Hetubinduṭīkāloka · Part 2132
sati 2 caivaṃ kim akiñcitkaraḥ kāryabhedo bhedasiddhyartham ucyata iti paraṃ śikṣayann āha svabhāvasyaive [105 . 19]ti | nanu kāryabhedo 'bhinnasya svabhāvasya bhedaka iti kiñcitkara evāpi(evopa)nyāsārho 'pi ca tat kim evam ucyata ityāsaṃkyāha na hi [105 . 20] iti | hir yasmāt kāryāṇāṃ bhedaḥ paścāt prakaraṇāt svahetvāgatasyābhinnasvabhāvasya paścādbhavanasvabhāvasya tasya iva svahetubalāyātasyābhinnasya na bhedakaḥ [105 . 20] hetau śaturvidhānāt paścād bhāvād ity arthaḥ | prāgbhāvī hi kāraṇaṃ tadbhinnaṃ svabhāvaṃ kuryād api, na tu paścād bhāvīty abhiprāyaḥ |
paścād bhavann api kasmān na bhedaka iti? āha svabhāvasyeti [105 . 21] | nanu kāryabhedaḥ svahetusamutthaṃ svabhāvaṃ mā nāma vikārṣit tadavasthe vikārāyogāt, tam eva tu vināśayi 4 ṣyatīty āha nāśeti [105 . 21] | yadi cāyaṃ kāryabhedas tayoḥ svabhāvasya bhedakaḥ syāt tad ayaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha -- ekāntene [105 . 22]ti | {p. 347} te dravyaparyāyātmake vastunī [105 . 22] | syād etat -- syād ayaṃ doṣo yadi bhedaḥ paścāt prakaraṇāt svahetvāvage(tvāga)tasyābhinnasvabhāvasya paścād bhavansvabhāvasya tasyaiva svahetubalāyā 5 tasyābhinnasya na bhedakas tayor abhinnoya(yaṃ) svabhāvo na bhavet | yāvatāsty abhinnopi svabhāvas tatas tayor abhedopīty āha sa ceti [105 . 22] | so 'bhinnaḥ svabhāvaḥ |
tayoḥ [105 . 23] dravyaparyāyayoḥ, kena kāraṇena | kutaḥ punar asau tayor na syād ity āha -- vibhinnābhyām i[105 . 23]ti parasparabhinnābhyāṃ dravyaparyāyābhyāṃ abhinnasyābhi 6 nnasvabhāvasya kalpitasya tasya | vibhedato [105 . 23] bhedād vyatirekāt | bhede hi kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa cātra nāstīti ca buddhistham | teṣāṃ [105 . 23] dravyaparyāyakalpitābhinnasvabhāvānām |
tasyāpi [105 . 25] tṛtīyasyāpi svabhāvasya tadabhedaprasiddhye [105 . 25] dravyaparyāyābhinnasvabhāvābhedaprasiddhyartham paraścaturthaḥ kalpanīyo [105 . 26]nyathāyaḥ -- 7 śalākākalpāstūyeva(s traya evā)saṃbaddhāḥ prasajyerann iti bhāvaḥ | evaṃ pañcamādāv api saiva vārtetyādinā bhinnasvabhāvasyāsambandhaniścayaparipanthinya[na]vasthā syāt |
nanu kim a[na]vasthābhayād dṛṣṭānekasvabhāvāpalāpaḥ kartavyaḥ ity āha -- na ceti [105 . 27] |
syād etat syād ayaṃ doṣo yady abhinnasya svabhāvasya dravyaparyāyābhyāṃ bhedo 'py upagamyeta | kintv abheda 8 evety āha aikāntikas tv i[105 . 29]ti | bhinnayor dravyaparyāyayor abhinnā svabhāvād abheda aikāntiko yadi bhaved iti yojyam, bheda eva tayor viśīryeta [105 . 30] vilīyeta | kuta ity āha tadeke [105 . 30]ti | tasmād ekasmāt svabhāvād avyatirekas tayor ity arthāt |
athavā vibhinnābhyām ityādy anyathā vyākhyeyam | vibhinnābhyāṃ [105 . 23] dravyaparyāyābhyām abhinnasyā [105 . 23]vyatiriktasya [45b] 1 vibhedas tadātmavadbhedāt | ayaṃ cābhiprāyo drvyaparyā[ya]yoḥ kalpitābhinnasvabhāvayos tādātmyopagame tasya vā tayor anupraveśa eṣitavyas tayor vā tatreti | tatra yadi kalpitasya svabhāvasya dravyaparyāyayor anupraveśas tadā tāv eva svarūpeṇa vyavatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti so 'sankathaṃ tatsambandhī syāt | nanu ca nāsau svabhāvas tayor upalīyamānas tadabhedā 2 nubhāvī kiṃ tarhi teṣām abhedasiddhyartham abhinnasvabhāvo 'nyo 'bhyupagamyate ity abhiprāyasya parasya vacanam āśaṃkamāna āha teṣām i[105 . 24]ti | atrāpi doṣāntaram upekṣyaivānavasthāṃ darśayann āha tathe [105 . 26]ti | atha dravyaparyāyayos tasminn abhinne svabhāve 'nupraveśas tatrāha aikāntikas tv i[105 . 29]tyādi iti |
{p. 348} nanu na tayos tadābhi(dābhi)nnasvabhāvayogād abhedo yenaiva 3 m ucyate | kintu svata evābheda ity āha abhedasye [106 . 1]ti | abhedasya dravyaparyāyayoḥ svarasasiddhasyaikātmyasya aparityāge [106 . 1]ṅgīkāre | tasya bhedasya avitathābhāve [106 . 2] satyatve | abhede [106 . 2] pratipādye mṛṣārthatvāt(rthatā) tatpratipādakasya vacanasyety arthāt |
kasmāt punar bhedābhedāv ekātmakau na syātām ity āha anyonye [106 . 3]ti | anyonyā 4 bhāvarūpāṇām a[106 . 3]nyonyavyavacchedena vyavasthitātmanām | ekasya bhāvo [106 . 4] vidhir apara sy ābhāvā niṣedho yas tad dhetuko yataḥ [106 . 4] bhedābhedābhyāṃ dvirūpatā nāsti | yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaḥ (ṅgaṃ) syān naikatra bhedābhedau bhavetām | sa eva tu na bhedavyavasthānimittam ity āśaṃkyāha anyonyābhāvarūpāś ce [106 . 4]ti |
virodho [106 . 8] 5 viruddhadharmādhyāso 'bhipretaḥ | bheda śabdena bhedavyavasthā vivakṣitā | lakṣaṇa [106 . 8]śabdena ca nimittam | tenāyam artho yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaṃ neṣyate, tadaivaṃ na syāt | evaṃ ca kathaṃ syāt evaṃ ca kasmān neṣtavyam iti |
tadrūpāḥ santopi na bhedino [106 . 5] bhinnāḥ syur virodhasya bhedavyavasthāṅgatvāt | anyena prakāreṇa tadvināśe [106 . 6] paryāyavināśe | dravyaṃ kathaṃ vināśi syāt | dravyaṃ hi paryāyarūpeṇa naśyati, na tu dravyerūpeṇetyahrikair iṣyate | tadrūpeṇāpi vināśaḥ kasmād iṣyate | sarvathaiva tasya vināśaḥ kinneṣyata ity arthaḥ |
kathaṃ nāma dravyam eṣtavyam ity ākāṃkṣāyāṃ ṣikṣayann āha kūṭe [106 . 7]ti | nityatā [106 . 7] sthiratā | "nedhru(rdhru)va" ity a 7 nena nisastyayo vidhānāt | apracyutānutpannapūrvāpararūpasyāvasthānaṃ kūṭasthanityatā , bhedeṣu [106 . 7] paryāyeṣu | pariṇāmanityatā dravyeṣu kasmād iṣteti sāmarthyād āveditam |
astu tarhīṣtā kūṭasthanityatety āśaṃkyāha tad iṣṭāv i[106 . 9]ti | tasyāḥ kūṭasthanityatāyā iṣṭau | atra doṣāntaram upekṣyaiva etad āha kinne [106 . 9]ti | yathottarottarasarvaparyā 8 yānugāmisuvarṇatvādy ekaṃ sāmānyam iṣyate tattadbhinnadeśādisarvavyaktyanuyāyisuvarṇatvagotvādy ekaṃ kiṃ [106 . 10] kasmān neṣyate | icchāmas tarhīdam apīty āha jananye [106 . 10]ti | jananī mātā | prathamamaḍhā patnī jāyā | nanu yadi strītvasāmānyam abhipretyedam ucyate tadābhyupagama evottaram iti koyam anupayā(nuyo)gaḥ ? bhāryātvañ copādhirūpa na [46a] 1 sāmānyam | anyathā saṃketāvedinopi gāva iva tā api bhāryā ma[a]bhimatā vyaktyastenarūpeṇa sāmānyabhāsāṃ {p. 349} dhiyamādadhīran | na caitad asti, tasmād ayuktam etad iti | śobhanam uktaṃ bhavatā kevalam evaṃ vaditur abhiprāyo na samyagjñāyi | ayaṃ khalv asyābhiprāyo yenopādhyavacchinnena kenacid rūpeṇa tatstrītvaṃ tasyāṃ jāyāyāṃ vartamāna 2 m enāṃ tathopabhogāṅgaṃ nopapādayati vinaiva tāvad ātmanā jananyām api tena vartitavyamanyarūpābhāvāt | sati caivaṃ tasyā api tathātvam āpadyeta; evam atrāpekṣayāpy ucyamānajāyāyā api tathātvam anivāryam | yady evaṃ śābaleyabāhuleyādīnām apy ekagotvādiyogād ekatvaṃ kiṃ nāpādyata iti? priyaṃ priyeṇācaritam iti | udāharaṇa 3 diṅmātraṃ tūktam etad upahāsāpadeśeneti sarvam avadātam |
evam uktayā nityā bhedābhedāv ekādhikaraṇau na yuktāv iti pratipādyādhunā bhavetāṃ tau tathā, tathāpy uktadoṣān na muktir iti pratipādayann āha bhedābhedoktadoṣāś ce [106 . 11]ti | dravyaparyāyayor bhede hy ekāntena vibhinne te syātām | na tv ekaṃ dvirūpam, tathā 4 suvarṇakuṇḍalādiparyāyayor aparasparātmatayā kuṇḍalādisuvarṇaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaprasaṅgādayo doṣāḥ | abhedapakṣe caikasyāne[ka]kāryakartṛtvam uktam avyāhatam āpadyeta | dravyaparyāyarūpatvenābhyupetaṃ dvairūpyaṃ hīyetetyādayo doṣāḥ | sati caivaṃ viphalo 'yam ekasya bhedābhyupaga 5 ma iti cārthād darśitam | tayo [106 . 11]r bhedābhedayor iṣtau [106 . 11] kathaṃ vā na bhavanti | pratyekaṃ bhāvān na samudāye bhavantīty āha -- pratyekam iti te [106 . 12] doṣāḥ |
nanu ca dṛṣṭam idaṃ yata ekaikabhāvino doṣāḥ samudāyāvasthāyāṃ na bhavantīty abhiprāyavān paraḥ prāha guḍaśceti [106 . 13] | kevalo guḍaḥ ṣleṣmaṇor hetur nāgaraṃ śuṇṭhī 6 kevalaṃ pittasya kāraṇam [106 . 13] | militayos tv anayos tau doṣau kasmān na bhavata iti prakaraṇād draṣṭavyamadhyāhāro vā kartavyaḥ | atra samādhim āha tanmūlam i[105 . 14]ti | parasparopasarpaṇāśrayāt pratyayāt tadupādānasahakāriṇo 'nyad eva [106 . 14] tat -- kāryakāriṇaḥ kevalād guḍāt | kevalāc ca nāgarād bhinnam eva viśiṣtā 7 rthakriyākāri dravyāntaram idaṃ guḍanāgarā [106 . 14]khyam utpannam | na tu sa eva guḍo nāgarañ ca dve ime dravye | tanmūlaṃ [106 . 14] tadguḍanāgarakāraṇam | anenaitad āha -- viśiṣṭaśleṣmaharaṇādyarthakriyākāridravyāntaram idam udapādi tena pratyekabhāvī mama doṣo na bhavati | bhavatas tu militāv api bhedābhedau dravyaparyāyalakṣaṇau tāv eveti kathan no(katham u?)bhayabhā 8 vino doṣā na bhaveyur iti |
athāstu dravyāntaram idaṃ tathāpi madhuratvāt kaṭukatvāc ca kathaṃ kaphapittakṛn na bhavatīti pārśvasthasya codyam pratikṣipann āha madhuram i[106 . 15]ti | sarvaṃ madhuraṃ [106 . 15] kaphahetur na saṃbhāvyate | syād i[106 . 15]ti saṃbhāvanapadam etat, śakyārtham vā | kena punar nidarśanena sarvaṃ madhuram eva(vaṃ) saṃbhāvayitum ayuktam ity ata āha yathe [106 . 15]ti | {p. 350} kaphanā[46b] 1 śakatvād eva madhura(na) ity abhiprāyaḥ | anena madhuratvād ity ayaṃ hetuḥ sādhāraṇānaikāntiko darśitaḥ | tīkṣṇaṃ [106 . 16] kaṭukam vā sarvam iti neti syād iti cānuvartanīyam | pūrvavannidarśanaṃ vyākhyeyam | māgaghikā [106 . 16] pippalī śītavīryāhitye(te)ty āśayaḥ | anenāpi kaṭukatvād ity asya sādharaṇānaikāntikatvaṃ darśayato 'yam abhiprāyaḥ | guḍanāgarākhyasya dravyāntarasyā 2 syānyad evetthaṃ madhura(na) iva mādhuryaṃ kaṭukatvam api pippalyā ivānyad eva tena militāvasthāyāṃ na doṣadvayasambhava iti |
yadi ca pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ militāvasthāyāṃ guḍanāgarāder abhāvopadarśanenaitat pratiṣidhyate, tadā pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ samudāyāvasthāyām api bhāvadarśanāt kim asmad abhimataṃ cānupa(nābhyupa)padyata iti 3 darśayituṃ pratyekam i[106 . 17]tyādinopakramate | yadi vā samudāyāvasthāyāṃ teṣāṃ doṣāṇām asadbhāve sādhye pratyekabhāvitvād ity asya hetoḥ sādhāraṇānaikantikatvaṃ darśayitum āha -- pratyekam i[106 . 17]ti | yat pratyetyekaṃ yasya kāryasya nidānaṃ [106 . 17] nimittaṃ svatas tad yadi svahetubalān mibhrama [106 . 17]nyasahitam evādhikaraṇam utpadyate tadā kiṃ 4 tatkāryakāri tatra dṛṣṭam? [106 . 18] kṣepe kimaḥ prayogād dṛṣṭam evety arthaḥ | sneho hi kaphahetur ūṣṇatvaṃ ca pittakṛddṛṣṭaṃ sahitāvasthāyām api te tatkāryakāriṇī dṛṣṭe yathā amūmāṣaṅgate, ata eva yathā māṣa [106 . 18] ity udāharati | māṣo hi snigdhatvād ūṣṇavīryatvāc cobhayātmaka ubhayam eva kāryaṃ kaphapittalakṣaṇaṃ karotīti |
nanu madhurarasād api madhuraḥ(naḥ) śleṣmā kasmān na jāyate kaṭukāyā api pippalyāḥ kuto na pittaṃ yenāsmad uktaṃ bhavatā vyabhicāryate | tathāpy abhāve vā guḍānnāgarāc ca tau doṣau mā bhūtām iti parasya matam āśaṃkya dṛṣṭasyopapattiprakāraṃ darśayitum āha śaktyapekṣañ ce [106 . 19]ti | yasmāt tena kāryeṇotpattavyam, tasya svopādānaśakti 6 m apekṣata iti śaktyapekṣam [106 . 19] | kiṃ tat kāryaṃ mādhuryādi guṇamātraṃ nibandhanaṃ na bhavatīti praśne 'bhyupagama evottaraṃ kurvann āha -- guṇeti [106 . 19] | ācāraviśeṣānavacchinnaḥ kevalo mādhuryādiguṇo guṇamātraṃ tad anibandhanam [106 . 19] akāraṇaṃ yasya tat tathoktam | śaktyapekṣatvepi kāryasya tasyāḥ sarvatra bhāvāt tadavastho [doṣa] 7 ity āha sarvatreti [106 . 20] | tāsāṃ [106 . 20] śaktīnāṃ kiñcid eva kāryaṃ kasyacid eva janyatayā sambandhī bhavati | ayam artho madhuratvāviśeṣepi kiñcid eva svahetusamudbhūtarūpaviśeṣaṃ yat tathākāryakāri na tat sarvam | taddhetos tajjananaḥ svabhāvaḥ kutastya iti cet, svahetos tasyāpi tathety aparyanuyojya e(-jyame)vaitat | etad uktaṃ bhavati -- ekantena vibha(bhi)nnatvādi 8 doṣo hi bhedamātre prasajyamāno na bhedasya śaktiviśeam apekṣate | na ca bhedasya {p. 351} viśeṣa eva saṃbhavati militāvasthāyām api tādrūpyād eva | evam abhedadoṣopi draṣṭavyaḥ | tasmād guṇamātranibandhanaṃ yatkāryaṃ tad yathā sati tasmin bhavati | tathā bhedābhedamātre saṃbhavino doṣā ye te tadbhāve kathaṃ na syur iti |
bhedābhedābhyām utpatti[47a] 1 dharmatvam amīṣāṃ doṣāṇām abhyupetya sarvam idam uktam adhunā tu tādātmyād eva teṣām anivāryatvam āyātam iti pratipādayituṃ guḍanāgarādau pareṇa dṛṣṭāntīkṛte janyadoṣāṇām anyathaivānupapattim abhyupagacchann āha virodhī [106 . 24]ti | virodhino nāgarādeḥ | sannidhis tasmād virodhiśunyād guḍāder janma yasya doṣasya sa tajjanmā na bhaved a[106 . 23]pi | tadātmā [106 . 24] bhedābhedātmā | tu doṣaḥ, sa tu tasminnātma bhūte bhede abhede cā niṣtopi na nivartate [106 . 24] | atatsvabhāvatvaprasaṅgād iti bhāvaḥ | idam atrārthasatattvaṃ bhidyamānaṃ hi rūpaṃ bhedo viparyayeṇa cābhedaḥ | vibhinne ca te syātām ityādinā ca vastutas tadātmaka eva doṣo darśitaḥ | anekakāryakāritvam api abhinnarūpātmakam eva vastutaḥ | anya 3 d api dūṣaṇaṃ vastuto bhedābhedātmakam eva | vyāvṛttikṛtas tu bhedo yadi bhaved bhavatu na tāvatā prakṛtakṣatir iti |
tanmate 'vasthāntarāvayavinaḥ sattvam upetyaitad uktam idānī tu sa eva nāstīti darśayitum āha bhāgā eva ce [106 . 25]ti | bhāgā eva bhāgatvenābhimatā eva | paramārthatas tu paramāṇava evety arthaḥ | tena tena prakāreṇādhisti 4 ryagūrddhvāvasthānalakṣaṇena tattadarthakriyākāritvalakṣaṇena ca saṃniviṣtā [106 . 25] vyavasthitāḥ | tadvān [106 . 23] bhāgavān | nirvibhāgaḥ svato niraṃśaḥ | anena dṛśyānupalaṃbho {darśitaḥ | tadabhāvāc ca kena saha teṣāṃ bhedābhedacintā syād iti cābhipretam |
nanv asaty ekasminn avayavini dhāraṇākarṣane katham upapadyeyātām ity āha -- anyo 'nye [106 . 27]ti | te 5 [106 . 27] bhāgāḥ | eka sāmagryadhīnatvād anyonyakāraṇādhīnāpekṣāḥ santas tathāvasthitavapuṣo yenaikasyākarṣane dhārane vānyeṣām api te bhavata iti | na kevalaṃ dṛṣṭahetubalāt teṣāṃ tathāsthitir api tv adṛṣṭavaśād apīti darśayann āha -- karmaṇāṃ ce [106 . 28]ti | lokasyāsādhāraṇacetanātmakarmaṇām api sāmarthyāt te 'vinirbhāgavarti 6 naḥ [106 . 28] parasparaṃ vibhāgena na vartante |
nanu cākāraṇasya karmaṇaḥ sāmarthyopavarṇanam ayuktam ity āśaṃkyāha sanniveśane [106 . 29]ti | hi [106 . 21]r yasmād arthe |
"karmajaṃ lokavaicitryam" [Abhidh. 4.1] |
{p. 352} iti vacanāt karmabhir janitā [106 . 30] ity āha | teṣām eva prāṇināṃ sādhāraṇair asādhārarṇavau karmabhiḥ | tebhyaḥ [106 . 30] karmasya eva tadādhipatyād eveti yāvat | avi 7 bhāgino [106 . 30] vibhāgena na vartante |
athāsaty ekasminn avayavini ekoyaṃ ghaṭa ityādi vyapadeśaḥ kathaṃ syād ity āśaṃkyāha -- te ce [106 . 31]ti | te bhāgāḥ kathaṃcid ekakāryakāritvādinā prakāreṇa | nanu caiko ghaṭa ityādi śabdajanmani śabdānuviddhe jñāne tāvatkiñcid ekatvena pratyavabhāsate tad eva ca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇatvenādhyavasāyāt ta katham abhe 8 dino 'rthasyāpalāpaḥ kriyata ity āha na ce [106 . 32]ti | svalakṣaṇālambanaṃ jñānaṃ svalakṣaṇajñānaṃ [106 . 32] tasmin na | ayam abhiprāyo yadi śabdagocaro 'rthaḥ svalakṣaṇaṃ syāt tadendriyaprabhavepi pratyaye tathaiva pratibhāseta | na caitad asti sajātīyavijātīyavyāvṛttapratibhāsāt | na caikam eva rūpam upāyabhede 'pi bhinnākārāvabhāsi yuktam | tad uktam
"ekasyai[47b] 1 va kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat" [Pramānāvā.2.235]
evaṃ tarhi śabdapratyayagocara eva kiñcid ekaṃ tāvad āstām | tato na sarvathaikasyābhāvaḥ sidhyatīty āha aspaṣte [107 . 1]ti | ta eva [107 . 1] bhāgā evaṃ | vijātīyavyāvṛttyā kevalayā pratīyamānā spaṣṭarūpāḥ [107 . 1] | ayam arthas tatrāpi jñāne ta eva bhāgā a[vi]vecitabhedāḥ pratīyante na tu tadatiriktaṃ kiñcid ekam api | adhyavasāyānu 2 rodhena ca ta evety uktaṃ draṣṭavyam | yatau bhāgātiriktaṃ nirbhāgadṛśyam anupalabhyamānam asadvyavahāragocaraḥ tata [107 . 2]s tasmāt |[129]teṣāṃ bhāgānāṃ paryāyaśabdābhilāpyānām |
__________NOTES__________
[129] eṣāṃ S
punar api nirbhāgamaṅgīkṛtya siṃhāvalokitanyāyena dūṣaṇāntaram āha |
ni [130] rbhāgasya ce [106 . 3]ti | bhinno deṣo yasya sa cāsāv aṃśaś ceti padasaṃskāraṃ kṛtvā paścād aneka śabdena saha 3 karmadhārayaḥ kāryaḥ | tad yogitā [107 . 3] tadvyāpitā | ayam āśayo yadi tat sāṃśaṃ syāt, tadekenāṃśenaikaṃ bhinnadeśam aṃśaṃ vyāpyāpareṇāparaṃ vyāpnuyāt | na tu niraṃśaṃ sat tathā kartum utsahata iti | nanu pratīyate tāvad ekasyānekabhinnadeśāṃśayogitā tatra kiṃ katham etad iti vimṛṣṭena | tathā coktama
__________NOTES__________
[130] nirvibhāgasya S
[131]"tat tathaivābhyupaitavyam yad yathaiva pratīyata |"
__________NOTES__________
[131] tulanāŚlokavā. anu. 186 |
ity abhiprāyavataḥ parasya vacanam āśaṅkamāna āha pratīteś cedi [107 . 4]ti yady apy atroktam eva dūṣaṇaṃ na nirvikalpe nāpi vikalpe jñāne tadekamanubhāsata ityadi | {p. 353} tathāpi tadupekṣyaiva dūṣaṇāntaram āha[132] dhvaṃse [107 . 4]ti |
__________NOTES__________
[132] kṣaṇadhvaṃsānu-S |
ye paryāyāḥ sthemānaṃ [107 . 5] sthairyaṃ dadhataḥ pratīyante [107 . 5] yat tadornityam abhisaṃbandhātte 5 kṣaṇadhvaṃsānubhāvinaḥ kutaḥ kasmān matā [107 . 5] iti yojyam | anenaitad āha pratītiśaraṇāś ced bhavantas tadā katham anyathā pratīyamānā anyathā anugamyanta iti | punaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha -- anyata [107 . 6] iti | anyato bādhakāt pramāṇāt tanmatā ity abhisambandhavyam | iha prakṛte tad bādhakaṃ pamāṇaṃ samaṃ [107 . 6] tulya 6 m atrāpi taddhita ity arthaḥ |
uktepi dṛśyānupalambhādau bādhake 'nyad api bādhakaṃ darśyann āha -- aikāntikāv i[107 . 7]ti | ananyatvād ekātmakatvāt | tayor anyonyānupraveśamukhena bheda evābheda eva veti niyamavantāv aikāntikāu syātām | dhruvaṃ [107 . 7] niścitam | athaikātmyetpi paryāyā eva bhidyante na dharmī dharme (?) ca na bhidya 7 te na tu paryāyā ity āśaṃkyāha -- anyonyaṃ ve [107 . 8]ti | viruddhadharmādhyāsasya ekatvabādhakasya bhāvād bheda eva niyato [107 . 8]vaśyaṃbhāvīty abhiprāyaḥ |
ananyatvepi nāyaṃ doṣo bhinnarūpasyāpi bhāvād iti parasya vacanam āśaṃkamāna āha tayor apī [107 . 9]ti | api śabdo bhinnakamo bheda ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | na kevalam abheda iti cārthaḥ | atrā 8 py āha yenātmane [107 . 10]ti | api śabdadarśitam abhedam api dūṣayann āha dravye [107 . 12]ti |
svabhāva [107 . 13] ity abhinnasvabhāva ity abhipretam | yannimittā [107 . 13] yadabhinnarūpanimittā | kathaṃ nāstīty āha tata [107 . 14] iti | tata ekasmāt svabhāvāt, abhede svabhāvānupraveśe tayoḥ svātmahāniḥ [107 . 14] dravyarūpatā paryāyarūpatā ca hīyeta, tadātmavad iti bhāvaḥ |
ta [48a] 1 syā [107 . 15]bhinnasya svabhāvasya tābhyāṃ [107 . 15] dravyaparyāyābhyām | ta [107 . 15] ity anenoktaṃ bahutvam evāha dharmī [107 . 16]tyādi |
tebhyo [107 . 17] drayaparyāyatadanyasvabhāvebhyo 'nyo 'bhinnaḥ svabhāvas teṣām eva trayāṇām abhedasiddhyarthaṃ kalpyate yadi tatrāpi sa eva doṣa iti punaḥ svabhāvāntarakalpane ca pūrva [107 . 18] iva prasaṅgo 'navasthāprasaṅgah syāt |
atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha 2 dharmītvam i[107 . 19]ti | kuta evaṃ syād ity āha tattantratvād i[107 . 19]ti | tasmin pāratantryaṃ tasmāt | kayos tattantratvam ity apekṣāyām {p. 354} āha -- tad anyayor i[107 . 19]ti | tasmād ekasvabhāvād anyayor dravyaparyāyayor bhedasyābhedasya ca tanmūlatvāt tattantratvaṃ pratyeyam | astu tarhi tasya tathātvam anekātmakatvaṃ ca vastunaḥ | na ca dṛṣṭasyānavasthayā apalāpaḥ ka 3 rtuṃ śakya ity āha -- na caivam i[107 . 20]ti | co yasmān naivaṃ pramāṇena gamyate | prakaraṇam upasaṃharann āha tene [107 . 20]ti | tenā [na]ntaroktena kāraṇakalāpena ayam anekāntavādo jālmakalpita utpathaprasthitakalpitaḥ |
iti [107 . 21]r hetau | bahubhāṣitayā alaṃ [107 . 21] na kiñcit | etāvataiva sarvasya samāhitatvād iti bhāvaḥ |
avaśyamo bhā 4 va āvaśyakam ity asya bhāvapratyayāntatvād apṛkkaraṇasyāvaśyakam iti prāpte yoyam āvaśyakam apṛthakkaraṇam i[108 . 1]ti prayoge sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ saḥ katham iti tu na jāne mahānta eva praṣṭavyāḥ | saṃyogavibhāgeṣu [108 . 11] kartavyeṣu anapekṣo [108 . 11] na kāraṇam iti rūpādivargābhiprāyeṇānapekṣa 5 sya tat kāraṇamātraṃ vivakṣitam | na tu viśeṣapratiṣedhāt sāpekṣasya kāraṇatvam | aguṇatvena ca dravyakarmaṇor vyavacchedaḥ | sāmānyavattvena ca sāmānyaviśeṣasamavāyānām | saṃyogavibhāgāpekṣayā tv anapekṣo na kāraṇaṃ kintu sāpekṣa eva kāraṇam iti vivakṣitam | sāpekṣatvaṃ na caramabhāvyape 6 kṣayā draṣṭavyam | na tu kasyacid anyānapekṣasyaiva kāraṇatvam asti yenānapekṣo 'kāraṇam ity ucyamānaṃ śobheta | tadātvaguṇatvena dravyasya vyavacchedo draṣṭavyaḥ | tad yathā tantuturīsaṃyogalakṣaṇo guṇaḥ paṭaturīsaṃyoge kartavye paṭaṃ paścādbhāvinam apekṣate | yathā ca vaṃśādau pāṭanākhyā 7 vayavakarmajo 'vayavāntarād vibhāgaḥ paścādbhāvinaṃ dravyavināśam apekṣya sakriyasyāvayavasyākāśādideśād vibhāgam ārabhate, yathā cāsau na kriyājo vibhāgaḥ kintu vibhāgaja eveti vibhāgajaṃ vibhāgam abhyupagacchadbhirvaiśeṣikair iṣyate tathā nehāprakṛtatvād ucyate | guṇavad ity atr ādi [108 . 15]grahaṇāt samavāyikāraṇatvasya saṃgrahaḥ |
co 8 dya [108 . 28]śabdena prakaraṇādbauddhakṛtaṃcodyaṃ draṣṭavyam | tasya parihāra [108 . 28] iti vigrahaḥ |
asmākam ayam āsmākīnaḥ [109 . 16] | "[133]yuṣmad asmadbhyām anyatarasyām khañ" ity anena khaña kartavyaḥ | prāgva [109 . 6] prāguktasaṃskārapakṣa iva | nirbandhagrahaṇena [109 . 21] cety ācaṣṭa [109 . 25] iti sambandhaḥ |
__________NOTES__________
[133] pāṇinīyaṃ sūtraṃ (4.3.1) tu bhinnam |
sahakaraṇaśīlā [110 . 6] ekakaraṇaśīlāḥ |
pratyayāntaraṃ [111 . 2] vāsanāprabodhakaṃ rasādikañ ca [48b] 1 yathāyogyaṃ vācyam, tatsāpekṣā [111 . 2], tataḥ [111 . 3] sāma gryās tathābhūtāyā | itarasye [111 . 3]ti {p. 355} nirvikalpakasya rasādyālambanasya | tadupādeyatvena [111 . 3] vijñānalakṣaṇopādānopādeyatvena | nanu ca manaskārādisamudāyajanyam idam ekam upadarśitam etatsāmagrīmadhyapraviṣṭaikajanyaṃ tu kiṃ na darśitam ity āha tadanyad i[111 . 13]ti | ekajanyam iti tatsāmagryantaḥpatitakāraṇānapekṣaikajanyam i 2 ty avaseyam, na tv ekajanyaṃ nāma kiñcit saṃbhavati | tatra cakṣurādinirapekṣamanaskārajanyo manorājyādivikalpaḥ, viṣayādinirapekṣacakṣurmanaskārātmakadvayajanyaṃ dvicandrādivijñānam, samanantarapratyayād vijñānāc cakṣurvijñānasyopalambhāmahe(?)tyādyabhidhānād evaitad ūhituṃ śakyam ity ahiprāyeṇa ca sva [134] yam ūhyam i[111 . 13]ty āha | nanu kiṃ bhāgato viśeṣavṛttir yena 3 bahuvacanena nirdeśa ity āha[135] tajjanyāpekṣayā ce [111 . 17]ti | sāmagryantarasya svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtiḥ |
__________NOTES__________
[134] svayam abhyūhyam S
[135] atajjanyāpekṣayā S
kutaḥ svabhāvabhedavattvaṃ tasyety apekṣāyāṃ yojyam kāryāntare [112 . 1]tyādi | pṛthivyādīny upādāya vartanta ity upādāya rūpaṃ [112 . 5] parasparādi mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ | āgamāpekṣayā vaktum udyatena ca 4 pareṇāgamabhāṣaivānūditā | svabhāvasthitaṃ tenāśrayaḥ(sthiter āśrayaḥ) svabhāvasthityāśrayaḥ [112 . 18] | avaśyaṃ hi pratibandhakena kiñcitkareṇa bhāvyam | kiñcitśabdavācyenārthāntareṇety abhiprāyeṇāha svabhāvāntarotpādane yāvad i[112 . 19]ti |
nanūpakāraka ādhāro na tu janakas tat katham evam ucyata ity āha nahī [112 . 27]ti | bhūtānāṃ [113 . 2] pṛthivyādī 5 nām | ucyata iti [113 . 2]vaibhāṣikamate kathyata iti draṣṭavyam | na tusautrāntikanaye bhūtabhautikavibhāgosti |
kālakṣepeṇa [113 . 9] kālavilaṃbane | tatsahabhāvine [113 . 14]ty anugrāhyasahacāriṇety avaseyam | anantaraṃ [113 . 14] tadutpādanāt | tasya viśeṣasy otpādanāt | tasya [113 . 15] kriyamāṇaviśeṣasya | kathaṃ tatrākiñcitkaratvaṃ tasya sa 6 hakāriṇo jñāpitaṃ bhavatīty āha -- śaktipratibandhakāpanayanene [113 . 19]ti |
yasmād arthe 'yaṃ nipātaḥ " na vai "[nai]veti vyācakṣāṇo vai [113 . 25]śabdam avadhāraṇe darśayati | saṃbhāvanāyāṃ [114 . 2] nyāyabalāyātāyām ity avaseyam | ata eva vyanakti nyāye [114 . 3]ti |
{p. 356} anena sahakārīty atraikārthaḥ sahaśabdovārtikakāreṇa darśitaḥ | kathaṃ tarhi saha yugapat kurvanta [114 . 12] ity ayaṃ vyācaṣṭeti cet, uktam atra pūrvam iti na punar ucyate | evaṃvidha [114 . 13] ity ekārthakārī | vahnyādisahakārīśītakṣaṇādilakṣaṇe kāryābhisandhinā pacīyamāna [114 . 17]grahaṇam |
yāvate [115 . 8]ti tṛtīyāntapratirūpako 'yaṃ nipāto yasmād ity asminn arthe, kiṃtv etasminn arthe vā anuvartate | sahitā anyena yuktāḥ kṣaṇamātravi 8 lambinaḥ [115 . 9] kṣaṇamātrasthāyinaḥ | tadavasthāyā prāk pūrvaṃ paścād uttarakālaṃ[136] pṛthak tadvikalāvasthāyāṃ bhāvaḥ [115 . 10] sadbhāvaḥ |
__________NOTES__________
[136] pṛthaktva S
nanu yadi svahetoḥ samarthasyotpattis tarhi katham anantaram uktam -- "te samarthāḥ svabhāvataḥ [115 . 6]" ity ata āha paramate [115 . 16]ti | bhavatyasmāt kāryam iti bhāvo hetus tasmād iti | tad api tvayā kasmān na vyākhyātam iti cet | na, sa[49a] 1 marthaḥ kuta utpanna ity asya vyāghātaprasaṃgāt | sahakāribhyaḥ sāmarthyam [137] icchantī [115 . 17]ti camīmāṃsakamatāśrayaṇenāha na tunaiyāyikāevam icchanti yena tanmatopagraheṇāpy etat saṃgaccheta, sahakārisākalyasyaiva taiḥ sāmarthyarūpatveneṣṭeḥ | tathā cāha --jalpamahodaghiḥ"sahakārisākalyaṃ tadvataḥ sāmarthyaṃ vaikalyaṃ tv asāmarthyam" iti |
__________NOTES__________
[137] micchati S
samarthaṃ [115 . 25] vivakṣitakāryaka 2 raṇe śaktam | āvaśyakaṃ [138] jananam i[116 . 11]ty asya śabdasya tu siddhiḥ[139]pūrvaṃ na jāne |
__________NOTES__________
[138] avaśyaṃjanakatvam S
[139] draṣṭavyam -- pṛ. 354 paṃ. 8 -- "avaśyamo bhāvaḥ ityādinā na jāne ityantena kṛtā", etadarthakaḥ pāṭhastruṭitotra bhāti |
kuśūlañ ca tadapanetṛpuruṣaprayatnaś ca kṣetranayanaṃ ca prakiraṇaṃ [116 . 14] ca prakaraṇāt kṣetre prakiraṇaṃ ceti dvandvaṃ kṛtvā paścād ādiśabde[na] bahuvrīhiḥ kāryaḥ | prakiraṇam ity ayam auṇādikaḥ śabdo na tu kiratirlyuḍanto draṣṭavyas tadā guṇasyāpratiṣedhena prakaraṇam iti prāpter asādhu 3 tvaprasaṃgāt |
sametya [116 . 19] yogyadeśe sthitvā sambhūya ādyena saha militvā pratyayaiḥ sahakāryupādānarūpaiḥ |
nanu ca "ata eva tayor avasthayor" ityādinā pratyabhijñāyāḥ prāmāṇyam apoditam eva tat kathaṃ na punar ukte(ktam i)ty āha -- pūrvañ ce [117 . 9]ti | etad api [117 . 11] {p. 357} sārūpyaviṣayapratyabhijñāprāmāṇyanirākaraṇam iti | uktam eva sāmarthyād darśita 4 m eva | tarhi kim arthaṃ punar uktam ity āha -- vipañcanārthaṃ tv i[117 . 12]ti tuḥ pūrvasmād asya kathanasya viśeṣaṃ darśayati |
ādhyātmikeṣu [117 . 15] āntareṣu | paścād bāhyepi darśayitavyatvāt krame tāvac śabdam āha | śakyaparicchedaṃ [117 . 15] viśiṣṭakāryakāraṇatayā paricchettuṃ śakyam |
[140] sākṣād avyavadhānena vijñānakāryakāriṇaḥ pratyayād dhetoḥ | 5 tasya janane -- vyavadhānādipratipattau vyavadhānādisvīkāre, kathaṃ tādṛśo na bhavatīty āha anyādṛśād iti | anyādṛśāddhi bhavannanyādṛśasyāpi hetor hetuvyapadeśasaṃbhavāj jananahetur ity āha | kathaṃ taddhetur ity āha tad iti tatsahakāribhiḥ parasparopasarpaṇādyāśrayahetusahakāribhir indriyādibhiḥ | 6 samarthañ ca tadvijñānajanane svasvakṣaṇāntaraṃ ceti tathā tasyārambhāt | anena parasparopasarpaṇādyāśrayapratyayaviśeṣendriyādikalāpasya sākṣād vijñānahetor hetutvaṃ darśitam | etac cānantaram eva spaṣṭayiṣyate | idaṃ cākṣepavatīṃ sāmagrīm abhipretyoktaṃ draṣṭavyam | katham anyathābhāvasyā 7 saṃbhava iti āha paraspare ti | vijñānanirmāṇasamarthāś ca te hetavaś ca te ca te indriyādayaś ca teṣām upādānaiḥ | samarthahetvindriyāder jananaṃ tasmāt | anantaroktaspaṣṭīkaraṇaṃ caitad draṣṭavyam |
__________NOTES__________
[140] S pratir atra truṭitā |
sukhasaṃvarditatvād iti vyācakṣāṇo mūle sukhaidhita ity asy ānabhiyoga nimittasyāpi sāmarthyāt krīḍana [119 . 12]śīla ity asya hetubhāvena 8 viśeṣaṇatvaṃ darśayati | nanu kṛtaṃ niṣpāditam ucyate 'tra ca kimācāryeṇa niṣpāditam ity āśaṃkāṃ nirākurvann āha kṛtam i[119 . 14]ti | na punar e[119 . 15]vam ācakṣāṇena dvir uktābhāvo darśita iti boddhavyam | asyārthasyāsakṛduktatvāt ekavāraṃ prativihite punaḥ pratividhāpayitari avajñāsaṃbhavenopahāsāṃyogāc ca kṛtaṃ kṛtam iti nirdeśasya nyā[49b] 1 yaprāptatvād atiprasiddhatvāc ceti | nanu kiṃ kurvantaṃ kartuṃ prayuṅkte punaḥ pūrvapakṣavādī yena punaḥ pūrvapakṣavādī kārayatīty ucyata ity āha -- punar ityādi | nirloṭhitaṃ [119 . 17] nirūpitaṃ nirṇītam iti yāvat |
pūrvavan mīmāṃsakābhiprāyeṇa sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyata [119 . 25] ity ācaṣṭe | sāmarthyasyo [120 . 6] tpattiḥ tadvato 'nutpattiḥ [120 . 7] |
{p. 358} samprati prakārāntareṇāpi pratyabhijñāyā aprāmāṇyaṃ paramabhyupagamayituṃ bhūmikāṃ racayann āha -- vyāvasthitasyaive [120 . 12]ti | ayaṃ cātrābhiprāyaḥ -- bhavatu yāvad bījādāvucchūnoccūnatarādiviśeṣasya darśanāt sāmarthyotpādādikalpanā na punar iha tathā adarśanād iti | vyavasthitasyā nyatvamanāpannasya | sāmarthyaṃ [120 . 13] vijñānotpādādisāmarthyam |
apratibhāsamāno viveko [120 . 14] yasya puṃ 3 saḥ sa tathā |
yady api viveko 'sya pratyakṣato nāvagamyate tathāpy etasmāt pramāṇāt tatsvabhāvasya sāmarthyasyotpattiḥ kalpyata iti darśayann āha vijñānādī [120 . 15]ti | anutpattiprasaṃgāt prāgasatsāmarthyaṃ cakṣurādisannidhāv utpadyata iti niścayaḥ | kramiṇāṃ vijñānādikāryāṇāṃ yaugapadyodayaprasaṅgāt [120 . 15] | 4 tac ca kramavad iti niścayaḥ |
yady evam i[120 . 17]ti siddhāntī | avikṛtam e[120 . 17]karūpam | apūrvasāmarthya sya yaḥ pratibhā sa ākāras tena vivikto rahito ya upalā dis tad grāhi | yata evaivaṃ tata evāvikṛtam iti ca draṣṭavyam | anavaklṛptikhyāpanārtho vā [120 . 19]śabdaḥ |
abhyupagamyatām evaṃ kā kṣatir ity āha tatheti tadvat | 5 sāmarthyam i[120 . 25]ty āgantukaṃ sāmarthyam ity avasātavyam | dvividhaṃ hi sāmarthyaṃ prātisvikam āgantukañ ca | prātisvikī ca śaktir avaśyaiṣitavyā | anyathā śilāśakalam api kṣityādisānnidhye bījavadaṃkuraṃ kasmān na niva(rva)rtayatīti paryanuyoge kim uttaraṃ vācyam iti hi teṣāṃ matam |
nanu sāmarthyam atiśayalakṣaṇaṃ sahakāryādheyaṃ tato 'nyad eva tat ka 6 thaṃ "sahakāripratyaya[sānnidhya]lakṣaṇasye"ty ucyata ity āha ata [141] eve [121 . 3]ti | pratyāsattilakṣaṇasya sānnidhasya tebhyaḥ sannihitebhyo 'nyasyānapapatteḥ | sānnidhyaśabdaparityāgena sahakāripratyayalakṣaṇasyeti te evetyādy apy uktaṃ draṣṭavyam | ata ev ābhyupagamād i[121 . 3]ti upāgatābhyupagamād i 7 ti pratyetavyam | evam iccha [142] tā [121 . 6] kṣaṇi [143] kataive ty abhisaṃbandhanīyam |
__________NOTES__________
[141] tata eva S
[142] icchato S
[143] kṣaṇikatevai-S
yac chabdesyaitad vyākhyānaṃ yasmād i[121 . 21]ti | idaṃ śabdasya caitad iti etad darśanam [121 . 21] | anuttarasyaivottarīkaraṇād uttarīkṛtam i[121 . 24]ty uktam | evaṃ niyuñjānamaho mahāsāmarthyam astu kā tavākṣamety āśaṃkya yadi nāmety avatārayituṃ na cātre [121 . 25]tyādy āha | na cātra me kācid akṣamā [121 . 25] kiṃtv itīyam asmākaṃ cintā cittaṃ dunotī [122 . 3]ti samba 8 ndhaḥ | na cātra me [121 . 25] ity anena ṭīkākāravacanenaikavākyīkaraṇapakṣety a(pya)smākaṃ iti "asmado dvayoś ca" (Pā. 1-2-59) {p. 359} ity anenaikasminn evārthe bahuvacanena draṣtavyam | evam asaṃbaddhavādiny apūjya eva pūjāvacanam upasaṃhāraparaṃ draṣṭavyam | dainyodbhāvanam i[122 . 1]ty arthāt saṃbodhyamānasya dainyaprakāśanam iti | nikṛṣṭasambodhane 'yaṃ hantaḥ [122 . 1] śabda iti yāvat | tato 'pra[50a] 1 savadharmakatvāt | apeto 'pagataḥ saṃtānaḥ [122 . 2] prasūtiḥ paraṃparā yasya tathoktam | itinā [122 . 3] cintārūpam upadarśitam |
śiraḥkampe cāsya satyam idam astī [122 . 10]ty asya śabdasya prayogam ākalayya prayoktur abhiprāyaṃ varṇayan pṛcchatī [122 . 13]ty ācaṣṭe | ata eva cedam āha -- kiṃ tvayāstitvena pṛcchyata iti pārśvasthaṃ praśnayann āha kiṃ tad i[122 . 13]ti | iti hetor āhārya iti pra 2 karaṇāt | audāsīnyāpattir ity atreti śabdena idam āstitvenābhipretasya nyāyyavacana [122 . 17]syākāro darśitaḥ | ata eva nyāyyavacanasyāstitvena darśyamānasya rūpaṃ darśayan satym idam apy astī [122 . 16]ti punar āha | yady evam asya nyāyyavacanasya sadbhāvādanavadyam evāsmanmatam ity āśaṃ 3 kyāha kiṃtv i[122 . 17]ti | kevalam idaṃ [122 . 17] vakṣamāṇaṃ praṣṭavyo si |
pracyutam ajanakaṃ rūpam utpannaṃ janakaṃ rūpaṃ dvandvaikavadbhāvam abhipretya pracyut otpannam ity āha -- apracyuto(tā)nutpannatvenaiva ca sthiraikasvabhāva [123 . 8]tvaṃ jñeyam |
tadbhede 'pi [123 . 19] janakājanakabhedepi | tasya [123 . 20] bhāvabhedasya | aparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvād i[123 . 20]ti parā 4 pekṣo yaḥ svabhāvabhedo na bhavati svata eva yo bhāvabhedalakṣaṇatvād iti | bhavata idaṃ bhāvatkam [123 . 21] | ādhīyate [123 . 26] adhikriyate niyujyate vā | svarūpeṇa kartṛtve vivakṣitasyāpi tādrūpya prasajyetety abhiprāyeṇāha e [144] ṣām api pararūpeṇa kartṛtva [124 . 1] iti | pararūpeṇa kartṛtve iti para eva kartā syāt | tasya tu tathātvaṃ 5 harītakīṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syād ity abhipretyāha -- pararūpeṇāpy akārakatvād i[124 . 3]ti | asyottarasya [124 . 5] "sahitas tatsvabhāvo na kevala" ity asya | prakṛtam upasaṃharann āha -- tasmād i[124 . 10]ti | kathañcit ke [124 . 10]nāpi prakāreṇa na kāryakriyāyā virāmaḥ | purastād api tasya svarūpasya bhāvād iti bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[144] teṣām api-S
6 syād etaj janakam asya rūpam avasthitaṃ janakañ ca tad ucyate yasmin saty eva kāryam asti na tu yasmin sati kāryaṃ bhavaty eva, sati bhāvasyāka(kā)raṇasādhāraṇṇatvāt | kāryam api tadbhā(tadabhā)ve {p. 360} nopapadyeta ity eva tasya kāryaṃ, tadbhāve tu bhavaty avaśyam iti ko(kvo)payogo 'sya | tasmāt kathaṃ tadrūpabhāvepi kāryakriyā 7 prasaṃjanaṃ jyāya iti |
atrocyate akṣaṇikatvenāpracyutānutpannarūpāntare sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇaṃ yadi kāryaṃ nopajāyate tarhi tatsvatantram āpadyeta | tathā ca na tat tasya kāryaṃ syāt | tadavādi vārtikālaṃkāre prajñākaraguptena --
"sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇe yady akāryatā ||
svatantraṃ kāryam eva syān na [tat]kāryaṃ tathā 8 sati ||" iti |
kāraṇapāratantrye ca tatkāraṇaṃ tatkāryaṃ haṭhād eva janayet | tathāpy abhāve na tasya kāryaṃ syāt | tasmād a[kāraṇāt] kāraṇasya viśeṣaḥ kāryasyāvaśyaṃbhāva evāvaśyañ ca vaktavyaḥ |
nanu "tadbhā(tadabhā)ve na bhavati kāryam" ity akāraṇād asya viśeṣaḥ | na hi tasyākāraṇasyābhāve tatkāryaṃ na bhavatīti, hanta kuta etad avagamyate tada[50b] 1 bhāvaprayukto 'syābhāva iti | yadi hi tadbhā(tadabhā)vasyābhāve tadbhāvalakṣaṇe kāryābhāvasyābhāvaḥ kāryabhāvalakṣaṇaḥ syāt tadā tadabhāvaprayukto 'syābhāvaḥ siddhyed itarathākāraṇābhimatābhāvaprayukto 'pi tadabhāvaḥ kiṃ na kalpyate?[145]tadabhāvepi kāryābhāvasya bhāvān na tadabhāvaprayuktatāsyeti cet, samānam idaṃ kāraṇābhimatepi | tasmād yathā 2 tadavastha eva kāraṇe svayam eva kāryaṃ na bhavati svātantryāt, tathā tadabhāvo 'pi svayam eva na bhaviṣyatīti svātantryād eva | yaś ca svayam eva na bhavati nāsau niyamyata tena paratantratve tasya kāraṇasya bhāve 'vaśyam eva bhavet | tadāhaalaṅkārakāraḥ
__________NOTES__________
[145] akāraṇābhimatābhāvābhāve 'pi ity arthaḥ |
"[146]tadbhāvepi na bhāvaś ced abhāve bhāvitā kutaḥ |
__________NOTES__________
[146] Pramāṇavā. Ālaṃ. pṛ. 74.
tadabhāvaprayukto 'sya so 'bhāva iti 3 tat kutaḥ ||" iti |
tasmāt tadbhāve bhāvas tadabhāve cābhāva iti viśeṣitaḥ kāryakāraṇabhāvo 'vaśyaṃ bhavatīti jñāpayati | tathā ca kāraṇe saty avaśyaṃbhāvi kāryam āyātam iti kathaṃ kadācit kriyāvirāmaḥ |
kiñ ca tathāvidho hi kāryābhāvo nirhetukatvāt svayam eva bhavatīti yuktam api | bhāvas tu hetuparatantratvāt sa 4 marthe hetau na bhavatīti na yuktam | tad uktam
"abhāvo hi padārthānāṃ svayam eva bhaved api |
bhāvas tu paratantratvāt kathaṃ hetor bhaven na saḥ ||" iti |
{p. 361} nanu kāryābhāvasya svatantratvāt "kāraṇe saty eva na bhavatī"ti yuktam evaitat | evaṃ tarhi na kāraṇābhāva prayukto 'bhāva kathaṃ bhavet kāryasya(kāryam[147]asya) tataḥ svayam e 5 va na bhavati, yaś ca svayam eva na bhavati nāsau tena niyantuṃ śakyaḥ | tato yathā svayaṃ na bhavati tathā bhaved api | tato na tasya kāryam | yadā tu kāraṇe sati bhaved eva tadā svarasanirodhepy aparāparakṣaṇotpattes tadabhāva eva saṃtānocchedas tadabhāva eva ca saṃtānākṣepakṣaṇānārambho vā su 6 jñāta(na) iti kāraṇapratibaddhatvaṃ siddhyati |
__________NOTES__________
[147] "kāryam asya" Pramāṇavā. Alaṃ.pṛ. 74.
etena tad api nirastamyadāhur eke yathobhayādhīnanirūpaṇā vyāptir ayogavyavacchedena vyāpake nirūpyate vyāpye sati bhāva eva vyāpakasya nābhāva iti; vyāpyasya punar anyayogavyavacchedena vyāpaka eva bhāvo vyāpyasya nānyatreti | evaṃ kārya 7 kāraṇabhāvo 'py ubhayādhīnanirūpaṇopi kāraṇe 'yogavyavacchedena nirūpyate, kāryotpādasya purastād bhāva eva kāraṇasya nābhāva iti; kārye punar anyayogavyavacchedena kāraṇa eva sati bhāvo nānyasminn ity anubhavānusārānniścīyata iti | uktayā nītyā tadbhāve 'bhavatas tatkāryatāyā evābhāvaprasaṅgāt 8 svabhāve 'bhāvamata(?)ś cātata kāryaḥ kā(tatkāryakā)raṇatāyāḥ sa tu yā (?) abhisaṃbandhayata eva cātra bhavataḥ (?) kāraṇasya mukhyasyānubhavo 'nyas tu tādarthyād upacaritakāraṇabhāvasyānubhava iti svayam upacaritakāraṇānubhavarūpatva eveti | api ca yathā kāraṇe saty avaśyaṃ bhāvam anicchatā kāryasya kādācit kādanvayāt tatkāra[51a] 1 ṇam iṣyate | tathā kādācit kādavyatirekād api kin na kāraṇam iṣyate yujyate vā | tasmāt kāryakāraṇabhāvaṃ niyatam icchatā yathā vyāptimān vyatireka eṣṭavyas tathā vyāptimānn anva(mān anva)yopy avaśyaiṣitavyo 'nyathā tadyo(tadayo)gād iti |
kiṃ ca sahitāvasthāyāṃ tāvad asau bhāvaḥ kāryaṃ janayatītīṣyate | janayatīti ca ko 'rthaḥ ? kiṃ kāryaṃ 2 sattayābhisambadhyate kiṃ vābhisaṃtsyate? kiñcātaḥ ? yady utaraḥ pakṣas tadā tasmiñ janayati na kadācit kāryaṃ satpratyayaviṣayaḥ syāt sattayā abhisambandhasya bhāvitatvā(vitvā)t | athānya(dya) evopagamas tadā vikalpadvayam, kim anenaiva svabhāvena pūrvam ayam avasthito 'thānyena | na tāvad anyena, ekasya rūpadvayāyogāt | 3 anenaiva svabhāvenāvasthāne ca saṃpratīva tadāpi kāryaṃ sattayābhisambadhyata ity upetaṃ syāt | tathā ca prakṛtakṛ(kṣa)tir iti kim asthānābhiniveśeneti | atha bhavato 'pi kim idaṃ kāraṇatvaṃ? kiṃ prāgbhāva eva kiṃ vā prāg eva bhāvaḥ? yadi prāgbhāva eva, tadā sthirasyāpi evam eva kāraṇatve su[148]sādhitasya 4 nirākaraṇaṃ prasajyeta | atha prāg eva bhāvaḥ, tad etatkṣaṇikatve siddhe siddhyati | tad eva tu na siddham iti {p. 362} katham idam ucyamānaṃ śobheteti | āstāṃ prāgbhāva eva kāraṇatvaṃ ko bādhaḥ? nanūktam evākṣaṇikasyāpi kāraṇatve sādhayituṃ śakye tadanirākṛtir eva mahatī bādheti ceti | hanta kiṃ 5 heturūpasya lakṣaṇenākṣaṇikasya sattvaṃtathāgatair nirākriyate yenedam api vaktum adhyavasitās tarkavidaḥ kathaṃ nāmeti cet | ucyate | prāgbhāva evāsau sthirarūpāt kramākramākhyasya vyāpakasya nivṛttyā nivartate | yathā ca tasya tābhyāṃ vyāptir yathā ca tatas tayor nivṛttis tathānyatra niṛṇītam iti ne 6 ha hetulakṣaṇakāle 'prakṛtatvād ucyate | atha tad eva na saṃgacchate | tarhi tad evocyatām | na tu hetulakṣaṇena tasyā nirākṛtir iti | alam atārkikavacanenātinirbandheneti |
__________NOTES__________
[148] atra svasādhitasya ity api dṛśyate |
na hi sa sāmī(hī) [ tya ] ity e[123 . 21]kena prakāreṇa vyākhyāyāpareṇāpi prakāreṇa vyākhyātum athave [124 . 10]tyādinopakramate |[149] asyā [124 . 10] apekṣā 7 yāḥ |
__________NOTES__________
[149] asya S
nanūktam eva pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvo bhāvas tat kathaṃ pratyayāntarasāhityadaśāyāḥ pūrvaṃ kuryād ity āha pratyayāntare [124 . 19]ti | tadatatkālayoḥ [124 . 23] sahakārisāhityāsāhityakālayoḥ | kecit punaḥ "svahetubhir evāyaṃ pratyayāntarasāpekṣakāryajananasvabhāvo janita [124 . 11]" ity atraiva vipañcyate | 8 yady evaṃdharmo 'yaṃ svahetubhir eva janitaḥ syāt tadā na kadācij janayet | tathā hi yāvat sahakāripratyayasannidhikālas tāvad akaraṇadharmāsau bhāvo 'nyathāsyā pūrvam api kartṛtvaṃ prasajyeta | pratyayāntarasannidhikāle ca sa eva kiyatkālākaraṇasvabhāvo yaḥ prathame kṣaṇa āsīt | tato naiva kuryāt ki[51b] 1 yatkālākaraṇadharmatvāt tasya kriyāyāt (kriyāyāṃtu) sa eva svabhāvo na bhavet | yadvā tāvatkālāpekṣajanakasya svabhāvasyānuvṛttes tādātmyaḥ(mye) tāvatkālam akriya eva | punar ante tathaiveti katham ivākṣaṇikaḥ kadācid api janayet | tasmān na pratyayāntarāpekṣajanakasvabhāvo bhāvaḥ svahetubhir janyata iti | tathā cāha --
"tatsahakārisāpekṣa 2 janako yadi hetubhiḥ |
bhāvaḥ syāj janito nāsau kiṃcij janayet tadā ||
tathāhi sannidhīyante yāvat te sahakāriṇaḥ |
tāvan nūnam akartāsau svabhāvas tasya vastunaḥ ||
eṣitavyo 'nyathā pūrvaṃ tatkartṛtvaprasaṅgataḥ |
tatsannidhānakāle ca svabhāvo 'sya (?) vartate ||
tan na kuryāt kriyāyām vā svabhāvosya no bhavet (?) |
yadvā
{p. 363} tāvat samayasāpe 3 kṣajanakasyānuvṛ...ttataḥ ||
svabhāvasya tathāpy eṣa tāvat kālam asatkriyaḥ |
punar ante tathaiveti kuryād akṣaṇikaḥ katham? ||" iti |
upa gato 'ntyo [125 . 9] yasya sa tathoktaḥ | prasa [150] jyet [126 . 22] yasya nipātasyārthakathanaṃ haṭhād i[126 . 22]ti |
__________NOTES__________
[150] prasahya S |
sutarāma [127 . 15]tiśayena |
santānam apy āśritya katham ucyata ity āha -- pūrvottareti [128 . 8] | kiṃ lakṣaṇaṃ nāma vastu 4 tas tatra sahakāritvam ity āha -- pūrva [151] kṣaṇebhyas tv i[128 . 10]ti | tasya [128 . 14] viśeṣya |
__________NOTES__________
[151] pūrvapūrvakṣaṇe-S |
tatsamānakāla [152] kāraṇakṣaṇaḥ [130 . 4] | pra[153]yātura(?)samānakālakāraṇakṣaṇaḥ | ekatvenādhim uktasya [130 . 6] tad evedam iti niścitasya |
__________NOTES__________
[152] tatsamānakālaḥ S
[153] pradātura- ity api paṭhyate |
upanipatantīti upanipātās te ca kṣaṇāḥ [130 . 13] tathā kṣaṇo yato 'nyo nāsti kālaḥ sovacchedakatvenaiṣāṃ vidyata 5 iti "[154]arṣa ādi"ty enad vidhātavyaḥ | tenaikakṣaṇikasthāyīni vasturūpāṇīty arthaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyam | svarasataḥ [130 . 10] svānurāgānnāśo(n)mukhatvād iti yāvat | prakaraṇāt kāry otpādaṃ pratyanuguṇatvaṃ [130 . 15] pratyeyam | kṣepavatī [130 . 19] kālavilambavatī |
__________NOTES__________
[154] pāṇinīyasūtraṃ tu "arṣa ādibhyo 'c (5.2.127) iti vartate | kiṃtu durvekena anyad eva kiñcid uddhata bhāti | tathā ca atra "arṣa ādibhyo 'dityanenād vidhātavyaḥ" iti pāṭhaḥ samyak sambhāvyate |
tadanāsādanam eva katham ity āha -- kṣaṇānām i[130 . 27]ti 6 | ayaṃ niratiśayo 'yaṃ ca sātiśaya iti vivekasyābhāvāt | kāryotpādānuguṇamā [130 . 28]dyam ity arthāt |
yad uktam akṣaṇike tatsarvaṃ kṣaṇikeṣv api mamaṃ yata [131 . 10] iti | teṣāṃ [131 . 12] kṣaṇikānām | yad vā kṣaṇānām i[131 . 13]tīdam ubhayatrāpi sambandhanīyam | pūrvaṃ svadeśasthityā tā(te) eva paras parataḥ samutpannaviśeṣāḥ sannidhīyante [131 . 15] pratyāsīdanti | dūradeśavartināṃ kathaṃ hetuphalabhāvapratiniyama ity āśaṃkāyāṃ nyāyam upadarśayann āha yena yasyābhī [131 . 16]ti ye na dūrasthitasahakārikṛtena viśeṣeṇa saviśeṣā eva saṃnidhīyanta itīṣyate | tasya viśeṣasy otpattāv api [131 . 22] |
{p. 364} naiva kāryotpādane yogyās te 'smābhir iṣyante kiṃ tarhi kāryotpādānuguṇasyotpā 8 dane tat kathaṃ tadupāyetyādy ucyamānaṃ śobhetety āśaṃkyāha yadi hi [132 . 5] iti |
bhaṅgyā [132 . 20] vaktroktyā | kiṃ puna [132 . 22]r hi dvistrir vā brūmaḥ | kiṃ tarhi śataśa eva brūma ity arthaḥ | saṃpratyevam eva vyākhyānasya niravadyatayāpūrvaṭīkākṛtaḥkaṭākṣayann āha -- evam i[132 . 23]ti | ye [132 . 25]ṭīkākṛtaḥ| na viśeṣotpādanād evetyādigranthasya punar uktatāpari[52a] 1 hārārthaṃ yatante yatnaṃ kurvanti | hante [132 . 26]ti nipāto nāmantraṇamātre | tadabhāvā [133 . 2]d viśeṣotpādābhāvāt |
na sarvadāparāparayogosya saṃbhavati yenāsya tannibandhano viśeṣaḥ kalpyata ity āha nahī [133 . 22]ti | ekam evā [133 . 22]sahāyam eva | chāyāpi śītādyarthakriyākāriṇī vastv eva tv anā(na tv ā)lokābhāvamātramiticchā[155]yodvatā (?) | na tu pratikṣaṇam ityādinā ekadaivārthasyoktatvāt kathaṃ dviḥ punar grahaṇaṃ kṛtam ity āha kṣaṇikeṣv i[133 . 29]ti | dvi [134 . 2]r dvau vārau "dvitricaturbhyaḥ suj" iti | (Pā. 5-4-18) sucakenoktam ity āha tatra svarasata [134 . 2] iti | tajjanmanimittam ity ācakṣāṇo mūle nimittasaptamīṃ darśayati |
__________NOTES__________
[155] yoddhatā (?) ity api paṭhyate |
parasparopasarpaṇādyāśrayād eva pratyayaviśeṣād i[136 . 23]ti janmanyaparasparasaṃpṛktalakṣaṇavyavadhāneneti draṣṭavyam | 3 anyathā vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt | yasmin kārye kartavye 'nukūlo 'nuguṇaḥ sa cāsau viśeṣaś ceti tathā āsād itas tad anukūlo viśeṣo yais te tathā taiḥ [136 . 28] |
atha kena granthena pūrvam anavasthoktā kathaṃ ca syād iti pārśvasthavacanam āśaṃkya taṃ prāguktaṃ granthaṃ tasya cārthaṃ darśayann āha athe [137 . 1]tyādi | kathaṃ 4 sā na bhavatīty āha tasye [137 . 4]ti | kuśūlādyavastham api bījaṃ kṣityādinā kṛtaviśeṣaṃ kṣityādikam api tena kṛtaviśeṣam evopatiṣṭhata ity asya praka [156] raṇa(kāra)syānubhyupagamāt [137 . 4] kiṃ nāmābhyupetāmaty āha puruṣa [137 . 5]tyādi | purvavat prakiraṇa [137 . 5]śabdo draṣtavyaḥ | kāryotpādānuguṇo 'yam ādyo viśeṣaḥ saṃparkakṣaṇā 5 nantarakṣaṇarūpas tajjanakasya dharmaśabdād anicaṃ vidhātuṃ vyutpattiṃ darśayann āha a kṣepeṇe [137 . 14]ti | kāryatām ananubhavata [137 . 27] iti tatkāryatāṃ ceti draṣṭavyam itarathā antyāvasthāprāpter abī(prāptena bī)jādinā anekāntaḥ syāt |
__________NOTES__________
[156] prakārasyānubhyupagamāt S
{p. 365} bāhulyene ti vivṛṇvan prāyaḥ [137 . 28]śabdaṃ nipātaṃ darśayati bāhulyene ty asyārthe vartamānam | 6 atha yena nyāyena kṣaṇikasyaikārthakriyayā sahakāritvasaṃbhavas tenākṣaṇikasyāpi bhaviṣyati tat katham evaṃ vibhajyata iti āha tatsambhavina [138 . 2] iti |
svabhāvāntarotpattir api viruddhā kasmāt kalpyata ity āha prāgakārakasye [138 . 3]ti | kathaṃ na virudhyata ity āha tasyaiva hī [128 . 4]ti | tarhi pūrvasvabhāvasya katham u(ma) 7 panaya ity āha -- tatre [138 . 6]ti |
[157]tatsabhāvataiva |
__________NOTES__________
[157] idaṃ "asau" (138.15) ity asya arthakathanaṃ bhāti |
kim itī [138 . 15]ti nipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate | mughe [138 . 15]ty ayam api nipāto vṛthety asyārthe |
tāni [138 . 15] pratyayāntarāṇi |
samprati vyākhyātaprabandhasya saṃbhavaprastutābhidhānasaṃgatiṃ darśayann āha tad evam i[138 . 17]ti | anekāntaparihārāyoktam asye(ktasye) [138 . 20]ti "tatsvabhāvasya jananād" ity asya 8 prasaṃgāt prastāvād āgataṃ prāsaṃgikaṃ [138 . 23] kāryaṃ yatheṣṭam avināśaṃ hetu(ṣṭam vināśahetu)naiva nivṛttiḥ kriyata ity āha vināśaheto [139 . 27]r iti | mudgarādeḥ [139 . 28] sakāśāt, vastvantarasya [139 . 29] pradhvaṃsalakṣaṇasya bhāve |
vyavasthitarūpasya [140 . 5] prācyenaiva rūpeṇa vartamānasya |
nanu yadi svarasaniruddhāt tāmrāder upādānakāraṇād vahnyādeś ca sahakāri[52b] 1 kāraṇād anyasyaiva dravyādirūpasya tāmrāder utpattir ihācāryeṇopagamyate -- tarhipramāṇavārtike 'nenaiva yadavādi --
"sahakārāt sahasthānāśaṃkā agnitāmra(sthānam agnitāmra)dravatvavat" (Pramāṇavā. 1.6.4) iti tadvirudhyeta | śakyate hi tatrāpīdaṃ vaktum upādānāt tasmāt tasmāc ca sahakārikāraṇād anyad eva tat tathotpannam | na tv agnis tāmradravatvaṃ saha tiṣṭhata iti cet | satyam, yathāśruti 2 syād virodho yathā tv avirodhas tathāsmābhirviśeṣākhyāne khyāpitam iti tata evānugantavyam iti |
{p. 366} asthitisvabhāvo '[140 . 19]sthitisvarūpo dharmaḥ parāśritatvāt | tasy otpattiḥ | tato [140 . 12]sthirarūpād dharmād vināśahetusamudbhūtāt | iti [140 . 19]r ucyamānasyākāraṃ darśayati | para eva praśnayann āha -- kathaṃ jñāyata [140 . 22] iti | avasthānāt [140 . 24] tasya vināśasya kāṣṭhāder i 3 ti prakaraṇāt | tathāpi tasya tathātvam katham ity āśaṃkya para evāha yadī [140 . 24]ti | tadasaṃbhavepi [140 . 25] vināśahetvagnyādyabhāvepi | tarhi na nivartetaivety āśaṃkya sa evāha tasya svabhāvene [140 . 25]tyādi | yad uta [140 . 26] yad etat | yat tasmāt tasya vināśo bhavatīti bruvatā parakāryatvaṃ tasya kathitaṃ bhavatīty āśaṃkya sa evāha parasmā 4 d i[140 . 27]ti | uktam evārtham upasaṃhāravyājena sphuṭayann āha svahetubhir evāyam i[140 . 28]ti | atramīmāṃsakasya sahāyakaṃ darśayann āha -- tad uktam i[141 . 2]ti | yena svabhāvena virodhinaṃ [141 . 4] apekṣya nivartata [141 . 3] iti yojyam | anyeṣāṃ kṣaṇikavādināṃ mudgarādikam a[141 . 4]pekṣya nivartata iti sambanddhavyam |
bhāvacyuti [141 . 8]r bhāvasyābhāvaḥ prasajya 5 pratiṣedha ity arthaḥ, avadhāraṇenānyasya virāmaḥ | sāpi katham ahetur ity āha -- tasyāś ce [141 . 9]ti | yadi sā bhavitrī katham ahetukā bhaved ity āśaṃkya sa evāha -- nahī [141 . 9]ti | ko nāmāsya bhāṣitasyārtha ity āha kevalam i[141 . 10]ti |
idam anantaro ktam uttaraṃ kartṛ vikalpadvayaṃ karma nātikrāmati [141 . 12] | nityavikalpasyāvakāśo [141 . 14] nāstī 6 ti bruvato 'yam āśayaḥ | sa hi nitya ucyate yo naiva vinaśyati na cāyaṃ tathopagata iti | ne [141 . 15]ti siddhāntī | tadupagamepi [141 . 15] kālāntarasthitidharmatopagamepi | saṃvatsara [141 . 16] iti "kālādhvanor atyantasaṃyoga" (Pā. 2-3-5) iti dvitīyā | samvatsaraṃ vyāpya sthita [141 . 18] ity arthaḥ | yady ekadivasāv ati(se 'ti)krānte saty ekadivasā(sa)nyūnasa 2 mvatsare sthitidharmā syāt tadānayoḥ svabhāvayor viruddhadharmādhyāsena bheda eva bhaved ity abhiprāyeṇa sa eva tad antepī [141 . 18]ty āha | ye(te)naiva nyāyena dvitrikṣaṇasthitidharmotpādāvagamepi nityatopagamo 'vagantavyaḥ | anena [141 . 27] akṣaṇikavādinā | pūrvoktena [142 . 3] "tadantepi sa evāsya svabhāva" ity anena nyāyena yuktyā tadayogā [142 . 5]n nāśāyogāt |
ne [142 . 9]ti siddhāntavādī | ata eva [142 . 9] virodhisannidhānāpekṣatvād eva vināśasya tannibandhanatvaprasaṃgāt [142 . 8] apekṣaṇīyavirodhikāraṇatvaprasakteḥ | {p. 367} hetubhāvasya [142 . 10] [53a] 1 hetutvasy āpekṣā kāryeṇāpekṣyamāṇadharmasyaivāpekṣā sā vivakṣitatvāt sā lakṣaṇaṃ [142 . 11] yasya tadbhāvas tattvaṃ tasmāt | kaḥ punar i[142 . 12]ti siddhāntī | ayaṃ cāsyāśayo yadi vināśo 'nyathā nopapadyate parataś ca na bhavati taṃ cāpekṣata iti pramāṇasiddhaṃ syāt kalpyeta vaitat, yadi param etad eva nāstiīti | pūrvam akiṇcitkaratvena virodhitvam upetya tadapekṣā 2 yāṃ uktam | saṃprati tu virodhitve 'kiñcitkaratvam eva nāstīti darśayann āha kathañ ce [142 . 15]ti | nāma [142 . 16]śabdo 'saṃbhāvanāyām iha |
samayaḥ [142 . 20] siddhāntaḥ | tadbhāva eva [142 . 27] mudgarādibhāva eva | teṣāṃ [142 . 27] kapālādīnāṃ bhāvāt utpādāt | yathā tadbhāvabhāvitvaṃ teṣāṃ tathā darśayann āha -- vegavad i[142 . 28]ti | kasmāt saṃjātātiśaya ity apekṣāyāṃ yojyam paraspare [142 . 28]tyādi | 3 kāryamukhenoktvā kāraṇamukhenāpy āha tasya ce [143 . 2]ti | tasya vegavanmudgarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇasya |
parasparaparihārarūpatvāt [143 . 10] parasparaparihārasthitarūpatvāt | vināśaḥ kathaṃ tasya svabhāvo bhavitum arhati yena evam ucyata ity āha -- vinaśyatī [143 . 14]ti | bhāve vihito ghañ a(ku)to vacanāt ka 4 rtari bhavatīty āśaṃkyāha -- bahulam i[143 . 14]ti | "kutyalyuṭo bahulam" (Pā. 3-3-113) ity asmād vacanād ity arthaḥ |
vināśaṃ pratyanapekṣāṃ [143 . 23] pratipādye [143 . 24]ti yojyam | anapekṣāṃ vinaṃṣṭur ity arthāt | kathaṃ pratipādyety āha -- tad i[143 . 23]ti | taddhetvayogena vināśahetvayogena | ayoga eva kuta ity āha -- asāmarthye [143 . 24]ti | pūrvācārya śabdenācāryadignāgo 'bhipretaḥ |
syād etat tatra khalu viparyaye bādhakaṃ pramāṇam ucyate yat sādhyaviparyaye hetor vṛtti(ttiṃ) bādhamānaṃ sādhyasādhanayoḥ pratibandhaṃ sādhayati | na tu yat sākṣād eva sādhyaṃ sādhayati | iyaṃ cānapekṣā sākṣād eva kṣaṇakṣayitāṃ kṛtakānāṃ satāṃ sādhayituṃ śakteti | 6 tathāhi ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣās te tadbhāvaniyatā yathāntyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | vināśaṃ pratyanapekṣāś codayān antaram ime kṛtakā bhāvā iti -- prayoge kṛte kṛtakānām eṣāṃ kṣaṇikatā kiṃ na pratīyate yena kṛtakatvāddhetos tatsiddhiḥ prārthyate | tasmād ayaṃ maulo hetur vaiyarthyam ātmanaḥ paśyan nai(śyan ne)vaṃ viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ sādhyasiddhau sahāyam apekṣayituṃ kṣaṇam api na kṣamata iti | na vayaṃbhaṭṭārcaṭena kṛtakatvasya hetor evaṃrūpe vuparyaye bādhakapramāṇe pradarśite sati {p. 368} caivaṃ gaḍupraveśe 'kṣitārānirgamakalpite yathāśruti suśliṣṭaṃ kiñcid vaktumīśmahe, kevalaṃvārtikakāra 8 sya kṛtakatvahetor vyāptiṃ samarthayituṃ pūrvācāryaiḥ kāmanapekṣāṃ bruvatoyam abhiprāyaṃ (?) prakāśayituṃ sahāmahe | anapekṣaśabdena hy anapekṣāsūcitaṃ bādhakam abhipretam | na tv etadai(d e)va bādhakaṃ pramāṇam | tathāhi kṛtakatvasyodayānantaram avināśitve sati vināśaṃ prati sāpekṣatvaṃ syāt | anyathā vināśayogāt | vināśaṃ [53b] 1 pratyanapekṣatvaṃ taddhetuyogād avagataṃ tasya vyāpakam tatas tadvyāpakaṃ svaviruddhavidhinā vipakṣāt tadbhāvāniyatatvād udayānantaram avināśitvalakṣaṇāt nirvatamānaṃ svayam api vyāpyaṃ kṛtakatvam ādāya nivartata iti vyāptisiddhiḥ | tataś ca vyāpakavirudhopalambhāt kṛtakasya hetor nivṛttir iti vyāpakopalabdhivuparyaye bādhakaṃ pramāṇam -- eta 2 t sucanārtham anapekṣāṃ (?) bādhakaṃ pramāṇam asyābhimatam | ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣā ity etad api yady anantaroktasūcanād bādhakaṃ pramāṇam ucyate, kāmam ucyatāṃ kaḥ pratikūlo 'nukūlam ācarati | na tu jātu tad eva bādhakaṃ pramāṇaṃ vaktuṃ yuktam svātantryeṇa kṣaṇikatvasya tena sādhanāt | tad ukyamācāryaśāntarakṣitena --
"tatra ye kṛtakā bhāvāḥ sarve te kṣaṇabhaṅginaḥ |
vināśaṃ prati sarveṣām anapekṣatayāsthiteḥ ||
yadbhāvaṃ prati yan naiva hetvantaram apekṣate |
tat tatra niyataṃ jñeyaṃ svahetubhyas tathodayāt |
nirvibandhā hi sāmagrī svakāryotpādane yathā |
vināśaṃ prati sarvepi nirapekṣāś ca janminaḥ ||" (Tattvasaṃ. 353-355) ityādi |
ye punar imaṃ do 4 ṣam upadarśitaṃ prativada[158]nto yathāśruti bādhakaṃ pramāṇam idaṃ samarthayitum īśate na tān vayaṃ[159]vidmaḥ pratyutopakāriṇa eva manyāmaha iti | tarhi pūrvācāryair akṛtakasatāṃ kṣaṇikatvam uktam, tathā ca nityatvam urpakṣeta(?)m ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha -- tad evam i[144 . 9]tyādi | ahetoḥ svabhāvādiniyamāyo 5 gād ity abhiprāyeṇāha kṛ [160] takatvasya sato 'bhāvād i[144 . 9]ti |
__________NOTES__________
[158] "bahanto" ity api paṭhyate |
[159] atra yadi "dviṣmaḥ" iti pāṭhaḥ syāt tadā bāḍhaṃ saṃgacchet |
[160] akṛtakasya S |
sāmānyene ty asya spaṣṭīkaraṇaṃ kṛtake [144 . 25]ti tatsvabhāvasāpekṣatvāddhi [144 . 23]nāśisvabhāvasāpekṣatvāt | vināśisvabhāvasāpekṣa [161] ṇād i [144 . 24]ti hetubhāvena viśeṣaṇam | iti [144 . 25]r hetau | {p. 369} a [162] napekṣāyā [144 . 25] hetubhūtāyāḥ svato nasvataḥ sva(naśvarasva)bhāvatā tasyā pra(a)si 6 ddheḥ hetvantaravyāpāraniṣedhamātrābhiprāyeṇa sva [163] to [144 . 25] grahaṇaṃ draṣṭavyam | abhidhānīyam abhidhātum ucitam iti manyamāna [144 . 27] ācārya iti prakaraṇāt | saṃbhāvanāyāṃ [145 . 4] nyāyabalāyātāyām iti draṣṭavyam |
__________NOTES__________
[161] sāpekṣāṇām S |
[162] anapekṣayā S |
[163] sato S |
nanu sattāyogāditaḥ satvam akṣaṇikasyopapatsyate tat kathaṃ śaktir hi [145 . 18] -- ityādy ucyamānaṃ śobhata i 7 ty āśaṃkyāha evaṃ manyata [145 . 20] iti | tripadārthasatkarīti sattā tair iṣyata ity abhiprāyeṇāha -- sāmānyādī [145 . 22]ti | ādiśabdāt viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | svarūpasattve ca teṣām iṣyamāṇe tadvad anyeṣām api kiṃ [na] bhavet? itaretarāśrayatve caikāsiddhau dvayāsiddhir doṣaḥ | teṣāṃ [145 . 24] vandhyāsutādīnām | tasyaiva sattāyoga ity arthasāma 8 rthyam eva bhāvalakṣaṇam āyātam i[146 . 3]ty eṣa eva pāṭhaḥ iti [146 . 2]śabdena hetvabhidhāne arthyata ity artho dāhapākādis tatra sāmarthyaṃ tad eva bhāvalakṣaṇam āyātam iti saṃgatatvāt | tasyaiva sattāyoga ity artha iti pramādapāṭhaḥ | evaṃ hi sāmarthyam eva bhāvalakṣaṇam ity akāraṇam uktaṃ syāt ke ca(kva ca) tatsāmarthyam iti ca noktaṃ bhavet tasmā[54a] 1 d ity adhyāhṛtya vyākhyāne ca kliṣṭam iṣṭaṃ syād iti | atraivopapattyantaraṃ samuccinvann āha -- itthaṃ ce [146 . 3]ti anena vakṣyamāṇena prakāreṇa | evam a[146 . 3]rthasāmarthyabhāvalakṣaṇam iti | tam eva prakāraṃ darśayann āha anyathe [146 . 3]ti | arthasāmarthyād anyena prakāreṇa |
mīmāṃsakādīnāṃ sattvalakṣaṇam apāsyadigambarasyāpi dūṣayitum āha | utpāde [146 . 6]ti 2 | yady evam āhuḥ:-
"ghaṭamaulisuvarnārthīṃ nāśotpādasthitiṣv ayam |
śokapramodamādhyasthyaṃ jano yāti sahetukam ||" [Āptamī. 59]
"na nāśena vinā śoko notpādena vinā dhṛtiḥ |
sthityā vinā na mādhyasthyaṃ tasmād vastu trayātmakam ||" iti |
tathā
"prayovrato na dadhyatti na payotti dadhivrataḥ |
agorasavrato nobhe tasmād vastu trayātmakam ||" [Āptamī. 60] iti |
katham ayu 3 ktam ity āha ghrauvyeṇe [146 . 7]ti | virodhāddhetor ekasmin dharmiṇyayogāt [146 . 7] | eṣām ity arthāt | anenāsaṃbhavitāṃ lakṣaṇadoṣam āha -- yathoktaṃ [146 . 10] yādṛśam uktaṃ utpādvyayaghrauvyātmakaṃ lakṣaṇaṃ yasya tat tathoktam | utpādavyayaghrauvyāṇām {p. 370} asattvaprasaṅgenāvyāpitālakṣaṇadoṣo draṣṭavyaḥ na cāsaddhis tair anyasya yogo 4 yukta iti | anyathā [146 . 12] svajñānajananam apy ayogyaśaktatvopagame(ma?)prakāreṇa(?) yadi hi sāmānyād iti svajñānaṃ janayet tadārthatvena vyavasthāpyeta nānyatheti bhāvaḥ | ādi [146 . 12]śabdena dravyāvyavasthādisaṃgrahaḥ |
kṣaṇi [164] katva [146 . 27] iti sat saptamīyam | kramayaugapadyābhyām i[146 . 28]ti kramayaugapadyakāritvābhyām iti dra 5 ṣṭavyam itarathā kāryadharmābhyāmābhyāṃ kāraṇadharmaḥ kāryakāritvaṃ katham iva vyāpyeta | yathācāmū kāryadharmau tathopariṣṭādbhaṭṭārcaṭena eva sphuṭayiṣyate |
__________NOTES__________
[164] akṣaṇikatve S |
arthakriyākāritvamātrakramākramakāritvātmakārthakriyākāritvaviśeṣayoś cobhayavyāptikatvātmakaṃ sattvaṃ kramākramakāritvābhyāṃ vyāptam i 6 ty ucyate | anyathā sāmānyena viśeṣo vyāpyate | vṛkṣatveneva śiṃśapātvam | na tu viśeṣeṇa sāmānyaṃ vyāpyate | vṛkṣatvam iva śiṃśapātveneti | katham idam ucyamānaṃ śobheteti | tato [146 . 29] vyāpyavyāpakabhāvāt kāryakāraṇaśaktarūpavyāpakayoḥ kramākramakāritvayor nivṛtte [147 . 1]r nivṛttatvāt | ta(ka)dā nivṛttir ity apekṣāyām āha akṣaṇi 7 katva [147 . 2] iti akṣaṇikatve sati | tatra evākṣaṇikatvād vipakṣān nivṛtter iti ca sāmarthyād apādānaṃ draṣṭavyam | kathaṃ tayos tato nivṛttir ity āha -- virodhād i[147 . 1]ti | virodhād ity anupapatter ity artha, na tu śāstranirdiṣṭalakṣaṇayor virodhayor anyataravirodhavaśād iti | "virodhaśabdenāyogasya vivakṣitatvāt tataś cākṣaṇikasya kramayaugapadyābhyām 8 arthkriyāsiddhim anusaratāsaugatena[165]virodhy apy akṣaṇikaḥ[166]pratyetavyo virodhipratipattināntarīyakatvād virodhasiddhir[167]iti yadīritaṃśaṅkarācāryeṇa tadapahastitam | ayogapakṣe 'pi yāvat sambhavaṃ dūṣaṇaṃ pratividhānaṃ cāsmābhirviśeṣākhyāna eva vistareṇābhihitam iti tata evāpekṣitavyam iti. anena ca yasya [na] kramākramayogo na ta[54b] 1 sya kvacit sāmarthyam, yathākāśakuśeśayasya. asti cākṣaṇike sati vyāpakānupalambhaḥ sattvahetoḥ sādhyaviparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ darśitaṃ veditayam | yathā cāsyāśrayāsiddhatvadoṣo na saṃbhavati | a(ta)thāsmābhiścatuḥsa(śa)tyāṃkṣaṇabhaṅgasiddhauviśeṣākhyāne cākhyātam iti tata evāvagantavyam iti. viruddhayoḥ [147 . 3] sattvāsattvayoḥ | tato 'kṣaṇikatvāt |
__________NOTES__________
[165] saugatenaem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : saugate HBṬĀ
[166] virodhy apy akṣaṇikaḥem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhyasya kṣaṇikaḥ HBTĀ
[167] virodhasiddherem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhasiddhir HBTĀ
2 kramayaugapadyābhyām eve [147 . 6]ty atra kramayaugapadye kāryadharmāv eva vivakṣite | tenāyam arthaḥ -- kāryam aṅkurādikaṃ bījādinā [147 . 6] kevalaṃ vā kriyetānyasahitaṃ {p. 371} ceti | kāryajanmanaḥ [168][147 . 8] kāryotpatteḥ | viprakarṣiṇāṃ [147 . 10] svabhāvādiviprakarṣayuktānāṃ ne [147 . 14]ti siddhāntī | ubhayathā [147 . 15] tasya prakārāntarasya dṛśyatvādṛśyatvaprakāreṇa | kāryāntarasāhityāsāhityarūpe krama 3 yaugapadye vivṛṇvatā cānena kāryadharmatvaṃ kramayaugapadvayor vyaktam upadarśitam | ata eva kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyāvyāptety asmābhir vyākhyātaṃ tathā | tadubhayāvasthāvirahepi [147 . 17] kāryāntarasahitāsahitāvasthābhāvepy aṅkurāder iti prakaraṇāt | anyathābhavanaṃ [147 . 18] prakārāntaram | bhavatv evaṃ, tataḥ kim āyāta 4 m ity āha -- tasya ce [147 . 18]ti | anena dṛśyātmatvaṃ tasya samarthitam | astuṃ dṛśyānupalambhāt kasmiṃścid deśe kāle ca tasyābhāvavyavahāro 'nyasmin punar deśe kāle cāpratiṣedhāt kathaṃ tatra prakārāntarasyābhāvaḥ siddhyatīti āśaṃkyāha | tasya ce [147 . 23]tyādi | aṅkurādibhāvasya aṅkurādyutpādasya avasthādvayabahirbhāvaniṣe 5 dhe kāryāntarasahitāsahitāvasthābahirbhāvas tābhyāṃ prakārāntaraṃ tasya niṣedhe dṛśyānupalambhakṛte sati hy ani(sati ni)ṣedha ity āha -- kayościd i[147 . 24]ti | deśāntarādau ( 147 . 24 ) bhāvepī [147 . 25]ti tasyāṅkurāder iti prakaraṇāt na kācit kṣatiḥ [147 . 25] | kiṃ bhūte deśāntarādāv ity āha krameṇetyā [147 . 24]di | itarasmin vā [147 . 24] yugapadaṅkurādi 6 bhāvavati vā | etac ca hetubhāvena viśeṣaṇam | ayaṃ cāśayo deśāntarādir apy etad deśāntaravat kramena vā tadbhāvavān yugapad vā bhavitum arhati, tadubhayāvasthābahirbhāvasya niṣiddhatvāt | sati caivam adoṣa eveti | na kācit kṣatir i[147 . 25]ti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ -- kāryasya caikatraikadāvasthādvayabahirbhāvo niṣi 7 ddho 'nyadāpi tena bhavatā pramāṇaparidṛṣṭātmanaiva bhavitavyam anyathā tat kathaṃ deśāntarādau prakārāntaram āśaṃkyeti(kyeteti) | prakaraṇam upasaṃharann āha ta [ ta ] [147 . 25] iti |
__________NOTES__________
[168] kāryātmanaḥ S
nanu saṃpratyevoktaḥ svabhāvānupalambha evetyādi tat katham idānīm ucyate pratyakṣa [147 . 25] ityādīti cet | naiṣa doṣaḥ pūrvaṃ hi mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati tathoktam adhunā punar amūḍhaṃ pratī 8 ti ko vyāghātaḥ |
kramayaugapadyayor i[148 . 1]ti kramākramayor ity arthaḥ sakṛtapratyupalakṣaṇena yaugapadyaśabdenākramasyaiva vivakṣitatvāt anyathānyo 'nyavyavacchedarūpatā durupapādāpadyate tataḥ sarvatraivākramārthī(rtho) yaugapādyārthaḥ | ata evāsmābhir akramaśabdena yaugapadyamanūditam iti | tasya [148 . 3] prakārāntarasya pratiṣedhaḥ | [55a] 1 ubhayaniṣedhātmakam eva prakārāntaraṃ kiṃ {p. 372} na bhavati yenaikaniṣedhanāparavidhānāt tasya niṣedho bhavatīty āha -- vidhipratiṣedhayor i[148 . 4]ti | ayam abhiprāyaḥ -- kramo na bhavatīti ayam evākramavidhiḥ | sopi na bhavatīti tadaiva tasya niṣedhaḥ anayoś caikādhikaraṇayor ekakālikayor virodhas tasmāt tathābhūtasyā...ṃ...va iti | tasyāpratiṣedha [148 . 3] 2 iti tv apāṭha ea | kāraṇam api kāraṇāpekṣayā kāryam eveti kāraṇagrahaṇam, na tu kāraṇatvenāsyopayogo 'tra kaścit | karya eva prakārāntarāsaṃbhavasya cintyatvāt; yad vā kāraṇena kriyamāṇe kārya iti jñāpanārthaṃ kāraṇagrahaṇaṃ vāstavaṃ rūpa(varū)pānubādakaṃ pratiṣedhasya yadviruddhaṃ tasyopalabdhir ity āśaṃkā etad evopapādayann āha vyavacchidya 3 māne [148 . 10]ti | itarasya vyavasthānam i[148 . 10]ti tathavyavacchidyamānaprakārād itaravyavasthānam iti tathā |[169] sambhavaṃ hetoḥ [148 . 15] sadbhā vam iti prakaraṇāt | saṃbhavagrahanaṃ copalakṣaṇaṃ tena pūrvasiddhāṃ ca vyāptiṃ pradarśyety api draṣṭavyam | virodhasādhanam evā [148 . 15]rthāt prākpravṛttam ity avaseyam | bādhakam ity asyāviruddhopalabdheḥ sādhyavi 4 paryaye bādhakaṃ [148 . 15] pramāṇam ucyata iti cādhyāhāryā(rya)kriyāpekṣayāyaṃ ktvāpratyayaḥ kāryo 'nyathā kāṃ kriyām apekṣyeyaṃ pūrvakālā pradarśanakriyā pradarśayitavyā yatrāyaṃ bhavet, yathāśruti bhinnakartṛkāyāṃ ca kriyāyām ayaṃ prasajyeta puruṣasambadhitvāt pradarśanasyeti | viruddhamātrābhiprāyeṇa śītoṣṇasparśayor i[148 . 16]ty udāharati |
__________NOTES__________
[169] sadbhāvaṃ S
nanu kramākramābhyāṃ kāryaṃ kāmaṃ vyāpyatāṃ tathāpy akṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vā kāryaṃ kariṣyati | sati caivaṃ vyāpakānupalambho 'siddha ity āśaṃkyāha -- tatreti [148 . 18] | aviśeṣāt [148 . 18] pūrvarūpāviśeṣāt | etad eva dṛṣṭāntavyājena vyanakti akārakāvasthāyām ive [148 . 18]ti | apekṣitasahakāripratyayaḥ sa 6 nkaroti nānyadety āha -- sahakāryapekṣā ce [148 . 19]ti | anupanyasanīye [148 . 20]ti ca sambandhaḥ; kuta ity āha dvividhasyāpī [148 . 19]ti | atha yathā bhinnadeśānekakāryakāritvam ekasya svahetu(to)s tathotpādād upapadyate taddhi(tadvadbhi)nnakālānekakāryakaraṇam upapatsyate tat kutaḥ kramakāritvānupapattir akṣaṇikasyeti ceti(cet) | tad etacca 7 tuḥsa(śa)tyāṃ kṣaṇabhaṅgasiddhāv asmābhiḥ sūktaṃ pratyuktam iti tata evānugantavyam |
nanu kāraṇalakṣaṇasya kramasya kṣaṇikapakṣepy anupapatteḥ samāno doṣa iti ced etad api tatraiva nirṇitam iti nehocyata iti | sarveṣāṃ [148 . 20] ceti dvitīyādikṣaṇabhāvinām ity avaseyam | ekakriyākāla eva [148 . 20] prathama kṣaṇakriyākāla {p. 373} eva | tatkāraṇa [ ka ] sya 8 [148 . 21] dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryakārakasya tadai kakriyākale, eva [148 . 20]kāro bhāvād ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | anena ca yad yadā yajjanasamarthaṃ tat tadā janayaty eva yathā antyā kāraṇasāmagrī | dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryajanasvarūpaś cākṣaṇikaḥ prathamakṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgaṃ sūcayati | nāpi yugapat [148 . 21] | "[55b] 1 akṣaṇikaḥ kāryāṇi karotī"[148 . 18]ty abhisambadhyate | yena svabhāvena tatkāryamajījanat tasya svarūpasyānuvṛtter ity abhipretya punas [170] tatkaraṇaprasaṅgāc ce [148 . 22]ty āha | anenāpi samudāye yajjananasamarthaṃ tat tadā ta tajjanayaty eva yathāntyaḥ kāraṇakalāpaḥ | kṛtakatvenābhimatakāryakaraṇarūpaś cākṣaṇiko dvitīyādikṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgam e 2 va darśayati | anayoś ca prasaṅgahetvor upadarśitayor arthādunnīyamānayoś ca prasaṅgaviparyayayor yāvat saṃbhavaṃ dūṣaṇaṃ taduddharaṇaṃ cāsmābhirviśeṣakhyāne samīcīnaṃ nirūpitam iti tata evāvagantavyam iti | akārakarūpāviśeṣād [148 . 23] idānīṃ yad akārakarūpam asya tasmād aviśeṣād ity artho 'vasātavyaḥ | bhedaprasaṅgaḥ [148 . 25] śaktāśaktayo 3 rūpayor ity arthāt | atraivopapattyantaram upacinvann āha nityaś ce [148 . 25]ti |[171](pūrvottarakālabhāvā ca upapattyor bhedo 'vaseyaḥ pūrvakālahetur akāle ca) ekadā [128 . 28] ekasminn eva kṣaṇātmani kāle sarvasya kartavyasy aikadā [148 . 29] eva kṛtatvād arthakriyākāritvābhāvād asattvaṃ syāt | iti [149 . 1]r hetau | prakaraṇam upasaṃharann āha eva [149 . 2]m iti |
__________NOTES__________
[170] punas tatkriyāprasaṅgāt S |
[171] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ asambaddho bhāti |
ārya 4 jñānaṃ tanvaṃtīti āyatanā ni | cakṣurādīni [149 . 3] ca tāny āyatanāni ceti tathā | antarvyāptivādinopy asya mate pramāṇasiddhasyaiva dharmitvaṃ vācyam anyathāntarvyāptir asamarthitā syāt | tataś cakṣurādyāyatanānām amīṣāṃ pramāṇasiddhānām iti draṣṭavyam |
syād etad yat sat tatkṣaṇikam eveti niyataṃ kṣaṇikatvaṃ sādhayituṃ kila sa 5 ttvākhyo hetur upadīyate | ayaṃ cākhilaṃ vastu nākṣaṇikaṃ nāpi kṣaṇikam iti sādhayan sādhyaviparyayasādhānād viruddha eva | tathā cāvādīdvādanyāye syād vādakeśarī-- "akhilasya vastuno 'nekāntikatvaṃ sattvāt | anyathārthakriyā kutaḥ" -- iti | etac ca vyācakṣāṇena kulabhūṣaṇena ṭīkākṛtā evaṃ vyākhyātam upa 6 pāditañ ca -- " akhilaṃ carācaraṃ sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭaṃ vastu dharmitvenopāttam | anto dharmo naiko 'neko 'nta ātmā svarūpaṃ yasya tadbhāvas tattvam -- ayaṃ sādhyo dharmaḥ sattvād iti hetuḥ | anyathā nekātmakatvābhāvaprakāreṇa -- {p. 374} arthakriyā kāryaṃ saṃ(ryasaṃ)pādanaṃ kuto na kutaścit | anenānyathānupapatter viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ samarthakaṃ darśitam --
"anyathānupapannatvaṃ yasyāsau hetur iṣyate |
dṛṣṭāntau dvāvapistāṃ vā (?) yācātau hi na kāraṇam ||" iti nyāyāt |
tan na tāvad akṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kaṛtuṃ śaknoti | tasya kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirotacata(rādhāt) nāpi kṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kartuṃ prabhavati | tathāhi kiṃ kṣaṇiko bhāvaḥ svasattākāle kāryakaraṇasva 8 bhāvo 'thānyadā | yadi prathamavikalpas tadā tadaiva kuryāt | svasattākṣaṇe ca kāryakṛtau sarvaṃ jagadekakṣaṇavarti prāpnoti | tathāhi kāraṇaṃ svasattākṣaṇa eva yat kāryam akṛta tad apy anyasya kāraṇam iti tad api tadaiva svakāryaṃ kuryāt | tad api kāraṇam anyasyeti tad api tadaiva kuryād evam uttareṣv apy ayam eva nyāya iti | satyam, kā[56a] 1 raṇaṃ svasattākṣaṇa eva kāryaṅkaroti, tatkaraṇasvabhāvatvāt, kevalaṃ kāryam anyadotpadyata iti cet | tarhi kāryam api tadaivotpadyetānyada tatkālaṃ parihṛtya kāryotpattir virudhyeta[172]utpattāviṣyamāṇāṃ(ṇāyāṃ) vā samanantarotpādavirodhaḥ | tathāhi tatkaraṇasamarthasyāpi kālam ujjitvā jāyamānasya kāryasya kāraṇakṛtopakāraparāṅmukha 2 sya yo 'yaṃ samanantaraniyama etadvināśānantaram evedam asya kāryam iti tasyānupapattiḥ | soyaṃ kāraṇavināśo virūpākhyo 'kiṅcitkaras tathāpi yadi tatsamanantaraniyamaḥ kāryasya syāt tadā nityasyāpi kāraṇatvam apratihataṃ syāt | tathāhi yathā svasattālakṣaṇa eva kāryakaraṇasvabhāve kṣaṇike bhāve saty api na tadaiva 3 kāryāṇy utpadyante api tu kālāntare, tathā nityepi bhāve sarvadā tatkaraṇasamarthe 'pi kāryāṇy eva vilambya vilambyotpadyanta iti kiṃ na samānam | na ca dvitīye kṣaṇe nirvyāpāratayā sadasator akṣaṇikakṣanikayoḥ kaścid viśeṣa iti |"
__________NOTES__________
[172] atra prāktanaṃ "anyadā" padaṃ samākṛṣya anyadotpattau iṣyamāṇāyām ity arthaḥ kartavyaḥ |
yadināmāhrīkoktir upekṣaṇīyā prekṣāvatāṃ tathāpi kiñcid ucyate | 4 iha khalu kāryakāritvaṃ vastūnāṃ na vyāpārasamāveśāt utpādātirokiṇo vyāpārasyānupapatteḥ, nāpi kāryeṇa sahotpādaḥ, savyetaraviṣāṇayor iva sahabhuvor anyatarakāritvānupapatteḥ |
"asataḥ prāgasāmarthyāt paścāc cānupayogataḥ |"
iti nyāyāt | kiṃ tarhi kiñcid anantaraṃ sattayābhi 5 sambadhyamānaṃ prati niyataprāgbhāvitvam eva, kāryasyāpi niyamena tadanantarabhāvitvam eva tajjanyatvam | sati caivaṃ svasattākāle kāryakaraṇasvabhāvo bhāva iti ko 'rthaḥ? tatsattākālaṃ pūrvaṃ kṛtvā kāryaṃ sattayābhisaṃbadhyata iti | tathā svalakṣaṇa(svakṣaṇa) eva karotīty asyāpi ko 'rthaḥ? anantarabhāvikāryā 6 t pūrvaṃ sadbhavati {p. 375} kāraṇam iti | tad uktaṃ "bhūtiryaiva kriyā saiva" ityādi | itthaṃ caikaprahāraniya(ha)tam eva tatsarvaṃdigambareritam | tataś ca kṣaṇikasyaivārthakriyotpatteḥ sattvaṃ kṣaṇikatvam eva sādhayad viruddham ācakṣāṇāḥkṣapaṇāanekāntatve ca sādhye sādhanam idam upanayantaḥ sphuṭamahīkāveti(mahīkā eveti) 7 upekṣām eva pre...vitāmarhantīti |
svabhāvahetuṃ vyākhyāya kāryahetuṃ vyākhyātukāmovārtikakārasya kāryahetvabhidhānasya nimittam darśayan pūrvāparayoḥ saṃgatiṃ tad evam i[150 . 3]tyādinā karoti | tadgataṃ [150 . 5] kāryahetvāśritam | kasmāt punaḥ svabhāvahetuvad apy asyānvayavyatirekāv eva na pratipādyete, yena tadgatā 8 parabhrāntikāraṇopādānartham eva kāryahetuviṣayo[pa]darśanaṃ varṇyeta iti āśaṃkya kāryahetāv i[150 . 4]tyādi yojyam | tayor a[150 . 4]nvayavyatirekayoḥ | tarhi kāryakāraṇabhāvasiddhir etaddarśanīyā tataś ca tāṃ darśayitum iti kiṃ nocyata ity apekṣāyāṃ tasyāś ce [150 . 5]ti yojyam | tasyāḥ kāryakāraṇabhāvasiddheḥ | hetoḥ pratyāsannatvāt [56b] 1 hetor vyatirikta [150 . 7] ity ācaṣṭe | kāryaṃ [150 . 7] kāryam eveti vivakṣitaṃ | "tridhaiva sa" iti niyamasya pūrvaṃ pratipāditatvāt ata eva kasmāt kāryam eve [150 . 8]ti paścāc codayiṣyate | anarthāntare vyāvṛttibhedāt parikalpitavyāvṛttyantararūpaṃ dharmāntare | asādhāraṇaṃ kāryaṃ [150 . 9] |
diṅ[173]nāgena[174](sarvavyaktiṣv anupaga(ṣv anuga)tapratyayaprasūtiḥ?) |
__________NOTES__________
[173] "ācāryeṇa" [150.13] ity asya vivaraṇaṃ dignāgena iti bhāti |
[174] "sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūti?" idaṃ śaṃkācihñitaṃ padaṃ nātratyaṃ kiṃtu agretanaṃ bhāti | tac ca "agner iti" ity asya anantaraṃ yadi syāt tadā saṃgaccetāpi | tatrāpi sāmānyapadaṃ gacchitaṃ bhāti | tathā ca sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūtiḥ sāmānyaṃ ity arthaḥ syāt |
sarvathā tadbhāvam eva pratipādayann āha 2 -- agner i[150 . 17]ti | asyāśritatvād agneḥ agnitvaṃ sarvāgnivyāpanād anugatapratyayahetutvavivakṣayaiva sāmānyadharmā api gamakābhipretās ta iva | tārṇatvādeḥ sarvāgnyavyāpanād vyāvṛttapratyayahetutvā(tva)vivakṣayā viśeṣadharmatvaṃ vivakṣitam, na tu sarvathā sāmānyarūpatvam asya nirācikīrṣitam sarvatārṇādivahniṣv anugatapratyayaprasūti 3 hetutvāt, sāmānyarūpasya cātrāvyāghātāt, anyathā tārṇavahnyādijanyarūpatayāvadhāritāt dhūmānvayatā(mān na vahnitā)rṇādyanumānaṃ syāt viśeṣarūpasyāvyāpakatayā ananumeyatvāt | tepi viśeṣadharmā gamyāḥ syuḥ, iṣyante cāgneḥ sāmānyadharmā evāgnitvadravyatvasattvajñeyatvādayo gamyā iti bhāvaḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavatsāmānyadharmā gamakāḥ syuḥ na ceṣyante sattvajñeyatvāpārthivatvādayo gamakā iti bhāvaḥ | ko 'sau dhūmāśrito viśeṣadharmo {p. 376} dṛṣṭāntīkṛta iti ced evaṃ dhūmatvapāṇḍutvādibhir i[150 . 23]ty atra dhūmatvādi nirūpayiṣyaṃto nirdekṣyāmaḥ |
nanu kāryatvasya tadbhāvākhyaikasambandhavaśād gamakatvaṃ tat kathaṃ "sarvathā 5 janyajanakabhāvād" ity ucyata ity āśaṃkyāha janye [150 . 20]ti | sarvathā janyajanakabhāvam eva pratipādayann āha tathāhī [150 . 21]ti | pūrvoktena prakāreṇāgnitvādīnāṃ sāmānyadharmatvaṃ jñeyam | sarvaṃ caitaddharmabhedaparikalpanayocyate | tṛṇe bhavo vahnis tārṇaḥ [150 . 22] | parṇe bhavaḥ pārṇaḥ [150 . 23] | bhāvapradhānaś caiva nirdeśas tena tārṇatvādibhir ity arthaḥ |
nanu yathāgnitvaṃ sakalāgnivyāpanenānugatapratyayahetutvāt sāmānyadharma ucyate tathā dhūmatvam api sāmānyadharma eva | yathā ca dravyatvādayo 'gnyanagnisādhāraṇatvād anugatabuddhinibandhanatvena sāmānyadharmās tathā pāṇḍutvam api dhūmanīhārādigamanād anugatajñānakāraṇatvāc ca sāmānyadharma 7 eva tat kathamamū viśeṣaṇe dharmitvenodāharaṇīkṛte iti | sādhūktaṃ bhavati(tā) kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu sarvadhūmavyaktivyāpyanugatapratyayahetudhūmatvam eva sāmānyaviśeṣo vijātīyād vyāvṛttapratyayapuraskāreṇa viśeṣadharmo vivakṣita ityādicodyam apoditam | evaṃ saty agnitvam api viśeṣadharma ity agne 8 r viśeṣadharmasyāpi gamyatvam āyātam iti cet | tathāvidhasya viśeṣadharmasya gamyatveneṣṭatvān na kaścid doṣa iti | avāntaraviśeṣasya tu tārṇatvāder gamyatvam dūmamātrasya tadapratibandhān niṣidhyata iti kim avadyam | dhūmasya vijātīyāsādhāraṇadharmavācakaś ca pāṇḍuśabdo 'sti yonenopātta iti dvitīyam api codyam apodyate | sa [57a] 1 caitacchabdābhilāpyo dharmo durjñāna ity agnir atra pāṇḍutvād iti nocyata iti sarvam avadātam |
svabhāvaivadha [151 . 8](vair dha)rmair ity arthaḥ | aparortha [151 . 13] iti | yāvadbhir avinābhāvikāraṇasya bāhyaikadeśasyānyo 'rtho na tu samudāyagranthasyāmumartham antareṇa pūrvārthamātreṇa vākyasyāsaṃgatatvāt | saṃbadhyata [151 . 11] iti tat kāryaṃ teṣāṃ hetur i[151 . 15]ti sambandhaḥ kārya ity artho na 2 tu pūrvavyākhyānoktam atrāpi vyākhyāne 'bhisambadhyata iti boddhavyam | pūrvavyākhyāne teṣāṃ svagatānāṃ dhūmatvādīnāṃ hetur iti prāptāv arthāṃ saṃ(v arthāsaṃ)gater eva saṃbandhanīyatvād iti | teṣāṃ iti kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ hetus tatkāryam iti pūrvoktam abhisaṃbadhyate | kaiḥ svabhāvair hetur ity atra gajanimīlikaiva kṛtā etad enusandhānena na 3 tv anantaraṃ vākyaṃ bhaviṣyati | kecit punar atraivam āhuḥ -- ukte sati niyatam etad vyākhyeyaṃ nānyathā | sati caivaṃ pūrvavyākhyānasya kvopayogaḥ | tasmād yatas tadutpattiniyamābhāve sarvathā janyajanakā(ka)bhāvo vyavasthāpayitum ayuktas tasmād yāvadbhiḥ kāraṇe {p. 377} vyavasthitair dharmair vinā tatkāryaṃ na bhavati tāva 4 tāṃ hetur nānyeṣāṃ tatkāryatvaniyamād ity evaṃ vyākhyātum ucitam iti | atra tu samādhānam atrābhiyuktair eva dātavyam iti |
pūrvavyākhyānasya paścādvyākhyātatayā paścādbhavena pāścāt yenārthena [151 . 20] kāraṇāśritānāṃ tāvatāṃ hetur ity anena kāraṇagatam aṃśam i[151 . 20]vāṃśaṃ dharmaṃ nirūpya sādhyatvena niścitya paścād 5 vyākhyātād arthāt prāgvyākhyātatvena prāgbhavena prāktanenārthena "yāvadbhir dhūmatvādibhiḥ svagatair" ity anena kāryagatamaśaṃ dharmaṃ nirūpaya [151 . 20]n prakaraṇād gamakatayā niścinvan | pūrvavat pāṇḍutva [151 . 23]m anayoḥ viśeṣarūpatvaṃ ca pratyeyam | pareṣām u[152 . 8]bhayatrāviśiṣṭarūpasaṃyogavaśād gamyagamakabhāvam i 6 cchatām ity abhiprāyaḥ | grahītuṃ [152 . 20] niścetum | dhūmatvaṃ viśeṣaṇaṃ yasya tena dhūmatvād iti viśeṣaṇe tu dravyatvādau hetutayopanīyamāne samarthaviśeṣatvenāsādhanāṅgavacanāt katham eva kṣmādīni gṛhyata itibhaṭṭārcaṭeṇāpi śaṅkitam na ca parihṛtam iti kim asmākam atra pariśrameṇadharmottarāder e 7 va tu tadavaseyam iti |
yathāiva janyajanakabhāvas tathaiva kiṃ na gamyagamakabhāva ity āha nahī [152 . 25]ti | vastuvṛttyapekṣayaiva kasmān na tathātvam kiṃ punar niścayāpekṣa ity āha -- tathāhī [152 . 26]ti |
nanu bhavo bhavato yasmād bhāvaśaṃkāyāṃ nānvayavyatirekāv ity ukte tato 'bhāva ucyamānaḥ kathaṃ śobhata ity āśaṃkyāha evaṃ manyata [154 . 12] iti | śakramūrddhā [154 . 28] valmīkaḥ 8 iti |
manyamāna āha -- sarvaḥ [155 . 13] tathāvidhajanme [155 . 15]ti kuta [155 . 17] iti draṣṭavyam |
nanu uktam eva tadutpannam eva kāryaṃ kāraṇam apekṣate na tu tādṛśātādṛśatāyāṃ tatas tayor hetunirapekṣayor iṣṭatvād eva kim anenoktenety āśaṃkyāhetukatve sarvatraivotpattaritayo (?) viśeṣeṇabhāvaḥ syād iti ityādidūṣaṇam utpatsyeva (?) kāraṇanirapekṣatva[57b] 1 m eva tayor asahamāna āha nahī [159 . 4]ti | tadapekṣā ity apekṣā |
aparājitaśabdena yo latāviśeṣa ucyate sa sūryaśabdābhidheyo 'vaseyaḥ | itara [161 . 24] śabdena latācampako vṛkṣacampakasamānākāro deśaviśeṣabhavo vaktavyo na tu bhūmicampaka iti yasya rūḍhiḥ tasya vṛkṣacampakena sahākārasāmyasyaivābhāt |
kṣaṇabhedā (dhānaṃ[175]kutaścid rūpāt kathaṃcit tena sahaikapratyavamarśajananā) śrayatvenaiva sūkṣmāvāntarajātibhede [162 . 18] | jātibhede katham ekasaṃtānavyavasthety āha -- {p. 378} sarve [162 . 20]ti | yady ekākārapratyayanaivanunaivyapratyaya(nibandhanai)kasantānavyavasthā tadānyasya so(svo)pādānena sahaikasaṃtānavyavasthā na syāt sā cāvaśyavācyānyathā svasantatipatitakāryajanakatvena yā tasyopādanatvenābhimatasyopādānavyavasthā sā na syād ity a 2 bhiprāyavān paraś codayati ādyasye [162 . 22]ti | jātyanuvidhānaṃ kutaci(ści)d rūpāt kathañcit tena sahaikapratyavamarṣajananam | tathāhī [162 . 23]tyādinaitad eva samarthayate | agurujātibhedānukaraṇaṃ taddhūmasyāgurugandhasahacāritayā pratyavamarṣajanakatvam | anukurvantyeveti vartate taddhūmāḥ [162 . 24] tadvartiṃdhūmāḥ | 4 tadbhedānukaraṇam eṣāṃ kuto jñāyate ity āha -- tadrū [176] pe [162 . 25]ti | yasmād indhanena saha dhūmasya kenacid rūpeṇa ekākāraparāmarśajanakatayaikasaṃtati [vyavasthānād yena (?)] tasmāt indhanam eveti sthūlenāyaṃ vyapadeśo vastutas tu tadgatārdrasantānaviśeṣas tasyopādānakāraṇaṃ jñeyaṃ santā 5 nas tu tasyāṅgārādeḥ | yathā caitat tathādharmottareṇa viniścayaṭīkāyāṃ nirṇītam iti tata evāpekṣitavyam | prasajyate pratipādyata iti prasaṅgo 'tiśayitaḥ prasaṅgo 'tiprasaṅgas tenālam a[163 . 4]tivistareṇety artho 'tra draṣṭavyaḥ |
__________NOTES__________
[175] koṣṭhakagataḥ pāṭhaḥ pratyantare dṛśyate sa ca na samyag bhāti |
[176] durvekānurodhena "tadrūparasavīrya" ityādi pāṭhaḥ syāt |
tasya [163 . 6] kāryabhedasyātādṛśatvalakṣaṇasyābhāvāt | tasyeti bhedasya tasmin sa 6 ty ajāyamānasyāpi katham ahetutvam iti pārśvasthavacanam āśaṃkyāha nahī [163 . 9]ti | asaty abhede [163 . 11] prakaraṇād asati sāmagryabheda ity arthaḥ | kutaḥ punar asaty abhede jāta ity apekṣāyāṃ yojyaṃ sāmagryor i[163 . 11]ti | hetau [163 . 12] sāmagryor bhede 'nyādṛśatvalakṣaṇe saty abhavato bhedasya tathā tadvat hetau [163 . 12] sāmagryabhedalakṣaṇe 'saty api bhavato bhedasyeti prakaraṇāt | abhedas tādṛśatvam ekajātīyatvam iti yāvat tasya nibandhanatvāt [163 . 14] śālikodravādau bhedasya bhāvāt kathaṃ na kvacit padānubandha ity āha śālī [163 . 15]ti | taddhetvor abhedahatutvāt tayor apy abhedenaiva bhavitavyam iti tad api pakṣīkṛtam eveti bhāvaḥ | hetubhede 'pi 8 śālikodravāder na tatku(kṛ)to bhedo 'nyādṛśatvam api tv evam evety āha -- nimittam antareṇe [163 . 13]ti | kalpanāyāṃ bhedakalpanāyāṃ viśeṣābhāvān nirmittatvena viśeṣābhāvāt [163 . 16] śālyantare 'pi kiṃ na kalpyata iti śeṣaḥ prakaraṇa laṃbhyam vā | yad vā na hetvabhedo 'bhedasya nibandhanam | nāpi hetubhedaḥ kitv evam evābhedo bhaviṣyatīty ā[58a] 1 ha -- nimittam i[163 . 16]ti | kalpanāyām abhedakalpanāyām | viśeṣābhāvāc chālikodravayor api bhe(abhe)daḥ kiṃ na kalpyata iti pūrvavat |
syād etat pratibhāsaniyamanibandhanoyam abhedo nānyanibandhanas tat kim evam ucyate ity āha pratibhāse [163 . 16]ti | pratibhāsasya bhedas tādṛśatvam | tasya sa(bhrā)ntinimittād {p. 369} ā[163 . 17]kārasāmyādeḥ paramārthato bhede 'py atādṛ 2 śatvepy upalakṣaṇād darśanānaivam iti draṣtavyam | evam upalakṣaṇatvād asya bhedavicārāvasare 'pi pratibhāsabhedād bheda iti pūrvapakṣe pratibhāsabhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato 'bhedepy upalakṣaṇād iti vaktavyam | ubhayatrāpi tu yadi pratibhāsabhedābhedāv apy aparapratibhāsabhedābhedanibandhanau tatrāpi tatpratyanavasthā tasmād ā 3 dyayor api tathātvaṃ vyavasthāpayituṃ na śakyata iti doṣo darśayitavyaḥ tayoḥ [163 . 21] bhedābhedayoḥ | tasya [163 . 22] svaṃbhāvasya | tābhyāṃ [163 . 22] bhedābhedābhyām | tebhyāṃ bhāvasvabhāvabhedābhedebhyo 'nyaḥ sa cāsau sambandhaś ceti tathā tasya kalpanā [163 . 23] tasyām | sopi teṣāṃ kuta ity ākāṃkṣāyāṃ sambandhāṅgīkaraṇaṃ tatrāpi tatparyanuyoge tad e 4 vottaram ity anavasthā | svātmany evāvasthānād i[163 . 24]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi bhāvasvabhāve tayor anupraveśas tadā sa evāvatiṣṭheta na tu tau | atha tayos tasyānupraveśas tarhi tāv avatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti | punar bhedapakṣa eva doṣāntaraṃ samuccinvann āha anupakārāc ce [163 . 25]ti | yau bhedābhedau tādṛśatvātā 5 dṛśatvalakṣaṇāv asau pratipadyate tāv api yadi bhinnau [164 . 1] tato vyatiriktau | tādavasthā (tadabasthaḥ) [164 . 2] na bhinnaṃ nāpy abhinnaṃ yat tadavastham, yadavasthaṃ bhedābhedapratipattikāle | tasya [164 . 2] bhāvasvabhāvasya | tasya [164 . 6] svarūpāntareṇa kriyamāṇasya | tata eva hetubalāyātāt kutaścid bhinnābhinnād rūpād viśeṣasāmānyātmano [164 . 11]r ity atra viśeṣaśabdena svalakṣaṇaṃ na vācyam | tasya bhidyata iti vyutpattyā bhedarūpatvāpatter ayogāsiddhiprasaṅgān nāpi viśeṣpadārthas tasya vināśārambharahiteśve vāṇavākāśādiṣu pravṛtteḥ pareṇa bhedaśabdenābhipretatvāt | kiṃtv ekasāmānyayogepyavāntarasāmānyaviśeṣaḥ | tayo [164 . 13]r
bhedābhedayoḥ | 7 apekṣayā hī [164 . 18]ty atrasthasya hi śabdasya maulasya vyākhyānam etat yasmād i[164 . 18]ti | ṭīkākṛtas tu " apekṣayāhi " ity atrasthahiśabdo 'vadhāraṇe, yad vā hir yasmād apekṣayā tasye ti yojyam | dvāv etau śatṛpratyayau hetau draṣṭavyau |
sādhanānāṃ kāraṇānāṃ sādhanāya [165 . 2] niṣpādanāya kathaṃ neṣyata ity āha | vilakṣaṇād apī [165 . 10]ti | yādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yathā dṛṣṭam | 8 yathādṛṣṭaṃ kāryaṃ yathādṛṣṭād eva kāraṇād utpadyeteti vartate | vilakṣaṇayāpi vivakṣitasāmagryā anyādṛśāpi tallakṣaṇaṃ vivakṣitasāmagryā jāyamānakāryasarūpam | tatsāmagrīvailakṣaṇyāviśeṣādyasyāḥ kasyāścit sāmagryā jāyamānaṃ kiṃ tallakṣaṇaṃ na bhavatīti |
tathā ca sa eva doṣa ity āśaṃkya para evāha kasyāścid eve [165 . 23]ti | atrā smi[58b] 1 n pūrvapakṣe [165 . 25] yādṛśī śakti [165 . 28]r iti yojyam | nāmāntareṇa [166 . 3] saṃjñāntareṇa | kathaṃ tad eva nāmāntareṇoktaṃ {p.380} syād ity āha tadvilakṣaṇasye [166 . 3]ti | tadvilakṣaṇasyā gnyādisāmagrīvilakṣaṇasya | yāgnyādisāmagryānyādṛśī sāmagrī sā tacchabdena pratyavamraṣṭavyā | tasy āvilakṣaṇasyā gnyādikāraṇakalāpasya ya ātmātiśayaḥ śaktiśabdavācyas tasy āsaṃbhavād a[166 . 4]yogāt | 2 anagnyādirūpasya kāraṇakalāpasyāgnyādisāmagrīśaktiyogāsaṃbhavād iti samudāyārthaḥ | tadātmātiśayayoge 'pi katham agnyādirūpatvaṃ tasyety āha sa eva hī [166 . 4]ti dhūmaṃ janayati sahakārikāraṇatvena | svajātim anukārayaty u[166 . 5]pādānabhāvena janayatīty arthaḥ | yadi ce [166 . 7]ty atra ca śabdas tuśabdasyarthe | tāṃ sāmagrīm agnyādisaṃjñayā vayaṃ 3 vyavaharāmo bhavantas tu śakramūrdhādisaṃjñayā vyavaharante ato nāgni saṃjñāyām eva vivādaḥ syāt | [166 . 7] kathaṃ punar nāgny eva vivādo nānyatrety āha arthābhedam i[166 . 7]ti | arthābhedaṃ tathā dhūmajananaśaktilakṣaṇam abhyupagamya tathābhidhānāt [166 . 7] śakramūrdhādīty abhidhānāt | dhūmādikaṃ kāryaṃ kartṛ kathaṃ niścitam ity āha -- atadrūpe [166 . 9]ti | kā 4 raṇam indhanādikaṃ karma na vyabhicarati | kṣaṇāpekṣāpakṣe tu kāraṇam indhanādi kṣaṇarūpam ity avaseyam | avyabhicārasyākāraṃ darśayati -- tadvilakṣaṇād iti | itir hetau siddhyati [166 . 12] niṣpadyata iti |
kāryaṃ hetuṃ vyākhyāyādhunānupalabdhiṃ vyācikhyāsuryatas tatas tadutthānaṃ tadupadarśayituṃ tad evam i [167 . 3]tyādinopakramate | bhavad utpadyamānaṃ dṛṣṭaṃ niścitaṃ sakṛd i[167 . 3]ti sakṛd apīti jñeyam | pratyakṣānupalambhābhyāṃ [167 . 3] yathā vyākhyātābhyām | tathāvidhād eve [167 . 4]ty avadhārayato 'nantaroktaivopapattiḥ buddhisthā | avadhāraṇena pratīyamānam apy atathāvidhāj janmaniṣedhaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha -- ne [167 . 4]ti | vyāptyā [167 . 5] sarvadeśakālaparigraheṇa | 6 tur anupalabdhiṃ bhedavatīṃ darśayati | yādṛśyuktā yathoktā [167 . 7] tasyāṃ dṛśyatvaviśeṣaṇāyām ity arthaḥ | nimittāntarābhāvopadarśanaṃ prāg uktam iti bhāvaḥ | svarūpa [167 . 8]grahaṇam upalakṣaṇaṃ tena vyāpārepīty api pratyeyam | ata eva vyāpārasya paścād darśayitavyatvāt | krame tāvac chabdaṃ prayuñjāno 'nupalabdhisvarūpaṃ 7 tāvad darśayatīti vakṣyati | e [ va ] kā [167 . 8]ras tv anvayavyatirekaviṣayavipratipattimātranirāsārthaḥ | yathāśruti vyākhyāne tu tathetyādi vakṣyamāṇam asaṃgataṃ syāt | tathāhī [167 . 8]tyādinā svarūpaviṣayavipratipattiṃ pratipādayati | tathā ceśvarasenaśvarakavyākhyāne pramāṇāntaratvenemām upadarśayāṃ babhūva | pratiṣedhyaviṣayajñānaviṣayarūpe 8 ṇāpariṇāma [167 . 11]s tadviṣayajñānānādhāratvaṃ tadgrāhakatvenānavasthānam ātmano mantavyam | tajjñānādhāratvapratiṣedhamātravivakṣayā ca pakṣāntaram iti pramāṇāntaratvam eva tadanyavijñānāśrayeṇopapādayann {p. 381} āha nahī [167 . 13]ti | pratyakṣam ekam anumānātmakaṃ yad vā | tasya [167 . 13] pratyakṣasyānumānasya vā | tato bhāvāṃśāt | kiṃ kurvat tarhi tadabhāvapramāṇa[59a] 1 vyapadeśam aśnuta ity āha bhāvāṃśa (abhāvāṃśe) [167 . 14] janayad iti [167 . 15] hetāvayaṃ śatṛpratyayaḥ pratyeyaḥ | tad ity anyaviṣayajñānam | tadindriyajanmani jñāne yadavabhāsate sa tasya viṣayas tatpratipattijanakatvena labhata ity abhisaṃbandhād dvitīyā sādhana [167 . 18]padasaṃskāravelāyām
anupalabdhir nāpekṣiteti tathā nirdeśaḥ | kathaṃ tarhi sa sidhyatīty āśaṃkāyām ācāryadeśīya 2 syaivābhiprāyaṃ varṇayann āha anupalabdher i[167 . 18]ti | yadi vimṛśyamānam "aghaṭam etadbhūtalam" iti pratītir nātiśete "tadghaṭo nāsti" iti jñānam pratiyogismaraṇasahāyenendriyeṇa janyamānatvāt tajjñānā[na]ntarabhāvi saṃyuktaviśeṣabhāvalakṣaṇāt indriyārthasannikarṣāṭ jāyamānaṃ pratyakṣaṃ sad eva pramāṇāntaram anumānādeḥ pramāṇād anyat pramā 3 ṇam | yad vā viśeṣavacano 'yam antaraśabdaḥ | kiṃ bhūtaṃ sad etat pratyakṣaṃ pramāṇam ity āha abhāvasya [167 . 21] iti | tuccharūpasya [167 . 21] iti bhāvarūpaśūnyasyeti boddhavyam na tv avasthā(tv astv ā)tmana iti tanmatenābhāvasyāpi vastutvāt |
nanu ca nedaṃ pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, api tu sannikarṣasya pratyakṣapramāṇasya pramāṇarūpaṃ phalam etat tat katha 4 m evam uktam iti cet, satyam etat | kevalaṃ hānādibuddhirūpaṃ phalaṃ pradhānam idaṃ pramāṇam abhipretam | paricchedātmakam i[167 . 21]ti ca paricchidyate 'neneti paricchedas tadātmakam | paricchittis tūpādānādidhīreveti | yadi vā pramāṇaśabdenopacārāt phalam evābhipretam iha evaṃbhūtaṃ pratyakṣapramāṇaphalāntaram āca 5 kṣāṇaiś ca sāmarthyāt yata etad bhavati tat pratyakṣaṃ pramāṇam iti darśitam iti sarvathāvadātam | teṣām eva bauddhaṃ prati vakroktiṃ darśayann āha -- tad eva [167 . 21] iti tad eva pramāṇam anantaroktaṃ yat | prativādināṃ tīrthakānām ācāryadeśīyānāṃ ca tannirāsārthaṃ [167 . 24] buddhibhedanirāsārthaṃ, vipratipattinirāsārtham iti yāva 6 t | upalabdhilakṣaṇaprāptir yasyāsti sa khalūpalabdhilakṣaṇaprāpta ucyate | saiva tu kīdṛśī yatprāpto 'rthas tathokto vārtikakṛtety āśaṅkyopalabdhilakṣaṇaprāptim abhipretāṃ darśayann āha upalabdhī [167 . 25]ti | upalabdhilakṣaṇaprāptir evaṃrūpā śāstrakṛtā 7 anyatra vyākhyātā [167 . 29] iti sambandhaḥ kāryaḥ | pratyaya [167 . 26]śabdaḥ pratyekam abhisambadhyate |[177] hetu pratyaya ālokādiḥ, samananatara pratyayaḥ prāktanaṃ vijñānam, adhipatipratyayaś ca cakṣurādiḥ, ālambyata iti kṛtvā ālambanapratyayo nīlādiḥ sa | kim artham sā tathārūpā śāstrakṛtā [167 . 28] {p. 382} anyatra vyākhyātety āśaṅkāyām āha -- naiyāyika [168 . 1] iti | vipratipattim eva darśayann āha -- te hi [168 . 1] iti | dra [178] vyāṇām u[168 . 2]palambhakānīti vadatā ca yatraitāni santi tadupalambhe nimittaṃ dravya eva ca santīti dravyasyaivolambhe nimittam amūni nopalambhamātra iti darśitam, anyathā abhāvasamavāyayor upalabdhir na syāt | na ca nāsti saṃyuktasamarthatayā viśeṣaṇabhāvena tayor upalambhasyanaiyāyikair iṣṭatvāt | [59a] 1 evaṃ guṇādīnām api tathā tathopalabdher iṣṭatvād iti | evam eṣāṃ abhidhānaṃ kuto jñāyata iti āha mahatī [168 . 2]ti | etac ca pratitantrasiddhāntāśrayaṇena evaṃ
vacanādi [168 . 3]ty ācaṣṭa iti draṣṭavyam anyathā asaṃgatam uktaṃ syātvaiśeṣikasūtratvād asyeti | asyāyam artho mahattvayukte mahatyupalabdhir bhavati na dvayaṇukādau | yadi mahattvād upalabdhis tarhi paramamahattvepy avakāśādau sā kiṃ na bhavatīti paryanuyogāśaṃkāyāṃ tadvyavacchedārtham uktam anekadravyatvād iti | athavā anekadravyāvayavās tadvattvam avayavino mahata eva na dvayaṇukasyety utpattyānyanirapekṣatvaṃ mahattvānekadravyatvayor iti lakṣaṇavikalpa evāyaṃ vivakṣitaṃ boddhavyam | anekaṃ dravyam ārambhakatayā vidyate yasya tadbhāvas ta 3 smāt | anekadravyavattvād iti pāṭhe sarvadhanāder ākṛtigaṇatvena gaṇapāṭhād asya bahuvrīhipratiṣedhena śatur vidhe draṣṭavyaḥ (matuvidhiḥ dṛṣṭaḥ) anyathā karmadhārayamattvarthīyāt bahuvrīhir lāghaveneṣṭa ity anekaṃ dravyaṃ [yasya] sa tathā tadbhāvas tasmād iti nirdeśaḥ prāpnoti anekadravyavattvā(vyatvā)d iti pāṭhe tu na kaścid āyāsaḥ | yadi 4 mahattvād anekadravyavattvād anyata[ra]smād vā upalabdhir vāyāv api sā syāt | tannivṛttyartham uktaṃ rūpād i[168 . 3]ti |
__________NOTES__________
[177] durvekānurodhena "hetusamanantare"tyādi pāṭhaḥ samyag bhāti |
[178] durvekānurodhena "dravyāṇām upalambhakāny āha" iti pāṭhaḥ syāt |
nanu cānayopalabdhilakṣaṇaprāptyā yuktasyānupalambhato 'bhāvasiddher anupalabdhis tāval liṅgatvena tair iṣṭaivety āha -- evaṃ ca [168 . 3] iti | anaikāntikīty ācakṣate [168 . 5] ta evanaiyāyikāḥ| kuto 'naikāntikīty āśaṅkya 5 tanmata eva sthitvā āha -- saty api [168 . 4] iti | etad eva tanmatyaiva nidarśanenopapādayann āha -- nahi [168 . 5] iti |[179] na bhavanti na santi |bhāṣyakāraḥprakaraṇātnyāyabhāṣyakāraḥpakṣīlasvāmī | anumānata upalabdhim eva tadīyāṃ darśayitum āha -- indriyatvāt [168 . 8] iti | prāpyakārī [168 . 9] viṣayaṃ prāpya tena saha saṃyujya tatra jñānaṃ janayatīty arthaḥ | e 6 tac cārthakathanam avaseyam na tu anugamānaprayoga eṣa | pañcāvayavasya vākyasyānupadarśanāt | bhavabaikāntikatvaṃ kītana(tadanaikāntikatvakīrtana)m evopasaṃharann āha -- tad evam i[168 . 11]ti | {p. 373} anaikāntikatvābhidhānaṃ ca teṣāṃ vaiśeṣikasūtre yathāśruti draṣṭavyam | na tu tair yathā vyākhyāyate | te hi rūpād ity udbhūtasamākhyātād iti viśeṣya 7 nāyanaraśmyavayavina upalabdhiṃ nivartayantīti |[180] tannirāsārtham u[168 . 12]palabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher anaikāntikatvanirāsārtham | kathaṃ tannirāsārtham ity āha -- upalabdhī [168 . 12]ti | abhyadhād [168 . 13] anyatreti sāmarthyāt | tadupadarśaneti[pi] yadi vyabhicārasaṃbhavaḥ kathaṃ tannirākṛtaṃ bhavatīty āha yadāhī [168 . 13]ti | kuto vyabhicārāvakāśa [168 . 15] iti tayopalabdhilakṣaṇa 8 prāptyā vartamānasyānupalabdhir iti ca prakaraṇāt | tasyā [168 . 15] ity upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdheḥ |
__________NOTES__________
[179] mūle "bhavanti" ity eva mudritaṃ kiṃtu "na bhavanti" ity eva pāṭho 'nuṭīkāgataḥ sādhuḥ |
[180] tannirāsaṃ S |
nanunaiyaikair yadupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahattvādikam ucyate tasyāpy anavadyatvāt saivopalabdhilakṣaṇaprāptir bhavatāpi kasmān nocyate kiṃ punar āhopuruṣikayānyābhidhīyata ity āśaṃkyāha mahattvādikaṃ tv i[168 . 16]ti | tam evā[60a] 1 saṃbhavam āśrayābhāvadvāreṇa pratipādayitum āha nahī [168 . 17]ti | hir yasmāt | na rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ svajñāne pratibhāsate | kathaṃ na pratībhātīty āha ākārāntareṇe [168 . 18]ti | rūpādyātmano 'nyenātmanā | kiṃ bhūteneti āha tatpratibhāse [168 . 18]ti tasya rūpādeḥ pratibhāsaḥ pratibhāsata iti kṛtvā svarūpam eva tasya vivekaḥ pracyutis tadvatā | anenānupalambha 2 s tadbhāvavyavahārasādhako darśitaḥ | pa (gha)ṭapratibhāsane 'pi paṭapratibhāsavyavasthā syād ity atiprasaṅga [168 . 19]s tasmāt | idānīṃ dravyam abhyupagamya mahattvādeḥ tadupalambhakatvam apākartṛkāma āha na ce [168 . 20]ti | tatsambandhepi mahattvasaṃbandhepi | svahetusamudbhūte 'pi tatrāmahati dravyātmani tasyākiñcitkaratvād iti bhāvaḥ | svarūpeṇa mahatas tu kim arthāntare 3 ṇa mahattvena tadbuddher api tata evotpatter iti cābhipretya na ca svarūpeṇāmahata [168 . 20] iti | ekasminn eva pakṣe sa doṣo darśito 'neneti draṣṭavyam |
atha tatsaṃbandhe mā bhūd asya svato mahattā kiṃ naś chinnam arthāntarabhūtamahattvarūpeṇāsya grahaṇaṃ bhaviṣyatīty āha -- [168 . 21] -- para [181] rūpeṇeti | parasya tato 'nyasya mahattvasya rūpeṇa | 4 katham abhrāntaṃ [168 . 21] bhrāntam eva | atasmiṃs tadgraharūpatvād bhrānter iti bhāvaḥ | upalambhayatīty upalaṃbhakam | etac ca mahattvam upetyoktaṃ dūṣaṇam | na tu ca mahatvā(tva)n nāma kiñcit na cātra sa(tat) kasyācid upalaṃbhakaṃ nāmety api vaktavyam | rūpaṃ vā dravyasyopalambhakam iti vartate | kutas tasyānupalambhakatvam ity āha -- tasyāpī [168 . 23]ti | tasya rūpa 5 sya na tathā grāhakatvam i[168 . 24]ti sambandhanīyam | grāhayatīti {p. 384} grāhakaṃ tasya bhāvas tattvam iti cārtho draṣtavyaḥ | api [168 . 23] nyāyataḥ saṃbhāvanām āha | tulyopakattvaṃ(papattiṃ) vā samuccinnoti | pareṇākāṃkṣitahetuṃ darśayitum āha svarūpeṇe [168 . 23]ti | svarūpeṇa prātisvikena ātmanā grahaṇe saty anyasyopalabdhau tasyeti pratyāsatteḥ | nānyasyāparokṣībhāva iti dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | ayam asyāśayo rūpaṃ hi gṛhyamāṇam evopalambhakaṃ yuktaṃ, nānyathā | na tac ca dravyarūpeṇa gṛhyate tadgrāhiṇo jñānasya bhrāntatvaprasaṃgāt | tataḥ kathaṃ dravyasyopalaṃbha iti | tathāpy asya tathātvam upagacchāmo yadi tato bhedena tatpratibhāsaḥ 7 syān na caitad astīti pratipādayann āha dravyarūpasye [168 . 23]ti | dravyarūpasya dravyasvarūpasya | tadvivekena rūpasvabhāvavivekena anupalakṣaṇād anupalabdheḥ | etac ca dūṣaṇaṃ mahattvepy upalaṃbhe draṣtavyam | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccinvann āha -- na ce [168 . 24]ti | hetum āha yata [168 . 25] iti | pratilabdhātmakam evo tpannam eva sat | tathātāṃ [168 . 25] samavāyikāraṇatām | utpattikṣa 8 ṇe nirguṇam api dvitīye kṣaṇe saguṇaṃ bhaviṣyatīty āha na ce [168 . 27]ti |[182] svasya dravyasya | prāktanarūpayogepi pūrvasvarūpanāśo 'kṣaṇikatvād asyety āśayaḥ | yataḥ [168 . 28] pūrvarūpanāśarūpāntarāvirbhāvāt |
__________NOTES__________
[181] apararūpeṇa S |
[182] asya S
nanu ca pūrvarūpanāśe tasyaiva nāśād rūpāntarāvirbhāve cānyasyaiva bhāvāt kathaṃ yad eva mahattvādikaṃ prati prāgapratipannādhārabhāvaṃ tad evādhā[60b] 1 ratāṃ yāyād iti ced ayam aparo 'stu doṣo 'syety abhiprāyād adoṣa eṣaḥ | ihāpi mahattvādikaṃ prati dravyam ādhāro nopapadyata iti darśayann āha -- na ce [169 . 1]ti | prajanakasyāpi tathātve 'tiprasaṃgāt | sthāpakatvādinā prakārāntareṇādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvāc ceti bhāvaḥ | arthākriyāvirodhād a[169 . 2]rthakriyāyā anupapatteḥ | yathā cākṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vārthakriyām upakalpayituṃ na kalpyate tathoditaṃ purastāt | samavāyikāraṇasyeti prakaraṇāt mahattvādikaṃ prati samavāyikāraṇasyāsyopalambhasya dravyasyety artho 'vaseyaḥ | syād etad yadi nāmānantaroditayā nītyā taṃ prati tasyādhārabhāvo nopapadyate tathāpi tadanādhāra eva tatsamavayikāraṇaṃ kiṃ na bhavatīty āha yata [169 . 3] iti | 3 svotkalitaṃ svāśritaṃ svārūḍham iti yāvat | janayatu tarhi svotkalitaṃ kāryam | yatas tathā vyapadeśam aśnata ity āha -- na ce [169 . 4]ti | etad iti svotkalitakāryajananam | ayam asyāśayo labdhātmasattvenaiva hi tathā janayitavyaṃ na tv āgṛhītamahattvādirūpeṇa tenotpattavyam sahabhuvoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvenāta 4 ddhetukatvaprasaṃgāt kṣaṇika[ta]yā tu dvitīyekṣaṇe 'sattvāt na svotkalitakāryajananam iti -- paścād ādhāra [183] bhāvo [169 . 5] na cety anuvartate, svahetvāgatasya tadādhārarūpasyāvināśād iti bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[183] ādhārābhāvaḥ S
{p. 385} tadabhāvepi katham asaṃbhavīty āha -- yasmād i[169 . 6]ti | evam anekadravyavad iti vyapadiśyate | dravyābhāvaś ca na hi rūpādivy 5 atiriktam ityādinā anantaram evopapāditaḥ | tayopalabdhilakṣaṇaprāptyā [169 . 10] upalabdhilakṣaṇaprāptasye ti tathābhūtopalabdhilakṣaṇaprāptimata ity arthaḥ | iti [169 . 11]r hetau śāstrakāraḥ prakaraṇātvārtikakāraḥ| abhāvaśabdena abhāvo abhāvavyavahāraś cābhipretya(ta) ity abhiprāyeṇa āha -- abhāvavyavahārahetuś ce [169 . 13]ti | yā tv i[169 . 13]tyādi bruvataś cāyam abhiprāyo -- yadi vyāpakādyanupalabdhyabhiprāyeṇābhāvavyavahārayetur veti vaktum adhyavasyāha -- naitad rūpāt abhāvaśabdenāpy abhāvavyavahārasya viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśasambhavena vaktuṃ śakyatvāt bruvan viśiṣṭām evānupalabdhim abipraitīti upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher vyāpāram imaṃ kathayatā ca vārtikakṛtā sāmarthyād yad atropadarśitaṃ anyatra tu sākṣād abhihitam tad api darśayann āha -- yā tv anupalabdhī [169 . 15]tyādi sadvyavahārapratiṣedhahetur ity avagantavyam [169 . 17] | kutaḥ punas tad anyavastuvijñānam evecchantīti jñāyata ity apekṣāyāṃ yojyam -- vijñānaṃ vānyavastunīti vacanād i[169 . 21]ti | yadā kartṛsthatayā 8 vivakṣyata [169 . 24] ity arthaḥ |
nanu bhavanmate kim upadhī(m upalabdhā) kaścid ātmāsti, yenaivam ucyate ity āha -- upalabhamānaś ce [169 . 26]ti | co vyaktam etad ity asminn arthe yasmād arthe vā | atraivāhaṃkārasyopapatter iti bhāvaḥ |
nanu upalabdhikriyāyāḥ kartā upalabhamāna ucyate | tat kim upalabdhijanakas tathāvidha-upalabhamāna ucyata ity āśaṃkyāha tathāhī [169 . 28]ti | kāmam evam uca(cya)tām [61a] 1 tathāpīndriyādeḥ kathaṃ tattvam ity āha na ce [169 . 28]ti | anyasye [170 . 1]ty ātmanaḥ | janakatvam iti prakaraṇāt upalabdhijanakatvam ity arthaḥ | ātmana [170 . 7] ātmākhyasya nityadravyasya | tadutpattāv upalabdhyutpattau hetūnāṃ ava(na)sthitiḥ iyanta eva hetava iti vyavasthābhāvaḥ | hetvanavasthitau ca kāryārthino niyatakāraṇopādānaṃ na syād iti bhāvaḥ |
āśrayatvāt tarhy asau kartā 2 bhaviṣyatīty āha -- āśrayatvam apī [170 . 11]ti | tasya nityasyātmano 6 janakatvānupapatter iti bhāvaḥ | kṣaṇikatve utpattikṣaṇamātrasattve sati sthiter upādātirekiṇyā abhāvāt [170 . 12] | na pātābhāvas tasyāḥ [170 . 14] patanasyaivāsaṃbhavād iti bhāvaḥ | kuto na patanaṃ tasyā yato na pātābhāvaḥ sthitir ity āha -- tasyāḥ [170 . 14] iti | tasyā upalabdher gurutvābhāvāt [170 . 15] {p. 386} gurutvasaṃjñakaguṇā 3 bhāvāt | tadabhāvaś ca buddher guṇarūpatve nirguṇatvāt, nirguṇatvañ ca guṇānāṃ "aguṇatvaṃ dravyāśritatvaṃ ce"ti vacanāt, gurutvaṃ ca guṇaḥ "gurutvaṃ jalabhūmyoḥ patanakāraṇam" iti vacanāc ca gurutvābhāvaḥ | mā bhūd gurutvaṃ tasyāḥ patanaṃ tu kiṃ na bhavatīty āha -- saṃ [184] yogābhāva [170 . 15] iti | yadi gurutvād eva patanaṃ bhavet na 4 tarhi śākhādau phalānyavatiṣṭheteti saṃyogābhāve satīty uktam saṃyogābhāve [170 . 15] śākhāvṛntādisaṃyogābhāve |
__________NOTES__________
[184] saṃyogābhāvena S |
kṛtāntaḥ [170 . 16] siddhāntaḥ samavāyāt upalabdhes tatra samavāyād ity arthaḥ | so 'pi [170 . 16] samavāyo 'pi | kāryakāraṇā(ṇa)bhāvaviśeṣaḥ ādhāryādhārabhāvaḥ sa cātmano nityasya sa saṃbhavatīti bhāvaḥ | yady apy u 5 palabdher na pātaḥ sambhavī tathāpy asau kim ādhāro na bhavatīty āśaṅkya pūrvasmin pakṣa eva prativacanaṃ darśayati | na cāpatanadharmikāyā [170 . 17] iti | apatanadharmakatvaṃ ca tasyā gurutvābhāvād anantaram eva pratipāditam | anenaitad darśayati -- patanadharmaṇo jalādeḥ pātapratibandhakaḥ kaścid ādhāro bhavatu yāvad ya 6 di tatrāpi kaścit ko 'yaṃ pratibandho nāmeti na paryanuyuñjīta | na tv apatanadharmaṇa iti tad āhaprāmāṇikacakracūḍāmaṇiḥ--
"syād ādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ |
agatīnāṃ kim ādhāro guṇasāmānyakarmaṇām ||" [Pramāṇavā. 1.70] iti |
anyasyāpy ā[170 . 18]tmanopi | tadbhāvaprasaṅgas tadādhāratvaprasaṅgaḥ | kuta etad ity ā 7 ha tasye [170 . 19]ti | tasya samavāyasya | samānatvāt [170 . 19] ekatvāt | ata evāha -- eka tvena [170 . 19] iti | asya [170 . 19] samavāyasya |
prakaraṇe [170 . 25] ciṃtāyāṃ prastāve iti yāvat | vivakṣitāt [170 . 25] śāstravihitād | bhakṣyāt [170 . 25] bhakṣaṇārhāt | anyatvena grāmyakukkuṭaḥ [170 . 26] tadanyasya [170 . 26] brāhmaṇāder anyasya | bhakṣyo 'pi sannabhakṣya ucyata [170 . 26] iti samba[ndha]nīyam | anekena nidarśanenopapadya 8 māno 'rthaḥ sujñāto bhavatīty nidarśanāntaram āha yathā ca [170 . 27] iti | adhikāre [170 . 27] prastāve | tadvad [171 . 1] upadarśitadvayavad viśiṣṭa [171 . 3] uttarapadārthābhāvaviśiṣṭe arthe [171 . 3] tatsadṛśa iti yāvat | tayā naño bhāvaviṣayatā [171 . 3] iti {p. 387} yojyam | tayā [171 . 3] itītthambhūtalakṣanā ceyaṃ tṛtīyā pratyeyā | bhāvaviṣayabhānapratiṣedhamātraviṣayatety arthāt | kiṃbhūtasya naña [61b] 1 ity apekṣāyāṃ yojyam āgṛhīte [171 . 3]ti | tathā vidhisāmānayena samantāt svīkṛṛtottarapadārthapratiṣedhasya kathaṃ punar etat jñātavyam ity atrāyaṃ na ...ttarapadārthapratiṣedhamātravṛttiḥ prasahyavṛttir atra tu uttarapadārthābhāvaviśiṣṭasadṛśavastuvṛttiḥ paryudāsavṛttiḥ ity āśaṅkāyām āha yatra [171 . 4] iti | yatraivam evaṃ tatra paryudāsavṛttitā [171 . 6] iti sambandhaḥ | vidheḥ prādhā 2 nyam a[171 . 4]bhidheyatayā bhāvarūpaṃ pratipādyata ity arthaḥ | pratiṣedhaḥ [171 . 5] tathābhūtottarapadārthaniṣedhaḥ arthagṛhītaḥ sadṛśavastuvidhānasāmarthyākṣiptaḥ vidhibhāgvidhe [171 . 5]r yo 'rthaḥ kṣatriyādiḥ svapadenā tmavācakena nocyate paryudāsam arthapratipādake vākye iti boddhavyam na tu "samāsanimitte anvākhyānavākya" iti nityasamāsatvād asya tadasaṃbhavāt 3 itarathā "rajñāḥ puruṣamānaya" ityādivat kṣatriyānayane vivakṣite na brāhmaṇamānayetyādir api prayogaḥ prasajyeta | yat tu [na] brāhmaṇo 'brāhmaṇa ity ucyate tad brāhmaṇo na bhavati prasajyapratiṣedhena mātrayā arthaḥ kathyate | paryudāse prasajyapratiṣedhopy astīti kṛtvā, na punaḥ samāsārthamanvākhānavākyaṃ 4 tat, kumbhaṃ karotīti kumbhakāraḥ kumbhasya samīpam
upakuṃbham ityādivad iti | yadi svapadena nocyate kathaṃ nāmāsav ucyeta iti cet | anyaśabdeneti brūmaḥ | anyaśabdasyaiva tatra prayogāt ekavākyatā ca tathārthakathane vākye nañarthavācakasyānyaśabdasya suvantenaia padāntareṇābhisambandhāt | etad eva 5 sāmānyopadarśitaṃ lakṣaṇaṃ prakṛte yojayann āha vi [185] dhiś ce [171 . 6]ti | vākyena [171 . 7] tathāvidheneti draṣṭavyam | evaṃ tatpratiṣedhaḥ pratīyata ity āha -- vivakṣitopalabdher anivartana [171 . 8] iti | kathaṃ tarhy asāv ucyata ity āha kiṃ tarhī [171 . 10]ti | katham anyaśabdenocyate na tu svaśabdenety āha anyaśabdasyaive [171 . 11]ti 6 | vākya iti tattvārthakathane vākya [171 . 11] iti pratyeyam | tatrāpi kathamanyaśabdaprayoga ity apekṣāyāṃ yojyaṃ paryudāsāśrayeṇe [171 . 10]ti | etad eva darśayati anyopalabdhir anupalabdhir i[171 . 11]ti | itir a[171 . 12]śabdenābhidhānasyākāraṃ darśayati | nañaś ca subantena samāsaikadeśena | sāmarthyaṃ [171 . 12] vyapekṣālakṣaṇaḥ sambandhaḥ | 7 iti [171 . 12]r hetau | ekavākyatvaṃ na vākyabhedaṃ(daḥ) sāmānādhikaraṇyam ity arthaḥ | tad eva darśayann āha -- anyā [186] upalabdhir anupalabdhir i[171 . 12]ti | iti nā ekavākyatvasyākāro darśitaḥ | prasajyapratiṣedhaḥ [171 . 13] kaṃcid arthaṃ prasajya yaḥ pratiṣedhaḥ | kasyacid arthasya prasaṅgam upadarśanam adhikāraṃ kṛtvā yo niṣedha uttarapadārthapratiṣedhamātraṃ yatrābhi 8 dheyam ity arthaḥ mayūravyaṃsakāditvāc ca {p. 388} samāsaḥ |[187] tadviparītaḥ [171 . 13] upadarśitaparyudāsaviparītaḥ | vaiparityam eva sukhapratipattyartham upadarśayann aha -- tatra hī [171 . 14]tyādi | tatra hy attarapadārthapratiṣedhasya samāsārthatvāt prādhānyam | vidhiḥ kasyacid arthasya vidhānaṃ arthāt sāmarthyāt gamyate [171 . 14] yadā vidhipratītis tadārthād iti ca draṣṭavyam | [62a] 1 tathāhi "abhihite na bhavanti dvitīyādyāḥ vibhaktayaḥ" ity ukter viśeṣapratiṣedhasya śeṣadhīnāntarīyakatvād iti lakṣaṇāt sāmarthyād anabhihite bhavatīti gamyate | sūryaṃ na paśyantīti nātra pradṛ(naño 'tradṛ)śinā tiñantena
saṃbaddho na tu subanteneti vākyabhedaḥ | pratiṣedhabhāk [171 . 15] sūryadarśanādiḥ svapadena [171 . 15] svavācakena sūryaṃ na paśyantīti anenocyate | atra tu samāsa 2 nimitte 'nvākhyānavākya iti draṣṭavyam | prasajyavṛttinañsamāse tatsaṃbhavād iti sarvañ caitat prakaraṇādito jñātuṃ śakyam iti sarvam avadātam |
__________NOTES__________
[185] vidheś ceti S
[186] na upalabdhi-S
[187] etadviparītaḥ S
prāsaṃgikaṃ parisamāpayya saṃprati prakṛtam anudhunva(nubandhna)nn āha tad evam i[171 . 16]ti |[188] bhāvato [171 . 26] vastunaḥ paramārthata iti yāvat | saṃbandhakalpanāyām a[171 . 27]nyasya vāstavasya saṃbandhasya kalpanāyām | sopy arthāntarabhūtaḥ sambandhaḥ 3 kathaṃ tayor iti paryanuyoge tadanyakalpanā, tatrāpy evam ity anavasthā prastutavastuvyavasthāparipaṃthinī syāt | uktasadṛśaṃ uktaprāyam [171 . 27] |
__________NOTES__________
[188] sambandhābhāvataḥ S iti tu na yuktaṃ, "sambandho bhāvato" iti tu anuṭīkānurodhena samyak pāṭhaḥ |
tatra vijñāne kiṃ bhūtaṃ sadghaṭarūpam tatra svākāram arpayatīty apekṣāyāṃ yojyam tathāvidham i[172 . 16]ti | yathāvidhaṃ pradeśarūpaṃ tathāvidhaṃ sat vyavadhānaviprakarṣādirahitam ity arthaḥ | svākāradvāre 4 ṇa | [172 . 19] svākārārpaṇadvāreṇa | etad eva sphuṭayann āha tad i[172 . 20]ti | tayoḥ saṃsargasvā(saṃsargamā)tmani [172 . 20] svātmani darśayati | avadheyavacasaḥ [172 . 28] ākarṇanīyavacanāḥ | laghuvṛttitvād [172 . 28] atiśīghrapracāratvāt jñānasya yaugapadyābhimāno [172 . 29] yugapadgrhītānīty adhyavasāyaḥ | evaṃ cācakṣāṇena krameṇaiva tāni purovartīni tulyayogyatārūpāṇi vastūni gṛhya 5 nte jñānena tu yugapad iti sāmarthyād darśitam | sarvatra tathābhāvaprasaṃgāt [173 . 5] bhrāntikalpanāprasaṃgāt | jñānam evātra kriyeti manyate paraḥ | katham i[173 . 4]ti siddhāntī santamasāvasthitaghaṭādipratipattau kartavyāyāṃ pradīpasyāpi karaṇarūpatvam avyāhatam iti bhāvaḥ | kartṛbhedād devadattādipratipattṛrūpakatvanaika(kartraneka)tvāt | kartre 6 katvāt [173 . 5] tarhi iti siddhāntavādī | ayam asyāśayo yadi saty apy ekasminn asmin karaṇe 'nekatra ghaṭādike karmaṇi kartranekatvād anekakriyodayo varṇyate tarhi kartrekatvāt kriyaikatvam iti sāmarthyād āyātam {p. 389} tataś ca na karaṇaikatvānuvidhānaṃ kriyaikatvasyeti kim anenoktenāpīti | syād etat yathā tatra kartāro 7 bahavaḥ pratipattāras tathā karaṇānyapīndriyāṇi bahūny eva tataś ca karaṇabāhulyād evānekatra karmaṇi kriyābāhulyam iti karaṇaikatvāt kriyaikatvaṃ vyavasthitam iti | tad etad avadyam | yato jvalyamāne dīpe pratyekam ekasminn evendriye pradīpe vā karaṇe sarveṣām eva pratipatṝṇām anekaghaṭādikarmaviṣayajñānakṣaṇānekakriyo 8 dayāt sādhāraṇanaikāntikatvam anivāritam eveti | viśarāruṣu [173 . 6] viśaraṇaśīleṣv ity arthaḥ | ayam asyābhiprāyo yaḥ kila labdhātmasattāka eva paścāt svātantryeṇa kāṃcit kriyām abhiniveśayati sa kartā, yaś ca kriyāsiddhau sādhakatamaḥ sa karaṇam ucyate | tathā sata eva kadācit kriyāyogād arthāntarabhūtā kriyā jāyate kṣaṇamātrasthāyī ca kṛtsnā(sno) bhāva
[62b] 1 iti kathaṃ sattvam āsādya tathākārī tathā pratipatsyate kriyāsvarthā(kriyām arthā)ntarabhūtām iti | saṃprati kṣaṇikākṣaṇikayor asādhāraṇadūṣaṇam āha -- na ce [173 . 8]ti | sarvakārakānvayavyatirekānuvidhāyinī ti viśeṣaṇaṃ hetubhāvena veditavyam | rūparasādivai(rasāvi vavai)dharmyodāharaṇam |
idānīm ekajñānasaṃsargād ity atraikaśabdārthaṃ nirūpayitum āha tatre [173 . 14]ti | ekāyatanasaṃgṛhīta ekarūpā 2 dyāyatanasṃgṛhīto 'nekatrāpi ekam evendriyajñānam i[173 . 15]ti | nirākārapakṣe dvyādisaṃkhyānirāsārtha ekaḥ śabdaḥ sākārapakṣepicitrādvaitavādimatena tathaivaikaśabdaḥ | pratyartham i[173 . 16]ti sthūlenāyaṃ vyapadeśaḥ kṛtaḥ | paramārthatas tv ekasminn eva dravye paramāṇusamūhātmake prati paramāṇu tadākāradhārīṇya 3 r vāgdarśanaṃ saṃkṣepāny eva(darśanaprasaṃge yāny eva) jñānāny utpadyanta iti | asmiṃś ca pakṣe yac codyam, yaś ca parihāras tad dvayam api viśeṣākhyāne 'smābhir abhihitam iti nehocyate | yogyatāyā [173 . 23] iti prakaraṇāt pratiṣedhyatadviviktapradeśayoḥ svajñānopajananayogyatāyā ity arthaḥ ekasmin jñāne saṃsraṣṭuṃ śīlaṃ yayos tau tathoktau 4 | vyāptinyāyasamāśrayād a[173 . 23]śeṣopasaṃhāranyāyasvīkārāt | pratyāsatteḥ [174 . 1] pratyāsattinyāyasamāśrayaṇād ity arthaḥ | kā punar atra tayoḥ pratyāsattiḥ sambhavinīty āha -- ekajñāne [174 . 1]ti |
tasmād [174 . 8] ghaṭāt | yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇānupalabdhir yadā tatsvabhāvas tadā jñeyadharmalakṣaṇā tadviviktajñānam e 5 va paryudāsavṛttyānupalabdhir ucyatām, na tu tatsvabhāvo vetikumārilo [174 . 11] mīmāṃsāvārtikakāro manyata iti śeṣaḥ | kartṛkarmasthatvavivakṣayopalabdher dvaitād anupalabdher api tathaiva dvaitam āyātaṃ nyāyata iti manyate | ghaṭābhāvavyahāre tadviviktapradeśajñānasyaivopayogād anupalabdhitvaṃ 6 yuktaṃ nānyasyety {p. 390} āśaṃkya dvayor apy upayogāviśeṣaṃ pratipādayann āha yathe [174 . 12]ti | pratiyogī niṣedhyā(dhyo) vivakṣitas tat smaraṇāpekṣam [174 . 13] | etad eva pratipattṛvyavahāreṇopapādayann āha tathāhī [174 . 14]tyādi | athaikaikatraikaikaṃ nāstīti kathaṃ dvayos tattvārtham iti cet | naitad asti | ekaikasminn ekaikasya viśeṣaṇa 7 tvenāvaśyaṃ bhāvāt | tathāhi yasmāt kevalapradeśākāraṃ jñānaṃ mayā saṃvedyate tasmāddhaṭo nāstīti vyavaharamāṇasyāpi pradeśo vijñānāvac chedakatvenopayujyata eva | tathā ga(ya)taḥ kevalaḥ pradeśoyaṃ dṛśyate tato nāsti ghaṭa iti vyavaharatopi darśanaṃ pradeśopādhibhāvena vyāpriyata eveti |
āhatye [174 . 2]ti nipātas ta 8 tkṣaṇam ity asyārthe |
tayo [174 . 16] r bhāvābhāvāṃśayoḥ | udbhavābhibhavābhyāṃ yathāsaṃkhya grahaṇāgrahaṇavyavasthā [175 . 16] |
dharmabhede dharmirūpeṇābhede 'pi dharmayor bheda iṣṭaḥ [175 . 18] | no 'smākaṃ sthānaṃ[189] sthitaṃ vyavasthānaṃ matam iti yāvat tasmin | udbhavābhibhavātmatvāt [175 . 18] udbhūtānudbhūtarūpatvāt | grahaṇaṃ [175 . 18] ca śabdād agrahaṇaṃ cāvatiṣṭhate tayor iti prakara[63a] 1 ṇāt |
__________NOTES__________
[189] sthite S |
etasmin vyākhyāne bhāvapradhānaḥ sādhanaśabdovārtikakārasya vivakṣita unnetavya ity abhiprāyeṇa sādhanatvam i[176 . 6]ti vyācaṣṭe | siddhihetutva śabdasāmarthyāc ca kasyacid iti labdham | tadayogāt si [176 . 7]ddhihetutvāyogāt | dūṣaṇāntaram atra samuccinvann āha abhāvasye [176 . 9]ti ca | abhāvasya nāstīti jñānajanane [176 . 10] nityaṃ tajjananaprasaṅga [176 . 10] iti yojayitvā kuta etad ity apekṣā 2 yām anapekṣitasahakāriṇa [176 . 9] iti hetubhāvena viśeṣaṇapadaṃ yojyam | tadanapekṣatvam eva katham asyety apekṣāyām anādheyātiśayaṃ [176 . 10] tatprati (yatayeti) yojyam | sādha [190] natvāyogāt ta [176 . 11]sya pratiṣedhamātrasyeti prakrtatvāt pratyeyam | tasya sādhanāsiddher ity asya ekaṃ(ekāṃ) vidhām abhidhāya aparām upadarśayitum āha athave [176 . 11]ti | sādhanam eva [176 . 12] sādhakam eva niścāyakam eveti 3 yāvat tadubha(da)yaprasaṅgāt [176 . 15] nāstīti jñānodayaprasaṃgāt |
__________NOTES__________
[190] sādhakatva- S |
anyathā [176 . 25] bhāvarūpasaṃsṛṣṭatvaprakāreṇa | tadayogāt [176 . 26] tasyābhāvāṃśasyāyogāt | sā pararūpāt saṃ(pāsaṃ)sṛṣṭarūpatā |
{p. 391} prakārāntareṇāpy abhāvavyavahārasiddher avibandhāt kiṃ tavaitatpakṣāśrayaṇaprayatneneti parapakṣa evāśaṃkyāparasyaivābhiprāyaṃ 4 varṇayann āha evaṃ manyata [177 . 9] iti | ghaṭajñānābhāvapratipattyā [177 . 10] vā ghaṭābhāvaṃ pratipadyata [177 . 11] iti vartate | tato [177 . 11] ghaṭābhāvapratipatteḥ | ghaṭābhāvavyavahāram iti pratipadyata ity asyānuvartanād uktam kevalapradeśābhiprāyeṇa sākṣād grahaṇam [177 . 15] | tajjñānābhiprāyeṇa pāraṃparyagra haṇam | sa ca tathā hānato(bhāvato) ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi lokapratītir anukūlitā bhavatīti bhāvaḥ | madhye ghaṭābhāvapratīter bhāvāt pāraṃparyeṇāpi [177 . 18] ity ācaṣṭe paraḥ | iti [177 . 19]nā mananīyasyākāro darśitaḥ | kevalapradeśajñānāpekṣayā svasamvedana [178 . 2]pratyakṣeṇa cetyuktaṃ draṣṭavyam | para eva viśeṣam āśaṃkya pariharann āha nanv asty eve [178 . 8]ti | itarayā [178 . 9] pratiṣedhamā 6 trayā rūpayānupalabdhyā tadavagatayā anyasye [178 . 12]ti vyavadhānāvyavadhānakṛtasya | evaṃ sati ko guṇa ity āha --sāṃkhya(khyaḥ) svamate guṇaṃ darśayann āha tathe [178 . 18]ti tathā sahī(tī)ti yojyam | hi r yasmād arthe draṣṭavyaḥ |
tasya vastuno liṅgaṃ bhavati | [179 . 1] talliṅgam evaṃ sati bhavatīty artho 'vaseya iti |
bhāvābhāvayor virodhā [179 . 10]d ekātmatvānupa 7 patteḥ tuccharūpatvaṃ [179 . 15] na kiñcid rūpatvam | tad api pararūpeṇa na kiñcid ity abhiprāyeṇāha -- pararūpeṇa [179 . 16] tasyāpi tuccharūpatvād iti śūnyavikalpapratibhāsī [179 . 17] tadabhāvamātravikalpapratibhāsī | tad [191] rūpa parihārāt [179 . 18] pratiṣedhyarūpavirahāt | tathā tadvat | virudhyeta [179 . 20] nopapadyeta | anyathā [179 . 21] svarūpeṇāpi tuccharūpatvaprakāreṇa | kathaṃ punas tathātve parasya tatrābhāvo na syād ity āha -- yo hī [179 . 22]ti rūpāntarantu sadṛśarūpāntarantu |
__________NOTES__________
[191] tadrūpavirahāt S
kīdṛśaṃ pararūpaśūnyaṃ [179 . 28] niṣedhyarūparahitam | viṣayeṇa vāmunā viṣayiṇo vidhānasya vidhīyamānadharmasya -- nirdeśo draṣṭavyaḥ | paryudāsa iti [179 . 28] kathyata iti vartate | tato vivakṣitād rūpāt tatpratītiḥ [180 . 2] rūpāntarābhāva pratītiḥ | neti prakṛtaṃ niṣedhayati | pratītāv ity antarbhū[63b] 1 to ñijartho draṣṭavyas ten ākāraṇa sya pratyāyakājanakasya pratītau pratyāyane sāmarthyāsambhavāt [180 . 2] prakaraṇāt tasya [180 . 5] vivakṣitasya rūpasyeti | arthāntarasya sato {p. 392} gamakatve hi tajjanitatvaṃ sāmarthyaṃ vācyam | nacārthāntaraprasajyapratiṣedhena sakalaśaktivikalena tajjanitaṃ yenāsya tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | avaśyaṃ kiṃ tena tatkāraṇena bhāvyaṃ yenākāraṇasyety u 2 cyamānaṃ śobhetety āha tādātmye [180 . 3]ti | anyasya [180 . 9] avyabhicāranibandhanasya bhāvād iti bhāvaḥ | tena [192]pratyakṣeṇa agrahaṇāt [180 . 9] |
__________NOTES__________
[192] tena grahaṇāt S
syād etad yadi tattvavyavasthāpakād eva pramāṇād ghaṭasyādheyabhūtasyābhāvaḥ siddhyati, tarhi tasya ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvasidhyartham abhāvapramāṇam abhyupeyam | ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvam asya tataḥ siddhyati | evaṃ tarhi ghaṭaṃ pratyādhā 3 rabhāvo 'syābhāvapramāṇapratiṣedhyaḥ prāpta ity āśaṃkāyāṃ yathā dvayam apy etat tata eva prasiddhyati tathā pradarśayituṃ dvividho hī [180 . 9]tyādinopakramate | ayam i[180 . 10]ti | idamātre(tra) deśamātraṃ vivakṣitam | tad vyāvṛttarūpatayā [180 . 10] ghaṭavyāvṛttasvabhāvatayā | ghaṭasaṃsṛstarūpo na ghaṭena sambandhasyāhaikarūpam | tadvyāvṛttarūpa 4 tayaiva ca ghaṭavān api ghaṭasahito 'pi | tato ghaṭāt anya iti | sarvathā ghaṭād anyatvaṃ tasyaikā vidhā | ghaṭavān i[180 . 10]ti tu pramādapāṭhaḥ | dvitīyāṃ bā(vi)dhām āha kevalaś ce [180 . 11]ti | kevala iti, ghaṭād anya eva sānu(san) -- tatsaṃyogīti vivakṣitam tad eva kaivalyaṃ spaṣṭayann āha -- ghaṭaṃ pratī [180 . 11]ti | tasya pradeśasya tadvivekena [180 . 12] ghaṭa 5 rūpavivekena ca pratyakṣeṇa grahaṇe sati | ghaṭavirahaś ca [180 . 12] saṃyogighaṭavirahaś ca | itis tasmāt | vastū nām asaṅkaro [180 . 13]sāṅkaryam, matsaraśabdavaddharmavacanasyāpi saṃkaraśabdasyā(sya) bhāvāt, tat siddhyarthaṃ tanniścayārthaṃ, parānabhyupagatāpekṣa(kṣya)te [180 . 20][193] tadeti [180 . 20] ihaivacchedaḥ svajñāna eva | parānabhyupagatatvam eva 6 tasyāḥ pratipādayati anyabhāvād iti | anyathā [180 . 21] yadi tasya tadbhāvarūpatā parānabhyupagatānapekṣate(kṣitā) tena prakāreṇa | pratyakṣasiddhatā ca [180 . 22] tadabhāvasyeti prakaraṇāt | tadaive [180 . 23]ti tayos tādātmyopagamakāle | yad vā pratyakṣasiddhatā tadaiva neti yojyam | yad vā sā parānabhyupagatāpekṣyate kiṃ tadā pratyakṣasiddhatety āśaṃkāyāṃ ne [180 . 23]ty uttaram | ke(kva) tarhi sābhihitety apekṣāyām uktaṃ pa [194] kṣāntara [180 . 23] iti | tādātmyopagamapakṣa ity arthaḥ | saṃyoga eva samavāyaśabdenokta
iti vyācakṣāṇaś ca dhūmo hi saṃyogī hetur ity abhipraiti | kutaḥ punaḥ svaśabdenaiva {p. 393} go nokta ity āha -- saṃyoge [181 . 2]ti | bhedene [181 . 3]tarabhinnena rūpeṇa yo vyapadeśo [180 . 3] vyapadiśyamānatvaṃ tatr ānādarāt | yad vā bhedena bhinnena vācakena yo vyapadeśam ā(śa ā)khyānaṃ tatrānādarād iti | kiṃ punaḥ samavāya eva nocyata ity āha pareṣāṃ tv i[180 . 3]ti | evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭovyācaṣṭa anye punar asthāna evāsya mativibhramo jāta ity ācakṣate | tathāhi dhūmāvayavidharmiṇi parvate vā dhūmatve(mavattve)na dhūmatvena ca hetunā sāgni[64a] 1 tvaṃ sādhyata ity ekārthasamavāyyeva dhūmo hetur iti pare saṃsacate (saṃcakṣate) | purastāc cāyaṃ tasmād dhūma evātra dharmī kartavyaḥ | sāgnir ayaṃ dhūmo dhūmatvād ityudyotakaramatam adarśayad idānīṃ tu tadvismṛtyaivaṃ vyācakṣāṇovārtikakāram apy avajñayātra(jñāpātra)m āpādayatīti -- kim atra brūma iti | itarasya [181 . 6] dhūmasya |
__________NOTES__________
[193] tad iti S |
[194] pakṣāntareṇa S
nanu ce [181 . 8]tyādinā prakṛtam ākṣi[pa]tā satyaṃ [181 . 10] prasaṅgoranityā (ṅgenetyā)dinā 2 ca pariharatā anena yadīśvarasenamatānupraveśena kaścid anyabhāvatadabhāvayor amīṣām anyatamaṃ sambandham icchati tadabhāvopadarśanena sa tāvat kaṇṭhoktenaiva nirasyate | sāmarthyāc ca yepinaiyāyikā-- "na vayam anayor gamyagamakabhāvaṃ varṇayāmo 'pi tu saṃyuktaviśeṣaṇasannikarṣajanmanā pratyakṣeṇa ghaṭābhāvaḥ pratīyate" ity abhi 3 manyante tepy anyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvena viśeṣyaviśeṣaṇabhāvānupapatteḥ kathaṃ tajjanmanaḥ pratyakṣasya vārtāpi yena tadavaseyo 'sattvād bhavitum arhatīti nirastā bhavantīty abhiprāyeṇānyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvo vibhāvita iti veditavyam | asyaivārthasya punar uktatāṃ parihartum āha 4 pūrvaṃ hi [181 . 11] iti | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasyetyādinā prāgabhihitatvād uktam | pratyakṣāntaram i[181 . 12]ti hānādibuddhivyapekṣayā boddhavyam | na ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇa eva saṃbandhaḥ | sambandhena ca saṃbandhāntaraṃ mṛgaṇīyam iti tena śakyate vaktuṃ ṣaṭsu padārtheṣv asyānantarbhāvena saptamapadārthopagamayanvi 5 pra(gamanapra)saṅgāt daṇḍadaṇḍinor jātitadvatoś ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvopapatteḥ saṃyogasamavāyasambandhayor astaṃgamanaprasa(saṃ)gāc ca kiṃ kurvac ca tat tasya viśeṣaṇam ityādivicārāsahatvāc ceti | evaṃ cāsyākṣepaparihārāpunar uktatāpradarśanaṃ cānavagatavakṣyamāṇagranthārthasya tvarayā coditasya codye 6 saty ādito draṣṭavyam itarathā saṃbandhābhāvopadarśanagranthavyākhyānānantaram idaṃ bhrājeteti |[195] tena pradeśāvayavā dravyātmāno [181 . 25] dravyasvabhāvāḥ | navaiva [181 . 26] navasaṃkhyāvyavacchinnānyeva pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātmamanolakṣaṇāni | tad āhapraśastakaraḥ"tatra dravyāṇi -- {p. 394} pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātma 7 manāṃsi sāmānyaviśeṣasaṃjñoktāni navaiveti | "[Praśa. Bhā. p. 3] ādi [181 . 17]śabdād guṇavattvasamavāyikāraṇatvāvabodheḥ(dhaḥ) |
__________NOTES__________
[195] tehi S
tatra [181 . 17] abhāvo[ve] guṇarūpeṇaivābhāvo dravye vartiṣyata ity āha na ce [181 . 28]ti | tatra dravye rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthak[tva]saṃyogavibhāgaparatvāparatvabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnagurutvadravatvasnehasaṃskāradharmādharma 8 śabdāś caturviśatiguṇāḥ | na cāyam abhāvas teṣāṃ caturviśater guṇānāṃ rūpādīnām anyatamaḥ | karmarūpatayā tarhi tatrāsau vartiṣyata ity āha -- nāpī [182 . 1]ti | karmarūpatayā [182 . 1] vartata ity anuvartate | kasmān na vartata ity āha pañcasv i[181 . 1]ti | utkṣepaṇāpakṣepaṇāvakuñcanaprasāraṇagamanalakṣaṇeṣu pañcasu karmasvanantarbhāvāt | kathaṃ tasya tatrāna[64b] 1 ntarbhāva ity āha tallakṣaṇavirahād i[182 . 2]ti | kiṃ punaḥ karmaṇo lakṣaṇaṃ yadvirahas tasyocyata ity āha ekadravyam i[182 . 2]ti | bhāvapradhānatvān nirdeśasyaikadravyatvam ity arthaḥ | ādi [182 . 3]grahaṇena karmatvasambandhaḥ kṣaṇikatvaṃ mūrtadravyavṛttitvaṃ gurutvaprayatnasaṃyogajatvaṃ svakāryasaṃyogavirodhitvaṃ saṃyogavibhāganirapekṣakāraṇatvam asamavāyikāraṇatvaṃ svaparāśraya 2 samavetakāryārambhakatvaṃ sagānajātīyānārambhakatvaṃ dravyārambhakatvaṃ ca parigṛhītam | sāmānyādirūpeṇa tarhi tatrāsau vartsyatīty āha -- nāpī [182 . 3]ti | api śabdād viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | kutas tathā na vartata ity āha tadrūpe [182 . 3]ti | evaṃ bruvato 'syāyam āśayaḥ -- svaviṣayasarvagatam abhedātmakam anekavṛttyanuvṛttibuddhikāraṇaṃ hi sāmānyasya rūpaṃ na 3 cāyaṃ tathā | tathānteṣu bhavā antyāḥ svāśrayaviśeṣakatvāvi(tvād vi)śeṣā vināśārambharahiteṣu nityadravyeṣv aṇvākāśadikkālātmanaḥsva(tmanaḥsu) pratidravyam ekaikaśo vartamānā atyantavyāvṛttibuddhihetavaḥ, na cāyaṃ tathā | ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ ca sambandhaḥ ihapratyayahetuḥ samavāyo na cāyaṃ tadrūpa iti | 4 tadabhyupagamāt ta [182 . 5]sya saṃyogasyābhyupagamāt | pañcānāṃ [182 . 9] dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣāṇāṃ samavāyitvaṃ [182 . 9] samavāyāśrayatvam
| pradeśābhāvepi [182 . 13] viśiṣṭoddeśābhāvepi ghaṭābhāvasaṃbhavāt [182 . 13] | anena vyatirekānanuvidhānaṃ darśitam | na cāsya prativiṣayaṃ bheda [182 . 18] iti anena cetarakāryadharmātikramo darśitaḥ | sambandhibhedāt [182 . 19] | sambandhināṃ ghaṭapaṭādīnā bhedāt nānātvāt anyādṛśatvād vā | bhede [182 . 20] nānātve anyādṛśatve veṣyamāṇe | tatprasaṅgo bhayapra(bhedapra)saṅgaḥ | samanantaram evoktaṃ (?) |
nanu ca vācyavācakabhūtāv iha śabdārthau prakṛtau tathā buddhighaṭite ca śabdārthasāmānye vācyavācakarūpe na tu śabdārthasvalakṣaṇe, na ca tayoḥ 6 śabdārthasāmānyayor janyajanakabhāvaḥ {p. 395} sambhavī tat katham evam uktam ity āśaṅkya viśeṣābhidhānārtham abhyupagacchann āha -- yady api ce [183 . 4]ti | śabdārthayor i[183 . 5]ti | vācyavācakabhūtayor iti vivakṣitam | buddhikalpitasāmānyarūpate [183 . 5]ti prabuddhasaṃketāhitavāsanasya yā buddhiḥ "sa evāyaṃ yo mayā vācakatvena pratipannaḥ sa 7 evāyaṃ yo vācyatvena pratīta" iti saṃketakālopalabdhaśabdārthabhedena svākāraṃ pratīyatī jāyate tayā yadrūpaṃ kalpitaṃ sāmānyaṃ tadrūpateti viśeṣavivakṣayā na | tathāpī [183 . 5]ti utprekṣā samākalanamadhyavasāya iti yāvat tasyā nibandhanasya [183 . 6] bījasya | śabdasvalakṣaṇānubhāvād eva hi vācakaśabdasāmānyā(nyo)tprekṣā bhava 8 tīti bhāvaḥ | tanmukhena [183 . 7] vācakaśabdasāmānyotprekṣābījaśabdasvalakṣaṇotthāpanadvāreṇa anyabhāvasya [183 . 13] kevalapradeśādibhāvasya | anena ca prāg api [183 . 15] ityādinā saty api tadabhiprāya [183 . 16] ityādinā ca tadanvayavyatirekānu(kānanu)vidhānaṃ tasya darśitam | bhede saty asati kāryakāraṇabhāve avinābhāvānupapattes tad dvāraka [183 . 16] [65a] 1 ity āha |
nanu yadi yady asya siddher nibandhanaṃ tasya tena saha kāryakāraṇabhāvādikaḥ sambandho 'vaśyaṃ bhāvīty ucyate | na tarhi cakṣurādīndriyaṃ svaviṣayasya rūpādeḥ pratipattinibandhanaṃ syād ity abhiprāyavān paraḥ prāha --[196] kathaṃ tarhi [183 . 28] iti | siddhānty āha -- paraspare [183 . 28]ti | anena yadi nāma tayoḥ samakālikayoḥ sākṣāt kāryakāraṇabhāvo 'stīti darśayati | anayor apy evam eva bhavi 2 ṣyatīty āha -- naivam i[184 . 1]ti | iha anyabhāve tadabhāvasādhane | evaṃ [184 . 1] anantaroktaṃ nāsti | kuta ity āha -- anyabhāve [184 . 1]ti | tadayogād e[184 . 1]kasāmagryutpādāyogāt | ayogaś cābhāvasya kutaścid utpāde bhāvarūpatāprāptes tādrūpyahāniprasaṅgāt ghaṭābhāvena ca vinā tatpradeśakṣaṇasadṛśasya kṣaṇasyābhāvaprasaṅgāc ca draṣtavyaḥ | prauḍhavāditayā tat tad uktaṃ ayuktaṃ pratipādya 3 sampratyaprastutābhidhānam asya darśayann āha -- liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya ca [184 . 2] iti |
__________NOTES__________
[196] katham indriya S |
na tu kevalo [184 . 24] ghaṭābhāva iti prakṛtatvāt | kaivalyam eva darśayati dharmiṇaḥ kasyacid guṇabhāvaṃ [184 . 24] viśeṣaṇatvam anāpanna iti |
tada [197] nyasya [185 . 23] dharmiṇo 'bhāvād iti kevalapradeśarūpād anyasya | dharmiṇo [185 . 24] liṅgāśrayasyābhāvād iti |
__________NOTES__________
[197] tataś cānyasya S |
{p. 396} deśakālava [198] stuniyata [186 . 8] iti 4 hetubhāvena viśeṣaṇam | pratijñā [186 . 10] sādhyanirdeśas tasyāḥ | kṛtakatvādiparijihīrṣayā viśiṃsann āha -- vyāvṛttito 'pī [186 . 12]ti | pradeśamātram i[186 . 14]ti bruvatā pareṇa pradeśatvasāmānyaṃ hetuḥ pradeśaviśeṣo dharmīti darśitam |
__________NOTES__________
[198] deśakālāv asyāniyato S |
yo 'sau kevala [186 . 23] iti | puro 'vasthitaghaṭajātīya iti draṣṭavyam tasyaiva prakṛtatvāt | liṅgavaj jñāpakatvād avaśyapratyetavyam ity abhiprāyeṇāha -- liṅgabhūtasya [186 . 25] kevalasya pradeśasya [186 . 26] pratipattāv iti pūrvavat pratijñārthaikadeśatāpy atra draṣṭavyā | tataḥ kevalapradeśāl liṅgībhūtāt |
viṣayaviṣayibhāvene [187 . 10]tītthaṃbhūtalakṣaṇā tṛtīyā | tathāvidhā bhiprāyān abhijñā(jña)taye ti[199]pāṭho 'vadāto yathābhidhānābhiprāyān abhjñā(jña)tayeti pāṭhe tu mahān kleśaḥ |
__________NOTES__________
[199] abhiprāyān abhijñatayā S |
prameya 6 tvena [187 . 19] sādhyatvena | ādi śabdād anyonyābhāvapradhvaṃsābhāvayor na virodhomīmāṃsakamate 'tyantābhāvasya ca |
ete [188 . 3] prāgabhāvādirūpā bhedāḥ itarapratīteś cā [188 . 6]bhāvāṃśapratīteś ca | tatsaṃyoge [188 . 6] tenendriyeṇa pratyetavyasya sambandhe | itthaṃ tu [188 . 5] yat pratīyata [188 . 6] iti prakaraṇāt | tadasaṃyogahetukam i[188 . 7]ndriyāsambandhahetukam | 7 jñānam iti prakṛtatvāt | yad vā tat tathāvidhaṃ jñānaṃ asaṃyogahetukaṃ prakaraṇād indriyāsaṃyogahetukaṃ na bhavatīti | nanu bhāvāṃśayor bhedāt kathaṃ "tadanyabhāva eve"ty uktamācāryeṇa ity āśaṅkyāha -- evaṃ manyata [188 . 15] iti | tadrūpavaikalyāt [188 . 17] ghaṭarūpavirahitatvāt | tadrūpavaikalyaṃ [188 . 17] ghaṭarūpavaikalyam | tadabhāve [188 . 18] ghaṭarūpavaikalyābhāve | tasya ghaṭād anyasya bhāvasya pradeśādeḥ | tathā ca [188 . 20] tasyāpi ghaṭarūpatvaprakāre sati | abhāvāṃśe 'pi ghaṭābhāvo 'pi na [200] siddhyati ghaṭātmaniveti bhāvaḥ | tatsaṃyoga eva [188 . 24] anyabhāvasaṃyoga eva | vicārayatā [189 . 2] mayeti buddhistham | avadhāryo [189 . 3] jñātavyaḥ |
__________NOTES__________
[200] na siddhyet S |
sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ [189 . 11] sarvapadārthavyāvṛttam | asāṃkaryeṇa [189 . 12] abhiśratvena | saṃpra [201] mugdhākāraṃ [189 . 5] saṃdihyamānasarvākāram {p. 397} aniścitākāram iti | kāmalo vidyate 'syeti kāmalī [189 . 17] tasya | tatparicchadābhāvaḥ [189 . 20] tasya purovartino bhūtalāder apy abhāvasya paricchedābhāvaḥ |
__________NOTES__________
[201] sammugdhākāraṃ S |
nanu ca kasyacid darśanādyoyaṃ kvacit prāptiparihārārtho vyavahāra iti prakṛte adṛṣṭasya ca parihārārtha [189 . 23] iti vyākhyānaṃ katham iva na sāhasam na hy adṛṣṭasya darśanam asti | atha darśanam ity upalakṣaṇam etat, tato 'darśanā[65b] 1 d ity api draṣṭavyam iti cet | tad avadyam, darśanasyaiva saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpāvabhāsitayā vicārayituṃ prakāṃtatvāt, yadi cādṛṣṭaparihārārtho vyavahāro bhavet tarhi kaṇṭakādeḥ parihārārtho vyavahāro na bhavet kintu prāptyartho eva, samyakjñānapūrvikā ca sarvahānopādānalakṣaṇā puruṣārthasiddhir na syād iti | sthāne parākrāntaṃ bhavatā kevalaṃ vivakṣite dṛṣṭādṛṣṭaśabdārthe samīcīnaṃ mano na praṇihitam, dṛṣṭaśabdena hi sukham atravivakṣitam adṛṣṭaśa bdena ca tadviparyayeṇa duḥkham, tate......... -- kasyacid vastunaḥ sukhahetor darśanādyoyaṃ kvacid deśe saṃvitsāmarthyamāvavi(bhāvi)smaraṇādinā dṛṣṭasya sukhasya prāptyartho vyavahāraḥ pravṛttilakṣaṇo yaś ca duḥkhahetor darśanād adṛṣṭasya 3 duḥkhasya parihārārtho vyavahāro nivṛttilakṣaṇaḥ sa na syāt; sarvatraiva sukhahetuduḥkhahetuviṣayatvena saṃpramugdhākāratvāt sarvasyaiva darśanasyeti | ataś caivaṃ yad viniścayaḥ"sukhaduḥkhasādhane hi jñātvā yathārhaṃ pratipitsavaḥ" ity alaṃ bahunā | kiṃ bhūtas tadartho vyavahāra ity āha pravṛttinivṛttilakṣaṇa [189 . 24] 4 iti yathāsaṃkhya sambandhaḥ kāryaḥ | anyathā [189 . 26] saṃkīrṇarūpāpratibhāsanaprakāreṇā sya [189 . 26] pratyakṣasya |
jñānadvayena [190 . 6] pratyakṣānupalambharūpeṇa | para [190 . 16]m itimīmāṃsakam ity avaseyam | evam abhyupagame kārite 'pi kiṃ phalam ity āha tathā ce [190 . 17]ti | yathāśruti jñā pariṇāmākhyena dharmeṇe [190 . 18]ty uktaṃ draṣṭavyam | bhāvāṃ [202] śasyaivābhāvatvenopa 5 gatatvād i[190 . 20]ti | "bhāvāntaravinirmukto 'bhāvotrānupalaṃbhavad" ityādivacanād uktaṃ bhāvāntarasyāpy atulyayogyatārūpasya tathātveneṣṭatvāt | na tvadupagatānupalabdhirūpatvam abhāvapramāṇasya bhaviṣyatīty ata āha tulyayogyatārūpa [203] syai [190 . 20]veti | anyathā tasya tadabhāvarūpatvānupapatter iti bhāvaḥ | bhavaty evaṃ 6 tathāpy ekajñānasaṃsargitvānapekṣitayā bhedo bhaviṣyatīty āha tulyayogyatārūpasya [190 . 20][204] etajjñānasaṃsargiṇa eva ce [190 . 20]ti | anyathā tulyayogyatārūpataiva {p. 398} na siddhyet | asatyāṃ ca tasyāṃ na pratiyogyatābhāvanaścayaḥ syād ity āśayaḥ | tathopeyam a[190 . 21]bhāvapramāṇatayopagantavyam | tajjñānāt [190 . 21] tasya tadatulyayogya 7 tārūpasya tadekasaṃsargiṇaś ca vastuno jñānāt | etad eva sādhayann āha nahī [190 . 22]ti | katham abhāvaḥ [190 . 28] prasajyapratiṣedhayor nirūpākhyānatvāt kasyacit paricchedo [191 . 1] bhavati | taddhetubhāvaḥ [191 . 2] praricchedahetutvam |
__________NOTES__________
[202] bhāvāntarasyaiva- S
[203] syaika- S
[204] ekajñāna-
tade [191 . 10]ty evam abhyupagamakāle | kasyacid apī [191 . 10]ty anena kasyacid apīti mūlagrantham anubhāsate | tad evāhe ti kasyacid iti grahaṇakapadavivakṣi 8 tam evāhaācāryaḥ| tasye [191 . 10]ty anena tasyeti mūlapadamulliṅgārtham āha salilopalambhābhāvasye [191 . 10]ti | tadanyasya ve [191 . 14]ti | mūla(laṃ) vyācakṣāṇa āha --[205] tato 'pī [191 . 11]ti | kasmāt punas tataḥ salilād anyasyānalāder iti vyākhyāyate na tu tatpratiṣedhamātrapuraskāreṇety āśaṃkyācāryasyaitad dvayopanyāse 'bhiprāyaṃ vacanabhaṅgyā varṇayitum āha vi [66a] 1 jñāna [206] ñ ce [191 . 11]ti | tatrāpi [191 . 12] "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇe tadaṅgīkaraṇe 'pariṇāmaśabdenānyavastujñānābhyupagamaṃ iti yāvat | tadātmakatvād a[191 . 13]nyavastujñānātmakatvāt | tata ātmano yaḥ pariṇāmo mā bhūd bhedena vyavasthāpyeta "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇam iti prakaraṇāt | kasyacid apī tyāder mūlagranthasya samudāyārtham idānīṃ tataś ca 2 kasyacid apī [191 . 14]tyādinā vaktum upakramate | sthāpa [191 . 15]śabdena gāḍhasvāpo 'bhipretaḥ | pragāḍhanidrākrāntasya hi viṣayagrahaṇavaikalyaṃ bhavati | yadi yat tadapekṣeṇānyasyānyatvena sarvaṃ susthaṃ syāt parasya tadā vyavadhānādyavasthaiva prasaṅgārthamācāryeṇa nopadarśitā syād iti bhāvo vyavadhānādigrahaṇena ca etad darśayatī [191 . 16]ti bruvato draṣṭavyaḥ | prakārāntareṇā smad abhimatāt pradhānād anyena prakāreṇa | na tiṣṭhed iti asyārthakathanaṃ pravartete [191 . 25]ti | tarhi pratiṣṭhetaivārthakriyāvāptaye prasthānam eva kuryād ity āha nāpī [191 . 25]ti | na pratiṣṭhete ty asyārthaṃ kathayati na pravarteteti [191 . 25] etad eva pradarśayitum upakramate | tathāhī [191 . 26]ti |
__________NOTES__________
[205] tato ve- S |
[206] ijñānaṃ ve- S |
tata ekadaśanād anyā 4 bhāve jñānam utpadyate tathocyate [192 . 19]nyad ity ucyate | tadrūpatayā [192 . 19] sakalāsaṃkīrṇavasturūpāvabhāsitayā | tadanyad vastu {p. 399} pratiyad evam anyābhāvaṃ pratyetīti vyapadiśya [192 . 20] tadayogād a[192 . 20]nyabhāvapratipattyayogāt | yaś cānyo vikalpo pāścāt yo [193 . 8] vidhivikalpa ity arthāt | abhāvākhyapramāṇaṃ [193 . 9] nety anuvartanīyam | vahanaṃ 5 vahitraṃ tad ārūḍhaiḥ [193 . 17] |
tadātmano [195 . 5] śeṣapadārthavṛttātmanaḥ sakāśāt tat [195 . 6] pratyakṣam | tatprāmāṇyasamāśritā [195 . 7] abhāvaprāmāṇyasamāśritā |
svabhāvata eva [195 . 10] svahetuta eva | tasyā(sya) [195 . 13] abhāvākhyasya pramāṇasya |
adhyātmanaḥ [195 . 24] parātmanaḥ sakāśāt | tadanyebhyo nivartanaṃ [196 . 1] vyavacchedanaṃ tasya gṛhyamāṇa 6 syety arthāt tatparicchedaprasaṅgāt [196 . 7] anyātmaparicchedaprasaṅgāt |
tadātmanaḥ [196 . 10] sakāśād aśeṣamanyan nivartayatīti vartate | tadātmanopalabhamāneti katham ucyata ity apekṣāyāṃ tathāvidhasvabhāvasyaivānukārād i[196 . 13]ti yojyam | upalabhamāne [196 . 14]ti hetau śānayor vidhānāddhetupadam idam ana(m ava)vaseyam | 7 anyadeśe [196 . 15]tyādi tathātvapracyute [196 . 14]r vyākhyānam | tathābhūtād i[196 . 24]tyāder mūlagranthasya abhāvāt kāryam āha | abhāvakalpanayā [196 . 28] ity abhāvapramāṇakalpanayeti prakaraṇāt | viṣayam evā(viṣayeṇaiva) viṣayiṇo nirdeśāt draṣṭavyam |
[207] anyac caivam ātmakaṃ [197 . 1] na bhavatīti vartate | tato [197 . 3] nirvikalpakāt pratyakṣāta vidhipratiṣedhavikalpāv i[197 . 4]ti yathāvāsanāprabodhaṃ 8 vidhivikalpañceti boddhavyam | atha vaikalyasya (?) sākṣād itarasya sāmarthyāj jñānād vidhipratiṣedhavikalpadvayopajanana uktaḥ |[208] tadarthād iti [197 . 21] tattvānyatvābhyām bhinnatayā vikalpatā(nā)d ity arthaḥ | yena nimittena vivakṣitasya tato 'nyatvaṃ na vyavasthāpyate, tasya nimittasya samānatvāt [197 . 27] | kathaṃ prakārāntarābhāvaṃ sūcayatīty apekṣāyāṃ yojyam [66b] 1 tadviruddhasyeti [197 . 27] tena paricchidyamānena viruddhasyaitatparihāreṇa vyavasthitasya tadasaṃkīrṇasyeti yāvat | tadviruddhasya sarvavastuno dvaividhyasādhanam {p. 400} eva kuta ity apekṣāyāṃ sarvasyānyatayā vyāptisādhanād iti [198 . 4] yojyam |
__________NOTES__________
[207] anyathaitadātmakam S iti tu na samyak |
[208] tato 'rthāt S
ekasya pramāṇasya vyāpāra eva [198 . 6] iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- tasyaivaikasya pramāṇasya vṛttaṃ vimṛṣyamāna(ṇa)m evam avatiṣṭhate | yata 2 iti tadrūpatvāt [198 . 10] parāsaṃkīrṇarūpatvāt | vastvanatikrameṇa yathāvastu [198 . 10] iti dṛṣṭatadanyatvena sarvasya vyāptisādhanād ity api pramāṇavṛttavicāreṇocyata ity avasātavyam |
itinā [198 . 27][na]ntaroktasya nyāyasyākāro darśitaḥ | ananyasahāyatvaṃ [199 . 1] ca kāryasya [199 . 1] ekajātīyakāryāpekṣayā draṣṭavyam | dvayor bhāvo dvitaiva dvaitaṃ tat siddheḥ [199 . 3] | ha(pra)tīyaty eva [199 . 6] buddhiḥ vyavasthā [209] pakakāla evā [199 . 6]tadrūpaṃ tataḥ pṛthak karotīti anuvartanīyam | itarathā śatṛpratyayasyānupapattiḥ prasajyeta | atra kathaṃ pratyayāntarābhāvaḥ siddhyatīty apekṣāyām āha -- tadviparīte [199 . 6]tyādi |
__________NOTES__________
[209] vyavasthāpanākāla eva S
ekapramāṇanibandhanāṃ [199 . 9] iti pratyakṣaikanibandhanām anumānaikani 4 bandhanāṃ veti vivakṣitam | na tu paropyenām anekapramāṇanibandhanām icchati yad anena vyavacchidyeta | abhāvapramāṇamātranibandhanatayā tenopagamād iti tasyopalabhyamānasya [199 . 11] tadātmano [199 . 12] vyavaccheda [199 . 12] iti sambandhaḥ | "tadanyātmana" iti mūle nirdeśāt kathaṃ tvayā tadanyātmatāyā [199 . 14] iti vyākhyāyata ity a 5 nuyogam āśaṅkyāha bhāvapradhānatvān nirdeśasya [199 . 14] iti |
avacchidyate [199 . 18] vyavacchidyate | sā tadekākāraniyatā pratipattiḥ |
sa ca [200 . 3] taddeśakālaś ca syāt | taddeśatā ca lokaprasiddhadeśābhiprāyeṇoktā draṣṭavyā | na tu vastuno mūrtaṃ vastu vastvantareṇaikadeśaṃ nāmeti | no cet katham iti vartate | abhāvasiddhir i[200 . 9]ty a 6 bhāvavyavahārasiddhir mūḍhaṃ pratīti ca draṣṭavyam | amūḍhasya pratyakṣād evābhāvavyavahārasiddheḥ | etac cānantaram eva pratipādayiṣyate | yathoktam evānupalambhaṃ darśayitum āh opalabdhilakṣaṇaprāptasya [200 . 9] iti | anupalambhād iti cāvartanīyam | tenāyaṃ vākyārthaḥ -- upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād iti | nanu upa 7 labdhilakṣaṇaprāptānupalambha eva kīdṛśo yasmāt tatsiddhir ity āha tattulye [200 . 10] ti | tena niṣedhyena saha tulyā svajñānopajananaṃ prati yogyatā saiva rūpaṃ svabhāvo yasya {p. 401} sa tathā tasya yadupalambha upalabhyopalabhamānadharmaḥ sa ātmā yasya [200 . 10] tasmāt | co [200 . 10] vyaktam etad ity asyārthe | yad vā upalambhaśabdena jñānamātrasyābhidhānaṃ | tena tu tattu 8 lyayogyatārūpopalabhyamānasena iti samuccīyate ity evaṃrūpād anupalambhāt | anyathā vyākhyāne tūpalabdhilakṣaṇaprāptasyety asaṅgataṃ syād iti | na tu sāmānyena [200 . 10] anupalambhamātrād ity arthaḥ | kim evaṃvādino 'pi sambhavati yenaivam ucyata ity āha -- yathāhuḥ para [200 . 11] iti | vastusattāvabodhāryaṃ [200 . 13] yatra vasturūpeṇa pramāṇapañcakaṃ [67a] 1 na jāyate tatreti [200 . 12] yojyam | pañcāvayavā yasyeti pañcakam | "saṃkhyāyātisadattāyā kan" ity anena kan | pramāṇaṃ ca tat pañcakaṃ ceti paścāt karmadhārayaḥ kāryaḥ pramāṇapañcakaṃ [200 . 12] na jāyata iti ca pañcānāṃ pramāṇānāṃ madhye yatraikam api na jāyata ity arthaḥ | sati vastuni tadanudaya eva katham ity āha saty apī [200 . 15]ti |
tadviṣayāyā upalabdhe [200 . 19]r liṅgatvam api prakaraṇāt | tadabhāvena saha sambandhābhāvasya tulyatvād i[200 . 25]ti yojyam |[210] bhāvarūpāyā upalabdhirūpabhāvarūpāyāḥ |
__________NOTES__________
[210] anyabhāvarūpāyāḥ S
kasmāt sakāśāt pramāṇāntaraṃ pratyakṣādikaṃ nāstīty āha -- anyabhāvaviṣayopalabdher i[201 . 27]ti | kim iti [202 . 6] sāmānyataḥ pṛcchati | punar i[202 . 6]ti viśeṣataḥ so 'nyabhāvo [202 . 6] yosau kevalapradeśalakṣaṇo 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇene [202 . 7]ndriyajapratyakṣalakṣanena | etac ca prāyeṇa loko yasmāt kevalam idaṃ bhūtalaṃ ve 3 dyate tasmād ghaṭo 'tra nāstīti pratyayamukhena pratipadyata ity abhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | anupalambhena siddha [202 . 8] iti ca tasyāpi pratyakṣasya tadanupalambharūpatvāt vāstavānuvādo boddhavyo na tu tasyānupalambharūpatāpratipādanam idānīṃ prakṛtaṃ nāpy upayuktam iti | abhāvavyavahāraṃ sādhayet [202 . 8] nābhāvam ity arthāt, tasya kevala 4 pradeśopalabdhikāla eva siddhatvād iti bhāvaḥ | nanu anupalabdhyā abhāvavyavahāraḥ sādhanīyo na cāsau pradeśas tathety āha karmasthakriyāpekṣaye [211][202 . 8]ti | upalabdheḥ karmasthatvāpekṣayā tatparyudāsenānyabhāvasya tathātvam ity arthaḥ | pratyakṣaṇābhāvavyavahāraṃ pravartayitum anīśāno 'sya mate mūḍho vācyas tasya pratipattau [202 . 10] pratipa 5 ttiśabdena cābhāvavyavahāraikadeśo jñānalakṣaṇo anuṣṭhānalakṣaṇo vā vaktavyaḥ | tasyāṃ sādhyāyāṃ vyavahāraś ca tad itaro draṣṭavyaḥ | mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati taṃ sādhayati nāmūḍham iti ca samudāyārthaḥ | amūḍhasya {p. 402} tarhi kiṃ nibandhano 'sadvyavahāra ity āha -- yas tv i[202 . 11]ti | prasaṅgenā [202 . 13]syaiva prastāvenālaṃ na kiñcit | atradharmottaraḥprā 6 ha -- "tadekākāraniyataṃ paṭīyo 'pi pratyakṣaṃ nābhāvavyavahāraṃ pravartayatum alam adṛṣṭānām api sattvān nityaṃ śaṃkyamānānupalambhavyabhicāro hy abhāvaḥ" iti | dṛśyatvaviśeṣaṇāpekṣāyāṃ cānupalabdhir evāyāteti cābhipraiti | atra tu yathā prativaktavyaṃ tathāsmābhiḥsvayūthyavicāre vicāritaṃ vistareṇeti tata evāpekṣitavyam iti |
__________NOTES__________
[211] -pekṣāyām S
yady api bahuprakārānupalabdhis tathāpi mūlabhūtaprakārapradarśanārthaṃ trividhe [202 . 21]ty uktaṃ draṣtavyam | saviśeṣaṇā [202 . 28] saha viśeṣaṇena upalabdhilakṣaṇaprāptatvalakṣaṇena vartata iti |
tathā kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasye [203 . 26]ti kāraṇavyāpakayor yānupalabdhiḥ tadviviktapradeśajñānātmikā tallakṣaṇasyeti | siddhasambandhayo [204 . 3]r iti kāraṇavyāpaka 8 yor iti mūlagranthasyāpekṣaṇāt saṅgatam idam | tathābhāvadarśane [204 . 10]ti ekadarśanenānyadarśane tathaikādarśanenānyadarśane 'pi bhūyas tv aviśeṣaṇatve ca kriyamāṇe lohalekhyatvapārthivatvādinā pratyayavat tallabdhī tadviviktapadārthajñānātmike tayoḥ saṃdeharūpatvāt | tadabhāvasya ca tayoḥ kāraṇavyāpakayor abhāvasyaca saṃdigdhalakṣaṇatā vācyā | etad eva vidarbhavacanena mātrayā darśayann āha -- [67b] 1 puruṣasya tv i[204 . 11]ti | yadṛcchāsaṃvāda [204 . 12] iti bruvato yathāmalakakaṣāyarasatvādinā saṃskārādinā anyathābhāvasambhave 'pi sāhacaryādarśanasaṃvādas tathā vivakṣite 'pi bhaviṣyatīti bhāvaḥ |
pratibandhaḥ [204 . 16] sambandho 'bhidhātavyo na tatpratibaddhatvaṃ yathānyatra | sādhyasādhanayor i[204 . 16]tyāder anupapattiprasaṅgāt | pratibandhe ceṣṭau ca sarveṣāṃ sādhanavattvena 2 ca sādhyavatāṃ sādhyābhāvavattvena ca sādhanābhāvavatām arthatāṃ draṣṭṛma(?) pekṣatvepi vyāptimator anvayavyatirekayor niścayaḥ sañjāyate | soyam upānaṭadharmamātra (?) pṛthivyācchādanaṃ nyāyaḥ prāyaḥ prakāro draṣṭavyaḥ |
jarannaiyāyikābhiprāyeṇa naiyāyika [205 . 23] 3 grahaṇam asya boddhavyam | adhunatanāḥ punar anvayavyatirekiṇaṃ paṃcalakṣaṇam anvayinaṃ vyatirekiṇaṃ caturlakṣaṇalakṣaṇam ācakṣata iti sāmānyenanaiyāyikagrahaṇe vyākhyāyamāne tanmatāvedanamasyāveditaṃ syād iti | saṃkhyāyā guṇatvena dravyāśritatvād dhetudravyasye [205 . 28]ty āha | ekasaṃkhyānavacchinnāyām ity asyaivārthakathanaṃ {p. 403} pratiheturahitāyām [206 . 3] iti | sādhyapratipakṣasādhako hetuḥ pratihetuḥ tadrahitāyām | siṣā 4 dhayiṣitaviruddhaṃ na vyabhicaratīti |
tathā jñātatvaṃ cā [206 . 6]paraṃ rūpam iti prāguktam anuvartate | yathoktabādhāpramāṇena sādhyadharmanirākaraṇaṃ tasmin [206 . 17] sādhye 'sati [246 . 17] |
vateti [207 . 2] nipāto 'nuviṣaye | yaṃtradvaya [207 . 3]śabdena prakaraṇādākarṣakaniṣkāṣakalakṣaṇe yantre vaktavye |
yathā kila kenacit kutūhalinā kaścit tapasvī strīrūpadhāriṇī tṛtīyāṃ prakṛtiṃ paricaraṇāyogyāṃ śabdavācyām udvāhya putraṃ tadarthakriyāṃ vā vyapadeśena prārthyate tena tulyam idaṃ yadavinābhāvavikalaṃ hetum upadarśya dharmiṇi sādhyakathanam iti manvānaḥ paropahāsapūrvakamāhācaryaḥ śaṇḍham udvāhye [207 . 15]ti mūlamanūdyasyātvaṃ(rthaṃ?) prakṛte yojayan darśayati -- tasminn i[207 . 15]ti | 6 tasmin sādhyadharmiṇi sādhyadharmasādhanaśaktivikalaṃ [207 . 16] sādhyadharmaprakāśanaśaktiviyuktam | tadvaikalyañ ca tasya tatra tadavinābhāvitayāniṣṭeḥ | śabdārthasyaitadvyākhyānaṃ praticchāyayā draṣṭavyam | udvāhya [207 . 15] padārthaṃ tathaiva vyācakṣāṇa āha -- pariṇāyye [207 . 16]ti | pariṇāyyapadena ca tatsaṃbandhatvopadarśanaṃ tallakṣitam | tallakṣaṇaṃ 7 putraṃ mṛ [212] gyate [207 . 17] prārthyate yācyata iti yāvat | nanu cānyatrāvinābhāvyapi hetus tatra sādhyaṃ vibhāvayed iti ko 'yam upahāsa ity āha nahī [207 . 20]ti | yadambhas tallavaṇarasaṃ yathā sāmudram | ambhaś cedaṃ nādeyam iti prayoge caitad ucyata ity avaseyam | lavaṇatayā [207 . 21] lavaṇarasatayā |
__________NOTES__________
[212] mṛgayate S |
ambhas tv ādiṣu [207 . 25] hetuyopanīteṣu tathā darśanāt | abādhitadharmā [207 . 27] 8 abādhitasādhyadharmā |
tannipatasya [208 . 13] bādhakapramāṇavṛttiniyatasya | vyāpakābhāve vyāpyasyāpy avaśyam abhāva iti bhāvaḥ | tadbhāvasya [208 . 20] sādhyabhāvasya | ata eve [208 . 21]ti bādhakapramāṇe sati sādhyābhāvād eva |
tadabhāvepi [208 . 23] bādhakapramāṇavṛttyabhāvepi vā bhāvāt sādhyābhāvasyeti prakaraṇāt |
hetoḥ sāmarthyaṃ hetusāmarthyaṃ tatpratipādayann āha paraḥ [209 . 2] | kathaṃ [68a] 1 hetusāmarthyaṃ pratipādayatīty apekṣāyāṃ yojyam -- tatrānyathātvam [213]i[209 . 1]ti | {p. 404} darśayann iti [209 . 2] hetau śaturvidhānāt tatrābādhāyā anyathātvapradarśanād ity arthaḥ | tatsiddhaye [209 . 6] sādhyasiddhaye | yatrāsau tadartham abhidhānīyaḥ sa hetuprayogasya viṣayaḥ [209 . 6] |
__________NOTES__________
[213] tatrānyathārtham iti S
vai [209 . 9]śabdo 'kṣamāyāṃ bādhānupalabdhir abādhetyādi yad ucyate tatra kṣamyata ity arthaḥ | kiṃtv i[209 . 9]ti nipātānipātasamudāyaḥ 2 praśne | tasyā [209 . 10] itir mātrārthānāṃ bhayahetur apādānam ity apādānatvād apādāne pañcamīyam |
kāku [209 . 16]śabdenātra vacanavinyāso vivakṣitaḥ | praśnārthasya kiṃ śabdasyāprayogepi kākur eva śiraḥkampasahitā praśnaṃ prakāśayatīty abhiprāyeṇa pṛcchatī [209 . 16]ti vyācaṣṭe | bādhānupalabdhir abādheti abhidhānād uktam etad i[209 . 16 - 17]ty abhiprāyavān paraḥ prāhoktam evai 3 tad iti | kim arthaṃ prayujyate [209 . 18] sa hetur iti sāmarthyāt | abhāvaniścayaṃ [209 . 24] paramārthato 'sadbhāvaniścayaṃ prati |
saṃśayitasya [210 . 6] bādhāṃ prati jātasaṃdehasya | jñāna [ ni ] vṛttyā [211 . 4] bādhakajñāna[ni]vṛttyāsau sādhyabādhā |
ādi [212 . 21]śabdād anumānaviruddhādeḥ saṃgrahaḥ teṣāṃ [212 . 23] {15] pratyakṣaviruddhādīnām upavarṇanaṃ [212 . 23] svarūpa 4 pradarśanam |
tadbhāvāyogād viṣayatvāyogāt sādhakapramāṇasyānumānasyāvṛtter yad uktaṃ "vyastohetor anāśraya" iti bhāvaḥ |[214] kiṃ yathā bādhāvinābhāvayor i[213 . 9]ti pāṭho yuktarūpaḥ | kiṃśabdaviyukte tu pāṭhe saśiraḥkampayākāṃkṣā evaṃvadataḥ praśno 'bhiprāyagato draṣṭavyaḥ |
__________NOTES__________
[214] kathaṃ -- yathā bādhāvinābhāvayoḥ S
tallakṣaṇaṃ [213 . 14] tasya hetoḥ lakṣaṇam | anvayavyatirekātmā vinābhāvaḥ [213 . 14] | lakṣaṇaśabdasya cāsati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāt svaliṅgena nirdeśaḥ |
viruddhasyāpi viparyaye samyagdhetutvāt tadabhiprāyeṇa viparyayasya ce [213 . 23]ty uktam |
bhāvasiddhi [214 . 14]s tattvasiddhis tadayogāt |
vivakṣitaikasaṃkhyatvapratipādita [214 . 17]m iti vivakṣitaikasaṃkhyatvaśabdena pratipāditam ity arthaḥ | 6 pūrvakasye [214 . 21]tyalakṣaṇam etad ity asya | atrāpi bādhitatvādirūpāntarayoginy api pūrvayojitum upadarśitam |
niṣpramāṇike [214 . 59]ty etaddhetubhāvena viśeṣaṇam | sa iti [215 . 3] sa eveti vivakṣitaṃ | nirastapratipakṣatvam eva kuta ity āha -- tathāvidhe [215 . 12] tathā {p. 405} bhūtaviśeṣavati paṭū tathāvidhe sādhye kvacid dharmiṇi [215 . 13] saṃbhavati sati | tada 7 vyabhicāriṇaḥ [216 . 7] sādhyāvyabhicāriṇaḥ |
vedaprāmāṇyanirākartṛṣv i[217 . 14]ti pratyakṣādyadhikāropi tenāsaṃvādādītyādiṣv ity abhipretaṃ -- yad āha --vārtike kumārilaḥ--
"svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā |
pratyakṣādyadhikāropi tair arthāṃsaṃgatir yata[215]" [Ślokavā. 2.26] ityādi |
__________NOTES__________
[215] Ślokavārtike tu -- "pratyakṣādyagatāthatvādīdṛgbuddhādivākyavat" iti uttarādharma
saugatair i[217 . 14]tivārtikakārāt pūrvair iti vivakṣitam | pratihetava [217 . 16] ity aduṣṭakāraṇajanya 8 tvād ityādayaḥ | yathāhakumārilaḥ--
"codanājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ |
kāraṇair janyamānatvāl liṅgāptoktyakṣabuddhivad ||" [Ślokavā. 2.184] ityādi |
tannimittasaṃbhavād a(d ā) [217 . 20]śaṃkānimittasaṃbhavāt | ākrośamātreṇa [217 . 20] vipūrvapakṣe bhāṣikāmātreṇa | keṣāṃ na kaściddhetuḥ syād ityāha ekasaṃkhyāvādinām i[218 . 1]ti |
samyagjñānaviparyayahetur iṣṭa [218 . 6] iti prāktanenaācāryagranthena | a [68b] 1 thāpradarśitahetur i[218 . 6]ty asyācāryagranthasya sambandhaḥ kārya iti | na kathañcid vyavacchedahetukaṃ [216][218 . 9] kenāpi prakāreṇa nityānityavyavacchedahetutvam | tābhyām asyānvayavyatarekāsiddher abhiprāyeṇaivokte |
__________NOTES__________
[216] -hetutvam -- S
bhujam utkṣipya [218 . 16] bāhumūddh...vīrkṛtya phūtkurvan [218 . 17] phūtkāraṃ muñcann ity arthaḥ | kaiścid [218 . 18]īśvarasenajinendrabuddhiprabhṛtibhiḥ | apracchādanīyaṃ [218 . 20] anāvaraṇīyam |
mī 2 māṃsakamatena niraṃtarā prītiḥ svarge(rgo) vācyaḥ | apavargas tu mokṣaḥ | sa ca darśanabhedād anekavidha iṣṭaḥ | svargāpavargayojanam evavaiyākaraṇamatāśrayeṇa darśayann āha -- tathāhī [219 . 1]ti |mīmāṃsakamatāśrayeṇ āthave ty anena pakṣāntaram āha -- vedāntaniṣevaṇāt [219 . 5] ātmatattvaniṣevaṇāt | prajñājātīyena [219 . 5] praśastaprajñena | upa 3 hāsepy ayaṃ prayogaḥ prakaraṇāt jñātavyaḥ | yad asya sāmarthyam āsīt tat tadupadarśanenotkīlitaṃ {p. 406} apanītaṃ [219 . 8] iti vyācakṣāṇaś cotkīlitam apanītaṃ sādhanasāmarthyaṃ yasya śrāvaṇatvalakṣaṇasya hetoḥ sa tathokto mūlagrantha iti darśayati | nanu tāni vastūni te ca puruṣāḥ pratihetunaitadviparītarūpopadarśanadvārā tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyante, na tu tena hetuneti kim ucyate tāni vastūni nityatvasaṃpadaḥ pracyāvya tāṃś ca puruṣāṇ svargāpavarasampada [219 . 8] iti cet, satyam etat kevalaṃ yasmād asau vidyamāna eva svayaṃ prāpitāyās tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyamānā na samānajātīyena pareṇa 5 tāni vastūni tāṃś ca puruṣāṃs trāyasva trāyasveti phūtkāraṃ viplavam ābhāṣamāṇānīva svajīvitam apekṣamāṇa ivopekṣate | tasmāt pracyāvyā vayaṃ taṃ paraṃ prayuktaṃ ivety abhiprāyād adoṣatraya (?) iti cet, sarvañcaitat kiṃ yo vastuto asaṃbhavāt pratihetur ityādidūṣaṇam avādhitaviṣayatve 'pi lakṣaṇe pratihetupa 6 dam apoddhṛtyābādhapadaṃ prakṣipya vaktavyaṃ | ata evasmābhir etann idānam eva kiṃ vastuto 'saṃbhavadbādhatvam abādhitaviṣayatvam abhipretamutāpratibhāsamānabādhatvam api kiṃ tadaiva kiṃ vā anyeṣām api | tatrāpi kiṃ tadaivāhosvid ubhayaṃ vadāpi (?) | anyeṣām api kiṃ tadaivātha kālāntare 'pītyādi vikalpya sarvatra yathā 7 yogaṃ dūṣaṇam upanayadbhir ātmanirākaraṇe '...ādhi[ta]tvam ātmasādhanasya pratisaṃdhānalakṣaṇasya hetor viśeṣaṇam apahastitam | tato 'nyair api jigīṣubhir abādhi[ta]tve viśeṣaṇe sarvatraivānayaiva diśā pratyavastheyam iti |
tallakṣaṇaṃ [220 . 23] liṅgalakṣaṇam | jñānasyaiva bhāvapratyayena [220 . 24] tvatpratyayena | etad eva sādhayann āha tathāhī [220 . 24]ti | svatantra 8 eva [220 . 29] vācyvastunirapekṣa eva | anarthapratilambha eva syāt [221 . 1] arthapratilambho na syād evety arthaḥ | asya [221 . 2] vikalpapratibhāsinaḥ sāmānyākārasya | yady evaṃ bāhyasyaiva hetutvam astu tatkim anena prayāsenety āha -- sādhye [221 . 3]ti | kathaṃ tarhi vikalpārūḍhānāṃ sāmānyākārāṇāṃ paramārthato bāhyāṅgāsaṃsparśināṃ saṃpādakatvaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ [69a] 1 kāryādirūpatvaṃ cety āśaṅkyāha -- taddharmatām eve [221 . 4]ti | tasyaiva taddharmatāṃ bāhyavastudharmatām | bāhyagataṃ(tāṃ) tadvyāvṛttirūpatāṃ iti yāvat | anu [217] saraṃto [221 . 4] bhedāpratipattyā avidyamānanibandhanayādhyavasyanto nānaikavyatirekān [221 . 4] ekasminn apy arthe nānārūpaṃ kṛtakatvānityatvādi, ekatvaṃ sāmānyam anugāmirūpaṃ, vyatirekaṃ tayoḥ paraspara(raṃ) dharmiṇaś ca bhedaṃ hetau 2 śaturvidhānāt pradarśanād ity arthaḥ | sādhyasādhanabhāvasamarthanārtham etad uktaṃ draṣṭavyam | {p. 407} saṃvādakatvasamarthanārtham āha -- vastuni [221 . 5] iti | vastuni -- sādhye 'rthe | paramparayā [221 . 5] saṃbaddhasaṃbaddhatayā | kāryādivyapadeśasamarthana(nā)yāha kāryādī [221 . 5]ti | kāryādidarśanadvārāyātatvāt tattvenādhyavasāyāc ca kāryādi [218] vyapadeśanibandhanaṃ [221 . 5] ta eva iti prakaraṇāt | tena vyapadeśa 3 nibandhanam iti ca vyapadeśa "indriyam asthānam etad rājana (?)" iti nirdeśavad draṣtavyaḥ |
__________NOTES__________
[217] anusmaraṃto S |
[218] kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ S |
jñānasya bāhyaliṅgarūpatvaṃ nirākṛtya sāmānyākārarūpatvam api nirākurvann āha vikalpāvabhāsī ca [221 . 7] iti | tasya [221 . 8] vikalpāvabhāsinaḥ | sāmānyākārasya nirūpasye [221 . 8]ti ca vyācakṣāṇo 'līkarūpatām apohasyābhipraiti | tadrūpasya [221 . 9] avṛkṣavyāvṛtti 4 rūpasya vicārato 'sadrūpasya vikalpa [219] pratibimbakasya [221 . 9] iti | vikalpākārād bhedena pratyetum aśakyatvāt pratibimbasyeva pratibimbakasyāpohasya athavā anayā vacanabhaṅgyā buddhayākāro 'pi tathādhyasto 'poho vācya iti darśitam anena | kathaṃ tasya sāmānyātmatvavyvasthety āha -- yasmād i[221 . 10]ti | anuyāyitayā [221 . 11]dhya[220]vasita 5 syety antaroktam anuvartate | evaṃvidhasyāpi kiṃ na vikalpātmatā | tathā ca jñānaṃ kiṃ na rūpaṃ liṅgasyety āha -- tathātve ca [221 . 11] iti | tathātve [221 . 11] anuyāyitve | vikalparūpā [221] tmatā [221 . 12] vikalpasvalakṣaṇātmatā | prakṛtāyāṃ [221 . 17] prastutāyām | rūpa [222] m abhidhīyate [221 . 17] evaṃvidhaṃ liṅgasya rūpam ity abhidhīyate | pratyayāt [223][221 . 21] saṃpratyayāt |
__________NOTES__________
[219] vikalpapratibimbacakrasya S |
[220] vyavasitasya S |
[221] vikalparūpatā S |
[222] svarūpam abhi- S |
[223] saṃpratyayāt S
paramatāpekṣayā pramātur i[221 . 28]ty ukta 6 m | tathā saṃyogasamavāyādīnām [222 . 1] iti, ālokamanaskārādīnām [222 . 2] iti, vastuvṛttyapekṣayoktam | na hi teṣv asatsv i[222 . 2]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi tatra sādhyaṃ na bhavet tadā tadavyabhicārivastudarśanapranāḍikayā tatra jñānam eva na bhavet | yadi ca liṅge dhūmādau mahattvādisamavāyo na syāt, yadi ca tasyendriyeṇa saṃyogo na 7 bhavet, tadā tadviṣayaṃ pratyakṣam eva na bhavet | asati ca tasmin na liṅgini vijñānam utpadyeta tathālokā bhāve 'pi tathaiva liṅgijñānānutpattir jñātavyā | tathāsati manaskāre 'sati | manaskārasādguṇya iti boddhavyam | pūrvavālliṅgijñānānutpattiś ca | niścayo 'pī ty eva pāṭhaḥ yatra pustake {p. 408} niścayo hī [222 . 9]ti pāṭhaḥ | tatra hiśabdo 'piśabdasya vārthe 8 draṣtavyaḥ | tadviśeṣatvāt [222 . 10] jñānaviśeṣatvāt | asya [222 . 11] niścayasya |
"sapakṣe bhāvena" [222 . 19] kiṃ bhūtenety āha -- vipakṣe [222 . 19] iti | sarvatra vipakṣe yo 'bhāvaḥ tad viśiṣṭena [222 . 21] kiṃ bhūtena sarvatra vipakṣe yo 'bhāvenety āha -- sapakṣa [222 . 20] iti | tādātmyatadutpattī lakṣaṇe nimitte yasya bhāvasya sa tathā tadviśiṣṭena [222 . 21] | nanu ca darśanādarśananibandhanau sapakṣāsapakṣayo[69a] 1 r bhāvābhāvāv apy anyonyaviśiṣṭāv eva tat ko 'tiśayo 'nenokta ity āśaṅkyāha -- etad uktaṃ bhavatī [222 . 22]ti | pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā ni [224] ścito (tau) [222 . 23] na tu darśanādarśanābhyām ity arthāt | tathāvidhāv i[223 . 6]ti vyāptimāntāv ity arthaḥ |
__________NOTES__________
[224] niścitau S
tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ [223 . 10] tādātmyatadutpattisiddhiviṣayam | tayor eva [223 . 19] bhāvābhāvayor eva | ākṣipyate [223 . 20] prakāśyate | utpattyatireki 2 ṇyāḥ sattāyā anutpatter yā sattā utpatti [223 . 19]r iti vyācaṣṭe | abhāvalakṣaṇasya [223 . 29] pratiyogyapekṣayā tadviviktapadārthalakṣaṇasya paramatāśrayaṇena caivam abhidhānam siddhyanti [224 . 1] vyavahārayogyatām upayānti | sarvasya [224 . 1] iti puṃsaḥ | tathā ca ayatnasiddhaḥ sarvaḥ sarvadarśīty āśayaḥ | naivam i [228 . 1] tīdam iti sambandhyate | liṅgasya prakṛtatvāt jñāpakasya [224 . 13] ity āha 3 | ācāryeṇa [224 . 21] itiācāryadignāgena |sūtrakārīyaniścitagrahaṇasāphalyam upavarṇayatāvārtikakṛtāsvānumatir atra darśitaivety abhiprāyeṇa ācāryavacanam iva kṛtvā iha asmābhiś ca [224 . 21] ityādi |
tathābhāvo [225 . 3] vyāptyānvayaḥ | sarvatra tadabhāve avaśyam abhāvo neti pūrvakam anuvartanīyam | tasmād yata [225 . 9] ityādikavastu(-kas tu) mūlasyādi 4 grantho anena subodhatvān na vyākhyātaḥ | ayaṃ tv asyārtho 'vaseyo yata evaṃ tasmād [224 . 20] yataḥ pramāṇād anayor bhāvābhāvayor bhavati niścayas tadadhīnatā tayor bhāvābhāvayoḥ sattā vyavasthety asyārthasya jñāpanārthaṃ niścitavacanaṃ kṛtam iti |ācāryadignāgakṛtaniścitagrahaṇārthe bhūyaḥ saṃhriyamāṇevartikakāreṇa katham asmā 5 bhir ity ucyata ity āśaṃkyāha -- asmābhir i[225 . 9]ti | ācāryakṛte [225 . 9] sūtrakārācāryakṛte | niścitagrahaṇe [225 . 9] asmākam abhimatatvād i[225 . 10]ti vacanena caivaṃācāryasyābhiprāyaṃ darśayati | tac ced asmākam abhimatam eva tadāsmābhir evoktam iti | evaṃ tāvad anena vyākhyātaṃ lakṣyate punar ayam asyārthaḥ -- {p. 409} etad arthaṃ sūtrakāreṇapramāṇasamuccaye 6 -- mayā ca viniścayādau niścitagrahaṇaṃ kṛtam ity abhipretyācāryavārtikakāreṇāvābhyām ity asminn arthe 'smābhir ity abhidhāyīti | dvayor arthayor bahuvacanaṃ kena vacaneneti "asmadordvayoś ca" ity aneneti brūma iti |
ato 'pi nyāyāt iti pāṭhoḥ ata eva nyāyāt [225 . 12] iti tu pramādapāṭhaḥ | pratipannatvāt [225 . 15] jñānasyeti prakaraṇāt | trairūpyāt jñānaṃ [225 . 1 ... ] " rūpāntaraṃ na bhavatī "ty anuvartate |
sapakṣe bhāva ucyata [226 . ] ity anena ca sādhye saty eva bhāvo lakṣitas tathā abhāvo 'sapakṣa [226 . 1] ity anena asati sādhye abhāva eva vivakṣitaḥ | vyāvṛttikṛtaṃ bhedam upādāya [226 . 9] iti tatrābhāvavyāvṛttyā bhāvo vyavasthāpyate | tatra bhāvayāvṛttyābhāva iti | paramārthato bhedo nāsti [226 . 10] iti bruvato 8 yaṃ bhāvaḥ tasmin saty eva bhāvo bhavitṛtvaṃ tadabhāvo cābhāva evābhavitṛtvaṃ evam eva hetoḥ svagata evāyaṃ dharmo 'ta eva yatrānvayas tatra vyatireka iti svabhāvahetusādhyam etad avatiṣṭhate | na tattvā(tv arthā)pattigamyam iti | nanu ca yady anayoḥ parasparāntarbhāvo na bhavet tarhi katham ekaṃ vākyam ubhayaṃ gamayet | tathā caitat pūrvoktaṃ [70a] 1 kiṃ ...... rhīti |
bhinnalakṣaṇam eva [226 . 15] vyāvṛttito bhinnasvabhāvam eva santaṃ tataś ca bhinnatvāt anayor liṅgarūpatvāc ca pṛthagavayavāntaratvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | yady ekaḥ svabhā...............yaduktapūrvaṃ tadavastham evety āha paraspara [226 . 16] ityādi | ekavākyāt [226 . 16] ekavākyārtharūpatvāt ekavākyaprakāśyarū 2 ......sapakṣavipakṣayor bhāvābhāvayor aparasparākṣepād iti siddhāntavādinābhihitaṃ kim anena tadapratividhāyakena na tv i[226 . 17]tyādinoktena ity āśaṅkya pūrvapakṣavādimata eva ...............darśayitum āha -- ayam abhiprāya [226 . 17] iti | tadabhāvo 'bhāvo gamyate anyathā tadarthaivāsyā vākyasya na syād ityā 3 .........ta iti vartate | pratibandhaś ca [226 . 22] pratibaddhatvañ ca hetor ity arthāt | tādātmyatadutpattibhyāṃ [225 . 22] tādātmyena tadutpattyā vā | tadbhāve bhāvarūpa eve [226 . 23]ti vicārata etad avatiṣṭhate | yata ity abhiprāyeṇoktaṃ ekavākyeneti pīno devadatta ityādinā tata evaikavākyā [225] ntarabhāvād i[227 . 17]ti
__________NOTES__________
[225] -vākyārthāntara-S
{p. 410} kadācit 4 .........pādanakāle dṛṣṭād ity abhiprāyeṇoktam -- ekavākyārthānapekṣāve [227 . 18]kavākyārthāvatavantā(?)v ity arthaḥ | tadantarbhāvamātreṇa [227 . 18] ekavākyārthāntarbhāvamātreṇa niyamavadvākyavyapakṣeyā kadācid dṛṣṭena tadantarbhāvāt | ekarūpāntarar bhāvāt tu dvitīyagati [227 . 27]r neti vartate | bhinnarūpāv eve [228 . 6]ti yathā tayā ka 5 ......ta tathā bhinnarūpāv eveti |
tataḥ [228 . 19] śāstrāt | sarvadā cātra jñāna [228 . 15]grahaṇaṃ jñātatvopalakṣaṇaṃ jñātavyam | jñāta(na)śabdena asyaiva vivakṣitvāt | etac ca purastād upadarśitam eva | syād etat ye tāvat jñātatvaśabdena jñānam evābhidadhate te santūktayā nītyā nirākṛtāḥ | ye tu jñānakarmatvaṃ jñātatvaṃ 6 .........nirākriyante ity āśaṅkāyām āha tad ayam atra [228 . 20] ityādi | tadapekṣo 'pi [228 . 25] jñānāpekṣo 'pi | prakaraṇam upasaṃharann āha -- tad evam i[228 . 28]ti | trīṇi pakṣadharmānvayavyatirekātmakāni lakṣaṇāni yasya sa tathokta iti sarvam avadātam |
ācāryaśrīdharmakīrtiviracitasyāsyahetubindusaṃ 7 ...............tha tattvaprakāśikāṃ ṭīkāṃ paṭīyasīm īdṛśīṃ parārtham uddiśya praṇayatā niyataṃ mayāpi kim api puṇyaṃ upārjitaṃ tad apy ahaṃ parārtham upanayām iti manvāno 'nekajanmābhyastakṛpāyogāt sātmībhūtaparārthakaraṇo 'yaṃ bhadantadharmākaradatta imam [229 . 1] ityādi pariṇāmanāślokenāha | asyāyaṃ samudāyā[rthaḥ 8 munīśarādddhā ] ntanayapradīpam [229 . 2] vivṛ [226] tya yat puṇyam upārjitaṃ tat jagato viśuddhiṃ vidheyāt [229 . 3] iti | kāyavāṅmanomaunayogān munayaḥ pratyekabuddhādayas teṣāṃ īśaḥ śāstā buddho bhagavān savāsanakleśaparihāṇiyogenāta(?)bhyas tasya prakarṣaprāptayā tāyitvāt tasya nayo nītiḥ pravacanaṃ tasya rāddhāntaḥ siddhāntas tasya [70b] 1 ............kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā ityādi pravacanārthasyānena yathāvatprakāśanāt ku tsitaḥ pramāṇānupapannārthaprakāśanāt tarko nyāyadarśanādi[r i]ti tathā | aśeṣaś cāsau sa ceti tathā | tasya mārgaḥ [229 . 1] panthāḥ siddhānta ity arthaḥ | kṣataḥ khaṇḍitaḥ tadvairūpyāpādanād aśeṣaḥ kutarkamārgo yena sa tathā | taṃ vivṛ [227] tya vyākhyāya 2 ...............rthāt | tat puṇyaṃ [229 . 3] kartṛ viśuddhiṃ [229 . 3] vimalacittasaṃtati parāṃ [229 . 4] prakṛṣṭāṃ sarvāvaraṇaprahāṇād iti sarvam anavadyam iti |
__________NOTES__________
[226] vitatya S
[227] vitatya S
{p. 411} dāridryaduḥkhād abhiyogamātrād viśuddhabuddher virahād abodhāt |
nāstīha sūktaṃ mama yat punaḥ syāt gurorjitāreḥsa khalu prasādaḥ ||
kutūhalenaiva yadṛcchayā vā mātsaryato doṣajighṛkṣa 3 [yā vā]
......svata eva rūpaṃ vijñāsyate 'syeti na varṇayāmaḥ ||
kṛto 'yamarcaṭāloko nibandho bālabāndhavaḥ |
yatra mūrtir ivādarśe dṛśyate svaparasthitiḥ ||
parārtham uddiśya yathārthamarcaṭaṃvivṛṇya puṇyaṃ yadupārjitaṃ mayā |
nihantu tenāvaraṇāni vidviṣo janontarāyeṇa vinaiva sarvathā ||
samāptaś cā 5 ............... nibandhaḥ ||
kṛtir iyaṃ paṇḍitadurvekamiśrasyeti |
Original text: Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu) · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0