ્ગઃ। તમ્ એવ તદ્ અભિષુણ્વન્તિ॥
યદિ તં ન વિન્દેયુઃ પર્ણમ્ અભિષુણુયુઃ। સોમં વૈ રાજાનં યત્ સુપર્ણ આજહાર તસ્ય યત્ પર્ણ્ અપતત્ સ એવ પર્ણો ઽભવત્ સ એવાસ્ય સંન્યઙ્ગઃ। તમ્ એવ તદ્ અભિષુણ્વન્તિ॥
યદિ તં ન વિન્દેયુર્ ય એવ કાશ્ ચૌષધીર અભિષુણુયુઃ। સોમં વૈ રાજાનં યત્ સુપર્ણ આહરન્ સમભિનત્ તસ્ય વા વિપ્રુષો અપતંસ્ તા એવેમા ઓષધયો ઽભવન્। સર્વા ઉ હ વૈ સૌમ્યા ઓષધયઃ। સ એવાસ્ય સંન્યઙ્ગઃ। તમ્ એવ તદ્ અભિષુણ્વન્તિ॥
પ્રતિધુક્ પ્રાતસ્સવને ઽવનયેચ્ છ્રિતં માધ્યંદિને સવને દધિ તૃતીયસવને। તમ્ ઉ તં સોમમ્ એવ પ્રત્યક્ષં ભક્ષયન્તિ યત્ પયઃ। ઓષધીનાં હિ સ રસઃ॥
પઞ્ચ દક્ષિણા દદ્યાત્। પાંક્તો યજ્ઞઃ। યાવતી યજ્ઞસ્ય માત્રા તસ્યામ્ એવૈતત્ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ। અવભૃથાદ્ ઉદેત્ય પુનર્ દીક્ષેત। સ યાવદ્ દાસ્યન્ સ્યાત્ તદ્ દદ્યાત્। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદ્ અર્વાક્ સ્તુતમ્ અસ્તુતં તત્। યદ્ અતિષ્ટુતં દુષ્ટુતં તત્। યત્ સંપ્રતિ તત્ સ્તુતમ્। યદ્ અર્વાક્ સ્તુયુર્ ઉત્તરે સ્તોત્રે તાવતીર્ વોપપ્રસ્તુયુર્ ભૂયોક્ષરાસુ વા સ્તુવીરન્। ન્યૂન એવ તદ્ અતિરિક્તં દધતિ મિથુનત્વાય પ્રજનનાય॥
યદ્ય્ અતિષ્ટુયુર્ ઉત્તરે સ્તોત્રે તાવતીભિર્ વા ન સ્તુવીરન્ કનીયોક્ષરાસુ વા સ્તુવીરન્। અતિરિક્ત એવ વા તન્ ન્યૂનં દધતિ ન્યૂને વાતિરિક્તં મિથુનત્વાય પ્રજનનાય। મિથુનેન જાયતે ય એવં વેદ॥
યદ્ અર્વાક્ સ્તુયુસ્ ત્રીળમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્યુઃ। દ્વે યજ્ઞસ્ય છિદ્રમ્ અપિધત્તઃ। સ્વ આયત એકા ભવતિ। યદ્ય્ અતિષ્ટુયુસ્ સ્વારમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કુર્યુઃ। ન્યૂનો વૈ સ્વરઃ। અત્ય્ એતદ્ રેચયન્તિ યદ્ અતિષ્ટુવન્તિ। યદ્ એકયાતિષ્ટુતં વિરાટ્ સા લોમશા। યદ્ દ્વાભ્યાં સ્તનૌ તૌ। યત્ તિસૃભિર્ દોહસ્ સઃ। દોગ્ધા હ્ય્ એવ યત્ તૃતીયઃ। યચ્ ચતસૃભિસ્ સ્તનાસ્ તે। યત્ પઞ્ચભિર્ દોહઃ સઃ। દોગ્ધા હ્ય્ એવ પઞ્ચમઃ। ષષ્ઠ્યા વા ત્વૈ સપ્તમ્યા વાતિષ્ટુતમ્

અથ પ્રજાપતિઃ પ્રાજિજનિષત। સ તપો ઽતપ્યત। સ ઐક્ષત હન્ત નુ પ્રતિષ્ઠાં જનયે તતો યાઃ પ્રજાસ્ સૃક્ષ્યે તામ્ એતદ્ એવ પ્રતિષ્ઠાસ્યન્તિ નાપ્રતિષ્ઠિતાશ્ ચરન્તીઃ પ્રદર્ષિષ્યન્ત ઇતિ। સ ઇમં લોકમ્ અજનયદ્ અન્તરિક્ષલોકમ્ અમું લોકમ્ ઇતિ॥
તાન્ ઇમાંસ્ ત્રીન્ લોકાન્ જનયિત્વાભ્યશ્રામ્યત્। તાન્ સમતપત્। તેભ્યસ્ સંતપ્તેભ્યસ્ ત્રીણિ શુક્રાણ્ય્ ઉદાયન્ન્ અગ્નિઃ પૃથિવ્યા વાયુર્ અન્તરિક્ષાદ્ આદિત્યો દિવઃ॥
સ એતાનિ શુક્રાણિ પુનર્ અભ્ય્ એવાતપત્। તેભ્યસ્ સંતપ્તેભ્યસ્ ત્રીણ્ય્ એવ શુક્રાણ્ય્ ઉદાયન્ન્ ઋગ્વેદ એવાગ્નેર્ યજુર્વેદ વાયોસ્ સામવેદ આદિત્યાત્॥
સ એતાનિ શુક્રાણિ પુનર્ અભ્ય્ એવાતપત્। તેભ્યસ્ સંતપ્તેભ્યસ્ ત્રીણ્ય્ એવ શુક્રાણ્ય્ ઉદાયન્ ભૂઃ ઇત્ય્ એવર્ગ્વેદાત્ ભુવઃ ઇતિ યજુર્વેદાત્ સ્વઃ ઇતિ સામવેદાત્। તદ્ ધ વૈ ત્રય્યૈ વિદ્યાયૈ શુક્રમ્। એતાવદ્ ઇદં સર્વમ્। સ યો વૈ ત્રયીં વિદ્યાં વિદુષો લોકસ્ સો ઽસ્ય લોકો ભવતિ ય એવં વેદ

સ વૈ ખલુ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞં સૃષ્ટ્વોર્ધ્વ ઉદક્રામત્। સ દેવાન્ અબ્રવીદ્ એતેન યૂયં ત્રયેણ વેદેન યજ્ઞં તનુધ્વમ્ ઇતિ। તે દેવા અનેન ત્રયેણ વેદેન યજમાના અપ પાપ્માનમ્ અઘ્નત પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ અજાનન્। તે ઽબ્રુવન્ યન્ નુ વયમ્ અનેન ત્રયેણ વેદેન યજમાના અપ પાપ્માનમ્ અવધિષ્માભિ પ્ર સ્વર્ગં લોકમ્ અજ્ઞાસિષ્મ। યન્ નુ નો ઽદ્યાયં યજ્ઞો ભ્રેષં નીયાત્ કેનૈનં ભિષજ્યામેતિ। તાન્ પ્રજાપતિર્ અબ્રવીદ્ યદ્ વા એતસ્ય ત્રયસ્ય વેદસ્ય તે ઇન્દ્રિયં વીર્યં રસ આસીદ્ ઇદં વા અહં તત્ સમુદયચ્છમ્ ઇત્ય્ એતા વ્યાહૃતીઃ પ્રયચ્છન્ન્ એતાભિર્ એનં ભિષજ્યાથેતિ। સ યદિ યજ્ઞ ઋક્તો ભ્રેષં નીયાત્ ભૂસ્ સ્વાહા ઇતિ ગાર્હપત્યે જુહવાથ। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। અથ યદીષ્ટિપશુબન્ધેષુ વા દર્શપૂર્ણમાસયોર્ વા ભુવસ્ સ્વાહા ઇત્ય્ અન્વાહાર્યપચને જુહવાથ। સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। અથ યદ્ય્ અનુપસ્મૃતાત્ કુત ઇદમ્ અજનીતિ ભૂર્ ભુવસ્ સ્વસ્ સ્વાહા ઇત્ય્ આહવનીયે જુહવાથ। સૈવ તસ્ય સર્વસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। તદ્ યથા શીર્ણં તત્ પર્વણ પર્વ સંધાય ભિષજ્યેદ્ એવમ્ એવૈવં વિદ્વાંસ્ તત્ સર્વં ભિષજ્યતિ। અથ યસ્યૈતદ્ અવિદ્વાન્ પ્રાયશ્ચિત્તિં કરોતિ યથા શીર્ણેન શીર્ણં સંદધ્યાચ્ છીર્ણે વા ભરમ્ અધ્યદધ્યાત્ તાદૃક્ તત્। તસ્માદ્ ઉ હૈવંવિદમ્ એવ પ્રાયશ્ચિત્તિં કારયેત॥
તદ્ આહુર્ યદ્ ઋચા હોતૃત્વં ક્રિયતે યજુષાધ્વર્યવં સામ્નોદ્ગીથો ઽથ કેન બ્રહ્મત્વં ક્રિયત ઇતિ। અનયા ત્રય્યા વિદ્યયેતિ હ બ્રૂયાત્। તસ્માદ્ ઉ યમ્ એવ બ્રહ્મિષ્ઠં મન્યેત તં બ્રહ્માણં કુર્વીત। સ હ વાવ બ્રહ્મા ય એવં વેદ

તદ્ આહુર્ યત્ પૂર્વપક્ષં મનુષ્યાસ્ સુન્વન્ત્ય્ અપરપક્ષં દેવા અથ સત્ત્રિણ ઉભૌ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષૌ સુન્વન્ત આસતે। યો ન્વાવૈકેન મનુષ્યેણ સંસુનોતિ તં ન્વ્ એવ પરિચક્ષતે। અથ કિં ય ઉભયૈર્ દેવમનુષ્યૈઃ। કથં તેષાં તદ્ અસંસુતં ભવતીતિ। સ બ્રૂયાદ્ અમું વૈ લોકં મનુષ્યાઃ પૂર્વપક્ષે વર્ધયન્ત્ય્ અમુમ્ આપ્યાયયન્ત્ય્ અમું પ્રજનયન્તિ। પૂર્વપક્ષે યજમાનો વિદ્યાદ્ અમુમ્ ઇદં લોકં વર્ધયામ્ય્ અમુમ્ આપ્યાયયામ્ય્ અમું પ્રજનયામિ દેવાનામ્ અનુષેણો ઽસ્મીતિ। યો વૈ શ્રેયસો ઽનુષેણો ભવતિ વૈ સ રિષ્યતિ॥
ઇમમ્ ઉ વૈ લોકં દેવા અપરપક્ષે વર્ધયન્તીમમ્ આપ્યાયયન્તીમં પ્રજનયન્તિ। અપરપક્ષે યજમાનો વિદ્યાદ્ ઇદમ્ ઇમં લોકં વર્ધયામીમમ્ આપ્યાયયામીમં પ્રજનયામિ મનુષ્યાણામ્ અનુષેણો ઽસ્મીતિ। યો વૈ શ્રેયસો ઽનુષેણો ભવતિ ન વૈ સ રિષ્યતિ

અથ હ સ્માહ ભાલ્લવેય ઇમં હ વૈ લોકં દેવા અપરપક્ષે વર્ધયન્તીમમ્ આપ્યાયયન્તીમં પ્રજનયન્તિ તસ્માત્ પ્ર પૂર્વાઃ પ્રજાઃ પશવ ઓષધયો વનસ્પતયો દર્ઘ્યં(દપ્યન્ત્ય?) તથાપરાઃ કલ્યાણીતરાઃ પ્રતિધીયન્તીતિ। એતદ્ ધિ તદ્ વિદ્વાન્ ઉવાચ। તદ્ આહુર્ યદ્ રથાહ્વયં વા નદીં વા ગિરિભિદમ્ અસંસવં મન્યન્તે ઽથ સત્ત્રિણસ્ સામાન્યાં શાલાયાં બહવસ્ સુન્વન્ત આસતે। યદિ વૈ તે મન્યન્તે નાનેદં યજામહા ઇતિ સં તર્હિ સુન્વન્તિ। યદ્ય્ ઉ વૈ મન્યન્તે ગૃહપતિમ્ ઇદં યાજયામ ઇત્ય્ અન્તરિતાસ્ તર્હિ યજ્ઞાદ્ ભવન્તિ॥
કથં તેષાં તન્ નાનેષ્ટં ભવતિ કથમ્ અસંસુતમ્ ઇતિ સ બ્રૂયાત્ --

--પ્રાણો વૈ સોમો રાજા. તદ્ યદ્ ધવિર્ધાને ગ્રાવભિસ્ સોમં રાજાનમ્ અભિષુત્ય નાનાગ્રહાન્ ગૃહ્ણન્તિ નાનાપ્રવરાન્ પ્રવૃણતે નાના યજન્તિ તેનૈવૈષાં તન્ નાનેષ્ટં ભવતિ। અથો યદ્ એવૈષાં સમાના સતા દેવતા નાના પ્રજાસુ પ્રતિષ્ઠિતાતો નો અસંસુતમ્ ઇતિ। યો હ ત્વૈ સંસવે સંસવં વેદ સ હૈવ સંસુન્વતોર્ અભિભવતિ। અયમ્ એવ યો ઽયં પવત એષ એવ સંસવે સંસવઃ। એતં હિ સર્વે દેવા અનુયન્તિ। તસ્માદ્ યામ્ એવ દિશં વાતિ તાં દિશમ્ ઓષધયો વનસ્પતયો ઽનુપ્રતિહતે। સ એષ વા આપો યદા હ્ય્ એષ ઋચ્છતિ। અથ વર્ષાસ્ તિષ્ઠન્તિ। સ એવ તાવ્ અન્તરેણાવકાશઃ। સૈવ સા નદી ગિરિભિદ્ ભવત્ય્ અસંસવાય। તસ્માદ્ ઉ હૈવ વિદ્વાન્ અપ્ય્ ઉત્કાશે દીક્ષેત। સ હૈવ સંસુન્વતોર્ અભિભવતિ। સ એતાં દેવતામ્ ઉપતિષ્ઠેત શિવો ઽસિ પ્ર ત્વાપદ્યે નમસ્ તે અસ્તુ મા મા હિંસીઃ॥ યો માં દ્વેષ્ટિ સ આર્તિમ્ આર્છતુ ઇતિ। યો હૈવૈવંવિદ દ્વેષ્ટિ સ આર્તિમ્ આર્છતિ

તદ્ આહુઃ કતિધાવકીર્યમાણઃ પ્રવિશતીતિ। ચતુર્ધેતિ બ્રૂયાત્। ચતુર્ધા હ વા એષ પ્રવિશતિ યો ઽવકીર્યતે। ઇન્દ્રં બલેન મરુતઃ પ્રાણેન બૃહસ્પતિં બ્રહ્મવર્ચસેનાગ્નિમ્ એવેતરેણ સર્વેણ॥
અથાશુક્રઃ પરિશિષ્યતે। તસ્યૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ। અમાવાસ્યાં રાત્રિમ્ અગ્નિમ્ ઉપસમાધાય પરિસ્તીર્ય પરિષિચ્યૈતે આહુતી જુહુયાત્ કામાવકીર્ણો ઽસ્મ્ય્ અવકીર્ણો ઽસ્મિ કામ કામાય સ્વાહા॥ કામાભિદ્રુગ્ધો ઽસ્મ્ય્ અભિદ્રુગ્ધો ઽસ્મિ કામ કામાય સ્વાહા ઇતિ। સો ઽઞ્જલિં કૃત્વા ત્રિર્ ઉપતિષ્ઠતુ
સં મા સિઞ્ચન્તુ મરુતસ્ સમ્ ઇન્દ્રસ્ સં બૃહસ્પતિઃ।
સં માયમ્ અગ્નિસ્ સિઞ્ચત્વ્ આયુષા ચ બલેન ચ।
દીર્ઘમ્ આયુઃ કૃણોતુ મે॥
ઇતિ। સ યદ્ આહ સં મા સિઞ્ચન્તુ મરુતઃ ઇતિ મરુત એવાસ્મૈ તત્ પુનઃ પ્રાણં દધતિ ય એવં વેદ તસ્મૈ। સ યદ્ આહ સમ્ ઇન્દ્રઃ ઇતિ ઇન્દ્ર એવાસ્મૈ તત્પુનર્ બલં દદાતિ ય એવં વેદ તસ્મૈ। સ યદ્ આહ સં બૃહસ્પતિઃ ઇતિ બૃહસ્પતિર્ એવાસ્મૈ તદ્ બ્રહ્મવર્ચસં દદાતિ ય એવં વેદ તસ્મૈ। સ યદ્ આહ સમ્ અગ્નિ- ઇત્ય્ અગ્નિર્ એવૈનં તત્ સર્વેણેતરેણ સમૃદ્ધયતિ યેનાવકીર્યમાણો વ્યૃધ્યતે। સ ત્રિર્ અભિમન્ત્રયતે। ત્રય ઇમે લોકાઃ। આપ્નોતીમાંસ્ ત્રીન્ લોકાન્ સર્વમ્ આયુર્ એત્ય્ એવ પાપ્માનં હતે ગચ્છતિ સ્વર્ગં લોકમ્

અથ હ વૈ નૈમિશીયા ઇતિ સત્ત્રિણસ્ સોમશુષ્મગૃહપતયસ્ સત્ત્રં નિષેદુઃ। તેષાં મહેન્દ્રો વ્યર્ધયિષ્યન્ મર્કટરૂપેણ પુરોડાશં પ્રમમાથ। અથ હૈષાં શિતિબાહુર્ ઐષકૃતો ઽધ્વર્યુર્ અનૂચાના આસ। સ હૈતં ત્રય્યૈ વિદ્યાયૈ શુક્રં રસં પ્રવૃઢં વિદાંચકાર સર્વસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિં ભૂર્ ભુવસ્ સ્વઃ ઇત્ય્ એતાભિર્ વ્યાહૃતિભિઃ। એતા વૈ વ્યાહૃતયસ્ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તયઃ। તદ્ યથા વા અદસ્ સમુદ્રો ઽનન્તો ઽપારો ઽક્ષિતો દ્યાવાપૃથિવી સર્વ ઇમે લોકા એવં વા એતા વ્યાહૃતયો ઽક્ષિતાઃ --

--અદુગ્ધા અનન્તા અક્ષરા ઇતિ। તદ્ યદ્ વૈ ભૂઃ ઇતિ તદ્ અયં લોકો યદ્ ભુવઃ ઇતિ તદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષં યત્ સ્વઃ ઇતિ તદ્ અસૌ લોકઃ। એતા વૈ વ્યાહૃતયઃ। એતા વૈ દેવતા એતા વ્યાહૃતય ઇત્ય્ એતદ્ ધિ તદ્વિદુષશ્ શિતિબાહોર્ ઐષકૃતસ્ય નૈમિશે મર્કટઃ પુરોડાશં પ્રમમાથ। સ હોવાચ ચતુર્ગૃહીતમ્ આજ્યં ગૃહીત્વાઽઽ વાહરં જુહોમિ વેતિ। સ હોવાચ તદ્ અહ ત્વમ્ ઇત્થં ચામુથા ચ યદિ ત્વમ્ અનૂચિષે મર્કટઃ પુરોડાશં પ્રમથિષ્યતિ તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ ઇતિ। સ હોવાચ તદ્ અહાહં વસીયાન્ ભૂયાસં યદ્ અહમ્ અવ્વભ્રવ્યસમાજ્ઞાતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિમ્ આ વાહર જુહોમિ વેતિ। આહરાણીતિ હોવાચ મહૌષીર્ ઇતિ। તમ્ ઉ હાજહાર। તદ્ યસ્યૈવં વિદ્વાન્ બ્રહ્મા ભવતિ દક્ષિણતો હાસ્યોદઙ્ યજ્ઞઃ પ્રણવો ભવતિ દક્ષિણતો હાસ્યોદઙ્ યજ્ઞઃ પ્રણવસ્ સંતિષ્ઠતે યસ્યૈવં વિદ્વાન્ બ્રહ્મા ભવતિ ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ ય ઉ ચૈનમ્ એવં વેદ