Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hetubinduṭīkāloka · Part 120

{p. 233}
paṇḍitadurvekamiśrakṛto
hetubinduṭīkālokaḥ |
[1 b ] | 1 namo buddhāya |
prahīṇāvṛtisaṃghātaṃ praṇipatya tathāgatam |
vivṛṇomi yathāśakti bhaṭṭārcaṭaguror giraḥ ||
abhimānadhanā ye ca ye ca buddhidhanā janāḥ |
na tadartham ayaṃ yatnas tasmān naiva nirarthakaḥ ||
sveṣṭadevatānamaskriyā hi puṇyaprasavabhūmir itaś cāntarāyarahitā īpsitaparisamāptir bhavatīty āgamād veditā śiṣṭācārānurakṣaṇadharmā 2 cāyaṃ dharmākaradatto hetubindutīkāṃ cikīrṣurādita eva svādhidaivataṃ stutipuraḥsaraṃ namasyati | namaskāraślokakaraṇe cākṣepaparihāraudharmottarapradīpāditanītidiśā anugantavyau |
āśayaprayogabhedena hetvavasthām ubhayīṃ svārthaparārthaprakarṣabhedena phalāvasthāṃ dvayīṃ darśayiṣyate | asya hetuphalāvasthopadarśanaṃ 3 munīndrasya namasyābhimatā | bodhisattvāvasthāyāṃ hi bhagavān anekajanmābhyāsayogāt kalyāṇamitrasaṃparkāc ca prathamam āśayaviśeṣasampadam udapīpadat | yām iha praṇidhibodhicittam ātiṣṭhante tattvavidaḥ | tasya parastād āśaṃsitārthasaṃpādanāya prayogaviśeṣam aśeṣam akārṣīt | yaṃ prasthānabodhici 4 ttam ācakṣate | tasyopariṣṭāt prayogaviśeṣaprakarṣaprāpteḥ paramapuruṣārthaphalaṃ sakalam alabdha | athātaḥ sattvopakāraṃ vividham abādhitaṃ vyadhita |
ata evāyaṃ yaḥ saṃjāte [1 . 5 . [tyādinādau kaṇṭhoktām akṛta āśayāvasthām | tadanu puṇyajñāne [1 . 6 . [tyādinā prayogāvasthām | tasya paścāt kṛtsne [1 . 7 . ] tyādinā phalāvasthām | tadanantaraṃ loka [1 . 8 . ] ityādinā ca sattvopakārāvasthām iti |
yatra ca evaṃvidho jinaraviḥ [1 . 8 . ] taṃ namasyāmi [1 . 8 . ] namaskāromīti sambandhaḥ |
upakāryopakāriṇoḥ samaṃ pravartamānā nirantaram udīyamānā ca mahattvayuktā mahatī ca sā duḥkhāt duḥkhahetor vā samuddharaṇakāmatā nāma yā karuṇā tadātmikā kṛpā ceti tathā | saṃjātā 6 mahākṛpā yasya sa tathoktaḥ |
kiṃ kartuṃ sa tathāvidha ityākāṃkṣāyām āha -- trātum [1 . 5 . ] iti |
{p.234}kiṃ trātum ityapekṣāyāṃ trāṇakriyākarma janam [1 . 5 . ] āha |
taṃ viśeṣayann āha -- samagram [1 . 5 . ] paripūrṇaṃ sakalam iti yāvat |
punar api viśinaṣṭi vyasaninam [1 . 5 . ] iti | vyasanaṃ duḥkham, tadvantam | nityayoge cāyaminirdraṣṭvyaḥ | kṛpāśabdapratyāsatteḥ 7 sāmarthyāt duḥkhāt duḥkhahetor vā trātum ity artho 'vatiṣṭhate | avivakṣitāpādanād vā anapādānatvam |
duḥkhād duḥkhahetoś ca sarvasattvā mayā mocayitavyā ityāśayasaṃpadyoginy avasthā āśayāvasthety ucyate |
hetuḥ [1 . 6 . ] nimittam, sārvajñapadasyeti vakṣyamāṇasvārthaprakarṣaprāptisāmarthyād avaseyam | citikriyābhisambandhād dvitīyā |
kīdṛśam i 8 tyāśaṅkāyāṃ tadviśeṣṭum uktaṃ puṇye tyādi paścād yojyam | puṇyajñānam ayaṃ [1 . 6 . ] puṇyajñānasvabhāvam |
anyathā viśinaṣṭi vipulaṃ [1 . 6 . ] vistīrṇaṃ mahāntaṃ yāvat | puṇyajñānasaṃbhārāv eva hi sārvajñaṃ padam āvahataḥ |
puṇyajñānasaṃbhāropārjanam eva sattvoddharaṇāya prayogaḥ | tena tatpadaprāptyaiva sattvoddharaṇasaṃbhavāt | anyathā tatpadābhāvāt | [2a] 1 evaṃvidhaprayogasampadyoginy evāvasthā prayogāvasthety ucyate |
ayaṃ prayogaḥ prācīnaś cāśayo dvāv etau pāraṃparyeṇa paramapadaprāpteḥ kāraṇam iti tatpadaprāptihetutvamātravivakṣayā, avasthāmātravivakṣayā ca hetvavasthā bhagavato vyapadiśyate | bhedavivakṣayā punar āśayaprayogāvastheti |
pracitya [1 . 6 . ] upacitya rāśīkṛtyeti yāvat | tathā 2 bhūtādrisamāśritau samāśrayaṇāpekṣāyāṃ paurvakālikaḥ pratyayaḥ |
kim evaṃkāraṃ cakārety āha -- kṛtsne [1 . 7 . ]tyādi | yacchabdo 'trāpi sambadhyate | uttaratrāpi abhisambhantsyate | kiṃ bhūtaḥ san yas tam āśrita ityāha -- vidhūte [1 . 6 . ]ti | sarvathā nirastaḥ sādaranirantaracirakālābhyāsāyāso yena sa tathā | matadvayāśrayaṇena 3 sadāvyāpanena icchādhīnatvāt yogyatayā vā vyāpanena upayuktakārtsnye kṛtsnaśabdaprayogāt sopāyaheyopādeyātmaka kṛtsnajñeyavisarpiṇī cāsāvāvaraṇādilakṣaṇasya malasyātiśayena prahāṇān nirmalaprajñā ceti tathā | saiva parārthodayasthānatvād udayādrir iva tathā | taṃ śritaḥ [1 . 7 . ] prāptaḥ tadyogī 4 jāta iti yāvat | idam eva ca sarvajñasya padaṃ paramapuruṣārthaphalam | evaṃlakṣaṇaphalasaṃpadyoginy avasthā phalāvasthety ucyate |
{p.235}hṛdi bhavaṃ hārdam [ 1 . 8 . ] sadasatpathavivekavibandhakatvāt tama iva tamaḥ [1 . 8 . ] ajñānam kayācid vyapekṣayā tu hṛdo manaso bhedavivakṣāyāṃ tadubhayatvam uktam. lokoktyape 5 kṣayā vā | tad apahanti vidhvaṃsayati dharmadeśanādvāreṇa anyathā ceti tathā |
jino mārajayanādbuddho bhagavān| kva hārdatamopaha iti apekṣayām āha -- loke [1 . 8 . ] iti | lokaviṣayaṃ yac caitasaṃ tamas tasya hantā | lokasyaiva tathābhūtatamasopahanteti yāvat lupya(kya)ta iti lokaḥ | hārdatamaḥ 6 śabdapratyāsatteḥ prāṇī jñātavyaḥ | evaṃkāriṇyevāvasthā sattvopakārāvasthety ucyate |
sa eva vyasanijanatrāṇanimittakṛpādhāraṇasādharmyāt | raver api tadāgame tathārthopvarṇanāt | tadā tu vyasanaṃ rogo jñātavyam | udayādrisamāśrayaṇasāmyāl loke tamopahatvasādharmyāc ca | tadā 7 tattamo 'ndhakāraṃ draṣṭavyam | ravir iva raviḥ | rūpakālaṅkāraś cātra kāvyaguṇo darśitaḥ |
mūrdhnā namasyāmi [1 . 8 . ] iti śiraḥ praṇamayata evaṃvidhaṃ vacanam avaseyam | tena kāyiko namaskāro darśitaḥ syān nānyathā | śabdānupūrvīviśeṣoccāraṇena tu vāciko darśitaḥ | kāyavyāpāravyāhārayoś ca tadutthāpakamanaḥpūrvakatvāt 8 mānasiko 'pi iti sarvam avadātam |
sopāyasvārthasampadākhyānadvāreṇeyaṃ namaskriyā iti tattvāvyākhyānam udghṛṣṭaṃ nātiśliṣṭañceti nodghaṭitam |
athavā anyathā vyākhyāyate | parārthaḥ khalv ayaṃ ṭīkālakṣaṇo grantho 'bhipretaḥ | paraś ca viṣayadoṣāśaṅkāyāṃ śravaṇāya nāvadhatte | tataś cānavadhānaṃ viṣayadoṣāśaṅka[2 b.] 1 yā vyāptaṃ tadviruddhopadarśanena anavadhānaniṣedhārthaṃ vyāpakaviruddhaviṣayaviśuddhim upadidarśayiṣur āha -- ya [1 . 5 . ] ityādi |
ṭīkāviṣayoś cā( 0 ṣayaś cā)cāryadharmakīrtigranthaḥ | tadviṣuddhiś ca pravacanaviśuddhyā, pravacanārthasamarthanaparatayā ācāryaśāstrasya tadekaviṣayatvāt | tataś cācāryaśāstraviśuddhinibandhanapravacanaviśuddhiṃ bodhayituṃ bhagavato guṇedi 2ta tvanirdoṣate namaskārāpadeśena darśayati | upāyopadarśanapūrvakatathābhūtaprajñodayādrisamāśrayaṇābhidhānena bhagavataḥ sarvājñānavigamo darśitaḥ |

sarvājñānavaidhuryād astu nirdoṣaḥ, sa tu svārthaprakarṣaprāptaḥ kasmāt parasmai sopāyaheyopādeyatattvam upadiśati yena tasya tathābhūtaṃ pravacanaṃ sambhaved ity ape 3 kṣāyāṃ -- yaḥ saṃjāte [1 . 5 . ]tyādinā mahākaruṇayā yogam upadarśayati | tato mahākaruṇā yā gāt samīcīnam upadiśati prajñāprakarṣayogāc ca bhūtaṃ samādhā(sasādha)namiti prakāśitam | tenānupadeśo 'nyathopadeśaś ca vyudastaḥ | yad āha --
{p.236}"dayayā śreya ācaṣṭe jñānād bhūtaṃ sasādhanam" [PV 1.284] iti |
tathā --
"vaiphalyādvakti 4 nānṛtam"
iti | ata evāviparītajñeyādyupadeśadvāreṇa hārdatamopahaḥ [1 . 8 . ] saṃvṛttaḥ ityarthād eva vacanaṃ viśuddhaṃ darśitam | tadviṣayatayā cācāryagranthaviśuddhiḥ | tadviṣayatayā ca ṭīkāviśuddhiśca sāmarthyād ākhyātā bhavati | śeṣam samānaṃ pūrveṇeti |
bhavatu bhagavato nirdoṣatayā pravacanaviśuddhiḥ | tathāpyācāryasya 5 vāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyasambhavena tacchāstraṃ na viśotsyati ity āśaṅkyācāryasyāpi jagadatiśāyiprajñāyogapradarśanena vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyābhāvo nyāyamārge [1 . 13 . ]tyādinā darśayiṣyate | vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyaṃ hi jāḍye sati bhavattena vyāptam | tadviruddhaṃ cātyantaprakṛṣṭabuddhitvaṃ | tasmin sati katham bhaved ity abhiprāyāt |
6 ācāryagranthaviśuddhāv api tavaiva vāṅmanasayor vaiguṇyāt ṭīkā avadātā na bhaviṣyati iti cāśaṅkya auddhatyaparihārāpadeśena ācāryavacanāpekṣayā ātmano jaḍatvam abhyupetya vaidarbhyaparayā vacanam aṅgyā tathāpi [1 . 15 . ] ityādinā svavāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyavaikalyam api prakāśaiṣyate |
ādau kasya 7 cit pārśvasthasya aśrutaitatpūrvapakṣavādivacanasya tatrānādṛtasya vā vyākhyātagranthavyākhyānena carvitacarvaṇam anutiṣṭhatā tvayā [kathaṃ] tattvātiśayaprakāśanalakṣanaṃ mādhuryam antastṛptikaram āsādayitavyaḥ (vyam) tat kim evam ācaritam iti tvarayābhiprāyaṃ svayam udghāṭitaṃ vighaṭayitum āha -- varaṃ hi [1 . 10 . ] ityādi | --

tvarāyogino 'sya pūrvapakṣaṃ kṣe 8 payitvā tu te evāśaṅke nirākurvann āha -- nyāyamārge [1 . 13 . ]tyādi |
pūrvavyākhyāne tu varam avyākhyāte 'nyatra kleśaḥ kriyatāṃ yatra rasaviśeṣāsvādaḥ sambhavī, na punar atra tadasambhavād iti āśaṅkāyām idaṃ yojyaṃ | uttarābhyāṃ tu ślokābhyāṃ svakīyauddhatyaparihāraḥ kevalaḥ kṛta iti |
dharmakīrter imāni vacanāni teṣu | ākṛṣṭarasaṃ hi ra[3a] 1 sanīyaṃ carvita m ucyate | amīṣām api bahubhir vyākhyātatvena ākṛṣṭarasatvāt carvitam iva carviteṣu carvaṇaṃ [1 . 10 . ] rasāsvādārtho vyāpāraviśeṣaḥ | acarvitacarvaṇarūpādavyākhyātānyagranthavyākhyānād iti prakaraṇalabhyam avadhim abhisambandhāya (sandhāya) kiñcid iṣṭau -- varam [1 . 10 . ] ity avyayam āha |
{p. 237}"varam adya kapotaḥ śvo mayūrāt", "mṛtād varaṃ durbalate"tyādi yāvat | na punar aca 2 rvitānyagranthacarvaṇam iti buddhisthīkṛtavarjanīyāṅgam eva caivam āha | sāmarthyagamyatvāc ca varjanīyatvenābhimataṃ nāvādīt | ` api ` nyāyataḥ sambhāvanām āha |
anye punar anipātam eva śreṣṭhavacanaṃ carvaṇasamānādhikaraṇaṃ vara śabdaṃ varṇayanti | na kevalam acarviteṣv iti cāpi śabdaṃ vyācakṣate | mahato 'pi mahīyāṃsamācāryam | viduṣaś cā 3 sya sarvathaivābhidhānaṃ draṣṭavyam |
nanu ca vyākhyātatvād āntaratayā niṣpīḍitasya manāg api mādhuryābhāvād eva tadaprāptau kathaṃ varam ity abhidhīyata iti āśaṅkya prativastūpamālaṅkāreṇa prativacanam āha niṣpīḍitāpi [1 . 11 . ] iti | mṛdvīkā drākṣāphalam | kimaḥ kṣepe prayogāt naiva jahātī ty arthaḥ | anayā vacanavyaktyā 4 asūyām api | gambhīrāṇām ācāryagirāṃ nūnaṃ na sarvam arthajātam yathāvat pūrve vyācakhyur atas tathāvidharasāsvādas tena bhaviṣyatīti nitarāṃ vācyam iti sūcayati | pūrvapakṣaniṣedhābhiprāye hiḥ [1 . 10 . ] yasmād arthe, vyaktam ity asminn arthe vā |
nyāyamārgaḥ [1 . 13 . ] yuktimārgaḥ eva tule tyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ | ekatra [1 . 13 . ] ity ayaṃ śabdaḥ kā 5 kākṣivad ubhayor api pārśvayor vyāpriyate | tenāyam arthaḥ jagat karmabhūtam ekatra ekasmiṃstulāntarvartamānam ekatrā vasthitā yasya matir jayed adharīkuryāt | jayed iti sambhāvanāpadam etat | yanmater jagad abhibhavanaṃ sambhāvyate ity arthaḥ | śakyārthaṃ vā | jagaj jetuṃ śakteti yāvat |
tasya [1 . 14] evaṃmateḥ giraḥ [1 . 14 . ] vāca 6 | parokṣārthe tyādyātmikāḥ | kvati vadansvavyākhyeyatayā tān saṃbhāvayati | duravagāhatayā gambhīrāḥ [1 . 14 . ] | ata eva kvety āha |
ahaṃ jaḍadhīḥ kva ce ty anena tadavyākhyātṛtvenātmānam asaṃbhāvayan dūrīkaroti |
tathāpi [1 . 15 . ] ity anena nipātasamudāyena prakṛtaṃ pratisamādhatte |[1] yān uddiśya [1 . 16 . ] yān adhikṛtya 7 yadartham iti yāvat | mayāpi [1 . 16 . ]evaṃvidhenāpi mayā | vaktroktipakṣe tv ācāryaṃ prati jaḍadhīr iti bruvatā lokaṃ prati viparyayo 'ntarnihitaḥ |
__________NOTES__________
[1] ṭibetanabhāṣāntaram āśritya "teṣāṃ kṛte" ity evaṃrūpaḥ pāṭho 'smābhiḥ kalpitaḥ mudritaś ca| kintu imāṃ ṭīkām āśritya tatratyamūlapāṭhaḥ "yān uddiśya" ity evaṃ pūraṇīyaḥ |
mandamatayaḥ santi mattopi kecana [1 . 15 . ] iti vidarbhavacanena durjanamanas toṣakareṇa -- yadi durjano mayi nāhatya yadā carati tadā bahubir evācāryābhiprāyo na samyagvyajñāyīti bahujanoddeśenaiva 8 mayaitad vibhajyate | anyathā tu sopi janaḥ {p. 238}pūrvādapavyākhyānagranthādācāryagranthārthaṃ jñāsyati | na hy ajño jñakṛtād eva kiñcid avagacchati nānyata iti niyamaḥ | tataḥ katham aham asmin niṣphale mahīyasi prayāse pravarteyeti darśayati | pūrvavyākhyāne punar auddhatyaparihāramātraparaṃ vivakṣitam etan naitat paryavasānavyāpāram iti [3b] 1 sarvam anavadyam |
avacchedyāvacchedakabhāvenāvasthitau viśiṣṭau vācyavācakarāśī prakaraṇam [1 . 18 . ] tasyā rambha [1 . 18 . ] ārabhyata iti kṛtvā | sāmarthyāt tadādis tatra prayojanaṃ [1 . 18 . ] phalaṃ prakaraṇasyety arthāt | idaṃ ca śābdīṅgatim āśrityoktaṃ draṣṭavyam | ārthena tu nyāyena prakaraṇābhidheyasyānumānasya prayojanaṃ parokṣārthapratipattirūpaṃ vyākhyārthatayā jñātavyam | 2 tathā hy anumanavyutpādanam evānena kasmāt kriyate ? yasmāt paroksārthapratītis tadāśrayā | atas tatparaṃ vadan vākyam iti saiva vākyārthaḥ | etac ca "parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt" ity anena tu [3 . 23 . ] ityādinā parastālleśato nirne(rṇe)ṣyata iti |
tat [1 . 16 . ] prayojanābhidhānam | co [1 . 16 . ] avadhāraṇe pravṛ [ ttya ] rtha mity asmāt paro draṣṭavyaḥ | itiḥ [1 . 19] 3 evam arthe | kecidvyā khyātāro manyanta iti viśeṣaḥ [iti śeṣaḥ]ta eva tadanusahāyakam anyaṃ sākṣiṇam upakṣipanta ācakṣate tad uktam [1 . 20 . ] ityādi | kasyacid [1 . 21 . ] ity anena sarvaṃ saṃgṛhṇāti alpasyetarasyāpi vety arthaḥ | ata eva pūrvasmād aviśeṣapradarśanārtho vā [1 . 21 . ]śabdaḥ | yāvat [1 . 22 . ] ityavyayam avadhau | noktam [1 . 22 . ] ity asmāt paro 'stir bhavantīparaḥ 4 sāmānyaprāya[ḥ] siddho draṣṭavyaḥ | tāvad iti pa rvavadavadhau | tac chāstraṃ tac ca karma kena gṛhyatām [1 . 22 . ] pravṛttiviṣayi kriyatām |
kimaḥ ksepe prayogāt na kenacid ity arthaḥ |
tat [1 . 24 . ] śrotṛpravṛttyarthaṃ prakaraṇādau prayojanābhidhānam ayuktam [1 . 24 . ] |
nanu yenābhiprāyeṇa tais tatpravṛtyartham upavarṇyate sa evābhiprāyo bhavatā nā 5 bodhi tat katham etat pratiṣidhyata ity āśaṅkya yata [1 . 24 . ] ityādinā tadabhiprāyam udbhinatti | iti nā [1 . 24 . ] vacanasyākāram āha | taṃ prati prakaraṇasyopāyatāṃ niścitya pravṛttiḥ syād yathā syād iti prakaraṇāt |
kimupāyaniścayena teṣām ity āha -- anupāya [1 . 25 . ] iti |
prekṣāvatām [2 . 1]iti kākākṣinyāyena dvayor api pārśvayo 6 r abhisambadhyate |
upāyaniścayepi kasmāt pravṛttir ity āha -- tadarthitayā [2 . 1 . ] tasya phalasyābhilāṣeṇa | kva pravṛttir ity āha -- prakaraṇasya śravaṇaṃ [2 . 1 . ] ādi grahaṇāt cintādeḥ {p. 239} saṃgrahas tatra | iti [2 . 2] hetau | tad abhidhānasya [2 . 2] tasya prayojanasyokteḥ | arthavattā [2 . 2] saphalatvam varṇyate [2 . 2] tair iti prakaraṇāt |
yadi sopapatti 7 kam etat tais tathopavarṇitam tarhi sundaram evety āha -- na caitad iti [2 . 2] | co 'vadhāraṇe | etad anantaropanītopapattigarbhitaṃ tad abhidhānaṃ na yuktyā saṅgatam |
tad upāye [2 . 3] tasya prayojanasyopāye | tadbhāvaḥ [2 . 3] tad upāyatvam | tasya niścayāt [2 . 3] | sasyadyupāye bījādau [2 . 4] pravṛttiḥ |

avadhṛte [1 . 4]tyatrāntarbhūto ṇijartho draṣṭavyaḥ | tena avadhrtaḥ avadhārito bī 8 jādi bhāvo yais teṣām | karṣakā api bījādiviṣaye buddhipūrvakāriṇa iti prekṣāvattvapuraskāreṇodāharaṇam |
nanu yathopeyārthinām upāyāniścayena pravṛttau prekṣāvattve kṣatis tathopeyāniścayepi pravṛttau kiṃ na tatkṣatir ity āha upeye tu [2 . 6] iti | tuḥ pūrvasmād asya bhedaṃ darśayati |[2] bhāvini [1 . 6] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | aniścayepi [2 . 7] ity upe[4a] 1 yasyeti prakaraṇāt |
__________NOTES__________
[2] hetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt "bhāvini" iti padaṃ pūrayitvā na mudritaṃ nirdiṣṭapṛṣṭhe, tathāpi "upeye tu" ity anantaraṃ tatpadaṃ tatra sthāpyam eva ālokānurodhena | 32 he.
itiḥ [2 . 8] sambhāvanāyā ākāraṃ darśayati | etad uktaṃ bhavati -- śakyaniścayam aniścitya pravartamānāḥ svakartavyākaraṇād upālabhyāḥ, na tv aśakyā(kya)niścayam iti |
yady evaṃ prakaraṇasyāpi prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyabhāvaṃ niścitya tadarthitayā pravartiṣyanta iti āha -- niścayaś ca [2 . 10] iti | co 'vadhāraṇe |
kasmān nāsti ity āha -- śabdānām [2 . 11] iti |
na 2 nu ca vācyavācakabhāvalakṣaṇapratibandhasadbhāvāt pratibandhābhāvo 'siddhaḥ | tathāhi -- yadi śabdasya vācakaśaktir arthasya ca vācyaśaktir vastusatī na syāt tadā pauruṣeyī syāt| puruṣādhīnatve ca śakteḥ -- yo 'yam "śabda eva vācako 'rthasya, artha eva vācyaḥ, na tv arthaḥ śabdasya vācakaḥ" iti dṛṣṭo niyamaḥ, sa na syāt | puruṣecchāyā avyāha 3 taprasaratvāt | na ca niyamavilopo 'sti | na hīcchann api samayakāraḥ puruṣo 'rthe vācakaśaktim, śabde ca vācyaśaktim arpayituṃ pārayati | tasmād yathā ghaṭa-pradīpayoḥ prakāśyaprakāśakaśaktir vaiparītyamananubhavantī niyamavatī vāstavī tathā śabdārthayor api vācyavācakaśaktir niyamavatī vāstavyeveti |
{p.240}atrocya 4 te | yady arthaśabdamātrāpekṣayā niyamaḥ pratipādyate tadāsāv asiddhaḥ | tathāhi -- saṅketavaśāt tṛṇajūṭādir artho yathārthāntarasya mamatvakriyāviśeṣavidhātādilakṣaṇasya prakāśako vācakas tathā samayasāmarthyād evārthaḥ śabdasyāpi vācako bhavaty eva | tad yathā bhūtahastalakṣaṇāyāṃ kalāyāṃ 5 kaniṣṭhādyā aṅgulyaḥ kakārādīnāṃ tatparvarekhāś cākārādīnām | na ca śabdasyāpi arthaprakāśanād arthapratītijananād anyadvācakatvaṃ nāma |
atha ghaṭārtho ghaṭaśabdasya vācako na bhavatīty ucyate | hanta! tasyāpi saṅketavaśāt tathābhāvaḥ kena nivāryate? | "yadāhaṃ yuṣmabhyaṃ ghaṭam a 6 rthaṃ darśayāmi tadā ghaṭaśa damuccārayitavyam, anyathā vā jñāsyatheti" -- tadā kiṃ tasya tathātvaṃ na bhavati? | yadi satyavādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti yat kiñcid etat | tasmāt siddhaḥ pratibandhābhāvaḥ |
nanu śabdasya tāvad vaktukāmatāyāṃ asti pratibandhaḥ | sā ca yathāvas tv eva vartata iti praṇālikayā bāhye prati 7 bandhāt śabdasya prāmāṇyaṃ ko 'pahastayed ity āśaṅkyāha -- vivakṣāyām [2 . 11] iti |
apiḥ [2 . 12] viśeṣavivakṣāyā abhyupagame | vastvanatikrameṇāpi kvacid bhavatīti niyama grahaṇam | tataḥ [2 . 12] iti vivakṣāyāṃ pramāṇāt śabdāt |
syād etat -- ye yam arthaṃ yathā vivakṣayā viṣayīkurvanti vaktāras te tathaiva tam artham anutiṣṭhanti ity atra apy evaṃ vivakṣitur evam evānuṣṭhānaṃ 8 bhaviṣyatīti niścaye kuto niścayābhāvaḥ ity āśaṅkyāha -- na hi [2 . 13] iti | hiḥ yasmāt |
kathaṃ tathānuṣṭhānaniyamābhāva ity āha -- visaṃvāde [2 . 14]ti |
"saritastīre śarkarāśakaṭaṃ paryastam āste | tadāgacchata bho gacchāmaḥ" ity abhidhāyāpy anyathā pravṛttidarśanāt loke [2 . 15] vyavahartari jane | sarvagranthakāravacane 'pi anāśvāsāt [2 . 16] āsthāyā abhāvāt |
prayojanā[4b] 1 bhidhānāt prakaraṇasya tadupāyabhāvaviṣayo 'rthasandehaḥ pravṛttyaṅgam upajāyate | tataś ca prakaraṇe pravṛttir arthinām iti prakaraṇasya prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyatvasaṃśayaṃ pravṛttyaṅgakartum ādivākyam uktam iti mataṃ paścātdharmottarādināpy arthāt darśitaṃ yeṣām, tān kaṭākṣayann āha -- prayojane [2 . 17]tyādi |
prakaraṇasya [2 . 17] iti prathamato yojya 2 m | tasya tasmin vā upāya s tadbhāvastattā saiva[3] viṣayo yasya sa tathā |

__________NOTES__________
[3] asmābhiḥ "tadupāyatāviṣaye" iti pāṭhaḥ kalpayitvā mudritaḥ kintu ālokam āśritya "tadupāyatāviṣayaḥ" iti pāṭhaḥ kalpanīyaḥ |
{p. 241} kasya tadupāyatety ekadeśākāṅkṣāyāṃ tu prakaraṇasya [2 . 17] iti śrutatvād draṣtavyam |
janyate [2 . 18] jāyate | ata eva "janiḥ kartuḥ prakṛtiḥ" [Pā. 1.3.23] ity anena labdhāpādānasaṃjñakāt pūrvaṃ pañcamī |
tataḥ [2 . 18] sandehodayāt | tadbhāvanirdhāraṇāya [2 . 18] tadupāyaniścayārtham | kṛṣīvalo [2 . 18] hālikaḥ | ādi[2.18]śabdāt 3 tad itaraḥ | aṅkurādijananayomyaṃ bījaṃ , tadviparītam abījam[4] | tadavadhṛtaye [2 . 18] tanniyamārtham |
__________NOTES__________
[4] atrālokasammataḥ ṭīkāpāṭhaḥ "bījābījāvadhṛtaye" na tu yathā mudrite labhyate "bījādyavadhṛtaye" iti |
cet [2 . 19] iti parābhyupagame sarvatra | na [2 . 19] iti yuktatvenābhimatāṃ pravṛttiṃ pratiṣedhayati | hetum āha -- prayojane [2 . 19]ti |
asati vacane kathaṃ sambhava ity āha -- tatsādhake [1 . 20]ti | tasya [2 . 21] saṃśayasya |
"anumānavyutpattiḥ prayojanam asya" ity 4 anabhidhāne viśiṣṭaṃ prayojanaṃ prati prakaraṇasyopāyatvaṃ katham iha sandigdhe vidagdha ity āśaṅkyāha -- anumāne [2 . 21]ti |
darśanāt [2 . 22] ity upalambhāt | sāmarthyāt teṣāṃ śravaṇādity artho 'vasātavyaḥ |
ayam atrabhaṭṭārcaṭasyābhiprāyaḥ -- yadvyutpattya yo 'rthīśrutatadupāyagranthasambhavaśca sa kasyacid granthasya darśanāt tasya cārthitva 5 viṣayopāyabhāvaṃ prati sādhakabādhakapramāṇāpratisaṃvedī tathāvidhavacanam antareṇāpi arthitvamātracodito 'rthitvaviṣayopāyabhāvaṃ saṃśayāno jijñāsādita evānyatra ādivākyaviyukta iva granthe pravartiṣyati(te) -- tatpāṭhaśravaṇādilakṣaṇāṃ pravṛttim ācariṣyati | anyathā ādivākyavikale bhūyasi śāstre pravṛ 6 ttir na syāt | tatra ca yad eva pravṛttinibandhanaṃ tad atrāpi bhaviṣyati |
nāpi ādivākye saty apy āśvāso yujyate, anyatpratijñātavatām api anyavyutpādanadarśanāt | yathātaḥ (yathā --"athātaḥ) dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ" [VS 1.1.1] iti pratijñāya ṣaṭpadārthīpratipādanaṃkaṇādasya |
tato niṣphalaivādivākyakriyā syād yadi tadviṣaya 7 saṃśayotpādanene pravṛttyarthaṃ tad upavarṇyate | anyathā tv ādivākyepi katham iva pravarteta śroteti? |
{p. 242} anayaiva carcadvārādharmottarādimatepi pratyavastheyam | tathāhi --yady arthasaṃśayaṃ prakaraṇe pravṛttyaṅgaṃ kartum abhidheyādīni abhidhīyanta ādivākyena, tatkaraṇād eva ca taphalam upavarṇyate, tarhi tatraivādivākye kathaṃ pravṛttiḥ 8 śrotṝṇām asati tasyādivākyasyābhidheyādyabhidhāyake vākyāntare' iti prṣṭodharmottarādirācaṣṭāṃ tāvat |
kā pravṛttir ādivākya iti cet; tasya paṭhanaṃ śravaṇam arthāvagāhanam | anyathā prakaraṇepi kā pravṛttir iti tulyacodyam | vyākhyātṛvacanāt tatra pravṛttau prakaraṇe 'pi kā kṣatiḥ? | tadvacanaṃ krīḍādyartham anyathāpi [5a] 1 saṃbhāvyata iti cet; samānam idam anyatrāpi | jijñāsayā pravṛttau cādivākyaṃ vaiyarthyam aśnuvīta | ādivākyavikalaśāstrapravṛttyaiva ca prayāsālpīyastvāt | tatra tadantareṇāpi pravṛttir nānyatreti prativacanaṃ pratikṣiptam | tasmād dūram api gatvā tenedam abhidhānīyaṃ yad evāsmadabhimatam iti kim atinirbandhena [kṛ]taṃ bahutithena doṣeṇa |
saṃśayasya 2 svarūpam upadarśayann āha -- kim asya [2 . 22] iti | na vā kiñcidi [2 . 22]ty anena niścayenānyānusaraṇabījaṃ darśitam |
saṃprati prayojanaviśeṣaṃ prati prakaraṇasyopāyabhāvasaṃśayaṃ tadabhidhānāt prāṇ nyāyaprāptaṃ pradarśya prayojanamātrāpekṣayāpi tasyopāyatvasandehas tadabhidhānasya purastāt sambhavī tato 'pi prakaraṇe pravṛttir avyāhateti darśayan 3 tatraivābhyccaye hetum āha -- api ca [2 . 23] iti |
evaṃ jijñāsoḥ [2 . 24] ity etajjijñāsāta ity arthāt |
pravṛttyupayogiprayojanaśūnyaṃ niṣprayojanam [2 . 24] tadviparītaṃ prayojanavat [2 . 24] | uta [2 . 24] iti pakṣāntarāvadyotane | anena prekṣāpūrvakāri[tva]prayuktatvaji(prayuktaji)jñāsā darśitā | saprayojanatvānusaraṇe kadācid asmadabhimatam api prayoja 4 naṃ sambhāvyata iti bhāvaḥ | ata eva vyanakti -- asmadabhimatena vā [2 . 24] iti | iti nā [2 . 25] jijñāsāyāḥ svarūpaṃ darśitam |
vyarthaḥ [2 . 25] niṣphalaḥ prayojanapratipādako vākya sya prastāvādādivākyasyo panyāsaḥ [2 . 26] pradarśanam |
yady evam artho vākyopanyāso vyarthas tarhi kim arthaṃvārtikakāreṇākārīty āśaṇkya tasmād [2.27] ityā 5 dinopasaṃhāravyājena phalam asya darśayati | yasmād evam arthaḥ sambaddhaḥ tasmāddhetoḥ |
kartuṃ pratipādayituṃ vā nārabhyate [2 . 28] nānuṣṭhīyata iti yathāsaṃkhyaṃ sambandhaḥ | tayoḥ sādhyayoḥ yathāsaṃkhyam evodāharaṇe prāha |
{p.243} itiḥ [3 . 2] pratiṣedhyasya tatkaraṇapratipādanānuṣṭhānalaksaṇasya vyāpakasyānupa 6 labdher ākāraṃ kathayati | tayā pratyavatiṣṭhamānasya [3 . 2] pratyavasthānaṃ kurvataḥ | tasyā asiddhatā , yasyā udbhāvanaṃ pradarśanaṃ tad evārthaḥ prayojanam, tad yathā bhavatīty upanyasanakriyāyā viśeṣaṇam etat |
ādīyate asmād iti ādiḥ [3 . 3] tatra | asmāt khalu arthā ādāya ādāya vyākhyāyanta iti |
syād etat -- vacana 7 syāsya bahir arthe prāmāṇyābhāvāt katham asau tadvacanāt tadasiddhatāṃ budhyate? | yadi parasmādasya tadviṣayo 'rthasaṃśayaḥ pravrttyaṅgaṃ jāyata iti tad eva matamāyātam iti kim anena masīmrakṣitakukkaṭanyāyenācariteneti |
atrācaṣṭe -- kevalaṃ yaḥ pratipattā sati prayojanādau prekṣāpūrvakāriṇaṃ kartāraṃ 8 niyamena ādau tadvādinaṃ manvānaḥ tadarthaṃ vacanam asyāpy apaśyann aprekṣāvatprayuktatvagarbhaprayojanādikam atrāpi jānīte, taṃ pratipattṛviśeṣaṃ pratīdam akṛtādivākyaṃvārtikakṛd iti | anyathā katham asau niṣprayojanaṃ cedi(dami)tyādi niḥsandigdham abhidadhyāt |
ādyasya tūktayā nītyā pravṛttir avyāhateti sarvam avadātam |
atra 1 [5b]bhaṭṭārccaṭamate sarvair evadharmottarādimatānusāribhiḥ parākramyate | ittham asmābhir idaṃ gamitam | etac ca sādhv asādhu vā madhyasthayā dhiyā sadbhir eva vijñāsyata iti |
pūrvaṃ sāmānyena prayojanābhidhānam ākhyātam idānīṃ viśeṣeṇāvacchindann āha tatreti [3 . 5] vākyopanyāse | etad arthātmanopi saṃbhavāt prakaraṇātmana ity āha | tad uktamkāvyāla 2 ṅkāre "śabdārthau sahitau kāvyam" [kāvyā. 1.16] iti |

kathaṃ punar vyutpādanaṃ " parokṣārthe "tyādiśabdarūpasya prakaraṇasya prayojanam ity āśaṃkya sarvaśabdasādhāraṇaprayojanopanyāsapūrvakam asya tadyogaṃ darśayitum yathāsvam [3 . 6] ityādinopakramate | yasya yadātmīyam ity asyārthaḥ | vākyasya [3 . 6] ekasminn arthe prādhānyena pratipādye 'rthādvāreṇānyonyā 3 pekṣiṇa upakāryopakārakabhāvenāvasthitasya padasamūhasya | hiḥ [3 . 6] yasmād arthe |
tad evātra nāstīty āha tacce [3 . 7]ti | co yasmād arthe | padānāṃ [3.7] suptiṅntānāṃ śabdānām avāntaravākyāntargatānām | avāntaravākyānāmi [3 . 7]ti |hetubindusaṃjñakamahāvākyāpekṣayā tadantarbhūtānāṃ vākyānām | ākāṃkṣāpūraṇa 4 yogyaṃ(gya)tattadarthadvāreṇa parasparaṃ[5]sambandho [3 . 7]vyapekṣā tena |
__________NOTES__________
[5] parasparasaṃsargāt' S[ataḥ paraṃ sarvatra mudritahetubinduṭīkāyāḥS' iti saṃjñā bodhyā |]
{p. 244} nanv etāvatāpi na jñāyate kotra samudāyārtho yasmin pratipādye amīṣāṃ parasparasambandhena vyāpāra ity āha tathāhi [3 . 8] iti | nipātasamudāyaścāyaṃ yasmād ity asminn arthe sarvatra |
vyutpādyate [3 . 8] vipratipattinirākaraṇena pratipādyate | 5 itiḥ [3 . 8] hetau |
yadi tacchabdena tat parāmṛṣyeta tadā tadabhidheyaṃ vyutpādyatayoktaṃ bhaved yāvatā tacchabdena tan na parāmṛṣṭam iti āha -- tasyaiva [3 . 9] iti |[6] caḥ yasmād arthe | vākyabhedeś ca draṣṭavyaḥ | tato 'yam arthaḥ -- yasmāt tacchabdena tasya sambandhaḥ svīkāraḥ tasmāt sambandhāt [3 . 9] iti |
__________NOTES__________
[6] ālokānurodhenatasyaiva ca tacchabdena' itiṭīkāpāṭhaḥ syāt | mudrite tuca' varjitaḥ pāṭho 'sti |
syād etat -- ayaṃ khalu tacchabdo anantarapra 6 kāntaṃ pradhānaṃ parāmṛśan dṛṣṭaḥ, anumānañ ca sāmānye(samāsārthe) guṇībhūtam | tat kathaṃ tasya tena parāmarśaḥ? Ity aśaṃkyāha -- yady api [3 . 9] iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ viśeṣārthābhidhānābhyupagame sarvatra | guṇībhūtam [7][3 . 10] upasarjanībhūtam apradhānībhūtam iti yāvat | bahuvrīhāvany asyaiva padārthasya prādhānyāt |

__________NOTES__________
[7] ṭīkāyāṃ prater atra truṭitatvātguṇabhūtam' iti kalpayitvā sthāpitaḥ pāṭhaḥ, kintu ālokasammataḥguṇībhūtam' iti pāṭhaḥ |
ta 7 thāpi [3 . 10] ity abhyupagapūrvaṃ viśeṣoktau | śabda sya vṛtiḥ pravṛttiḥ -- arthābhidhānam, tasyāḥ |
pradhāna sya saṃsparśaḥ svīkāraḥ sambandhaḥ iti yāvat | tena samaṃ vāstavasambandhāt tatparāmarśaḥ syādity āha -- śabdānām [3 . 12] iti | svabhāvataḥ [3 . 12] svarūpeṇa saṅketāvyavadhānenety arthāḥ |
athavā masa(śa)kasaṃkāśe kiṃ mahāstrākarṣaṇaprāye 8 ṇeti manyamānas tadabhimataṃ prādhānyam eva darśayann āha -- pakṣe [3 . 13]tyādi |
ayam asyāśayaḥ -- yady api samāsārthopasarjanaṃ pratyavamrasṭum aśakyaṃ tathāpi vyutpādyatayā śāstre prakṛtatvāt buddhyantareṇa gṛhītaṃ svatantraṃ satpratyavamṛṣyate | yathāyadgṛham etat tam ānaya' iti |
aviparītasvarūpapratipattiḥ [3 . 14] śiṣyasantānavarttinīti draṣṭavyam | [6a] 1 sādhyatvād [3 . 15] evety avadhāraṇīyam |
{p. 245} yady evaṃ tadvyutpattyartham iti vaktavye ṇicā nirdeśena kiṃ prayojanam ity āha -- ata eva [3 . 15] iti | yato 'numānavyutpattiḥ prakaraṇasya sādhyatvād eva prayojanaṃ nānyathā ataḥ asmāt kāraṇāt prakaraṇasya vyāpāras tathārthābhidhānaṃ tad darśayituṃ[8] [3 . 16] | kiṃrūpaṃ tad datśayitum ity āha -- anumāne [3 . 15]ti | anumānavyutpattiḥ viṣayaḥ sādhyatvād ya 2 sya sa tathoktas taṃ darśayituṃ vyutpattiviṣayaṃ prayojakavyāpāraṃ darśayitum iti yāvat | nirdiśati [3 . 16] ācārya ity arthāt | ṇicnirdeśasyaivākāraṃ itiḥ darśayati |
__________NOTES__________
[8] pratipādayitum' iti kalpayitvā pūrito ṭīkāpāṭhaḥ | tathāpi ālokānurodhenadarśayitum' ity eva samyak |
evaṃ ca vyācaksāṇaḥ śiṣyasyānumānavyutpattau prakaraṇasya hetukartṛtāṃ darśayati | śabdo 'rthaṃ pratipādayati iti lokasya vyavahāradarśanāt | sāmarthyāc cācāryasyāpi tathābhāva 3 m abhipraiti | sati caivaṃ kartuḥ śrotuś ca karaṇa-śravaṇaprayojanam api sūcitaṃ bhavati |
athāsati sādhyasādhanasambandhābhidhāne kathaṃ tatpratītir yena tasya tatprayojanaṃ siddhim adhyāsītety āha -- tataś ca [3 . 17] iti | yataḥ prakaraṇavyāpāro 'numānavyutpattiviṣaya uktaḥ tataḥ kāraṇāt | caḥ [3 . 17] avadhāraṇe uktaḥ [3 . 17] prakāśitaḥ 4 | anyathā prakaraṇavyāpārasya tadviṣayatvāyogād iti bhāvaḥ |
nanu ca praṇetur jñānastham arthaṃ pratipādayitum ucyate na (ṃuccaritena) śabdātmanā prakaraṇena tadabhidhānaṃ kartavyam | na hi anyathā tam arthaṃ pratipādyā(dyāḥ ā)kṛtyā darśayituṃ śakyante | tathā cārthābhidhānam evātra prayojakasya prakaraṇasya vyāpāraḥ | sa ca ṇyantābhidheyaḥ 5 | tasmāt vyutpādanaṃ prakaraṇasyābhidhānam eva | tataś cāsyaivābhidhānārtham idam ārabhyata iti prasaktam | na caitad yuktam | anumānavyutpattyarthaṃ hīdam ārabhyate | na tv asyaivābhidhānārtham iti codyaṃ pratividhātum abhyupagacchann āha -- yady api [3 . 18] iti | śabda sya vṛttam vartanam pravṛttiḥ vyāpāra iti yāvat | tena śābdena nyā 6 yena prakaraṇavyāpārasya prādhānyam ity arthaḥ |
etad uktaṃ bhavati -- śabdasya hi vyutpattiviṣayaḥ prayojakavyāpāro 'bhidheyaḥ pradhānaṃ ten tādarthyaṃ gamyeteti |
yadīdam anumatam eva tarhi kim artham evam abhihitam ity āśaṅkya pratisamādhānam āha -- tathāpi [3 . 19] iti | vastuvṛttena [3 . 19] vastuvṛttyapekṣayā ārthena nyāyeneti 7 yāvat |
{p 246}vastuvṛttyāpi kathaṃ vyutpatteḥ prādhānyam ity āha tasyā [3 . 18] iti | ayam āśayaḥ -- sarvo hi prayojakavyāpāraḥ prayojyakriyārthaḥ | uktaṃ hi "vikledanopasarjanā viklittiḥ paceḥ pradhānārthaḥ" iti | tasmād vyutpādanārtham iti prayojakavyāpāravad vyutpattyartham ity uktaṃ bhavati | tadvyutpattyartham iti tūcyamāne anyais tadarthais bhojanā 8 d iva (janāva)sthānādibhiḥ prayojakas tadarthamātravyāpāratayā samāna uktaḥ syāt | asti cāsyāsādhārāṇo vyāpāraḥ | sa kathaṃ nām gamyeta iti nyāyyo ṇiṅnirdeśaḥ iti |
śābdīṃ gatim āśritya vākyasya prakaraṇaprayojanābhidhānapravṛttatvam abhisandhāya parokṣārthety āder ekadeśasya śābdyaiva gatyā guṇabhūtārthavācakatvaṃ da[6b] 1 rśayann āha -- parokṣārthe [3 . 23]ti |
śabdātmanaś cet prakaraṇasya prayojanam uktam, kṛtam arthātmanas tenābhihitena ity āśaṅkyāha -- na hi [3 . 24] iti |
tātparyārthapradarśanenaivaṃ vyācakṣāṇaś cārthena nyāyena abhidheyaprayojanam eva vaktuṃ pravṛttam idaṃ vākyam iti darśayati | yathā [4 . 5] iti sāmānyoktasyāsya viṣayopadarśane | bhūtaṃ [4 . 5] satyaṃ | kiṃ tad i 2 ty apekṣāyāṃ brāhmaṇītyu ktau strītvāvagatāv api yathā na tatra strīpratyayas tadvat sarvatra draṣṭavyam ity arthaḥ |
ā samantād upyate 'nena iti āvapanam [4 . 5] kim ity apekṣāyāṃ iyam [4 . 5] iti | uṣṭrikā piṭakikā |
nanu parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt yadi tad vyutpādyate tarhi śabdāder api tannimittatvāt tad api kiṃ na vyutpādyate ity āśaṅkyāha -- anena [4 . 7] iti | anena 3 tatpratipatteḥ trirūpaliṅgāśrayatvakathanena | co yasmād arthe | pramāṇabhūtā [4 . 8] pramāṇarūpā avyabhicāriṇīti yāvat |
kasmād evam uktaṃ bhavatīty āha -- anyasmāt [4 . 8] iti uktatrirūpaliṅgād anyasmāt tatpratipatter avyabhicāriṇyāḥ parokṣārthapratipatter ayogād aprayujyamānatvāt |
asaty avadhāraṇe ayam a 4 rthaḥ kutastya ity āha -- avadhāraṇāt [4 . 10] niyamād iti | itiḥ [4 . 10] avadhāraṇasya ākāraṃ darśayati |
tataḥ [4 . 10] parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvād eva | ādi [4 . 10]śabdād arthāpattyādiparigrahaḥ | uktād anyena prakāreṇānumānatve prāmāṇye sati iti yāvat | teṣāṃ [4 . 11] śabdādīnām |
{p. 247} syād etat -- aliṅgajāpi parokṣārthapratipattir 5 avybhicāriṇī bhaviṣyati tatkahaṃ śabdādīnāṃ saty api prāmāṇye tathātvam ity āśaṅkyāha -- tathāhi [4 . 13] iti |
sarva śabdenāśeṣaparigrahaṃ darśayati | svatantrā [4 . 13] svavaśā liṅgānapekṣeti yāvat |
hetum āha -- tasyāḥ [4 . 14] iti | yastayā vyavasīyate sa tasyāḥ svārthaḥ |
mā bhūt saṃvādikā, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavati? | āha -- avi 6 saṃvādana m[9]avisaṃvādakatvaṃ, tad eva lakṣaṇaṃ svabhāvo yasya tadbhāvas tat tvaṃ tasmāt [4 . 15] |
__________NOTES__________
[9] ālokasammataḥ mūlapāṭhaḥavisaṃvādanalakṣatvāt' na tu yathā mudritaḥ --avisaṃvādalakṣaṇatvāt' iti |

svatantrāyā ayogāt, anyata eva sā bhaviṣyati kim etāvatānumānatvam? | na hi pakṣadharmataiva liṅgasya rūpaṃ yena tajjāyāḥ tathātvaṃ syādity āha -- anyatrāpi(topi) [4 . 15] iti |[10] asambaddhāt [4 . 16] siṣādhayiṣitāpratibaddhāt |
__________NOTES__________
[10] S' prater atra truṭitatvātyadi syā' iti pūritam asmābhiḥ | ālokam anusṛtyaasambaddhāt yadi syā' iti -- pāṭhaḥ pūraṇīyaḥ |
astu tarhi pratibandho na tu 7 pakṣadharmatā | tataś cānvayavyatirekavato 'pi śabdāder apakṣadharmāt parokṣārthapratipattir avyabhicāriṇī nānumānam ity āśaṅkyāha -- dharmyasaṃbandhepi [4 . 16] iti |
yady evam astu tatpratipattihetoḥ pakṣadharmatvam api | kim ataḥ ity āha -- evam [4 . 18] iti | evaṃ[11]rūpaṃ [4 . 18] sādhyasambaddhaṃ viśiṣṭadharmasambaddhañ ca | itiḥ hetau | sarvā [4 . 18] kṛtsnaiva | na bhidyate [4 . 19] na pṛthak pramāṇam 8 |
__________NOTES__________
[11] ayam ālokasammataḥ pāṭhaḥ | Sevambhūtaḥ' |
sarvatrāyam itiḥ [4 . 19] vākyārthaparisamāptau | yatra tu arthaviśeṣe vartate sa prāyeṇa kathyate |
syād etat -- utsūtro 'yam arthas tvayā vyākhyāyate na tv ayam atrācāryasya vivakṣita ity āha eṣa ca [4 . 19] iti | caḥ [4 . 20] yasmād arthe |
nanu prakṛtasambandhād arthitam ayam artho 'tyanta (-darśane 'yam artho 'saṅgata) ity āha -- pakṣa [4 . 20] iti | vyāpta eva ca [4 . 22] iti samuccīyamānāvadhāraṇam idam |

narañ ca nārāyaṇa[7a] 1 m eva cādau svataḥ sutau dvau janayāṃ babhūva
iti yathā
{p. 248} "vivakṣāto 'prayoge 'pi tasyārtho 'yaṃ pratīyate"
iti ca bhāvaḥ avadhāraṇāt [4 . 22] iti dhru(bru)vataḥ |
tadvyutpādanārtham ity atrāpi arthagrahaṇasambhavād[12] atre [4 . 24]ty āha |
__________NOTES__________
[12] ālokasammataḥatrārthagrahaṇaṃ' iti pāṭhaḥ | Sarthagrahaṇaṃ' |
itiḥ [4 . 24] padasyākāraṃ darśayati | svalakṣaṇaviṣayaṃ [4 . 24] vastuviṣayam, na sāmānyaviṣayam ity arthāt |
katham arthaviṣayatvābhidhāne 'numānaprāmāṇyasya svalakṣaṇa 2 viṣayatvam uktaṃ bhavatīty āha -- arthe [4 . 25]ti |
evam evācāryasya tathābhidhānaṃ saṅgacchate nānyatheti darśayitum āha -- ata eva [4 . 26] iti | anumanaprāmāṇyasya svalakṣaṇaviṣayatvād eva | anyathāpratyakṣavyavasthāyāḥ' iti viśeṣo(ṣyo)ktaṃ syāt na sāmānyenety āśayaḥ | atra prāmāṇyasya vastuviṣayatvād anyena sāmānyaviṣayatvaprakāreṇa tatra [4 . 27] svalakṣaṇe, nānyaviṣayā 3 j jñānād anyatra pravṛttir yuktā, atiprasaṅgād iti bhāvaḥ |
nanu sāmānyam api vastu, tena tadarthakriyārthitayaive pravṛttir upapatsyata ity āha -- sāmānyasyeti [5 . 1] | api nā [5 . 1] vastutve 'bhyupagamaṃ darśayati |
tasyām evārthakriyāyāṃ pravṛttir bhaviṣyatīty āha -- tasyāś ca [5 . 2] iti |[13] tadutpattāv eva [5 . 2] sāmānyālambanajñānotpattāv eva |
__________NOTES__________
[13] tadu[tpādya]tvena' S |
tarhi vāhadohārthakri 4 yārthitayaiva pratīte gotve sāmānye pravartsyatīti ata āha -- na hi [5 . 2] iti | hiḥ avadhāraṇe |
hetum āha -- tasya [14][ ? ] iti | anvayavyatirekābhyāṃ tatraiva tadvyāpārāvadhāraṇād iti bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[14] svalakṣaṇasyaiva S |
bhinnasya sataḥ kāryakāraṇabhāvād anyasya sambandhasyābhāvād[15] anupakāryataye [5 . 4]ty āha |
__________NOTES__________
[15] anupakāra[katvena]' S |
abhyupetyāpi sambandham idānīm āha -- satyapi [5 . 5] iti | caḥ [5 . 5] vaktavyā 5 ntarasamuccaye |
dhūmārthinopi dhūmapratipattau dhūmadhvaje pratipattiḥ prāpnoti iti iṣṭam dharmam atikrāntaḥ prasaṅgaḥ atiprasaṅga [5 . 6]s tasmāddhetoḥ |
{p. 249} anavasitaḥ -- anavadhāritaḥ, vivekaḥ -- anyatvaṃ yena sa tathā tasya [5.6] |
tadanavasāya eva kuta ity āha -- samavāyasya [5.3] iti | samavāyena hi sambaddhaṃ sāmānyam iti --naiyāyikādīnāṃmatam | tasya [16]sāmānyasy ādhyavasāyāt [5 . 7] samāropāt | tatra [5 . 7] svalakṣaṇe |
__________NOTES__________
[16] ālokasaṃmataḥtadadhyavasāyāt' iti pāṭhaḥ |avasāyāt' S |
nanu kim idaṃ samavāyasya sūkṣmatvaṃ vivakṣitam? | yadi parimāṇaviśeṣayogitvam, tad asya na sambhavati | athāpy upalabdhijananayogyarūparahitatvaṃ tad api tadabhāvāt tad eva nopalabhyatām, na tu tasya tādrūpyeṇa sāmānyatadvetor bhedānupalakṣaṇam upapadyate | na ca samavāyo nopalabhyatenaiyāyikamate samavetaviśeṣaṇabhāvena tasyopalabdher iṣṭatvāt | tanmatasya cāśaṃkyamānatvād iti |
na, abhiprāyāparijñānāt | iha hi sūkṣmatvaṃ samavāyasya samavāyinor bhedenānupalambhakatvaṃ vivakṣitam | eṣa hi samavāyasya mahimā yena samavāyinau nirluṭhitagarbhavadbhedena nopala 8 mbhayati paṭatantvādivad iti | anyathā vyākhyānaṃ tu sāhasam eva |
atra evaṃ tarhi [5 . 7] iti pratividhānam | iha bhrāntes tvayāpy avaśyābhyupagantavyatvād bhrāntimātram evāstu [5 . 8] ity āha |
vāsanādvayanibaddho hi vikalpaḥ svābhāsam evāgovyāvṛttaṃ pratiyan bāhyasyāpy agovyāvṛttatayā bhedam avagāhitum anīśāno bāhya eva gaur mayā pratīta ity abhimanyamā[7b] 1 naḥ prakṛtyaiva bhrāntirūpo jāyate |
bhrāntir eva bhrāntimātram [5 . 8] vastubhūtasāmānyaśūnyaṃ svakṣaṇāśrayatayā anumānajñānāśrayatayopagatatvena ca tayor antarvartitvād anupayogitayā ca ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍarūpagaḍusthānīyatvāt gaḍurūpaṃ [5.8] tena tadviṣayatayopagateneti prakaraṇāt kiṃ [5 . 8] na kiñcid ity arthaḥ |
ayam asyāśayaḥ -- 2 yadi vikalpo dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya lokaṃ pravartayituṃ na śaknuyāt yadi ca tadupagame 'pi bhrāntiḥ pravṛttinimittaṃ nopagamyeta, tadā tathā pravṛttau sāmānyam upayujyetāpi | yadi ca tat pramāṇaprasiddhaṃ bhavet gaḍuvadevānupayuktam api upagamyeta, upagamya ca tathā pravṛtti iṣyeta, yāvatā sarvam evedam asambhavīti |
nanu nirnibandhano 'nyatrā 3 nyasya samāropo nopapadyate | na ca vyaktiṣu sarvato vyāvṛttāsu anugatākārasya buddhipratibhāsasyārope kiṇcin nimittam asti | tat kathaṃ bhrāntyā pravṛttikalpanā jyāyasīty abhiprāyavānāha -- nirbīje [5 . 8]ti |
{250} tā eva [5 . 9] ity uttaram | yāḥ svahetubhyas tathotpannās tā vyaktayaḥ svahetusāmarthyāt tadeka pratyavamarṣārthajñānādy ekaṃ kāryaṃ 4 yāsāṃ tās tathā |
etad uktaṃ bhavati -- atatkāryavyāvṛttyā tadekakāryatvaṃ sarvasajātīyānugataṃ tāsu vidyamānam anugatākārasya buddhipratibhāsasyāropabījaṃ kin na bhavatīti? |
syād etat -- tadekakāryatayā tathābhūtā api vyaktayaḥ tathābhūtāyā bhrānter bījam upapadyante | sāmānyam ity asmatpakṣasyāpi na kiñcit pramāṇam ity abhi 5 sambandham ākalayya parasparasāmānyābhidhānam unmūlayitum āha -- varṇe [5 . 10]ti | varṇaḥ śuklādiḥ, ākṛtiḥ saṃsthānaṃ saṃyogaviśeṣaḥ, tābhyāṃ samāno 'viśiṣṭaḥ ākāra ābhāso yasya yatra vā tat tathoktam | varṇasamānābhāsam ākṛtisamānābhāsaṃ varṇābhāsam ākṛtyābhāsam iti yāvat |
varṇākṛtiprayukta 6 tvāt sāmānyasya, tajjñānasyāpi tathātvaṃ nāyuktam ity āha -- na ca [5 . 11] iti | tadrūpaṃ [5 . 11] varṇākṛtiyuktarūpam | taduktam --
"varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvam hi varṇyate" [PV 2.147] iti |
tat [5 . 11] tasmāt |

varṇākṛtiprayuktaṃ hi pratibhāsamānaṃ hi tadvarṇākṛtiyoginy aparatra bhrānter bījaṃ [5 . 11] nibandhanaṃ bhavet, nānyad itibhāvaḥ |
yadi nāma sāmānya 7 tadvator varṇādiyogābhyāṃ vaisadṛśyaṃ tathāpi sāmānyaṃ tatra bhramanibandhanaṃ kiṃ na bhavati ity āha -- sādṛśye [5 . 11]ti | asti hi kācidbhrāntir yā antarupaplavasambhave ity abhipretya paraiḥ [5 . 12] ity āha |
yadi evaṃ bāhyasya buddhipratibhāsena sāmānyena kiṃ sādṛśyaṃ yena brāntir utpadyata iti āha -- vyaktaya [5 . 12] iti |
[17] sāmānyālambanaṃ yaj jñānaṃ tasya ya ākāro 8 vijātīyavyāvṛttarūpaṃ tasya sarūpāḥ [5 . 13][18] vijātīyavyāvṛttā [5 . 12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tena vijātīyavyāvṛttatvād ity arthaḥ | buddhipratibhāsasya vā atadrūpaparāvṛttatayaivāvabhāsanād iti ca bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[17] ālokasammataḥsāmānyālambanajñānākārasarūpāḥ' iti pāṭhaḥ |sāmānyākārajñānasvarūpāḥ' S |
[18] ālokasammataḥvijātīyavyāvṛttāḥ' iti pāṭhaḥ |a[samānajā]tīyavyāvṛttāḥ' S |
yairvaiśeṣikādibhir vyakter bhinnaṃ sāmānyam iṣṭaṃ tair apy avaśyam uktayā nītyā svalakṣaṇaviṣayam anumānasya prāmāṇyam eṣṭavyam iti pra[8a] 1 tipādya saṃpratimīmāṃsakādīn pratipādayituṃ yaiḥ [5 . 16] ity ādinopakramate |
{p. 251} tuḥ [5 . 16] viśeṣārthaḥ |
sāmāṇyaṃ anumāne pratibhāsamānaṃ pravṛttiviṣayaḥ, tac ca vyaktisvarūpam iti svalakṣaṇaviṣayam eva prāmāṇyaṃ tasyāpatitam ity āśayaḥ |
yady evaṃ bhavanmatavat tad api matam atiśobhanam ity āśaṅkya āha -- svalakṣaṇe [5 . 17]ti |
taddeśopasargaṇajanmanīndriyajñāna iva 2 pratibhāsanaprasaṅgena śabdād api taṃ(tat)pratītau cakṣurindriyādivaiyarthyaprasaṅgena vyakter apratibhāsane tadātmakaṃ sāmānyaṃ katham iva pratibhāyād iti bhāvaḥ |
nanu yady anumānasyāpi prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaviṣayaṃ tarhi pratyakṣād asya bhedaḥ katham ity āśaṅkyāha --[19] parokṣa iti | tuḥ pratykṣād anumānaṃ bhedavad darśayati |
__________NOTES__________
[19] S saṃjñakahetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt mūlapāṭhābhāvaḥ bodhyaḥ |
yasmād arthā[t]sākṣād anudaya 3 mānam utpattuṃ liṅgam apeksate, arthañ ca na sākṣātkaroti tasmād ity arthaḥ | sati bhāva āśrayārthaḥ |
syān matam -- yady asyāpi svalakṣaṇaṃ viṣayaḥ, tarhy anyat sāmānyalakṣaṇaṃ, so 'numānasya viṣayaḥ[NB I] itinyāyabindur virudhyetety āha -- tadeve ti | co yasmād arthe |
kathaṃ tathā vaktuṃ śakyata ity āha -- lakṣyata iti |
sā 4 mānyam atadrūpaparāvṛttir lakṣaṇaṃ lakṣakaṃ yasyātadrūpaparāvṛttasya vastunaḥ |
ta eva bhedāś ca avivecitabhedāḥ sāmānyam ity arthaḥ | punar uktāśaṅkām ity arthapunaruktāśaṅkā ity avaseyam | śabdapunaruktasyānumbhavād eva tadāśaṅkāyā abhāvāt |
dvividhaṃ hi punar uktam | arthapunaruktam -- yadā viśeṣavidhitsā 5 dyabhāve sa evārthaḥ śabdāntareṇābhidhīyate | śabdapunaruktaṃ tu vidhitsādyabhāva eva yadā sa eva śabdaḥ punar uccāryate | viśeṣavidhitsādibhāve tad eva dvaidham arthānuvādaśabdānuvādātmanā dvaidhaṃ bhavatīti |
vārtikādau tarhy anaipuṇyamācāryasyeti cet | na, mandabuddhīnadhikṛtya tatpravṛtteḥ |
pramāṇeneti tṛtīyāntāt tasir draṣṭavyaḥ |
tanniścayataḥ prabhedaniścayataḥ puruṣavyutpādanam iti vigrahaḥ | prabhedasya vyutpādanam iti sambadhyate | prabhedo 'pi dvidhā draṣṭavyaḥ -- anupalabdhyādibhedena pakṣadharmatvādyātmanā ca | yadi kāryādibhedaniścāyakaṃ pramāṇam atroktam, tarhi anvayādipra(sva)rūpaprabhedaniścāyakaṃ pramāṇaṃ nokta 7 m evaty āśaṃkyāha trividheti | tribhir anvayavyatirekapakṣadharmatātmakaiḥ prakāraiḥ | {p. 252} prakarṣeṇa bhinnasya bhedam upagatasya | evam abhidhānād eva cāsya prabhedasyety atrāsmābhis tathā vyākhyātam anyathā etan na saṃgaccheta |
syād etat -- liṅgalakṣaṇānumānasvarūpasya vyutpādanaṃ syād yadi lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ tan nirdiṣṭaṃ bhavet | prabhedasya ca 8 tadā syād yadi tan nirdeśaḥ syāt | na cātra tadvācakam astīty āha tatra tredhāvyutpādane vyavasthite satīti | evañ ca nirdeśapradarśanaṃ paraṃ kṛtaṃ boddhavyaṃ na tu lakṣaṇānuvādena lakṣyavidhirdarśitaḥ |
hetu r iti tu lakṣyamanūdya pakṣadharma ityādilakṣaṇaṃ vidheyam avaseyam | itinā niyamasyākāro darśitaḥ | pratipādyopalakṣaṇaṃ [8b] 1 bhāvagrahaṇaṃ | tena bhāveṣu abhidheyeṣu ity arthaḥ | abhāveṣu tathā na syāt |
atra tu sāhāyakaṃkumārilasākṣiṇam apakṣipann āha tad uktam iti | saṃvitter anugamo 'nubandhaḥ sthairyam | dhārāvāhitvam iti yāvat | sakṛjjātā tu vipakṣābhāvasaṃvittir adṛḍhā yatra, na tatra, yathāvadhāraṇam ity anena sūcayati |[20]hiryasmād indriyasya bhāvāṅge(vāṃśe)naiva saṃyogaḥ | saṃyoga śabdena 2 saṃbandho vivakṣyate | na tv anyatarakarmādiguṇa eva | sāmānyāder apratyakṣatvaprasaṅgāt | so 'pi kasmād ity āha -- yogyatvād iti | bhāvāṃśena saha sambaddham indriyaṃ yogyaṃmīmāṃsakamate | sator eva sambandhopapatter iti bhāvaḥ | sa viṣayo 'syeti tadviṣaya s tasya bhāvas tattā | kasyā sety apekṣāyām āha pratykṣasy eti | kasmād ity āha -- arthe ti | viro 3 dhiny anupapannā caturdhā caturbhiḥ prakāraiḥ |
__________NOTES__________
[20] bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādi indriyasya hi' iti SV, abhāva 18 |
asāmānyatayaiva tatsādhanībhaviṣyatīty āha -- tatra iti |
anukrāntaṃ rūpaṃ [6 . 9] svabhāvo yasya tat tathā | anukrāntaṃ prakāntam ekajñānasaṃsargitulyayogyatālakṣaṇaṃ vācyam |
hetvantaram api tathā bhaviṣyati ity āha -- yadi [6 . 9] iti sambhāvayati | hiḥ [6 . 9] yasmād arthe | syāt tathārūpam iti prastāvāt | ādi [6 . 9] 4 śabdāt kālasya saṃgrahaḥ | ghaṭavad iti cāśayaḥ |
ayaṃ prakāraḥ [21][6 . 12] kāryakāraṇavyāpyavyāpakalakṣaṇaḥ | tasmāt [22][6 . 12] kāryakāraṇabhāvādyabhāvāt | te [6 . 12] kāraṇavyāpakānupalabdhī | na ca tasya cātyantāsato 'vikalakāraṇasya bhāvaḥ sambhavati iti bhāvaḥ |
__________NOTES__________
[21] prakāro 'yaṃ' --S
[22] tat' -- S
{p. 253} amūṣāṃ sambhavam abhyupapadyedānīṃ dūṣaṇaṃ datte -- sambhave ca[23] [6 . 14] 5 iti |
__________NOTES__________
[23] vā' S

nanu katham ayaṃ niyamaḥ sidhyatīti praśne kim idam akṛtaṃ niyamasiddhyanaṅgam abhidhīyata ity āśaṅkyāha -- evaṃ manyata [6 . 18] iti | evaṃ vakṣyamāṇakam | iha [6 . 18] vāṅmaye vyavahāre | tadviparyayeṇa [6 . 18] tasya niyamyamānasya viparyayeṇa | tadvipakṣasya [6 . 19] tasya niyamaviṣayasya vipakṣaḥ tadvipakṣas tasya vyāptau | [6 . 21] satyām | 6 pratiṣedhyasya hetutvasya yaḥ svabhāvas tena yad viruddhaṃ hetvābhāsatvaṃ tasya upalabdhyā [6 . 25] |

nanu hetūktalakṣaṇapratītikām(mo)hetor eva rūpaṃ pratīyatām, kathaṃ punaḥ parasparaparihāravattayā tayor virodhaḥ pratīyata ity āha -- tadātme [7 . 1]ti | tasya hetor ya ātmā tatra niyato yaḥ pratibhāsa s tasya yaj jñānaṃ saṃve 7 danaṃ tasmāddhetoḥ viparītasya anyatayā tadanātmatayā sāmarthyāt jñātayā | itthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | tadābhāsatā tasyāḥ pratīteḥ [7 . 2] sāmarthyena niścayāt |
tasmāt kiṃ bhavatīty āha -- parasparam iti [7 . 2]
syād etat -- atyantāsato hetvantarasya na kenacit saha virodhāvagatiḥ yena viruddhopalambhāt abhāvagatir bhavati | tatra ca hetutvam a 8 tyantāsat kathaṃ niṣidhyeta iti pūrvapakṣadvayam utprekṣamāṇa āha -- te ca [7 . 4] iti | co yasmād arthe | nāpi ca tena niṣidhyamānaṃ hetutvam atyantāsattayopagatam iti sambandhanīyam | tarhi kim atra tattvam ity āha -- kevalaṃ [7 . 6] iti |
anyatra [7 . 6] kāryādau prasiddhaṃ niścitaṃ vyāmohād ajñānāt tatra [7 . 6] hetutrayabāhye arthe āropitaṃ [7 . 7] sattvena vyavasthāpitam | śaṅkita [9a] 1 m asti na veti' saṃśayāspadīkṛtam |
tat [7 . 7] tasmāt | kiṃ kasmāt sāmarthyāt prakāśyamānam ity uktam | evam upalakṣaṇatvād asya kathaṃ niṣedha ity api draṣṭavyam |
nanu kiṃ hetvantare hetutvaṃ bhavatvā[bhavat hetvā]bhāsatvabhāvān nivartamānam avagataṃ yena tasyānena virodho vakṣyata ity āha -- na ca [7 . 8] iti |
idānīm atyantāsattvam abhyupagamyāpi doṣābhāvaṃ pradarśayitum āha -- nāpi [7 . 10] iti |
{p. 254} kathaṃ punas tatraiva 2 tadavagamo na bhavatīty āśaṅkyāha -- na hi [7 . 11] iti |
mā tatrāvadhāri virodho 'nyatrāpi katham atyantaḥ(tā)satas tadavagama ity āha -- sarvatra[24] [7 . 13] iti |
__________NOTES__________
[24] S pratāv atra śaṅkitaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena sa tu "virodho 'pi tu sarvatra" iti gamyate |
lakṣaṇaṃ [7 . 15] vastūnāṃ vibhaktarūpaṃ, tat prayojanam asya iti tathā[25]| niyatarūpapratītir eva sarveṇa samaṃ tasya virodhapratītir iti samudāyārthaḥ |
__________NOTES__________
[25] lākṣaṇikaḥ [7.15]
durmatīnāṃ vispanditāni [7 . 18] vyākṛtāni, teṣu |
prakaraṇaṃ nigamayann āha -- iti sthitam e 3 tat [7 . 18] iti | itiḥ [7.18] iti anantaroktam upapattiprakāraṃ pratyavamṛṣati | itiḥ [7 . 20] abhiprāyasyābhiprāyeṇa viṣayīkṛtasyākāraṃ darśayati |
pramāṇayor dvaitāt dvayor aniyatarūpadarśane katareṇe [7 . 25]ty uktam | upagatam ity anenāropam āha | viśeṣapratiṣedhāt śeṣavidhānaṃ labdham ity abhiprāyeṇa pakṣadharmatāsadbhāve
pi 4 [7 . 27] ity āha |
bhavatu avinābhāvābhāvo hetvābhāsatvan tu kasmād ity āha -- avinābhāveti [8 . 2] | asiddhaviruddhānaikāntikā nāṃ sāmānyadharmeṇa [8 . 3] sādhāraṇena dharmeṇa |
saṃprati viśiṣṭena nāmnā sādhanam idam avacchindan āha -- iti [8 . 3] ityādi |
avinābhāvavaikalyam eva tu kutaḥ siddhim ity āha -- avinābhāvavaikalyañ ca [8 . 5] iti |
tebhyaḥ 5 svabhāvādibhyo vyatiriktānāṃ vyāpakānupalabdhyā[26] [8 . 6] vakṣyamāṇasya vyāpakasyānupalabdhyā |
__________NOTES__________
[26] vyāpakānupalabdhitaḥ -- S
tadanupalabdhir eva kuta ity āha -- trividhe [8 . 5]ti | tadbhāve hi trividhāntarbhāvād eva tadvyatiriktatvam eva na bhaved iti bhāvaḥ |
kiṃ tadvyāpakānupalabdhyā tatsiddhim adhyārohatīty āha -- tathāhi [8 . 6] iti |
tādātmyena tadutpattā 6 v eveti(tpattyā veti) vivakṣitam | na tu dvābhyām eva | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattiś ca tadutpattir iṣṭā draṣṭavyā |
kutas tābhyāṃ tasya vyāptir ity āha -- tayoḥ [8 . 7] iti | tatra [8 . 7] avinābhāve | tasya [8 . 8] avinābhāvasya | tayoḥ [8 . 8] sator eva |
{p. 255} kasmāt tayor eva tasya bhāvaḥ? | kiṃ punar anyathāpi na bhāvah ity āha -- atatsvabhāvasyeti [8 . 8] |
pūrvoktata 7 dutpattiniṣedhena yasya yasmād anutpattir yatkāraṇād vā tasy ātadutpatter iti [8 . 8] boddhavyam |
atra svātantryajihāsayāvārtikam upanyasyati -- taduktam [8 . 9] iti |
syād etat -- dṛṣṭacaram idaṃ yat atatsvabhāvena anutpannena ca kenacit kasyacid avyabhicāro yathā rasādinā rūpāder ity āha -- rūpādinā [8 . 15] iti |
rasāder avinābhāvaḥ [8 . 15] avyabhicāritvam |
3 kenety āha -- rūpādinā [8 . 15] iti | ādi śabdāt sparśādisaṅgrahaḥ |
tatkāraṇotpattir eva [8 . 16] ity abhidadhānas tadutpattiśabdena pūrvaṃ dve vidhe vivakṣite iti sphuṭayati |
etad ev ānyathā [8 . 17] ityādinā draḍhayati |
viśeṣābhāvo 'siddhaḥ, ekārthasamavāyitvam eva viśeṣa ity abhipretur vacanam ekārtha [8 . 19] ityādinā śaṅkate |
ekārthasamavāya ity atra dvayī vyutpa[9b] 1 ttiḥ -- ekasminn arthe ekasmin samavāya ekārthasya vā samavāya iti |
atra tu eka sminn arthe dvayoḥ samavāyaḥ iti vivakṣitam | sa nimittaṃ yasya avinābhāvasya sa tathā |
siddhāntī pratividhāsyamānaś codayati -- nanu [8 . 20] iti |

"ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihapratyayahetuḥ sa samavāyaḥ" [Praśasta. p. 696) ityādāv ādhāryādhāragrahaṇād upavarṇyate ityā 2 ha |
astu tathāvidhayor asau kā kṣatir iti āha -- sa ca [8 . 20] iti | co yasmād arthe |
tasyābhidheyatvenābhimatasvarūpāndhakāre atiprasaktidoṣān na sidhyati [8 . 21] | sthityādikaraṇenādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvād iti bhāvaḥ | itiḥ [8 . 21] hetau |
samavāyam abhyupetya etad uktam | tad eva tu nāstīti saṃprati pratipādayann āha --[27] yathā ca [8 . 22] iti | tādā 3 tmye ce [28][9 . 1]ti tena sahety eva yojanīyam |
__________NOTES__________
[27] S prater atra truṭitatvāt "-samavāyo[vase]yaḥ" iti kalpanayā pūritaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena tu sa evaṃ syāt -- "-samavāyo 'vaseyaḥ | yathā ca samavāyaḥ"
[28] vā -- S
{p. 256} ye [9 . 2] vastusvabhāvāḥ evaṃ bhavanti [9 . 2] tathābhūtāvyabhicāriṇo bhavanti |
bhavantas tarhi kiṃ kartāra ity āha -- kevalam [9 . 3] iti | draṣṭāraḥ [9 . 3] paricchedakāḥ tathābhūtavastusvabhāvānām iti prakaraṇāt |
"akasmāt"śabdo 'nimittavacanaḥ tenākasmād bhavo 'hetuka ity arthaḥ | itiḥ [9 . 4] tasmāt na kasya cid va 4 stunaḥ sa svabhāvo viramet | sarvasya sarvaḥ svabhāvaḥ syād ity arthaḥ |
digādivad ahetoḥ sato deśakālaniyamo neṣṭa eveti vādini tu deśakāla grahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tena yathā deśakālaniyamo heturahitasya nāsti tathā dravyaniyamo 'pi na syād ityarthaḥ |
etad eva taddhi [9 . 5] ityādinā samarthayati | 5 hir yasmāt tad gamakaṃ vastu kartṛ kiñcid gamyaṃ[29] kañcid (kvacid) dharmiṇy upanīyeta agnir vā na veti [9 . 5] tadviparītaṃ vā syāt | yasya [9 . 5] vastuno yatra [9 . 6] gamye kiñcid dravyam āyattaṃ , na ve ti asya vivaraṇaṃ anāyattam iti |
__________NOTES__________
[29] "kvacid" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ samyak
anvayamukhenoktvā vyatirekamukheṇāpy upapādayati anyathā [9 . 6] iti |
[30] tasmād [9 . 7] ityādinopasaṃharati |
__________NOTES__________
[30] "tato" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ |
pādaprasārikā [9 . 9] iti | sukhāvasthānopalakṣaṇam idaṃ draṣṭavyam | abhidhātavyam eva kāraṇam |
na tu bhavadabhipretam ity āha tac ca [9 . 10] iti | itiḥ [9 . 10] tasmāt | tadvikalā [9 . 11] avinābhāvarahitāḥ | etad evācāryavacanena saṃsyandayann āha -- tathā cāha [9 . 11] iti |
syād etat -- asaty api tatsvābhāvye tatkāryatve vā kiñcid arthāntaram avyabhicaradṛṣṭam eva yathā 7 tape tarucchāyā | yathā tulāyā arvāgbhāgonnāmāvanāmau parabhāgāvanāmonnāmāv iti | evam ādyasmābhirdharmottarapradīpe vistareṇa nirūpitam ity āstām tāvad iha |
syād etad -- avinābhāvasya tādātmyatadutpattyor avyabhicāre nimittam na tāvat tādātmyatadutpattī sto yathā cāyaṃ tathā tadanyopi tadavyabhicārī ca syā 8 n na ca tasya tatsvabhāvatvaṃ tatkāryatvañ ceti |
{p. 257} atrocyate | nāvinābhāvo nāmānya evānvayavyatirekavato 'vinābhāvino rūpāt | kevalaṃ kayācid vyapekṣayā tato bhinna iva kathyate. na tu tāvatā vastuto bhinna eva. avinābhāvi ca rūpaṃ kiñcid avyabhicaritavyād arthāntaraṃ kiñcid anarthāntaram, tasya tatkāryatayāiva pratibandho 'narthānta[10a] 1 rasya tu tādātmyena | ata evāvinābhāvabhāvāt tādātmyatadutpattivyavahāraḥ sādhyate | tadabhāvaṃ tu tad api rūpaṃ nāstīti pratipādyata iti sarvam avadātam |
atra [9 . 15] asminn arthe prayogo [9 . 15] dvyavayaṃ sādhanavākyam | tadutpattipakṣe tu tatkāraṇena cety api |
syād etat -- yathā tādātmyatadutpattyabhāvo 'py anupalabdhiḥ sādhyāvyabhicāriṇī tathānyad api kiṃ na bhaved ity āśaṃ 2 kyāha svabhāve [9 . 18]ti | abhāvavyavahārayogyatāyāḥ sādhanādity abhiprāyaḥ | tādātmyaṃ [9 . 19] lakṣanaṃ nibandhanaṃ yasya sa tathā | tad apiācāryasyābhimatam iti darśayann āha taduktam [9 . 22] iti |
idānīm imam eva "pakṣadharma"ityādiślokaṃ anyathā vyācikhyāsuranena yāvanto 'rthā nirdiṣṭāḥ tāvataḥ parisaṃkhyātum āha -- tad evam [9 . 25] iti |[31] tasya saṃkhyāniyamasy opapatti 3 r yuktiḥ |
__________NOTES__________
[31] "tadupadarśakaṃ ca pramāṇam" -- S | "tadupapattiś ca" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ |
etac chlokavyākhyānasyāparām api vidhāṃ darśayann āha -- athavā [9 . 28] iti | pūrvan tu lakṣyānuvādena lakṣaṇavidhānaparaṃ vivakṣitam | na tv avadhāraṇacintākṛteti tato bhinnam idaṃ vyākhyānam | katham idam uktam avadhāraṇam upapadyata ity abhipretya pṛcchati | kiṃ kāraṇam [10 . 1] atreti prastāvāt | kim iti sāmānyataḥ kāraṇaṃ pṛcchati | avi 4 nābhāva[32]bhāvād iti śliṣṭanirdeśam abhisandhāya trividhasya ca [10 . 3] ity uktam | tathā hy avinābhāve niyamān niyatatvād ity ukte kasyety āśaṃkāyāṃ trividhasya ca śrutatvāt trividhasyeti yujyate vaktum |
__________NOTES__________
[32] avinābhāvaniyamāt -- S
evam ubhayāvadhāraṇe(ṇena) vyākhyātena korthātiśayaḥ prakāśito bhavatīty āha tena [10 . 3] iti | dvāv api iti śabdau hetvarthāu | evam u 5 ktaṃ bhavati | tataḥ [10 . 7] kāraṇāt trividhahetuvāhyeṣu hetuvyavahāraṃ kurvanto nirastā bhavanti | kutaḥ? avi [33] nābhāva syā bhāvāt | trivedhe ca hetāv ahetutām ācakṣāṇā nirastā bhavanti | kutaḥ atrā vi [34] nābhāvasyāvaśyaṃ bhāvāt [10 . 8] |
__________NOTES__________
[33] ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ samyak, na tu yathā saṃpūritaḥ
[34] ahetutvam -- S
{p. 258} asmin vyākhyāne "hetvābhāsās tato 'pare" iti vyākhyātuṃ pūrvapakṣaṃ racayann āha[35] tathaitat [10 . 11] 6 iti | dvedhā hi tadaṃśavyāptiviraho viparyayavyāpteḥ viparyaye bādhakapramāṇābhāvād ity abhiprāyeṇāha viparyaye [10 . 17]tyādi | te [10 . 17] buddhiniviṣṭā asiddhaviruddhānaikāntikā heturūpavikalatayā hetvābhāsā gamyanta eva | asiddhetyādi tu vāstavānuvādaḥ | na tu tatsaṃjñayā jñātais taiḥ prayojana(naṃ) hetutvamātrajñāne 7 na caritārthatvāt | evam api vā prajñāiḥ jñāyanta iti na kācit kṣatiḥ |
__________NOTES__________
[35] tatraitat -- S
evadeva sāmānyanyāyopadarśanamukhena prasādhayann āha -- tathāhi [10 . 19] iti |

atrāpi vyākhyāne aṅgāṅgibhāvena pratipāditānām arthānām avacchedaṃ kurvann āha -- tad atreti [10 . 27] | tadubhaya sya -- trividho hetur eva, trividha eva hetur ity asyāvadhāraṇadvayasya kāraṇam [11 . 1] upapattī dve 8 ity arthatvāt | śliṣṭasya ṣaṣṭhyā saptamyā ca saṃgatasya, avinābhāvaniyamāt -- ity asya nirdeśāt | anantaroktās trayo 'rthā imau ca dvikāraṇalakṣaṇau dvāv arthāpattayaś caka iti ṣaḍarthā bhavanti |

asminn eva śloke pūrvavyākhyānāparityāgenāvṛttyaivāparam api vyākhyānam abhyuccinvann āha kiñceti [11 . 4] |
nanu prathama eva vyākhyāne "trividhaiva(tridhaiva) sa[10b] 1 iti prabhedasya vyutpādanam" iti bruvatā sa hetus traidhā kāryasvabhāvānupalabdhibhedabhinna iti prakāśitam evaitat, kathaṃ vyākhyānāntaram idam iti cet | satyam etat | kevalaṃ "tridhaiva sa" ity atra vyākhyānāntaram idaṃ vidheyaṃ tac ca tadā sujñātaṃ bhavati, yady asya prākpravṛttaṃ vyākhyānam upadarśya pradarśyata ity abhiprāyeṇa tad vyākhyānam anūditam | etad apekṣeṇa tu a 2 thavety anena kiñcaśabdārtham ujjvalayatā yat pradarśyate tad eva vyākhyānāntaraṃ draṣṭavyam | ajahatkāryatvādiprabheda evāyaṃ prabhedo jñātavyaḥ | tenāyam arthaḥ -- kāryādibhedabhinna eva pratyekaṃ pakṣadharmatvānvayavyatirekātmakas trirūpa eveti | etenaikadvipadaparyudāsena ṣaṭpakṣān pratikṣipya saptamapakṣaparigraheṇānumānalakṣaṇam abhipre 3 taṃ vārtikakṛto darśayati |
yata ekapadaparigraheṇa trayaḥ pakṣā, dvipadaparigraheṇāpi traya iti ṣaṭkam, tatparyudāsena saptikā(saptama)parigrahaḥ | tathāhi pakṣadharmo hetur ity ucyamāne yasya sapakṣenanvayo vipakṣe ca pravṛttiḥ sopi hetuḥ syāt | yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād iti | sapakṣe yasyānvaya ity ucyamā 4 ne vipakṣapravṛtter apakṣadharmasya hetutvaṃ syāt | yathā nityaḥ śabdaś cākṣuṣatvāt sāmānya{p. 259}vad iti | ya(ta)thā sapakṣavyatireka ity ucyamāne yo 'pakṣadharmaḥ sapakṣe ca nāsti sa hetuḥ syāt | yathā anityaḥ śabdo 'sattvād iti | pakṣadharme sapakṣe ca yo 'sti sa hetur ity ucyamāne nityaḥ śabdaḥ prameyatvād iti 5 vipakṣavṛttir hetuḥ syāt | pakṣadharmaḥ sapakṣe nāstīty ucyamāne nityaḥ śabdo jātimattve sati śrāvaṇatvād ity ayaṃ sapakṣavṛttihīno hetuḥ syāt | sapakṣe 'sti vipakṣe ca nāstīty ucyamāne anityāḥ paramānavaḥ kṛtakatvād ity ayam apakṣadharmo hetuḥ syāt | tad etat sarvam mā bhūd iti samudāyopādāne prayo 6 janam iti | idam eva ca sarvaṃ buddhāvādhāyadharmottarapradīpe 'smābhir abhyadhāyi "trirūpāl liṅgād iti ca ācakṣāṇena" ityādi |
nanu pakṣadharmavacane pakṣadharmatoktā | anvayavyatirekātmakayos tu rūpayoḥ kenābhidhānaṃ yenaivaṃ vyākhyāyata ity āha tadaṃśe [11 . 6]ti | atraiva sāmarthyāvacchinnam avadarśayann āha 7 nābādhite [11 . 7]tyādi | pūrvaprabhedāparityāgenāsya bhedasya vivakṣitatvāt | ubhayam api tacchabdena parāmṛṣati | avinābhāvabhāva evābādhitaviṣayatvasya bhāvāt na tadrūpāntaram, vastūnāñ ca viruddhasvabhāvadvayābhāvāt tatraikasmiṃs tadavinābhāvini tadviruddharūpāvinābhāvino 'nyasyāsaṃbhavenāpi(pya)pratipakṣatvaṃ nāma tadantargatam eva | yasya tu tadvya 8 tiriktam iṣṭaṃ tadabhiprāyeṇa vyatirikta [11 . 10]grahaṇam | rūpāntarasya [11 . 12] sambhavaḥ [11 . 12] sadbhāvaḥ, sa yasyāsti tasmin |
avinā[bhāvā]bhāvam eva nahi [11 . 13] ityādinā samarthayati | rūpāntarayoginy apy avinābhāvāsambhavād asiddhas tadbhāva ity āha tadvati [11 . 14] pratibandhanibandhanā[vinā] bhāvavatīti | yadi tasminn api rūpāntaraṃ syāt kevalam apramāṇakam etad ucyata ity āha yathā ce [11 . 15]ti | [11a] 1 vakṣya te[36]hetunā vyaktīkriyata iti |
__________NOTES__________
[36] vakṣyati -- S
pakṣo dharmadharmisamudāyaḥ | tathābhūtasamudāyasādhakapramāṇābhāvena taddharmatayā sarvasyaiva grahītum aśakyatvād iti bhāvaḥ | atha kathañcit taddharmasya siddhiḥ [11 . 19] niścayas tasyāṃ vā siddhaprayojanatvāt tasya hetor vaiyarthyam |
parasthānapatitatvāt para evāsāv ity abhiprāyeṇaīśvarasena eva paraḥ [12 . 6] abhipretaḥ |
adhi(vyadhi)karaṇa tvena 2 sādhyādhikaraṇād vi bhinnādhikaraṇatvena asiddham [12 . 12] aniścitam, tatra cirāspadībhūte dharmiṇi dvayor apy anyayor asiddhatvāt | idam iha svarūpāsiddham idaṃ tu vyadhikaraṇāsiddham ity etad eva kuto vyavasthāpyam iti cet | satyam etat | kevalaṃ tatrāsiddho 'pi hetur anyadharmigatatvenopādīyate, sa vyadhikaraṇāsiddho boddhavyaḥ | {p. 260} kasmāt tatsaṃbandhanā 3 rthaṃ nāśaṅkanīyam ity āśaṃkāyāṃ tad abhidhānīyaṃ tadabhivyaktatvād anena noktam | dharmo hetus tadaṃśena vyāpta ityukte vā [saka]lopi hi jānāty eva | na tasyātmana evāṃśena vyāpta ityabhiprāyāt |
ācāryeṇa [13 . 22] iti |ācāryadignāgena |
paksasya dharmiṇo dharmasyānupapatteḥ na tāvat karmadhārayo ta evāsaṃkhyāpūrvakatvā 4 c ca na dviguḥ | anavyayatvāc ca nāvyayībhāvaḥ | yac chabdavācyāsaṃbhavāt, na hi sa eva dharmī sa eva dharma ity arthavirodhāc ca samāsāntasyānicpratyayaprasakteś ca na bahuvrīhiḥ | napusaṃkaliṅgāt dvivacanaprasaṅgāc ca "cā"arthāsaṃbhavāc ca na dvandvaḥ | saptamīsamāsasūtre ca dharmaśabdasyāsaṃgrahād yogavibhāgena tatsamāsabhāve 5 pi ṣaṣṭhīsaptamyor abhedād ity abhiprāyavān prāha [37] ṣaṣthītatpuruṣād [14 . 22] iti | ṣaṣṭhīsamāse ca rājapuruṣādau svāmyantaravyavacchedo dṛṣṭo rājñaḥ puruṣo vācyusyeti(-ṣo nānyasyeti) | tadvad ihāpi pakṣasya dharmo nānyasyety anyayogavyavacchedaḥ syād ity abhisambandhaḥ |
__________NOTES__________
[37] ṣaṣṭhīsamāsāc ca -- S

nanu jvālā [15 . 21] vahniḥ | ādi śabdād buddhyādi kṣaṇikatveneṣṭam iti tat ka 6 tham aksaṇivādinaṃ taṃ prati pakṣasya(syā)bhāva ity āha yad apīti [15 . 21] | na pratyakṣataḥ [15 . 22] iti bruvatoyaṃ bhāvaḥ -- yadi pratyakṣeṇa kṣaṇasyopalakṣaṇaṃ syāt, tadā dṛṣṭāntaparyeṣaṇā paryavasānaṃ gacchet | yadā tv anumānatas tadā tad api teṣām anumānam adṛṣṭāntakaṃ kathaṃ syād iti sādhanaṃ duḥkham iti | etac ca kasyacit parasya kṣaṇikatvābhyu 7 pagamam abhyupagamyoktam | na tu sahetunāśavādibhir buddhyāder apy utpattikṣaṇa eva bhāvo na tu dvitīye kṣaṇa iti evaṃ lakṣaṇaṃ kṣaṇikatvam eṣṭavyam, āśutaravināśitvābhiprāyeṇa kṣaṇikaśabdapravṛtter iṣṭatvād iti draṣṭavyam iti | tatra prati.....ndhanasyāvinābhāvasya bādhakapramāṇataḥ siddhāv apy anyatve 'traiva vṛttir apekṣaṇīyeti paribhā.... 8 kālpanikatvaṃ [15 . 24] tasya pratipannaṃ syād ity āśayaḥ | pratipannaṃ [15 . 25] svīkṛtam abhyupagatam iti yāvat | sva (sa) [15 . 26] iti svasādhyapratibandhaḥ | anyatra [16 . 1]viniścaye | yad vastu dhūmādikaṃ kvacit parvatādau dṛṣṭaṃ niścitaṃ tasya dhūmādeḥ yatra vahnyādau pratibandhaḥ pratibaddhatvam tadvidaḥ pratibandhavidaḥ puṃsas t asya pratibandhaviṣayasya vahnyādeḥ tad dhūmādi[11b] 1 kaṃ gamakam anumāpakaṃ tatra parvatādau itiḥ evam arthe | gatir balaṃ sāmarthyam iti yāvat |
evaṃparam [16 . 5] evaṃpradhānam etad arthaṃ "tattulye sadbhāvaḥ" iti vacanam | sa hetunāpi tattvena (hetuḥ kalpitatvena) dharmo yasya sa taddharmā [16 . 5] sādhyadharmī tasya | vastubalād āgataṃ vāstavam |
{p. 261} pakṣatvena tasya sapakṣatvaṃ nirākriyata ity āha sādhyatvene[16.6]ti | icchāvyavasthitalakṣaṇatvena tasyāvāstavatvaṃ 2 darśitam | tena hīnabalatvam sādhyāvinābhāvitvasyāvinābhāvād iti saṃbandhaḥ | kasmāt tannibandhanaṃ tad ity apekṣāyām āha -- anyathā [16 . 8] iti | tasyā vinābhāvitvasy āyogād ayujyamānatvād iti | idam [16 . 10] atrānanuvṛtter iti |
satyam i [16 . 10]tyādinā pratividhatte | kasyacidi [16 . 14]ti śiṃśapātvāder vṛkṣatvādivyavahārasādhanasya | yadāpi tathāvidhasya hetor anyatve ca prasiddhena 3 pratibandhen kāryaṃ tadāpy anyatrāpy ananuvartamānaḥ kathaṃ duṣyed ity āha tadā hī [16 . 18]ti | viruddhopi viparyaye samyagdhetuneti ceti viparyayāniścitavṛttitvam uktam | tasmin dharmiṇi saṃśayahetuḥ syāt | sādhyabhāvābhāvayor ity arthāt |
sādhyabhāvābhāvavimukta eva dharmī bhaviṣyati prakārāntarasadbhāvāt, tat katham asau tatra saṃśayahe 4 tuḥ syād ity āśaṃkyāha -- tadubhayabahir bhāvāyogāt [16 . 19] sādhyavṛttivyavacchede vahnibhāvāyogāt | kasyety āśaṃkāyām āha taddharmiṇaḥ [16 . 19] tasya hetor āśrayasyeti | kasmāt punas tena sādhyadharmava[tā] | tadabhāvavatā vā bhavitavyaḥ(vyam) prakārāntarasyāpi sambhavād ity āha sādhye [16 . 20]ti | anyonyavyavacchedarūpāṇām ekabhāvasyā 5 paravidhināntarīyatvāt kutaḥ prakārāntaraṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ |
syād etat -- antarvyāptiprasādhakād eva pramāṇādvivādādhyāsitasya dharmiṇas taddharmatvajñānān maulasya hetoh katham ativyaktam api vaiyarthyaṃbhadantadharmākaradattena na lakṣitam iti | aho abhiprāyāparijñānavilasitam | evaṃ hi bruvato 'syāyam āśa 6 yaḥ -- dṛṣṭāntadharmiṇīva sādhyadharmiṇy api sarvopasaṃhāreṇa dharmānavacchedena vyāptigrahe maulād eva sādhyasiddheḥ kuto vaiyarthyam | itarathā dṛṣṭāntadharmiṇyapi viparyaye bādhakapramāṇavṛttāviṣyamāṇāyāṃ katham iva maulo hetur vaiyarthyaṃ nāśnuvīta | tathāhi tatrāpi tatpravṛttaṃ dharmisāmānyopagraheṇa vyāptiṃ pratipadyate | 7 tathā ca pakṣīkṛtasyāpi jijñāsitadharmavattvaṃ tata eva siddham iti |
athocyate -- bādhakapramāṇamāhātmyāt sattvasya kṣaṇikatvasiddhāv api kiṃ na śaśaviṣāṇādes tattvaṃ siddhaṃ tatas tadvyāvṛttirūpatāpratipādanārthaṃ dharmiṇo 'vaśyaṃ "saṃścāyam śabdādiḥ" ity arthaḥ [upa]saṃhartavyaḥ | itaḥ sattvahetor evāsaṃhṛtāt śabdādeḥ kṣaṇikatvāvagatir nāsmanmate hetor vaiyarthyam i 8 ti |
nanu samānam idam asmākam api | tathāhi vyāptigrāhakāt pramāṇāt tatra pravṛttād api dharmiviśeṣāparigraheṇa plavamānākārā pravṛttiḥ kṣaṇikatvasattvayos tādātmyagrāhiṇī jātā na tu pravṛttyaṅgam | "ya(sa)ccedam" iti tu darṣite sati "idaṃ kṣaṇikaṃ śabdādi" iti pravṛttyaṅgaṃ pratītir upajāyate, yato viśiṣṭe deśādau pravarttata iti | katham asmanmate maula[12a] 1 sya hetor vaiyarthyam {p. 262}amandamandākṣeṇocyata iti |dharmottarādibhirvigarhite 'py asminmate gatir iyaṃ asmābhir upavarṇitā | atrāpi tu kiñcid vācyaṃ tad asmābhir evasvayūthyavicāre darśitam iha tu mā bhūd virasībhāva iti nocyata iti |
nanu viśeṣaṇena sahodito nipāto 'yogaṃ vyavacchinatti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām iti" vacanāt | atra ca pakṣa eva 2 vyavacchedakavad viśeṣaṇam iti tenaiva sahāvadhāraṇaṃ vācyam | tathā ca pakṣasyaive dharma ity uktau tadavastho doṣa iti cet | naitad asti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām" ity atra śābdīṃ gatim anāśrityāśritatvād viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyam ity ārthena viśeṣaṇaviśeṣyayor abhipretatvāt | sati caivaṃ pakṣo na viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyas tu bhavati, dharmas tv āśri 3 tatvād viśeṣaṇam eva na viśeṣya iti | tena sahoditanipāto 'yogam eva vyavacchinattīti sarvam avadātam |
caitro [17 . 4] nāma kaścit puruṣaḥ | tenaivākāreṇa jñātasya jñānāya praśnānupapattiḥ | sāma [38] rthyam [17 . 11] | ādi [17 . 11] śabdāt prakaraṇādisaṃgrahaḥ | prakṛṣṭe ananyasādhāraṇe guṇe 'tiśaye vṛtti r yasya sa [17 . 12] tathā | tad uktaṃ " 4 na hi viśeṣasannidhir eva sāmānyaśabdānāṃ viśeṣāvasthitihetur api tu prakaraṇasāmarthyādikam arpaya(m api" i)ti | pārthe hī [17 . 12]tyādinaitad eva samarthayate | pārthaḥ pṛthāyāḥ kuntāyā apatyam | yogarūḍhiś caiṣā tenārjuna evābhidhīyate | śrotuḥ [17 . 19] arthāt praṣṭuḥ pratipādyasyeti yāvat | tādṛśaṃ [17 . 13] sātiśayaṃ dhānurddharya(yaṃ ya)dānya 5 gāmi niṣidhyate |
__________NOTES__________
[38] ālokasammataḥ "sāmarthyādinā" iti samyak | na tu yathā mudritaḥ "prakaraṇa sāmarthyādinā" iti |
kamāt tatra dhanurdharatvamātram ity āha pratipādye [17 . 15]ti |
parāmṛṣyate[39][17 . 21] vācyatvena parigṛhyate |
__________NOTES__________
[39] parāmṛśyate -- S
anabhimataṃ pratiṣedhayati na dharma [17 . 21] iti | kuta ity āha -- dharmasye [17 . 22]ti |

nanu kaiṣā vācoyuktird dharmasya dharmāsaṃbhavād iti | kiṃ dhūmādīnāṃ āśritatvena dharmāṇāṃ dhūmatvapārthivatvādayo dharmā na santi 6 ? yenaivam ucyata iti | satyam etad vā kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | dharmaśabdeneha sādhyo vahnyādir abhipretaḥ sa ca tasya dharmo nāsty eveti kim avadyam | athātra kena dharmo 'bhihito yena dharmasya dharmabhāvapratipādanaṃ yujyata ity āha {p. 263} aṃśaś ca [17 . 22] iti | co yasmād arthe | aṃśa ivāṃśo yathāṃśo ' 7 śiviśeṣaṇas tathā dharmopi dharmiviśeṣaka ity abhiprāyaḥ | pakṣaśabdena samudāyavacanāt tad ekadeśa evāṃśo vaktavya ity āha pakṣaśabdena [17 . 22] iti | tasyaivaikadeśaḥ kiṃ nocyata ity āha tasya [40] ca [17 . 22] iti |
[40] mudrite "ca" rahitaḥ pāṭhaḥ kaplitaḥ kintu ālokasammataḥ pāṭhaḥ "tasya ca eka-" iti |
dharmāṇāṃ dharmā [41] dhāratvāsaṃbhavādi [17 . 28]ti pūrvaṃ boddhavyam | yato vyāpye sati vyāpakasya niyamenopasthāpanam eva vyāpakaniṣṭhā vyāpti 8 s tatkaraṇāt | vyāpyasyaiva [18 . 3] na tu vyāpakasya vyāptatāpratīti r avinābhāvitāpratītiḥ | kim apekṣā sā tathā pratītir ity āha[42] vyāpake [18 . 2]ti | vyāpakabhāvam apekṣate "īkṣikṣamibhyāṃñ ca" [Vā. 1981] iti karmopapade ṇaḥ | vyāpaka sya bhāvaṃ niyamaviṣayaṃ rūpam apekṣya paryālocya tathā pratītir bhavatīty arthaḥ |
__________NOTES__________
[41] ayam eva samyak pāṭhaḥ na tu yathā kalpito 'smābhih "dharmāṇāṃ dharmāntaratvābhāvāt" iti |
[42] ālokasammataḥ "vyāpakabhāvāpekṣā" iti pāṭhaḥ samyak, na tu yathā asmābhiḥ kalpitaḥ |
tatra bhāvam evety abhimatam avadhāraṇaṃ pradarśyānabhimataṃ nirā[12b] 1 kurvann āha na tv i [18 . 3]ti | nāpi tatraive [18 . 5]ti | avadhāryata iti vartate | sādhāraṇaḥ [18 . 6] sapakṣāsapakṣasādhāraṇaḥ | doṣāntarasamuccayārthaś cakāraḥ | vā [18 . 8]śabdo vyāpakadharmāpekṣayā pakṣāntaram avadyotayati |
tatraive [18 . 8]ty avadhāraṇam abhimataṃ pratipādyānyathāvadhāraṇaṃ niṣedhayann āha atrāpī ti [18 . 9] |
etad eva sūtrakāravacanena saṃsyandayann āha tad uktami [18 . 17]ti | 2 liṅge sādhane sati liṅgī sādhyaṃ bhavaty eva | anena vyāpakadharmagatā vyāptir darśitā | itara lliṅgaṃ punarliṅginy eva sādhya eva bhavatīti | anena vyāpyadharmagatā vyāptir uktā | uktena prakāreṇa niyamasyā vadhāraṇasya viparyāse vaiparītye-viparyāsaś ca ekatrāyogavyavacchedena viśeṣaṇā(ṇama)paratrānyayogavyavacchedena tasmin viparyāse sati 3 liṅgaliṅgino [ ra ] sambandho ()vyāptir ity arthaḥ |[43] tena [18 . 20] vyāpter ubhayatra ekākāratāpratipattipratiṣedhapradarśanena | ayañ ca doṣaācāryeṇaye dhūmaṃ saṃyoginaṃ hetum icchanti, tān pratyabhihito na tunaiyāyikān prati | tair dhūmasya ekārthasamavāyitvāl liṅgatvenopagatatvāt | te hi dhūmā{p. 264}vayavinaṃ pradeśaṃ vā dharmiṇam ādhāya 4 sāgnitvasiṣādhayiṣayā dhūmatvaṃ dhūmavattvaṃ vā sāmānyaṃ hetum upādadata iti |

__________NOTES__________
[43] etena -- S
iha [18 . 23] vyāptivatsadgamakatve ākhyātaṃ [18 . 23] prakāśitam | tathāhī [18 . 23]tyādinaitad eva samarthayate |
etad api tadvacanena saṃsyandayann āha -- tathā ca [19 . 1] iti | dviṣṭhatvāt sambandhasya katham ubhayatraikākāratāvyāptir na syād ity āśaṃkya yady api i ty anena dviṣṭhaṃ samba 5 ndhaṃ vāstavam abhyupagamyāpi pratividhatte | kayor asāv ity āha = aṅga [19 . 2] iti | aṃgejñapa(aṅger jñānapa)rasya grahaṇād aṃgyate liṅgyate pratīyate 'nena parokṣārtha ity aṅgaṃ liṅgam | tena liṅgaliṅginor ity arthaḥ |
kiṃbhūtaḥ sa ity āha | sahe[19.2]ti | tayor eva yugapadbhāviprakṛtatvāt | dviṣṭhatvābhyupagamād eva ca sahabhāvitvābhyupagamo 6 py āyātaḥ | " yady api "śabdasānnidhyāt "tathāpī"ty arthato draṣṭavyam | tasya saṃbandhasya vṛttir vartanam | tayor liṅgaliṅginor ity arthāt | kayor iva sety āha -- ādhārādheyayor iveti saptamyantād vatiḥ |
yathā ādhārādheyabhāvalakṣaṇaḥ sambandho dviṣṭhopi naikarūpayā vṛttyā dvayor vartate yata evaikasambandhayogepi nādhārasyā 7 dheyatvam ādheyasya vādhāratvaṃ tathā liṅgaliṅginor vyāptir api dhūmatvādāv anyathā, anyathā ca vahnitvādau | ata eva dhūmatvādir eva vyāpyatayā gamako na prameyatvādiḥ | vahnitvādir eva vyāpakatayā gamyo na tu tārṇatvādir nāpi dhūmo gamyo vahnir gamaka iti |
yata evaṃ tasya vṛttiḥ tena [19 . 4] kāraṇena | itī [19 . 4]tyādinā prakaraṇopasaṃhāraḥ |
anyatra 8 [19 . 10] itinyāyabindau |viniścaye 'pi "trirūpāl liṅgāt" ityādinoktaḥ |
spardhayāvasthānaṃ kakṣā | tulyā kakṣā [19 . 22] yasya sa, tadbhāvas tattā, tasyāḥ sūcakaṃ prakāśanaṃ tad eva arthaḥ prayojanaṃ yasya " vā "śabdasya |
paramārthatas tādātmyāt [19.24] iti bruvatā tadupapādayatā cānvayena vyatirekagatau vyatirekeṇa cānvayagatau svabhāvahetur adhikṛta iti darśitam | tena yat ke[13a] 1 nacid upakṣiptam --
"sāmarthyam icchataḥkīrter naṣṭaṃ dvitvāvadhāraṇam" iti
- tad apahastitam draṣṭavyam |
{p. 265}[44] prasaṅgato niścayarūpāt prastāvāt | "pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti vacanāt | sūtrasya krameṇa paripāṭyā | sarvasye ti sarvasyaivety avadhāraṇīyam | pratyakṣānumānābhyām iti sāmasty aniṣedho boddhavyo na tu kasyacit | dvābhyām anyasya punar ekaike 2 neti |
__________NOTES__________
[44] atra S prater ekaṃ patraṃ naṣṭam |
avikalpanatvāt pratyakṣāsya kathaṃ tato niścayas tasya sambhavīty āśaṃkyāha -- pratyakṣeṇa[45] pratī [20 . 8]ti | co [20 . 8] yasmād arthe | sāmānyavikalpajananād i [20 . 9]ti dhūmādiliṅgapratyakṣābhiprāyeṇoktam | upacārata [20 . 9] iti pratyakṣato niścaya ity upacārataḥ ucyata iti |
__________NOTES__________
[45] S pratau "prati" iti nāsti |
nanu sāmānyaṃ liṅgaṃ kathaṃ tasyādhyakṣato niścaya ity āha yady apī [20 . 11]ti |
yas tu [20 . 19] ityādināuddyo 3 takaramatam āśaṃkyate | agnisambandhī [20 . 19] vahnimān | sa deśo 'pratyakṣo 'dhodeśasya tādrūpyād ity āśayaḥ | kiṃ tathābhūtaṃ nabhosti? sattve vā kiṃ tasya bhāgostīty āśaṃkyabauddhābhipretam eva darśayan para āha āloke [20 . 20]ti | ādirahaṇāt tamaso grahaṇam | tad uktam " ālokatamasī nabhaḥ" ivā(ityā)śayaḥ | pradeśe vastutaḥ sādharmyā(sādhyā)dhā 4 ra iti draṣṭavyam | tarhy anumānotseda eva prāpta ity āśaṃkya puner eva vyavasthāṃ kurvann āha tasmād [20 . 22] iti |
kathaṃ punaḥ sa eva dharmī sa eva hetur bhavitum arhatīty āha sāgniḥ [20 . 22] iti | anena dhūmaviśeṣasya dharmitvaṃ dhūmasāmānyasya hetutvaṃ darśayati | samānacodyopadarśanamukhena tulyā(tasyā)pi [20 . 23] ityādinā siddhāntī pra 5 tividhātum upakramate | tasya ivaṃ mateḥ | tāvata [20 . 27] iti dṛśyādṛśyavibhāgavataḥ dhūmepi dharmiṇi uktena prakāreṇa etat saṃgacchata iti sāmyābhimānaśaṣyaṃ(śasyaṃ) parasya sā(śā)tayann āha pradeśa eva ce [21 . 1]ti | ca śabdaḥ paramatād viśeṣārthaḥ | anyatropalabhyamānasyānyadeśāpekṣayā gamakatvaṃ katham ity āha deśa 6 kāle [21 . 2]ti |
ācāryeṇāpy etad abhimatam ity upadarśayann āha yadāce(he) [21 . 3]ti | ataś caivam abhyupetavyam iti darśayann āha pathe [21 . 9]ti | anumānahetutvād anumānaṃ pratyayabhedabheditvādi |
dharmiṇo vā [21 . 15] svarūpagrahaṇam api tāvat kathaṃ yujyate ity eva yojyam |
tayoḥ sambandhasya [21 . 15] ādhārādheyalakṣaṇasya graha 7 ṇam | itiḥ [21 . 16] pratyavasthīyamānasyākāraṃ darśayati |
{p. 266} evam asau pratyavatastha iti kathaṃ jñāyata ity āśaṃkyāha tena hī [21 . 16]ti | hir yasmāt tena kumārilena| jyotiṣṭomādeḥ śreyaḥsādhanatvaṃ dharmo boddhavyaḥ | yad āhaśabarasvāmī"ko dharmmo yaḥ śreyaḥsādhanaḥ" [Śābarabhā.1.1.2] iti | ataevakumārilopyāha
"śreyaḥsādhanatāpy eṣāṃ ni 8 tyaṃ vedāt pratīyate" [Ślokavā. 2.14] iti |
jaiminisūtre śabarasvāmīyam etad bhāṣyam [21 . 17] | etadbhāṣyam iti cārthadvāreṇoktam | na tv īdṛśa evabhāṣyagranthaḥ| pramāṇasyeti vivakṣāyām anumānādina [21 . 18] iti nirdeśaḥ |
kadā tatpūrvakaṃ tad ity āha yade ti | nirvikalpā kalpanāśūnyā indriyasya dhīḥ [21 . 19] | saiva kathaṃ tathety āha smṛtī [21 . 19]ti |
yasmād arthe vā [13b] 1 yadāśabdo draṣṭavyaḥ | vikalpanam antareṇāpi kathaṃ na tathā grahaṇam ity āha nace [21 . 20]ti | liṅgādeḥ pratyāsannatvāt liṅgādikam evā vikalpyeti draṣṭavyam | tathā sambaddhatvena gṛhītir grahaṇam | itiḥ ākṣepasyākāraṃ darśayati |
pratyakṣeṇāgrahaṇaṃ kasyety apekṣāyām āha liṅgāde [21 . 23]r iti | kuta ity āha -- avikalpanād iti | tad ity agrahaṇam | ne ti niṣedhayati | vikalpa 2 syāpīṣṭatvāt pratyakṣeṇeti prakaraṇāt | kiṃ vikalpamātrasya tathotpattir ity āśaṃkyāha -- arthe [21 . 24]ti | artharūpam upakāri yasya, tasmādvopakāropy astīti tathā |

nanu nirvikalpasavikalpabhedenārthavijñānasya dvaite satīdaṃ vaktuṃ yujyate | na caitat saṃbhavīty āha -- astī [21 . 25]ti | hir yasmādarthe | vikalpāt pūrvaṃ bhāvāt prathamam [21 . 25] ādyam bālādiṣu tathā 3 vidhavikalpāniṣṭer jñānaṃ dṛṣṭāntatayeṣṭam | śuddhavastujam [21 . 26] śabdasmaraṇarahitavastujam ity arthaḥ | tataḥ [21 . 27] ālocanājñānāt para m uttarakālam | puna r aprathame | jātyādibhir viśiṣṭaṃ yayā buddhyāvasīyate sāpi na kevalam ālocanājñānam iti api śabdaḥ | evaṃ ca bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- yady api prathamaṃ nirvikalpakabodhena dvyātmakaṃ 4 vastugṛhītam indriyasaṃbandhāt, tathāpi na viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāpattyā gṛhītam, ayaḥśalākākalpayor jātitadvatoḥ sākṣātkaraṇāt | tathā gṛhṇattv idaṃ pramāṇam eveti | iti nā [22 . 1] ukteḥ ākāraṃ darśayati | uktaṃ [22 . 3] sāmarthyād etad uktam | na tu sākṣāt tenoktam etat | yasmāt tenaivaṃ bruvatā sāmarthyād etat prakāśitaṃ tataḥ [22 . 3] tasmāt | tena kumārilena upada [46] rśito yo doṣaḥ "saugatānām eva pratyakṣeṇa liṅgādyagrahaṇām" ity evaṃlakṣaṇaḥ, tasya pratividhānāya |
__________NOTES__________
[46] upavarṇita S |
{p. 267} śiṣyāṇāṃ sukhapratipattyarthaṃ sadhūmaṃ hī [22 . 4]tyādiphakkikāyāḥ samudāyārtham upadarśayann āha ayam atre [22 . 5]ti |
nanu cāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ neyato vyādhāna(vyāpārān)kartuṃ samarthaṃ tat 6 kathaṃ tannibandhanas tanniścaya ity abhidhātari katham idaṃ "sadhūmaṃ hī"tyādivaco na plavata ity āśaṃkāyām atre [22 . 5]ti | hiḥ [22 . 5] avadhāraṇe |
ekasya sākṣād itarasya sāmarthyāj jananāt vidhipratiṣedhavikalpadvayaṃ janayatī [22 . 9]ty uktam |
kadācid vidhivikalpaṃ kadācit pratiṣedhavikalpaṃ janayatīty abhiprāyeṇa caitad uktam | evam etadi [22 . 10]ti yathāyogaṃ vi 7 dhivikalpo darśitaḥ | nānyathā [22 . 10] ityādi yathāyogaṃ pratiṣedhavikalpaḥ | kim anubhūte 'rthe vikalpodayaḥ? naivam ucyata ity āha[47] yathābhyāsami [22 . 11]ti (yathānubhavam iti) | yady anubhavānatikrameṇa vikalpodayas tadā sarvatrāṃśe tadudayaprasaṅgaḥ ity āha abhyāse [22 . 11]ti | abhyāsādisahakāriṇām ity abhyāsādisahakārikāṇām iti boddhavyam | na tu vikalpasyotpadyamānābhyā(mānasyābhyā)sādiḥ 8 sahakārī, anubhavasya tu bhavati | kecit(kaścit) khalu yannama(?)nubhavo bhūyodarśanalakṣaṇābhyāsasahakāryanurūpaṃ vikalpaṃ janayati | asyāpy ayam arthaḥ -- nānubhava ity eva vikalpaṃ janayati | kiṃtu kaścit punaḥ punas tatrotpadyamānas tādṛśo bhavati | yathā rūpakādiparīkṣakāṇām | kaścit tu svabhāvātiśayalakṣaṇaṃ pāṭavam apekṣya janayati | asyāpy aya[14a] 1 m arthaḥ -- kaścid anubhavaḥ prakṛtyaiva paṭīyān jāyate yas tatra kṣamaḥ | yathā yogināṃ sarvatra | asmādādīnāṃ ke(kva)cid viṣaye | kvacit punar avidyānubandhāt sadṛśāparāparotpādavipralabdhaś ca sarvadaiva tiraskṛtapaṭimā yo naiva tatkṣamo bhavati | yathārvāgdarśināṃ kṣaṇikatvādau | pāṭavādī [22 . 11]ty atrādigrahaṇāt pratyāsattitāratamyādayo gṛhyante |
__________NOTES__________
[47] yathānubhavam iti -- S
syād etat -- sa 2 mbandho 'yam iti niścayānanubhavanāt kathaṃ sambandhaniścayas tannibandhana ucyata ity āśaṃkyāha tathāhī [22 . 13]ti | pāścātyavidhipratiṣedhavikalpajananaṃ yathoktaḥ prakāras tena |

nanu sambandhasyādhārādheyalakṣaṇasyānanubhavāt kathaṃ tanniścayas tannibandhana upavarṇyata ity āha na ce [22 . 16]ti | tathā [22 . 19] auttarādharyeṇa avasthitam arthadvyam āśritya [22 . 19] gṛhītvā |
{p. 268} yadi 3 tathābhūtavastudvayād anyo nāsti tarhi katham "anayor ayaṃ saṃbandhaḥ sambandhinau caitau" iti vyavahāra ity āha -- teneti [22 . 20] | yena tathābhūtavastudvayānubhavāśrayataḥ samāropitaḥ sanbandhaḥ tena kāraṇena vyavahāra [22 . 21]ś ca "ayaṃ dharmī ayaṃ dharmaḥ" iti śābdo 'bhipretaḥ | dharmadharmitaye [22 . 21]tītthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | etad vyavahāre kāraṇam āha bhe 4 dāntare [22 . 20]ti | na tv ayaṃ paramārthiko vyavahāra ity arthaḥ |
nanu ca tathābhūtavastudvayād anyasya sambandhasyābhāvāt, tasya ca pratyakṣeṇa grahaṇāt sambandhaniścayas tathābhūtavastudvayakṛtos tu, liṅgasāmānyaniścayas tu kathaṃ tatkṛtaḥ | pratyakṣeṇa liṅgasāmānyasyāgrahaṇāt | na ca viśeṣo liṅgam ity āśaṃkyāha sāmānye [22 . 22]ti | 5 api śabdaḥ sambandhavyavahārāt sāmānyavyavahārasyānatiśayakhyāpanārthaḥ |
syād etat -- anugatasya vastuno 'bhāve 'nugatapratyayo nirhetukaḥ kathaṃ bhaved ity āha teṣām eva [22 . 23] iti | na svalakṣaṇasya vikalpajanane sākṣād vyāparas tasyātadviṣayatvād ity āha -- anubhave [22 . 23]ti | yadi te vijātīyasvabhāvās tathāpi kathaṃ ta 6 tpratyayahetutvaṃ teṣām ity āha -- vijātīye [22 . 23]ti | ekākāra syābhinnakārasya parāmarṣaḥ , sa cāsau pratyaya ś ca [tatra] hetutvāt |ācāryavacanenaitat saṃsyandayann āha tathā cāha [22 . 25] iti | [ekasyā]bhinnasya pratyavamarṣas tad evedam iti sambandhāhāra (samanvāhāra) iti vigrahaḥ kāryaḥ na tv ekaś cāsau pratyavamarṣaś ceti | evaṃ hi pratyavamarṣaś cā(syā)pi bhinna 7 tvāt katham ekatvaṃ? tadaparaika(parā)marśād iti yady ucyeta tadā tasyāpi tattvaṃ tata ity anavasthā | tathā ca yāvad antimasya tathātvaṃ na jñāyate tāvad ādimasyāpi tattvavyavasthā na syāt, asatyāṃ ca tasyām ekadhīhetubhāvena vyaktīnām apy abhinna[tvam a]rpāyituṃ na śakyetety alam iha vistareṇa |
yasmāt tair ayaṃ vikalpo janyate tataḥ [23 . 1] |
anubhūtālambanaṃ jñānaṃ smṛtiḥ, atra tu 8 sāmānyaṃ kenānubhūtam ayaṃ gṛhṇāti, yena smṛtitvaṃ syād ity āha tatpratibhāsina [23 . 1] iti |
vijātīyavyāvṛttaṃ svalaksaṇaṃ pratyakṣeṇekṣitam, na tu vyāvṛttir ity āha nahī [23 . 3]ti |
syād etat -- vikalpānām anarthagrāhitayā bāhyārthāsaṃsparśād eva kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smṛtitvam ity āścarya upasaṃhārāpadeśenāha -- tasmāt [23 . 4] iti | yady evaṃ dvaidham api vikalpaḥ pratipattur adhyavasā[14b] 1 yavaśād gṛhītabāhyārthagrāhitayā smṛtir ucyate, tarhi paramārthataḥ kiṃviṣaya ity āha vastuta [23 . 7] iti | yato 'yaṃ vikalpaḥ paramārthato nirviṣayopi pratipantradhyavasāyānurodhāt smṛtir abhipretaḥ tataḥ [23 . 7] tasmāt | yad etad vakṣyamāṇakam āha {p. 269} kaścitkumārilādiḥ| kim āhety āha sāmānye [23 . 7]ti | abhedenā bhinnākāraṃ yadvijñānaṃ tad etat smārtaṃ smṛtirūpa 2 m iti yo bauddho vadet | tasyā ivaṃvādino nūnaṃ niścitaṃ vandhyāsute 'pi viṣaye yat smaraṇaṃ tatra śaktatā sāmarthyam astu | vandhyāsutasyāpi smarttuṃ yat so(-rtum asau) śakta iti yāvat kathaṃ tasyātyāntābhāvasmaraṇaśaktatopakalpyata iti āśaṃkāyāṃ cūrṇakenopapattim āha sāmānyasyānanubhūtatayā ananubhūtatvāt | evaṃ bruvato 'pi (yaṃ) bhāvaḥ -- anubhūte 3 hi smṛtir bhavati | yadi vānanubhūtepi smaraṇam upapadyate tadā vandhyāsutepy ananubhūtatvāviśeṣāt smārtā buddhiḥ kiṃ na kalpyata iti |
aṅga [23 . 18]śabdo 'dhyeṣāmantraṇe | kiṃ śabdaḥ sāmānyataḥ praśne | punaḥ śabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam arthaḥ -- yuṣmān evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś ca etat pṛcchāma iti | śataṃ saṃvatsa 4 rāḥ puruṣāyuṣam | atra svātantryaparijihīrṣayā tatkārikā upakṣipann āha -- tathā cāhe [23 . 19]ti | yasya [23 . 20]bauddhasyamatena | tasya ekaliṅgini [23 . 28] gatir yugasahasreṣu bahuṣv api na vidyata [23 . 29] iti sambandhaḥ kāryaḥ |
ānantyāt [23 . 28] iti hetuḥ | tasyaiva samarthanaṃ sarvam |
aliṅgajam evānumānaṃ bhaviṣyatīty āha -- nace [23 . 21]ti | co yasmād arthe | 5 liṅgavinirmuktaṃ [23 . 21] liṅgarahitam | asāmānyasya svalakṣaṇasya anavagatam eva liṅgaṃ liṅgijñānaṃ kariṣyatīty āha -- nace [23 . 23]ti | caḥ pūrvavat | pradīpayogyatayā gamakasvasyābhāvād iti bhāvaḥ | tasya [23 . 24] sāmānyarūpasya liṅgasya | tasya liṅgasāmānyagrāhiṇo 'numānāntara syodbhūtiḥ [23 . 25] janma | kiṃbhūtāl liṅgāt sāmānyajñā 6 nasaṃhitāt sāmānyajñānayuktāt sāmānyātmanā jñātād iti yāvat | asya ca liṅgasāmānyasya jñāyamānasyānumeyatvam, pratyakṣeṇa tvanmate sāmānyāgrahaṇād iti bhāvaḥ | tasya liṅgasya sāmānya syodbhavas tadudbhavo [23 . 26] liṅgenāpareṇety arthāt | tenāpi sāmānyarūpatayā anumānāntarād eva jñātena tathābhāvya 7 m ity abhiprāyeṇāha -- anumānāntarād eva jñātene [23 . 27]ti | astv evaṃ kā kṣatir ity āha evaṃ ce [23 . 27]ti |
nanv evaṃ liṅgānumānasyaivānantyaṃ na tu liṅgyanumānasya tat kathaṃliṅgyanumānānām ity uktam iti cet | satyaṃ, kevalaṃ tad evādyaṃ liṅgaṃ jñāpakahetvadhikārāt jñāyamānasāmānyarūpatayā cānumānatā (-mānena) niścīyamānaṃ liṅgi jātam | svaliṅgyape 8 kṣayā liṅgam apekṣata(m apīṣyata) iti abhiprāyād adoṣa eva |
{p. 270} eka smil liṅgini [23 . 28] dharmiṇi |
nanu ca sāmānyarūpasya liṅgatve tasya cānumānenaiva grahe na pratyakṣatas tanniścaya upapadyata ity abhidhātari katham idamācāryīyaṃ sadhū metyādinā pratyakṣatas tanniścayasyopavarṇanaṃ yujyata ity āśaṃkyāha evaṃ manyata [23 . 30] iti |
prakṛtyā vibhramād [24 . 1] bhrāntatvāt | [15a] 1 sāmānyaṃ hi vijātīyavyāvṛttiḥ | ayam artho -- vijātīyavyāvṛtter anyasya sāmānyasyābhāvāt vijātīyavyāvṛttyavagama eva sāmānyāvagamaḥ | vāsanādvayanibaddhaś ca vikalpaḥ svapratibhāsam eva niyataṃ bahīrūpatayā sādhāraṇatayā pratipadyamāno bāhya eva vijātīyavyāvṛttyā mayā pratīyata iti manyata iti | prakrtyā bhrāntatvāt sāmānyasya | sa vivecita 2 bhedo []bheda eva vikalpena pratīyata ity uktam |

atha yadi prakṛtibhrānto 'yaṃ vikalpas tarhi kathaṃ tasya atadvyāvrttavastuprāpakatvalakṣaṇaṃ saṃvādakatvam ity āha liṅgavikalpasya ce [24 . 2]ti | kasmāt punar vikalpābhāsasāmānyasya liṅga(ṅgatvam) na tu dhūmādisvalakṣaṇasyety āha nahī [24 . 6]ti | tasye [24 . 6]tyādinopapattim āha | atraivopacayahetuṃ darśayann āha sādhye [24 . 7]ti |
aya 3 m atrābhiprāyaḥ | avaśyaṃ hi kiñcid anumitsatā dhūmādisvalakṣaṇadarśanottarakālam -- "idaṃ sādhyam idaṃ sādhanam" iti saṃkalayitavyam | sati cāsmin saṃkalpe sataḥ kṣaṇabhaṅgitayā vastudarśanābhāvāt | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya dṛśyasyā[48]bhidhānaṃ tena dṛśyasya liṅgaṃ(liṅga)svalakṣaṇasyābhāvād ity arthaḥ | tataś ca katham svalakṣaṇadarśanāśrayo 4 gamyagamakabhāvo bhaved yena kalpitadharmadvārako gamyagamakabhāvo [na bha]ved iti |
__________NOTES__________
[48] P dṛśyasya liṅgaṃ | N prater atra samyak pāṭhaḥ | ata eva sa eva mūle sthāpitaḥ |
nanu yadi pratyakṣapṛṣṭhabhāvināpi vikalpena sāmānyaṃ pratīyate, tarhinyāyabindau yadavādi [te]na "anyatsāmānyalakṣaṇaṃ so 'numānasya viṣayaḥ" iti virudhyetety āśaṃkyāha yat tūktam i [24 . 9]ti | tadanyasye[24.11]ty anumānottarakālabhāvi 5 no 'prāptaprāmānyasyāgnir atretyādyākārasyānyasyāpi svatantrasya vikalpasya |
evam api kim artham avadhāryata ity āha svalakṣaṇeti [24 . 12] | svalakṣaṇaṃ viṣayo grāhyatvena naiva bhavatīti pratipādayitum ity arthaḥ |
pūrvapakṣadvayapūrvakaṃ phakkikāyāḥ samudāyārthaṃ vyākhyāyāvayavārthaṃ vyākhyātuṃ tatra [24 . 13] ityādinopakra 6 mate | ādi [?]śabdād ekavināśe sarvavināśādisaṅgrahaḥ "pratyakseṇa dṛṣṭavataḥ" {p. 271} ity asya tātparyārtham āha na tvi [24 . 26]ti | kathaṃ punar asya tathāmananam anupapannam ity āha nahī [24 . 27]ti | vastuvalabhāvine [24 . 27]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |
syād etat -- kathaṃ viviktatāpratītiḥ | yadi kevalapratītis tarhi sābhāvasaṃvittibhantareṇa 7 natarāṃ prasiddyatīti kathaṃ pratyakṣeṇa tathāgrahaṇam upavarṇyata iti | tad asat | tathāhi bhinnam abhāvam icchatāpi vastūnāṃ svarūpaṃ parānanupraviṣṭam avaśyaiṣṭavyam, anyathā prātisvikām evaṃ tadabhāvasyaivāyogānām (?) | ataḥ parānanupraveśena graha eva kevalagrahaḥ | itarathetaretarāśrayatvaprasaṅgaḥ | tāvat khalv abhāvasaṃvittir nāsti tadā 8 tmavad yāvat kevalagraho na bhavet | tāvac ca kevalagraho nāsti yāvat nābhāvasaṃvittir iti |
kiñca yathā kevalo 'bhāvo 'paraṇābhāvena vinā pratīyate tathā bhāvopy antareṇāparābhāvaṃ kevalaḥ kiṃ na mīyeta | evam anabhyupagame vānavasthā prasajyeteti | tad āhavārtikālaṃkāre prajñākaraguptaḥ
"praparānanu[15b] 1 veśena pratītiḥ kevalagrahaḥ |
nanu kevalasamva(saṃvitti)r abhāvavittitaḥ kutaḥ |
sāpi kevalasaṃvittiṃ vinā neti samānatā ||
yathā vā kevalo 'bhāvo vinābhāvena mīyate |
tathābhā(tathā bhā)vopi naivañ ced anavasthā prasajyate ||" iti |
kathaṃ nirviṣayasya vikalpasya yathādṛṣṭabhedasya paramārthaviṣayatvam ucyata ity āha[49] niścayety ādi |
__________NOTES__________
[49] S pratir atra truṭitaḥ |
anenai tad upapattyape 2 kṣayā | paramārthaśabdayogovārtikakārasya ṭīkākṛtādarśitaḥ | lakṣyate cāyamācāryasyābhimataḥ | samāno yadvat yādṛśo dṛṣṭo yathādṛṣṭaḥ | sa cāsau bheda eva paramārthaḥ | sa eva viṣayo 'dhyavasāyavaśād yasyeti sa tathā | itarathā tu paramārthato 'viṣaya eva |
"paramārthaśabdaṃ prayuṃjāno vārtikakāraḥ kathaṃ na pramādye(dya?)" evaṃ tubhaṭṭā 3 rcaṭena kathaṃ na vyākhyātam iti na pratīmaḥ |
pramāṇalakṣaṇasāmānyena yogam upadarśya pramāṇaviśeṣasya pratyakṣasyāpi lakṣaṇena yogaṃ darśayann āha sad iti | | indriyāṇāṃ iti vyaktivivakṣayā bahuvacanam | cakṣur indriyāpekṣayā granthasyāsya yojanāyāṃ tu indriyasya nāyanaraśmyavayavina indriyasyānu 4 mānasiddhasya saṃbhāradaṃśena saṃyoge saṃbandhe saty asya vikalpasya nītopanityātmano bhāvād iti |
{p. 272-278} "yadvendriyaṃ pramāṇa(ṇaṃ) syāt tasya cārthena saṃgatiḥ [Ślokavā. 4.60] ityādivacanāt svābhimānāt pratyakṣatvenendriyam udāharaṇīkṛtaṃ pareṇa | na punaḥ pratipādyapratipādakayor buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭānto bhavitum arhati |bauddhasyai 5 vam aniṣṭer bādhakābhidhānāc ceti |
prathamamitī [25 . 13]ty atra cchedaḥ subodha eva | ādyami [25 . 12]ty etad vyācakṣāṇa āha ādau [25 . 14] iti | kasmādā[da]vityākāṃkṣāyāṃ āha vikalpapravṛteri [25 . 14]ti | ādau bhavam iti tv artha[ḥ] yasyārthasyetyādinā svalakṣaṇenāsādhāraṇasyaivopalakṣaṇād asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇam iti vyācaṣṭe | itarayo [25 . 16]r vidhipratiṣedha 6 vikalpayoḥ | uktam evārthaṃ tathāhī[25.17]tyādinopapādayati |
asaṃkīrṇarūpe [25 . 25] [a]parāmiśra(mṛṣṭa)svabhāve |
nanu ca tasyāsaṃkīrṇarūpatā [na] svataḥ kiṃ tv abhāvāṃśasadbhāvāt | tat katham evam abhidhīyata ity āśaṃkya kāraṇam āha tathāhī [25 . 26]tyādi | anyathā [25 . 27] tasya pararūpamiśratāprakāreṇa | sa evābhāvāṃśaḥ [25 . 28] parābhāvo na siddhyet parātmava 7 d iti bhāvaḥ | atraivābhyuccayahetum āha na ceti [25 . 28] | sā [26 . 1] saṃkīrṇarūpatā kathaṃ na yuktimatīty āha svahetubale [26 . 2]ti | svahetubalāyātasya taddhetubhāvena viśeṣaṇam | yogaparivarjanaṃ tasyāyogāt tena vastuneti sāmarthyāt |
nanu tena tasya saṃkīrṇarūpasya vināśa[ne] parābhāvena sarveṣām eva bhāvānām udayakṣaṇād ūrdhvam abhāvād abhāvaika 8 rasaṃ jagat syād iti prasaṃjayituṃ yuktaṃ na bhū(tu) tena saṃkīrṇarūpavināśena [50] varaṃ svahetor evāsaṃkīrṇarūpāṇām udayo 'stvi [26 . 4]ti | satyam | yathāśrutiḥ(te) syād eṣa doṣaḥ | kevalam asya tātparyārthabodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu bhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgitvepi sadṛśāparāparakṣaṇodayād vastusantānaviṣayā pratītir asti na tv abhāvaviṣa[16a] 1 yaiva | ataeva tattvavārmatatha(?)yām upaplavatotpadyate | udayottarakālam avyavadhānena vastuviṣayā ca pratītiḥ katham upapadyeta yadi sa evābhāvaḥ pūrvasiddhaṃ saṃkīrṇarūpaṃ vināsyād anyasaṃ(vināśyāty adasaṃ)kīrṇarūpam utpādayet | sati caivaṃ varaṃ svahetor eva tathāvidhātām udayos tv ity ucyata iti | hetutvenārthākriyākāritvena vasturūpatvād abhāva 2 rūpataiva hīyetety etad upekṣe(kṣyai)va caitad uktaṃ draṣṭavyam |

__________NOTES__________
[50] -vināśane ca varaṃ -- S
prathamaṃ saṃkīrṇarūpāṇām utpādobhyupeyate paścād asaṃkīrṇarūpāṇām udayam upagantum -- kā punar atra hānir ity āśaṃkyāha kimi [26 . 5]tyādi | kaścit kila parivrāḍaśucau patitaṃ {p. 279} modakaṃ karaṇa gṛhṇan kenacit sotprāsaṃ pṛṣṭaḥ " kim aśucer modakam udgrhṇāsi" iti | sa evaṃ pṛṣṭas taṃ pratya 3 vādīt "prakṣālyoṃ(lyā) traiva tyakṣā(kṣyā)mi" iti | so 'yaṃ parivrājako(ka)modake(ka) grahaṇārtho nyāya s tad upagamena kim [26 . 6] | yathā ca tatra tanmatam "atraiva tyaktavya evāyam" tadā kim aśucim rakṣitasyānnasya grahaṇena, varam ayaṃ pūrvāvasthāne nai(e)vāstu ity upālambhas tathātrāpi | yadi tv abhāvata evāsaṃkīrṇarūpāṇāṃ paścād utpādo 'bhyupetavyo 4 varaṃ prathamata eva tathābhūtānām udayo 'bhyupagamyatām ity ābhiprāyaḥ | tatas tathāvidho(dha)sya pramāṇaprasiddhau cāyam upālambhābhiprāyo draṣṭavyaḥ | tasmādi [26 . 6]tyādinā prakṛtopasaṃhāraḥ |
pratykṣabalena [26 . 13] ity asya tātparyārthaṃ darśayann āha -- yadi tu [26 . 13] iti | yadiḥ saṃbhāvayati tur bhinatti | vyavacchedeviṣayā [26 . 14] vyavacchinnaṛupaviṣa 5 yātadrūpaparāvṛttarūpaviṣayeti yāvat | tathā saty api smṛtir na syāt | vyāptigrāhakapramāṇānadhigatasya viśiṣṭadeśādivartitad asādhāraṇarūpasya grahaṇād iti bhāvaḥ |
"anyarūpam idaṃ na bhavati" itya(tī)yam abhāvapratītiḥ kena pramāṇeneṣṭā yenāsyāḥ prāmāṇyam ācāryeṇa nivāryata ity āśaṃkyācāryasyābhiprāyaṃ 6 parisphuṭayann āha -- nābhāve [26 . 20]ti | kasmāt punar etat pratītijanakatvenānyad a[bhā]vākhyaṃ pramāṇaṃ na bhavati, eṣā ca tatphalam ity āha nahī [26 . 20]ti | ākriyate adhyavasīyata iti ākāro [26.21] viśeṣo vyāvṛttir eva | kiṃbhūta ity āha -- pāṭave [26 . 22]ti | pāṭavaṃ tīkṣṇatā buddher iti prakaraṇāt | ādi śabdāt pratyāsattitāratamyāder grahaṇam | pāṭavā 7 dipratyayāntaraṃ svaniścayā[yā]pekṣata iti tatsāpekṣa uktaḥ | etad evopapādayann āha nahī [26 . 22]ti |
anadhigamād iti [27 . 10] vastuno viśeṣaṇatvenāgrahaṇād iti draṣṭavyam | na tu sarvathā []grāha eva vācyaḥ | ayaḥśalākākalpasya svatantrasya tena grahaṇasyābhimatatvāt | a(nya)thā "nirvikalpakabodhena dvyātmakasyāpi vastuno grahaṇam |" (Ślokavā. p. 118) ityādi virudhyeta | indriya 8 sambadhādhīnālocanājñānotpattiś ca katham aniṣṭamātrena nirvartyete(nivartyete)ti | punar a[27.14]prathame | varṇyata [27 . 16] iti vadan pramāṇāprasiddhatāṃ darśayati | prakhyānaṃ prakāśanaṃ pratibhāsanaṃ prakhyā | tai [ mi ] rikādijñāna syeva prakhyā [27 . 27] yasya sa tathoktaḥ | ata eva tatsadṛśa ity ārthaḥ |
atha mā bhūt sāmānyam arthakriyāsādhanaṃ vyaktis tāvat tatsādhanībhavati | [16b] 1 tadadhyavasāyitayaiva ca vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkya na tatra prāmāṇyam iti [27 . 24] dūrasthena sambandhaḥ kāryaḥ | tasya [27 . 23] vidher vikalpasyeti prastāvāt | {p. 280} katham aprāmāṇyam ity āśaṃkyaṃ yojyam | tasya nirvikalpakapratyakṣaviṣayasya nirvikalpakajñānenādhigamād iti | co [27 . 23] vyaktam ity asminn arthe | na mayārthakriyāsādhananirvikalpapratyakṣaviṣayādhyavasātṛtvaṃ 2 tasyocyate, yena tvayaivam ucyata ity āha tataḥ param i [27 . 19]tyādi | co [27 . 21] yasmād arthe | tatoyam arthaḥ -- yasmād evam ucyate pūrvapakṣavādinety arthāt | evam abhidhāne 'pi kathaṃ tadadhyavasāya ukto bhavatīty āśaṃkyāha tatreti [27 . 21] |
jātim atiriktām adhigacchato 'sya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīty āśaṃkyoktam evārtham adhikavidhānārtham anuvadann āha jātes tv iti [27 . 24] | apiḥ [27 . 25] akṣamāyām | tasyā arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād, arthakriyāsādhanasyāiva cārthatvāt | apūrvārthavijñānatvasya pramāṇalakṣaṇasyābhāvād abhipretya na prāmāṇyam ity uktam |
anena yaḥ pareṇa vidhivikalpasya "tatrāpūrvārthavijñānam" ityādinā sāmānyena pramāṇalakṣaṇayogo darśitaḥ sa nāstīti darśitam | yopi "satsaṃprayoga" ityādinā 4 viṣeśeṇa pratyaksalakṣaṇayogo darśitaḥ so 'pi nāstīti darśayann āha ata eveti [27 . 25] | ataeva -- jāter arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād eva | pratyakṣatāpi asya vikalpasya asaṃbhavinī | kathaṃ na saṃbhavatīti āha -- arthakriye [27 . 25]ti | tena sahendriyāṇāṃ [26 . 26] yaḥ saṃprayogaḥ sambandhas tasyā abhāvāt [27 . 26] |
mīmāṃsakamatena sadai(tai)va sahendriyaṃ sambandhaṃ (banddhuṃ) prabhavati nāsatety abhiprāyaḥ | tad uktaṃkumārilena --
"bhāvāṃśenaiva sambandho yogyatvād indriyasya hi" (Ślokavā. pra. 18) iti |
[51] asya [28 . 13] arthakriyāsādhanasya vi(sādhanavi)ṣayasya jñānasya arthakriyāsādhane [28.14] vastuni pravṛttyaṅgatvād upadarśitārthaprāpakatvād iti yāvat | netarat pramāṇaṃ vravītī [28 . 13]ti saṃbandhanīyam | itarad i [22 . 8]tyarthakriyāsādhanaviṣayaṃ yan na bhava 6 tīti | tada(d)viparītatvāda [27 . 14]rthakriyāsādhane pravṛttyanaṅgatvāt | etad eva samarthayann āha tathāhīti [28 . 14] | apratāraka [28 . 15]m upadarśitārthaprāpakam ity arthaḥ | lokepī [28 . 15]ty atracchedo vyakta eva | loke vyavahartari jane | api vyaktam etad ity asminn arthe |
__________NOTES__________
[51] tasya S |
nanu yadi nāma tadarthakriyāsādhane pravartakaṃ na bhavati tathāpi tat prāpakatvenāvisaṃvāda 7 katayā pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha yac ce [28 . 16]ti | anadhigacchann iti (gaṃcchadi)ti [28 . 16] | atra hetau śatur vidhānāt pravartate | anadhigamād iti kāraṇam uktam |
{p. 281} tatsadhyatayā [28 . 22] sāmānyajanmajanya(sāmānyajanya)tay opagatām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām | "samānaprasavātmikā jātiḥ" iti vacanāt | vyaktisādhyām [28 . 23] iti vyaktisādhyatayopagatām iti pratyetavyam | anena yauvārthakriyā 8 yuṣmābhir vyaktisādhyatayopagamyate saiva tatsādhyā bhaviṣyatīty api pakṣaḥ pratikṣiptaḥ | ubhayatrāpi vyakter evānvayavyatirekābhyāṃ sākṣāt pāraṃparyeṇa ca tatra sāmarthyasya pramāṇenāvagatatvād ity abhipretam |

nanu kasmin kāle karotīti praśne "svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam" [28.23] ity uktam yuktam | na tu[52] kīdṛśa iti praśne iti cet | satyam kevalaṃ svalakṣaṇa [17a] 1 pratipatteḥ [28 . 24] uttarakālaṃ pratīyamānatvād ūrdhvam uttarakālam ity uktam upacārata iti boddhavyam | tatpratipatter ūrdhvaṃ pratīyamānatvam eva darśayann āha tatsāmarthyeti [28 . 25] | yad vā kīdṛśam iti praśnayitvaiva tatsāmarthyeti yojyam | tatsāmarthyotpannavikalpagrāhyatvam api kiṃ svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam eva kiṃ vā kiyatkālapari(rya)vasāne ity apekṣāyām uktam tatpratipatte 2 r ūrdhvam iti evaṃ bravīti [28 . 27] | kiṃviśiṣṭaṃ sāmānya tathātayā pra(bra)vītīti | parābhiprāyeṇāpy evam abhidhānaṃ kim artham ity āha darśaneti [28.27] | nanu kiṃ sāmānyamātram evārthakriyāsādhanaṃ na bhavati, yena parais tathā bhidhānād evaṃ bravītī ty ucyata ity āśaṃkyābhyupagamam evottaraṃ racayann āha -- sarvam eveti [28 . 29] |
__________NOTES__________
[52] kīdṛśaṃ S
yadi evam anumānavikalpagrāhyasyāpi sāmānyasya tathātvā 3 t tadviṣayasyānumānavikalpasyāpi prāmāṇyan na syāt | tataś ca śabdapraveśe 'kṣitārānirgamavṛttānto jāta ity āśaṃkyāha yat tv api [29 . 1] | tur viśeṣārthaḥ | yat sāmānyam arthakriyām upakalpayati [29 . 3] | kīdṛśam ity apekṣāyām āha -- anadhigateti [29 . 2] | anadhigataṃ pūrvajñānenāparicchinnaṃ yad arthakriyāsādhanaṃ tadviṣaya āśrayatvā 4 dhyavasāyena yasya tat tathā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | anena ca vidhivikalpāvabhāsisāmānyasyārthakriyāsādhanaviṣayatvepi nānadhigatārthakriyāsādhanaviṣayatvam iti na tadviṣayasya prāmāṇyam iti darśitam | tadviṣayatvam evāsya kuta ity āha sambaddheti [29 . 2] yad arthakriyāyāṃ sambaddhaṃ ka(kā)raṇabhāvena tatsaṃbandhā 5 t tadārūḍhatvāt tanniṣṭhatvād iti yāvat | sambaddhasambandha(ddha)tvam evedṛśam asya kva ity apekṣāyāṃ kāraṇe [29 . 1]tyādi yojyam | tathābhūtaliṅganiścayadvāreṇa pratīyamānatvāt kāraṇavyāpakasaṃbaddhaliṅganiścayadvārāyātam [29 . 1] uktaṃ veditavyam | kāryañ ca vyāpyañ ca tathāvasīyamānaṃ svakāraṇaṃ vyāpakaṃ cātadrūpaparāvṛttaṃ 6 pratyāyayatīti bhāvaḥ | anena sarvaṇaitad uktaṃ anumānavikalpena hi paramārthato 'rthakriyāsādhanam eva vahnyādi viśiṣṭadeśādyavacchedena | {p. 282} ekato vyāvṛttyollikhyamānaṃ sāmānyaṃ, nānyad atas tadadhyavasāyinas tasya prāmāṇyam upapadyate |
nanu darśanottarakālabhāvino vikalpasya viśiṣṭadeśāditayā gṛhīta 7 syaivārthakriyāsādhanasya tathādhyavasāyād iti vidhivikalpagrāhyam api sāmānyam anadhigatārthakriyāsādhanaviṣayaṃ sat svagrāhiṇaṃ vikalpaṃ prāmāṇyena jojayiṣyatīty āha -- idam iti [29 . 4] | tuḥ pūrvād vaidharmyam asya dyotayati |
udāhriyate [29 . 9] | udāharaṇīkriyate | prakṛtaparityāge kiṃ kāraṇam iti cāśayaḥ | nirākartum u [29 . 10]dāhriyata iti saṃbandhanīy 8 am |
dṛṣṭāntam eva vivaṭayituṃ kāṃ punar i [29 . 10]tyādinopakramate | parasparaṃ vyāvṛttyā hi vyaktayo bhinnam eva jñānam upajanayeyuḥ | kathaṃ punar abhinnāṃ dhiyam abhidhānaṃ cādadhatīty āśaṃkyāha -- evam [29 . 23] iti | tad ekaṃ vāhadohādikāryaṃ tatra pratiniyamaḥ | pratiniyatatvam avaśyaṃ prāgbhāvitvaṃ lakṣaṇaṃ [29 . 23] yasyā sā tathoktā | upakartavyam abhiva(vya)ktavyaṃ na tu janayitavyam ity avase[17b] 1 yam | nityatayā tasya pareṇa tathātvānubhyupagamāt | parābhyupagamān apekṣāyāṃ cāsya dṛṣṭāntatvānupapatteḥ | tasmād vivakṣitād aparaṃ sāmānyaṃ [29 . 24] tadekasāmānyaṃ vyaṃjakatvākhyam | anyathā [29 . 24] tadaparasāmānyayogena vyaṃjakatvaprakāreṇa | tadabhivyaktayepi tadaparaṃ sāmānyaṃ tadekasāmānyābhivyaṃjakākhyaṃ sāmānyābhivyañjakatvākhyam aparam upeyam | 2 tathā tadabhivyaktayepy anyad ity ana vasthāyā aparyavasānasya prasaṃgāt [29 . 24] prāpter hetoḥ | sādhayiṣyanti vivakṣitasāmānyayogam antareṇa svabhāvata eveti prakaraṇād avaseyam |
nanu kiṃ pramāṇaparidṛṣṭārthāpalāpe prayatir bhavatāṃ yenaivam abhidhīyata ity āha kim [29 . 6] iti | atha kim ajñāyamānapramāṇakam asad avaśyaṃ bhavati yena sarvathā tadarthakriyo 3 cchedaḥ kriyata ity āha pramāṇābādhitena ce [29 . 26]ti |
pramāṇābādhām eva mātrayā darśayituṃ tathāhī [29 . 27]tyādinopakramate nopalakṣayāma [29 . 28] iti vadan dṛśyānupalambhaṃ bādhakaṃ darśayati | avibhāvanaṃ [30 . 2] nirluṭhitagarbhavadvibhāgenāpratipattiḥ | rūparūpiṇor ananyatvena bhede rūpiṇa ema bhedāpatter ity abhipretyāha padārtha 4 dvayopagamaprasaṃgād iti [30 . 5] | ādi [30 . 5]śabdāc chabdajñānaparigrahaḥ |
nanu bhinnasāmānyayogād bhedo bhāvānāṃ, na punaḥ pratibhāsabhedād ity āśaṃkya yadi apy atra śataṃ doṣāḥ sambhavanti, tathāpi granthāvastirabhayād ekam eva dūṣaṇaṃ datte sāmānyasyeti {p. 283} [30 . 7] | evaṃ manyate yadi sāmānyabhedād bhāvabhedas tadā gavāśvarasyeva gotvā 5 śvatvayor api bhedas tadaparasāmānyabhedād bhaved iti sāmānyasyāpy aparasāmānyaprasakter iti | astv eva kā kṣitir ity āha -- niḥsāmānyasyeti [30 . 7] | asye [30 . 7]ti sāmānyasya |
eteneti [30 . 10] "na tathāvidham upalakṣayām" ityādinopadarśitena dṛśyānupalambhena | kathaṃ punar dṛśyānupalambhaḥ siddho yena tannirākrṭam e 6 tat syāt yata [30 . 15] iti | tadāsiddham i [30 . 15]ty anva(nu)gamāpekṣatvaṃ buddher iti prakaraṇād draṣṭavyam | tatra [30 . 16] indriyabuddhāv anupalakṣaṇād [30 . 16] apratibhāsanāt | aspaṣṭanīlādyākārāḥ sā(rā sā)mānyabuddhir abhimataṃ saṃvedyata iti cātrābhipretam | vyaktirūpam apāsyānyasyeṣṭa(spaṣṭa)m eva rūpam upagatam | tatrāvabhāsate tad eva sāmānya 7 m asmākam ity āśaṃkya tad api nāstīty abhiprāyavān āha spaṣṭasyāpī [30 . 27]ti | anupalakṣaṇād ity abhisambaddhyate | saṃprati dvitīyasya spaṣṭarūpasyopalakṣaṇam abhyupagamya tasyānugābhirūpatvaṃ pratiṣedhayann āha | tad bhāve ce [30 . 17]ti | co viśeṣārthābhidhānābhyupagame | anena kiṃ tad dvitīyaṃ spaṣṭaṃ rūpaṃ sābaleyabāhuleyavyaktidvayāntarālaṃ na vyāpnoti 8 kiṃ vyāpnotīti vikalpayor buddhisthīkṛtayor madhye 'vyāpanapakṣe doṣaṃ darśayati | vyaktidvaya sy āntarāla m avakāśam avyāpnuvataḥ [30 . 17] svasattayān abhisambandha(dhna)taḥ | kathaṃ tadanugamo [30 . 18] vyaktyantarānugamo vyaktyantaravyāpitvaṃ niṣkriyatvena gatvā vyāpārāsaṃbhavāt tathātvepi pūrvavyaktiviyogānuṣaṅgāt | na ca tatsāṅgam iti ca bhāvaḥ |

dvitīya [18a] 1 vikalpepy āha vyāptau ce [30 . 18]ti | tatra [30 . 19] antarāle |
na tasya tatra vyaktaṃ rūpam asti vyañjakābhāvāt tenānupalakṣaṇam ity āha nahī [30 . 19]ti | avaśyaṃ hi bhūtale tat kayācid vyaktam iti na tasyāvyaktarūpasaṃbhava iti bhāvaḥ |vārtikakārasyāpy ayam artho 'bhipreta iti pratipādayann āha -- tathā ce [30 . 20]ti | prakṛtopayayogibhāga eva paṭhituṃ yujyata itivārtikasya pādatra 2 yam evāyam apaṭhat | uktayopapattyā vyaktaikarūpasaṃbhave cedam anyadā(trā)pīti nidarśayann āha -- ekatrāpīti [30 . 23] | co vaktavyāntarasamuccaye | sarvasarvagatavādinam adhikṛtyoktaṃ sakaleti [30 . 23] | svāśrayasarvagatavādinaṃ tu prati svāśraye [30 . 24]ti | nāma [30 . 25]śabdo 'sambhāvanāyām | iha ekatraivāśraya ity ane 3 nāpy aṃśenāyaṃ na dṛṣṭāntaḥ kintu yathā kṣaṇikatvasya nirvikalpakabodhena dṛṣṭasyāpi na darśanāvasāyas tathā sakalasvāśrayarūpapratibhāsepi na darśanāvasāya ity anenaiva | astu tarhi sarvabhuvanavartirūpasya niścayaḥ | sarvasvāśrayavartino vā kā {p. 284} kṣatir ity āha tata [30 . 27] iti | tata s tādṛśarūpaniścayāt | tac [31 . 1]chabde 4 na sāmānyaṃ pratyavamṛṣyate | sahacāri śabdena ca saṃbaddhaṃ vivakṣitam | tenāyam arthas tatsahacāriṇaḥ sāmānyasaṃbaddhasya tatsamavāyaviṣayasyeti yāvad iti | etac canaiyāyikādīnpratyabhihitam |
mīmāṃsakaṃpratyāha -- tadabhinnasvabhāvasya ce [31 . 1] ti |
kim indriyabuddhau sāmānyasya pratibhāsa āhosvidvikalpabuddhā 5 v anumānātmikāyām iti vikalpayor antarnihitayor ekaṃ vikalpaṃ nirākṛtyāparaṃ nirākartum āha athe [31 . 3]ti | ādi śabdād śabdabā(śabdādi)parigrahaḥ | prāktanam evābhipretye [30 . 15]ti padam atrābhisaṃbadhyate | tataḥ anumānādibuddhim iti dvitīyayā nirdeśaḥ | yathāspaṣṭo vyaktyākāro 'rthākāro vā lakṣyamāṇaḥ samvedya 6 mānosti na tathā svalakṣaṇapratibhāso vyaktyākāro lakṣyamāṇostīti yojyam | kasmād evam ity āha -- tadabhāva [31 . 5] iti tasya svalakṣaṇasyābhāve tāsāṃ [31 . 6] sāmānyabuddhīnām | atraivābhyuccayahetum āha ākārāntareṇa ce [31 . 6]ti | svajñāne indriyajanmani jñāne | spaṣtāspaṣṭarūpadvayayogi svalakṣaṇaṃ tenendri 7 yajñāne spaṣṭena rūpeṇa pratibhāty anyatra punar aspaṣṭenety āha aneke [31 . 6]ti | atiprasaṅgādi [31 . 7]ti ghaṭa pratibhāsepi paṭapratibhāsakalpanā syāt | ghaṭapaṭalakṣaṇarūpadvaya(yā)yogitvāt paṭasyetyāder uttarasyātrāpi suvacatvād ity abhisandhiḥ | tasmādi [31 . 7]tyādinopasaṃharati | iyam abhinnābhāsā sāmānyākārā svalakṣaṇād udbhavo 'syā iti svalakṣaṇodbhavā satī bhinnārthagrāhiṇī vyāvṛttavastugrāhiṇī na pratibhāti | kiṃ tv anādī [31 . 9]ti |
"dṛḍhatvāt sarvadā buddher" iti bruvatā yadi buddher dārḍhyam abhihitaṃ tad api niṛupayann āha -- dṛḍḥatvañ ce [31 . 10] ti | sahetukavināśavādipakṣe kṣaṇikatvābhyupagamād i [31 . 10]ty āśutaravināśitvābhyupagamād iti veditavyam | asyāḥ [31 . 11] sāmānyabuddheḥ | tad [31 . 10] abādhyamānatvam |
[18b] 1 syā cchabdo 'nekāntavacano niyatosti tena syādvādo [31 . 12]nakāntavāda yad vā syād akṣaṇikaḥ syāt kṣaṇika ityādi [31 . 12] syād iti vādaḥ syādvāda s tasya bhaṃgo nirākaraṇaṃ tasmād evāvadhāraṇīyo bādhaka iti prakṛtatvāt | syādvādabhaṅgam adhītyeti karmaṇi lyablope ceyaṃ pañcamī draṣṭavyā |
evaṃ manyata [29 . 22] ityādinā yad upakrāntaṃ tad upasaṃharann āha 2 tasmād i [31 . 16]tyādi | yas tu [31 . 18] mithyātve [53] doṣa [32 . 1] iti sambandhaḥ | {p. 285} uktaḥ [32 . 1] pareṇety arthāt | kiṃ kṛtvāsāv ukta ityāha pūrvapakṣayitveti [31 . 19] | sāmānyam [31 . 22] ityādir bhaviṣyatī [31 . 22]tyantaḥ pūrvapakṣagranthaḥ | asyaiva pūrvapakṣasyākāram iti [30 . 23]śabdo darśayati | tasya [31 . 19] sāmānyasya vṛtte [31 . 19]r vartanasya | niyāmakaṃ vyavacchedakam | sābaleyādiṣu karkādisādhāraṇe parasparaṃ bhinna 3 tvepi gotvam eva vartate nāśvatvam ity etan nimittam | yathai kasmāt sābaleyāt karko bhinnas tathā bāhuleyopi tatas tulyepi bhinnatve [31 . 21] bhede keṣucit [31 . 21] sābaleyādiṣu vṛttir gotvasya avṛttitāvidyamānavṛttitvam avidyamānatvam evāśvatvasyādiśabdasaṃgṛhītasya | kasya keṣucid vṛttyavṛttiteti apekṣāyām uktaṃ 4 gotvāder i [31 . 22]ti | animitte [54] ti kākākṣinyāyenobhayatrāpi vṛttyavṛttitāyāṃ buddhāv api saṃbadhyate | tenāyam artho yathā gotvādeḥ keṣucid vṛttyāvṛttitānimittāpi niyāmakasāmānyarahitāpi tathā [31 . 22] tadvad buddhi [31 . 22]r abhinnābhāsā dhīranimittā janakagotvasāmānyaśūnyānāditathāvidhavāsanāsāmarthyāt keṣu 5 cid eva bhaviṣyatī [31 . 22]ti | tena viṣayaṃ vinā kutotpa(vinā buddhyutpa)ttyabhāvena tat [31 . 25]sāmānyaṃ dhruvaṃ nityam icchaṃti | yad vā tena kāraṇena tat sāmānyam icchanti dhruvaṃ niścitam | tenābhi nnena viṣayeṇa vinā anugamātmikānāṃ buddhīnām utpāde ko doṣa ity āha | tā hīti [31 . 26] | tā abhinnābhāsā sāmānyabuddhayaḥ | anena sāmānyābhāve tathābhūtabuddhyutpāde bādhakapramāṇam uktaṃ pareṇa | asāv eva vandīkṛtam arthaṃ pratikurvann āha -- na tv iti [31 . 27] | vṛttir niyateti prakaraṇāt | na duṣyatī [31 . 27]ti bruvato 'yaṃ bhāvas tadantareṇa tathāvidhabuddyutpāde mithyātvadoṣosti bādhakaḥ | sāmānyasya [31 . 27]
tu sāmānyāntareṇa keṣucid eva vṛttau kim asti bādhakaṃ yena tatrānya 7 sāmānyam abhyanujānāmīti | asau [32 . 1] mithyātvaprasaktidoṣo na tathāgata siddhāntatīti pariśuddhabuddhīn a [32 . 2]smadādīn bādhate vyathayati | kasmād ity āha sāmānye [32 . 2]ti | yady api pūrvavat sāmānyabuddher mithyātvavyavasthānibandhanaṃ pramāṇaṃ mātrayā darśitaṃ tathāpi bahumukham evāsyā mithyātvavyavasthāpakaṃ pramāṇam astīti pratipādayituṃ tathāhī [32 . 3]tyādino 8 pakramate | sāmnā [32 . 4] galakambalaḥ | ādi śabdāt kakudādiparigrahaḥ |[55] nāsādhāraṇaṃ sāmānyarūpatāhāniprasaṅgāt | nodayavyayaprasaṅgayogi nityatvābhāvaprasaṅgabhāvād iti buddhistham | itiḥ [32 . 8] anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | kuto na yuktam ity āha viruddhe [32 . 9]ti | amum arthaṃ sātirekaṃ kārikābhir vaktuṃ para {p. 286} mukhenāha ne (-khenāha āhace) tyādi | nāśa iti vyakte[19a] 1 r itiprakaraṇād draṣṭavyam | ajātatā [32 . 10] keneṣṭhe [32 . 11]ti liṅgavipariṇāmena saṃbandhanīyam | kena [32 . 11] kāraṇena | tadvad vyaktivat | ananvayo [32 . 11] vyaktyantarānanugāmitvam |
__________NOTES__________
[53] "mithyātvaprasaṅgadoṣaḥ" -- S
[54] "animittā" -- S

[55] na cāsā--- S
nanu ca "sāmānyāny api caitāni nāśīny āśrayanāśata" [Ślokavā. pṛ. 380] iti vacanānmīmāṃsakairvyaktināśe nāśa iṣṭa eveti kim ucyate vyaktināśe 'nāśaḥ | keneṣṭhe(ṣṭa i)ti prakṛtaṃ mīmāṃsakamatam iti | satyam eta 2 t | kevalam evaṃvaktur ayam āśayaḥ yady ekaṃ sāmānyaṃ tato bhinnañcābhinnañ ca saṃgacchate tadā vyaktirūpeṇa vyayate tadvyatiriktena ca rūpeṇānuvartata iti syād api yadi paraṃ manomodakopayogamātravad etad iti | etac cādhastād yathāvasaram ihaiva pratipādayiṣyate | ata eva ca kaiścinnaiyāyikāir nāśīnīty upalabhyānīty etad arthaṃ 3 kumārilenoktaṃ vyākhyātam iti |

vyaktijanmani janmāniṣṭau sāmānyasya dūṣaṇam idam upasthitam iti darśayann āha -- vyaktī [32 . 12]tyādi | jātir iti vakṣyamāṇāpekṣayā strīliṅgena nirdeśaḥ | niṣkriyatvāj jāter ity abhipretya nāgatety abhyupagamayati | prāg [32 . 13] vyaktyudayāt pūrvam | dṛśyāyā anupalabdhatvād ity abhiprāyeṇa ca nāsīd ity u 4 [32 . 13] pagamayati | cedi [32 . 12]ty atrāpi saṃbadhyate | tasyā vyakter utpadyamānāyā deśo diśyate 'sminn iti kṛtvādhāra uktaḥ | anenaitad darśayati | tatsaṃbabdhoru(?)bandhanena vā prakāreṇa bhavet sa caikopi na bhavatīti | sā jātiḥ tayā vyaktyā saṅgatā saṃbaddhā kathaṃ [32 . 13] na kathañcit | tajjanyajanmani sāmānyasyeṣyamāṇe 5 tādātmyaṃ tāvad atibhavān na(tāvad bhedān na) yujyate | tatsambandhamātram api na saṃgacchata ity abhiprāyo 'syaivaṃ ca vaditur boddhavyo 'nyathāmīmāṃsakamatetādātmyād anyasya sambandhasyāniṣṭer āgatāśrayāntarādityādidvārā sambandhamātraniṣedho 'nupayuktaḥ prasajyeta prastutañ ca tanmatam iti | vyaktināśe 'vināśitveṣtau 6 ca sāmānyasye(syā)yaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha vyakti (ktīti) [32 . 14] | niṣkriyatvād ity abhiprāyeṇa nāgate [32 . 14]ty āha | tacchūnye [32 . 14] naṣtavyaktirahite dṛśyādarśanābhiprāyeṇa ca na sthite ty āha | kveti [32 . 15] kākākṣi(kākvā) praśnayuktaḥ kathaṃ(katha)nāśakyatvaṃ pratipādayati | jāter vyaktyātmakatvopagame tadudayavyayayos tadanvaya 7 vyayau na syātām | satyāñ ca tadviṣtāv ayam ayañ ca doṣa iti pratipādya tattadiṣṭau ca jātes tādātmyopagama eva jaghanya iti pratipādayann āha vyakte [32 . 16]r ityādi | sā vyaktir ātmā svabhāvo yasya tadbhāvaḥ | anupaplutaṃ [32 . 17] vādyādibhir aprāpitāsvāsthyaṃ ceto {p. 287} yeṣāṃ teṣām | katham iṣṭam | kṣepe cāyaṃ kimaḥ prayogaḥ | upaplutaceta 8 sām evamīmāṃsakānāmidam iṣṭam iti sāmarthyād darśitam | pramāṇāsi(māsi)ddhau prakṛṣṭaṃ kārakaṃ pramāṇam ucyate 'viśeṣādhāyitve ca sādhakatamatvābhāvāt katham asya tattvaṃ syād ity āśayaḥ |
naivai [32 . 27]ti vyācakṣāṇaś ca [32 . 27]kāram avadhāraṇe darśayati | liṅgagrahaṇāt tarakālabhāvino [32 . 28] vikalpasyeti prakaraṇāt | tasmin vikalpe [19b] 1 pratibhāsanāt tasya sāmānyam iti prakāśitam | saṃbaddhasaṃbandhād ityādi pūrvoktaḥ prakāraḥ | vyaktisvabhāvatve tasya kathaṃ tadakartṛtvam ity āha tasyeti [33 . 3] | kalpitaṃ vikalpena ghaṭitaṃ rūpaṃ [33 . 3] svabhāvo yasya tasya | tadasaṃbhavād [33 . 3] rañjanādyarthakriyānupapatteḥ | sarvanityasādhāraṇadūṣaṇam iha samuccinvann āha | nace [33 . 4]ti | anyā [56] ce [33 . 5]ti tadekasādhyatayopagatābhinnajñānābhidhānala 2 kṣaṇam avaseyam | iti [33 . 6]r evam artho manyate [33 . 6] cetasi nidhattevārttikakāra ity evaṃ bruvāṇa iti cārthād draṣṭavyam |
__________NOTES__________
[56] veti S |
anadhigatārthaviṣayaṃ pramāṇam iti pramāṇalakṣaṇaṃ pareṇa kārikayā darśitam iti darśayann āha tatrāpūrveti [33 . 11]. aham ahamikayā kriyā āhopuruṣikā tayā [33 . 16] karaṇabhūtayā | tatsvalakṣaṇam aspaṣṭarūpatayā anukarotīti tadanukārī 3 ti vivakṣitam iti prakaṭyann āha | aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārī [33 . 27] aspaṣṭanīlasvalakṣaṇābhāsam ity arthaḥ | sarva eva hi vikalpo 'spaṣṭasvalakṣaṇābhaḥ | nīlādi paśyatas tu vikalpayato yaḥ spaṣṭārthapratibhāsābhimānaḥ, sa tadvikalpasamasamayajanmano nirvikalpasya prasādāt | yathā caitat tathobhe(ce) samīcīnam ācāryo 4 viniścayam iti (ya iti) tata evā[va]gantavyam | kathaṃ punar aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukāri na tu nirvikalpavat spaṣṭasvalakṣaṇānukārīty āśaṃkya yojyam -- sākṣād [33 . 27] vyavadhānena anutpattes tataḥ svalakṣaṇād iti prakaraṇāt | yadi tatas tan notpannam, tarhi tasya niyatanīlādyākāraparigrahaḥ kutastya ity āśaṃkya yojyam -- darśane [33 . 17]ti | darśane 5 nāmudhenā(nānubhavenā)hitaḥ saṃskāro [33 . 27] vāsanā tasyā [57] vedha [33 . 27] ākṣepas tadvaśāt | co [33 . 27] vyaktam etad ity āsminn arthe |
__________NOTES__________
[57] ādheya S |
nanu yat tatrāvabhāsate tat svalakṣaṇam | yena spaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārīty ucyata ity āha dṛśye [33 . 28]ti | dṛśyavikalpyayor ekīkaraṇāt | dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtyāsya pravṛtter ity arthaḥ | dṛśyavikalpyaikīkaraṇaṃ 6 ca tasya tathotpatter eva draṣṭavyam | tadavabhāsino 'bāhyatvād eva na paramasāvanukarotīty āśayaḥ | sa [34 . 1] vikalpaḥ | ta po(pā)nālambane kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smrtitvam ity āśaṃkyāha tathāhī [34 . 4]ti |
{p. 288} smṛtirūpatvam evānumānavikalpasya pratipādayan paraḥ prāha -- tathāhi [34 . 11]tyādi | agnitvādinā rūpaṇānavacchinn 7 atvāt anagnivyavṛttaṃ vastumātram ity āha mahānasas sūpakāraśālā | ādi [34 . 12]śabdādayas kārakuṭyāder grahaṇam | prāk [34 . 15] pūrvaṃ vyāptigrahaṇakāla ity ākūtam | pradeśaviśeṣe parvatādau | tadvas [34 . 13] anumānavikalpavat |
nanv adhigatāv adhigantur apy anumānavikalpasya prāmāṇyapradarśanenāsyāpi tathābhūtasya prāmāṇyam āveditam evati kim anenoktā 8 natiśāyinoktenāpīty āśaṃkyāha evaṃ manyata [34 . 14] iti | pūrvapakṣiṇaitasminn uktepy evaṃ bruvāṇo niyatam evaṃ vakṣyamāṇakaṃ manyate [34 . 14] cetasi niveśayati | yad i [34 . 14]tyādinā mananīyam eva darśayati | ādi [34 . 15]śabdāt kālasya parigrahaḥ | sādhyadharmigrāhi [34 . 17] parvatādigrāhi | dṛṣṭāntadharmigāhi [34 . 17] mahāsādidharmigrāhi | tatra dṛṣṭāntadharmigrāhiṇā darśane[na] naiva [20a] parvatādiviśiṣṭam anagninā vyāvṛttaṃ vastu gṛhītam | nāpi tadāha na parva(nāpi parva)tādisādhyadharmigrāhiṇānvayādyavedino(nā)pi | tathātra vipatti (tathātve 'vipratipatti)prasaṃgāt tadviśiṣṭam anagnivyāvṛttam vastu gṛhītam itidarśanānvayā(darśanadvayā)nadhigatam uktam | ayogovyavacchedena [34 . 18] saṃbandhavyudā...ena tadviparītatvād [34 . 20] anumānavikalpaviparītatvāt | tena yadā(thā) ḍṛ..yatyaiva niścayanāt |
nanu vastvadhiṣṭhānatvād va [34 . 23]stvālambanatvād ity abhipretam | tathā cānumānāsaṃgrahaḥ ity āha vastvadhiṣṭhānatvaṃ ce [34 . 23]ti | cakāras tuśabdasyārthe | pramāṇasya vyāpāraḥ prāpaṇam tasya viṣayas tam abhipretyocyate | nālambanalakṣaṇaṃ [34 . 25] viṣayam abhipretyocyate iti sambandhanīyam | ālambanalakṣaṇaṃ grāhyarūpam | uktād anyena prakāreṇa anyathā vyāpinī sarvapramāṇāsaṃgrāhikā | viprakṛṣṭo de 3 śakālasvabhāvair vyavahito viṣayo yasyāḥ sā tathoktā |

tatrāpī [35 . 1]tyādi pratividhānam | vikalparūpasyaiva vastuno dharmitvāt | tasyaiva ca tatpradhānatvādyanupādānatvasādhyatvāt | tatrāpi pramāṇavyavasthāyās tad eva vikalparūpaṃ vastvadhiṣṭhānam astīti samudāyārtha | darśanavidhipratiṣedhavikalpānāṃ darśanasyaiva 4 prāmāṇyaṃ netarayor iti prakṛtam | uktañ ca "tatra tadādyam eva"[25 . 11] ityādinā | tatkuto 'sya vastvāśrayeṇa pramāṇavyavasthāpratipādanasyārthotpā(syopapā)danam ityāśaṃkya saṃgati darśayitum idaṃ ce [35 . 12]tyādinopakramate | tasya anadhigatavasturūpādhigantṛtvasya asi ddhatā | tasyā udbhāvanaṃ [35 . 16] prakāśanaṃ tadartham | {p. 289} tasyaiva [35 . 20] svalakṣaṇasyaiva | sāmā 5 nyasyāpy arthkriyāsa(sā)marthyalakṣaṇatvāt tadviṣayopi vikalpaḥ prāmāṇyānnāpaitīti pūrvapakṣam utpaśyann evaṃ bruvāṇaḥ kiṃ manyata ity āha sāmānyasyeti [35 . 21] | tadviparītatvād a[35 . 21]rthakriyāsāmarthyalakṣaṇaviparītatvāt | yathā ca tasyārthakriyākāritvasaṃbhavi tathā purastād uktam iti | gūḍhābhisandhiś caivaṃ manyata [35 . 21] iti draṣṭavya 6 m | tatopi [35 . 23] vastuny eva [35 . 24] puruṣasya pravṛtter i [35 . 23]ti saṃbandhaḥ | tatsāmarthyajanmā vikalpo na pramāṇam i [35 . 23]ti sādhye ca hetupadam etat | kathaṃ pravṛttir ity āha tadadhyavasāyene [35 . 24]ti | kasmāt tadadhyavasāyena pravṛttiḥ kalpyate ity anyathe [35 . 25]ti | tatra [4 / 35 . 24] svalakṣaṇe pūrvasyā upapatter asyāś ca tulyatvāt kim anena punar uktene 7 ty āha pūrvam i [35 . 27]ti | etañ ca śābdīṃ gatim āśritya bhedo darśito draṣṭavyaḥ | athārthābhedāt kiṃ mukhabhedamātreṇa bhedenopadarśiteneti nirbandhas tad evocyata ity abhiprāyavān āha yad ve [36 . 1]ti | kim itī [36 . 6]tinipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate |
syād etat svalakṣaṇe nirvikalpakaviṣaye pravartayann api tadanubhavāt prameyā 8 ntaraviṣayaḥ san prāmāṇyaṃ prāpsyatīty āśaṃkyāha ayam asyābhiprāya [36 . 12] iti | tatraiva [36 . 13] prameyāntare svaviṣaya eva[58] pravartayed i[36 . 14]ti | sambhāvanapadam etat | śakyārthaṃ vā | kiṃ kartuṃ pravartayed ity āha -- rūpaṃ [59] tatsādhyam i[36 . 14]ti | prameyāntaramātraṃ tadviṣayam abhipretya tatraiva pravarttayet tatsādhyām arthakriyām adhigantu m i[36 . 14]ty uktam adhunā tu yadi sāmarthya[20b](sāmānya) 1 lakṣaṇaṃ tatprameyāntaraṃ tadā naiva vā [36 . 14] ity uktam | naiva vā pravartayet na svalakṣaṇe nāpi sāmānye na kvacid apīti pravṛttimātrapratiṣedhād ghriyate |
__________NOTES__________
[58] pravartayatu S |
[59] tatsādhyām arthakriyām S |
yad vā pūrvaṃ sāmānyasādhyām arthakriyāmanākalyyābhihitam tatraiva [36 . 13] ityādi | idānīṃ tu tatsādhyām arthakriyāmākālyyoktam -- naiva ve [36 . 14]ti | kasmād evām ity āha -- tadviṣaye [36 . 15]ti | tatsiddhaya eva pravartayiṣyatīti āha vikalpe [36 . 16]ti | tatsi 2 ddhe [36 . 14]r abhinnajñānalakṣaṇāyā arthakriyāyā niṣpatteḥ | sāmārthyāc cābhinnābhidhānalakṣaṇāyāś cety ābhedam (ś cety api vedyam) |
nanu tataḥ prameyāntaraviṣayopi pratyayas tadviṣaye pravarttayanniṣpāditasvaviṣayārthakriyo vā kvacit pravarttayan prāmāṇyam api prāpsyatīty āha -- nahī [36 . 16]tyādi | pratyayā [36 . 17] ity atra bahuvacanena sākalyaṃ darśayati | sādhitā niṣpāditā arthakriyā [36 . 18] | {p. 290} svaviṣayārthakri 3 yā yeṣānte tathā, teṣāṃ kvacid api [36 . 19] na pravartayantī ti pūrvakeṇābhisambandhaḥ | viśeṣeṇa [36 . 19] viśeṣeṣyaiva yair mīmāṃsakair evaṃ vyākhyā [ ya ] te [36 . 19] teṣāṃ mata iti sāmārthyāt | dvyātmakasya [36 . 21] sāmānyaviśeṣātmakasya | vijñānābhinnahetutvād icchāder vijñānātmakaṃ(katvaṃ) siddham abhipretya prāmāṇyānuṣaṅgaḥ kuto(kṛto) veditavyaḥ | pramāṇānāmiyattā [36 . 26] vya 4 vacchedaḥ |kumārilamatena pratyakṣānumānopamānārthāpattiśābdābhāvāḥ ṣaḍ eva pramāṇānīty evaṃrūpā viśīryeta [36 . 27] truṭyet | dhārayā pravāhena vahanaśīlāni [37 . 1] bhavanadharmāṇi | anekāntas tad abhinnayogakṣematva lakṣaṇo hetur iti prakaraṇāt | ekasminn arthe sajātīyāni sajātīyavijātīyāni vā 5 pramāṇāni saṃplavante pravarttanta iti vādī [37 . 5] | pratikṣaṇaṃ [37 . 7] bhidyata [37 . 8] iti sambandhaḥ | keṣāṃ kṣaṇiviśeṣe(ṣa)sādhye 'rthe vāñchā bhavati | yady asmadādīnāṃ tathārthādarśitvād eva na saṃbhavatīty āha yogināmi i[37 . 11]ti | yogaś cittaikāgratā sa yeṣām asti teṣām, nityayoge praśaṃsāyāṃ vāya[mi]nirdraṣṭavyaḥ | śamathavipaśyane vā yogas tadva 6 tām | nanu teṣāṃ svārthāsaṃbhavāt kim abhipretyāsmin vāñchā bhavatīty āha -- pare [37 . 11]ti |
atha paropakāriṇaḥ pareṣām evopakurvantu kasmāt punaḥ kṣaṇaviśeṣasādhyam arthaṃ prāptuṃ pariharttuṃ vābhilaṣantīty āha kasyacid i[37 . 12]ti | kasyacit kṣaṇaviśeṣasādhyasyārthasya kathaṃ cit sākṣāt pāraṃparyeṇa vopayogād upa [37 . 12]yujyamāna 7 tvāt | kvacit [37 . 12] prāṇinīti prakaraṇād avaseyam | anena paropakārāṅgatvaṃ tasya darśitam | tadā [37 . 12] nānāyogakṣematvam iti sambandhanīyam | tadety atracchedo vyakta eva | etad eva nidarśayann āha -- yathe [37 . 12]ti | sāmānyocchedasyārthasya viṣayopadarśane yathaitaddarśitam, tathānyad api draṣṭavyam iti yathāśabdasyārthaḥ |
bhāvanāmārgavyudāsena[60] darśanamārga [37 . 12] ity u 8 ktam | duḥkhe dharmajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe dharmajñānam | duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe anvayajñānam | samudaye dharmajñānakṣāntiḥ, samudaye dharmajñānam | samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ, samudaye 'nvayajñānam | nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ, nirodhe dharmajñānam | nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ, nirodhe 'nvayajñānam | mārge dharmajñānakṣāntiḥ, mārge dharmajñāna[m] | mā[21a] 1 rge 'nvayajñānakṣāntir ity evaṃ pañcadaśaksaṇā darśanamārgaḥ taduktamabhidharmakośe "adṛṣṭadṛṣṭer dṛṅmārgas tatra pañcadaśakṣaṇāḥ" [AK. 6.28] iti | tasmin darśanamārge phalabhūtāḥ pañcasaṃkleśaskandhāḥ | duḥkhākhyaṃ satyam | {p. 291} tasmin duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ [37 . 13] svarūpajñānayogyatā | duḥkhasākṣātsaṃkā(kṣātkā)rijñānopajananayogyaḥ kuśala iti yāvat |
__________NOTES__________
[60] atra viśeṣārthinā visuddhimaggo 'nusatavyaḥ pṛ. 359 |

sa kṣaṇaḥ kiṃ karo 2 tīty āha |[61] daśānām i[37 . 13]ti | rāga-pratidha-māna-avidyā-vicikitsā pañca, satkāyadṛṣṭi-mithyādaṣṭi-antahrāhadṛṣṭi-dṛṣṭiparāmarṣa-vrataparāmarṣalakṣaṇā dṛṣṭayaḥ -- daśānuśayāḥ eṣām vāsanāṃ nirodhayati [37 . 13] vināśayati | kathaṃ karotīty āha | tadviruddhe [37 . 14]tyādi | tair anuśayair viruddho 'yam āśayaś cittasaṃtatyavasthāviśeṣas tasyo 3 tpādanāt | duḥkhe dharmajñānakṣāntikṣaṇasyārthakriyām upadarśya duḥkhe dharmajñānakṣaṇasya tato bhinnām arthakriyāṃ darśayitum āha -- duḥkha [37 . 14] iti | duḥkhe dharmajñānaṃ [37 . 14] duḥkhasvarūpasākṣātkāri(ra)pravṛttajñānam | nirvāṇaṃ [37 . 15] mokṣaḥ prāpyate anayeti vyutpattyā, nirvāṇasya prāptir yasmād iti vyutpattyā vā tāvat kleśaviviktatā nirvāṇa 4 prāpti śabdenoktā | darśanamārgapraheyāṇāṃ dvātriṃśataḥ kleṣānāṃ madhye 'nena daśānāṃ eva kleṣānāṃ vi(ni)rodhād dagdha(d daśa)kleśaviviktatānātatasyāt pādanāta (?) samudayādijñānādiprahātavyakleśaprahāṇipratirūpā nirvāṇabhāvasya davīyā(yaḥ) siddhyavasthānād anyathāitad asamaṃjasaṃ syād iti | athavā nirvāṇaśabdena naivārcaṭaḥparamaniḥśrayasātmane yad evam ūce kiṃtvavāntaraniḥśreyasaṃ tathābhūtam iti na kiñcid avadyam | kathaṃ tathākarotīty āha anuśayati [37 . 15] | sati tasmin manāgapi te punar notpadyante | api tu tadvivikta eva kṣaṇaprabandha iti tadā sudārḍḥyāpādanaṃ tasyādhīsayam (?) | pūrvakena ca kṣaṇena kleśā niṣkleśitā uttareṇa tu yathā te 6 punar na praviśanti, tathā ācaritam ity anayor vyāpāraprayojanam | ataevābhidharmakoṣe "cauraniṣkāśanapāṭapidhānavad" iti (AK 6.28 Bh) darśitam | duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñāne ca kāmāvacarakleśapratipakṣatayā jñātavye duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñānayor udāharaṇā(ṇa)diṅmātratvena anyeṣām api tathā vivi 7 ktatvād eṣām i[37 . 16]ti bahuvacanenāha grāhakāṇyālambakāni | kāni punas tāni grāhakāṇīty āha pare [37 . 16]ti | paracittaviṣayāṇi jñānāni paracittajñānāni [37 . 16]
|
__________NOTES__________
[61] damānāṃ S iti tv asamyak
etad uktaṃ bhavati | darśanamārgam adhigacchato duḥkhe dharmajñānakṣāntyādiksaṇāḥ | kramabhāvinaḥ kramabhāvibhir jñānair yogyaṃtareṇa yad ālambyate parārthoddeśena tathā tadviṣayāṇi ta 8 dyogāntarajñānāni pṛthag eva [37 . 16] pūrvapūrvajñānād bhinnāny eva pramāṇānīti darśanamārgādhigantṛkṣaṇaviṣayāṇāṃ yogijñānānāṃ pṛthag eva prāmāṇyam iti pratipādya saṃprati sāmānyenaiva yogijñānāni bhinnārthakriyāsāmarthyakṣaṇaviṣayāṇi sarvāṇy eva pramāṇānīti pratipādayiṣyann āha -- parahite [37 . 17]tyādi | {p. 292} bhagavatām [37 . 18] adhyakṣacetasāṃ nānāyo [21b] 1 gakṣematvāt [37 . 21] | pṛthag eva prāmāṇyam iti śeṣaḥ prakaraṇalabhyaṃ vā | adhikaraṇe ceyaṃ ṣaṣṭhī | tena bhagavat sambandhīni yāny adhyakṣacetāṃsi sākṣātkārapravṛttāni jñānāni teṣām ity ārthaḥ | kiṃbhūtānāṃ bhagavatām ity āha sarve [37 . 19]ti | sarvabhāvān bhāvanābalajena jñānena pratikṣaṇamī [62] kṣamāṇānāṃ [37 . 20] paśyatām | kathaṃ teṣāṃ nānāyogakṣematvam ity āha tadviṣaye [37 . 20]ti | teṣāṃ bhagavat sa 2 mbandhya dhyakṣacetasāṃ [37 . 20] ye viṣayābhinnāḥ kṣaṇās taṣāṃ bhinnāsvarthakriyāsūpayogato [37 . 21] vyāpārāt | anena viṣayasya tathātvād viṣayiṇas tathātvam uktam avaseyam | kasmāt punas te pratikṣaṇaṃ bhāvān vīkṣanta ity āha -- kaścid eve [37 . 18]ti | itiḥ [37 . 19] hetau | anugrāhakavibandhakānurūpam ācaritum ity arthād eva sthitam |
__________NOTES__________
[62] -kṣaṇaṃ vīkṣamāṇānāṃ -- S
nanu tathāpi siddhārthā bhagavantaḥ svārthamaṇī 3 yāṃsam apy apaśyantaḥ kasyacit kṣaṇasya kasyacit prāṇino 'nugrāhakatve vibandha[ka]tvepi kasmād bhāvān pratikṣaṇaṃ vīkṣanta ity āśaṃkyatehe(kya he)tu bhāvena bhagavad viśeṣaṇapadam āha parahite [37 . 17]ti | parasmai hitamāyati pathyaṃ tasyādhānaṃ karaṇam | tasya dīkṣā anuṣṭheyam evaitad iti niyamas tadvatām | nityayoge cāyaṃ matup 4 | jñānam eva sadasadvivekakaraṇād āloka iv āloka s ten āvabhāsita udyotito 'ntarātmā yeṣān teṣām [37 . 18] antarātmeti lokabhāva(na)yoktaṃ paramārtha(ta)s tu tathābhūtajñānāv alokavatām ity arthaḥ |
aśabdaviṣaye prathane vācye veḥ parātstṛṇāterghaño 'bhāvād vastuvistara ity asādhur ayaṃ prayoga iti 5 cet | tat tu nātiśliṣṭam | yataḥ sūtre prathanaṃ vistīrṇatvam abhipretam | tad āhakāśikākāraḥ"prathanaṃ vistīrṇatā" iti | na cātra vistaraśabdena vastūnāṃ vistīrṇatvam abhipretam api tu bāhulyaṃ yathā tṛṇasya vistara ity atra | ataeva "prathana iti kiṃ? tṛṇavistara" iti pratyudāhṛtam | asya cārthaṃbhāgavṛttikāropi añjasā 6 vya(sā vyā)ñjīt "tṛṇasya vistaro bāhulyam ity arthaḥ" | tat katham aprathane varttamānād asmād dhātor ghañ bhavitum arhatīti | ataevaprajñākaraguptopivārtikālaṅkārasyādau "prāyaḥ prastutavastuvistarabhṛto nakṣanta evoccakair vaktāraḥ" ity avocad iti |
kiṃ sarvavedino 'dhikṛtya bhavatāyaṃ hetur anekānta ucyate, a 7 thāsmadādīn iti vikalpayor buddhisthīkṛtayoḥ pūrvasmin vikalpe pratisamādhāyāparasminn api pratividhātukāmaḥ tad yadī [37 . 21]tyādinopasaṃhartum upakramate | kṣaṇānāṃ vivekaḥ pṛthak tvaṃ tad draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ tān adhikṛtyo [37 . 21]ddiśya ucyate |
{p. 293} prakaraṇāt "pūrveṇābhinnayogakṣematvād" iti hetur anaikāntika ityākhyāyate | tadā "nānekāntaḥ sa hetur" iti 8 prakaraṇāt | vipakṣagamanābhāvād iti bhāvaḥ | athe [37 . 23]ti pakṣāntaram upakṣipati | saṃvyavahāraḥ pravṛttinivṛttilakṣaṇam anuṣṭhānaṃ prayojanaṃ yeṣāṃ tān [37 . 23] | paramārthato bhedakāraṇam uktam anyānyakāraṇataye [38 . 5]ti | tatrādya eva pramāṇam | na samyañco 'pi parāñcaḥ pratyayā iti samarthayituṃ tathāhī [38 . 8]tyādinopakramate | tatsādhana [38 . 8]m arthakriyāsādha[22a] 1 naṃ tasya prāpaṇaṃ tatra samarthe [38 . 9][63] aklīvā vidyamānaviplavā dhī [38 . 10]r yeṣām te tathā teṣāṃ prekṣāpūrvakāriṇām ity arthaḥ artha sya kriyā niṣpattis tasyāḥ sādhanaṃ niṣpādakaṃ tasya bhedo bhinnatvāt | saṃdhukṣaṇa [38 . 16] saṃdīpanamādiśabdāt pavanasvedanādiparigrahaḥ |
__________NOTES__________
[63] "aklīvadhiyāṃ" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ | "aviklavadhiyāṃ" iti S
yady evam i [39 . 18]tyādi yac codyam | tathāhī [406 ? ]tyādi

pratyakṣaṃ pramāṇam abhrāntam ity uktaṃ bhavatīti vakta 4 vyam | anantaroktād eva kāraṇakalāpāt | pratyakṣalakṣaṇānuktau ca pratyakṣasyaivānabhidhāne parokṣapratipatteḥ sarvasyā anumāne 'ntarbhāvapradarśanepi kathaṃ pramāṇadvaitamākhyātaṃ bhavati? darśanam eva pramāṇam ityākhyānāc ca nājñānam indriyādi pramāṇam iti darśitaṃ bhavati | bhinnāyās tu prathamāyāḥ katham apāka 5 raṇam? kiṃ ca mukhyavṛttyā yad uddiśya śāstraṃ pravartate tad arthaṃ tad ucyate | na tu sāmarthyānuṣaṃgato vā yad vyutpādayati tad arthaṃ tad ucyate | na ca pratyakṣavyutpādanābhyupagamepi mukhyavṛttyā tadvyutpādane pravṛttam idam iti kathaṃ sāmānyena samyagjñānavyutpādanārtham ucyate | anyathā anumānavyutpādanārthatvepi tasya sāmarthyād anu 6 mānābhāsapratipādanam anuṣaṅgato vikalpasya dhārāvāhināñ ca parāñcā(parācāṃ)vikalpajñānānāṃ pramāṇābhāsatvapratipādanam astīti anumānatadābhāsavyutpādanārtham iti pramāṇāpramāṇavyutpādanārtham iti vā kiṃ nocyate? yady a(yada)py anyat samyagjñānavyutpādanārtham abhipretam, tatrāpi kalpanāpravṛ(bhṛ)tor mithyājñānasyāpi 7 prasaṃgato vyutpādanam astīti tad api samyagjñānavyutpādanārtham iti kiṃ nocyata iti yat kiñcid etat | tathā yady anumānatas tathābhūtasya niścayāt tasya prādhānyam ucyate, tadā pratyakṣato dharmigrahaṇaṃ vyāptigrahaṇañ cāntareṇa nānumāne pravṛttir astīti tasyāpi kiṃ na prādhānyam ucyate? na ca tasyāparabhāvāt prādhānyakalpanā jyāyasī | ki 8 ñ ca tad api tattve niścāyakam anumānaṃ samastatattvaniścāyakasākṣātkārapravṛttapratyakṣāṅgam upasarjanam | tad etabhūyeyaṃ (?) pradhānaṃ bhavitum arhatīti kathaṃ viparyastās tattvavidaḥ |
api ca svasaṃvedanaṃ pratyakṣām antareṇa sarvathā na kasyacit tattvavyavasthānam iti tasyāiva prādhānyaṃ kiṃ na kalpyata iti | sa hi mithyājñānaṃ pratyakṣasya viṣayo [22b] 1 yata(tra) tenānurūpo niścayo janitaḥ na ca tatra vivādaḥ saṃbhavati yenānumānāt tanniścayaḥ pārthyate | {p. 294} athottarakālabhāvinaḥ saṃśayasyānumānato nirāsāt tasya tathātvam ucyate | tarhi pratyakṣasyātiśayena tadvācyam, tatsaṃśayono(yānu)tpādasya pratyakṣanibandhanasya bahulam upalambhāt | atha tadā tatpratyakṣaṃ gṛhītagrāhitayā na pramāṇavyapadeśayogyaṃ satsaśayaṃ nirasya 2 ti anumānam api tathaiveti kim anenoktena? na ca kṣaṇikatvādi pratyakṣasya viṣayo yenānumānatas tanniścayāt prādhānyaṃ tasya kalpyetety alaṃ bahunā | pratyakṣasyāpi paṭunaḥ pravartakatvāt kiṃ na prādhānyaṃ? nahi yogyatā yogyād vastuno 'nyā yā parokṣā satī tena niścetum aśakyānyena niścīyeta tanniścāyakaṃ tajjñānam anyat pramāṇaṃ sad anumānaṃ syāt | kintu 3 yogyam eva vastu yogyatā, yathā ca pratyakṣasyārthasyaikaprakārā pratipattis tathācāryeṇa svayam evānyatra darśitam | atha yady api yogyatā yogyavastusvabhāvā tathāpi parokṣaphalasavyapekṣā parokṣeti | nanu phalasya parokṣatve sā kiṃ paramārthataḥ parokṣā kiṃ vā parokṣakalpā? tatra yadi parokṣaṃmate (?) parokṣaiva tadā pra 4 tyakṣaparokṣayor ekātmatānupapatter bhinnaiva syāt | yathāmīmāṃsakānāṃkāryārthāpattisādhanā | atha parokṣaiva; kathaṃ punaḥ pratyakṣasvabhāvā parokṣaiva | tanniścayasya kartum aśakyatvād iti cet | yadi nāmābhyāsāt pūrvaṃ niścetum aśakyā tathāpy abhyāsadaśāpannena paṭīyasā pratyakṣeṇa svato 'pasāritabhrāntini 5 mittena kiṃ na niścīyate? phalam api tasya dāhādi nātyantaparokṣam anyatra tatkṛtasya tasyānekaśo 'nubhavāt | ata evābhyāsena tat paṭutaraṃ jātam | natvam abhyu(na tu abhyu)dayādi dānacetanādikāryatvena niścitaṃ kenacid yena tatrāpy abhyāsāt tathāniścayaḥ syāt | yāvat ātyantaparokṣam eva | atas tadapekṣayā dānacetanā 6 śakter aniścayo yuktaḥ | tad ayam artho yenāsakṛd vahnyāder dāhādyanubhūtaṃ sa tadā phalasya parokṣatvepi dāhādijananayogyam etad iti pratyakṣeṇa niścinoty eva | yathā cānabhyāsāvasthāyāṃ
pūṃsaḥ kṛttimākṛttimamuktādipratipatteḥ paropadeśāpekṣaṇāt svato 'saṃbhavepi saty apy abhyāse sa eva puruṣaḥ puruṣā 7 ntaranirapekṣo muktādeḥ kṛttimādirūpatāṃ svayam eva pratipadyate | tathānabhyāsāvasthāyāṃ svatas tadyogyatāniścayepi abhyāsāditaḥ paṭimapratyakṣaṃ svayam eva tadyogyaṃ niścāyayiṣyatīti kiṃ nānumanyate | āha cātrabhartṛhariḥ"maṇirūpyādijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam" iti | kiñ ca na vyāptismaraṇam antareṇānumānaṃ pravartate | na cāgnyā 8 di vastu dṛṣṭvā tatsādhyārthakriyāvāñchayā pravṛttau yad yad evam arthakriyākāri yathā mahānasādi dṛṣṭaṃ tadvastv iti pravṛttau(tteḥ) prāgvyāptismaraṇaṃ saty avādinā vadituṃ śakyata iti kathaṃ tatrānumānasya pravartakatvakalpanā na sāhasam | ataś caivaṃ yatas tādrūpyāvasāye pratyakṣaṃ nānumānasāpekṣamanavasthāprasakteḥ | yathā ca tasya pāṭavaṃ tādrupyaniścaye [23a] 1 caritārtham upavarṇanīyam, tathā yogyatāniścaye kiṃ na varṇyata ity alam ativistareṇa |
yat tu tac c ānumeyatāṃ nātipatati [40 . 19] tat svaparasaṃtānavartinīr buddhīr adhikṛtyoktam "anyatrānubhūtaviṣayebhya" iti vacanād iti | atra ca sarvatra samādhānaṃ dhīmadbhir eva vidheyam |

{p. 295} ātmā (?) sādhyasādhanabhāvo [41 . 20] gamyagamakabhāvaḥ | kṛtakatvādau pāramārthikaṃ [41 . 24] sādhyasādha 2 nayor dharmiṇiścabhedaṃ [41 . 24] bhinnaṃ rūpaṃ nālamba [te] nāśrayate | kuto nālambata ity āha sambandhe [41 . 25]ti | paramārthabhinnānām akāryakaraṇabhūtānāṃ sambandhābhāve tathātvābhāvaprasaṃgāt | ekasminn arthe dvayoḥ samavāya ekārthasamavāyo [41 . 26]tra vivakṣitaḥ kṛtakatvānityatve [41 . 26] ādī yasya tasya | kṛtakatvam ādir yasya sāvayavatvādeḥ sādhanadharmasya | anityatvam ādir yasya 3 sāvayavatvādeḥ sādhyadharmasya | tasye [41 . 27]ti samavāyasya | atraivāpecayahetum āha samavāyād i[42 . 2]ti |[64] ādi [42 . 3]śabdād akāśadikkālamanaḥparamāṇūnāṃ saṃgrahaḥ | kathaṃ punaḥ kṛtakatvādeḥ śabdādau vṛttāv ātmādivrttir āsaṃjyata ity āha | ya eva hī [42 . 3]ti | tasya [42 . 5] samavāyasya | "na ca saṃyogavannānātvaṃ bhāvavalliṅgāviśeṣāt viśeṣaliṅgā 4 bhāvāc ca tasmād bhāvavat sarvatraikaḥ samavāya" [Praśa.Bh. pr. 172] iti vacanād ekatvenābhyupagamaḥ | athāpi syāt na samavāyād vṛttir api tu samavāya eva vṛttir iti tad apy avadyam | saṃbandhābhāvena bhāvoyaṃ vrttir iti kalpanāyā ayogāt | saṃbandhāntarakalpanāyāñ cānavasthāprasaṃgāt | yadi ca samavāyas tasya vrttir ātmādiṣv api tasya bhāvāt 5 kathaṃ na tasya vṛttir iti tadavastho doṣa iti | atha [42 . 6]śabdaḥ pakṣāntaram avadyotayati | etasminn upagame gaḍḍapraveśe 'kṣitārānirgamvṛttānto jāta iti darśayann āha saiva tarhī [42 . 8]ti |
__________NOTES__________
[64] purvatra śaṃkācihnitaṃ "ātmā (?)" iti padaṃ atratyam sambhavati
abhūtvā yo na bhavati bhūtvā ca [na] vinaśyati sa tadviparītarūpa s tasya yaḥ samāropas tasya vyavacchedaḥ sa viṣayo [42 . 9] yasyās tasyāḥ | sā kim a 6 vaśyābhyupagamanīyā yenānyasyopagamo niṣidhyata ity āha saiveti [42 . 8] | paramārthena bhedo dharmiṇā sahety arthāt tadvatoḥ paramārthabhedavattvañ ca parābhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | dharmiṇi [42 . 11] śabdādau | taddharmatānapekṣāyāntu nityābhimateṣv api tau varteyātām iti bhāvaḥ | utpattivināśadharmatāyāḥ kalpanābuddheś c āntarāle ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍāparanāma gaḍur iva gaḍu [42 . 11]r niṣphalatvāt tena | vyatireko bhedas tadvatā [42 . 12] |
ayam abhisandhiḥ | yadi kṛtakatvādayo dharmā vyatirekiṇastava dharmiṇi pramāṇasiddhāḥ syus tadā satyām api tasya vastunas tathātāyāmajāgalastanavadanupayuktā api kena nāma nābhyupagamyeran | vastusvabhāvānā 8 m aparyanuyojyatvāt | kevalaṃ tad eva pramāṇasiddhatvaṃ na saṃbhavati pratyakṣapramāṇavādhitatvam eva lakṣyata iti |
{p. 296} atha kiṃ kalpanāniveśinaḥ kṛtakatvādayo dharmāḥ sādhyadharmam avabodhayanti yenāvaśyābhyupagamanītyāyā(nīyāyā) utpattivināśadharmatāyā eva tathāvidhabuddhinibandhanatvāt kim anyenety ucyata ity āśaṃkāyām abhyupagama [23b] 1 evotpattir(vottara)m ity abhiprāyavān āha tathāhī [42 . 12]tyādi | sattāmātreṇa [42 . 12] tanniścāyakajñānanirapekṣeṇa svarūpeṇa vastuna utpatteḥ prabhṛti sarvadeti veditavyam | anavarataṃ [42 . 14] satataṃ taddharma sya sādhyadharmasya pratīti s tasyāḥ prasaṅgāt [42 . 14] | kathaṃ nāma te tatpratītinibandhanaṃ bhavatīty āha kiṃtv i[42 . 14]ti | nanu vastvasaṃsparśitve vikalpasya kathaṃ vastunaḥ kṛtakatvādirūpa 2 tāpratītir ity āha sa ce [42 . 15]ti | co yasmād arthe | tadrūpasya [42 . 17] kṛtakatvādirūpasya vastuno 'saṃsparśepy agrahaṇepi | tadagrāhiṇaḥ kathaṃ tadadhyavasāya ity āha paramparaye [42 . 17]ti | tadupādānatvāt [42 . 18] kṛtakatvāt kṛtakatvādirūpabāhyopādānatvāt | tasya vikalpasyeti prakaraṇāt | nanu ca na kṛtakatvādayo dharmās tathāvidhabuddhinibandhanatveneṣyante kintv a 3 rthakriyākāritayā, tat kathaṃ tathāvidhavikalpaḥ syād yataḥ prasavet (vikalpasya tataḥ prasavaḥ) | tasya tasya dharmasya vaiyarthyam ity āha tadvyatiriktās tv i[42 . 18]ti | tu śabdo yasmād arthe | tasmād abhūtvābhavanadharmaṇo bhūtvā cābhāvanadharmaṇo dharmiṇo vyatiriktā anye tasyāḥ kalpanā buddher utpattis tasyā nimittaṃ kevalaṃ nimittamātram [42 . 18] tadbhāvastayā | etad uktaṃ 4 bhavati yadi kṛtakatvādi(diḥ) dharmiṇo 'nyo na syāt tarhi kṛtakādibuddhir anubhavasiddhā nirnibandhanā syāt | na caivam ato 'sty etadbuddhikārī kṛtakatvād iti (dir iti) tatkalpanā | tataś ca tanmātrakāritva(tvaṃ) parikalpanīyaṃ sādhīyaḥ | tathāpi tathāvidhād bhāvād anye te tannibandhanaṃ kalpyaṃtām ity āha tadvaram i[42 . 19]tyādi | yasmād evam anantaroktaṃ tat 5 [42 . 19] tasmāt | tasya kṛtakatvāder yā kalpanā | "atraivedaṃ kṛtakatvādi nātmādiṣu" ity evaṃrūpā tasyā yannibandhanam abhūtvābhavanadharmatādi tad eva tathāvidhavikalpaprasavanimittaṃ
varam astu [42 . 20] | hetum asyāniṣṭer āha tasye [42 . 20]ti | astu tadabhyupagamas tathāpi kathaṃ tasya vaiyarthyam ity āha | tadabhyupagame ce [42 . 21]ti | caritārthā [42 . 21] anyena niṣpāditaprayojanā vyatirekavantaḥ [42 . 21] tadvyatiriktāḥ kalpanānirmitāstu te saṃtu | tatra [na] kācid bādheti cārthāt sūcitam |

syād etat -- yadi vyatiriktānityatādidharmayogepi vastuna evāvasthāyitvādirūpaṃ vyavahartāraḥ pratipādayanti, tadā tasya bhūtvābhavanadharmatādyupagame tadupagame ca tasyaitadbuddhinibandhanatvasya yujyamānatvāc caritārthā vyatirekiṇo dharmā ta bha(dharmā bha)veyur yāvatā vyatiriktānityatādibhāve tad eva vyavahartāraḥ pratipadyante | tat kathaṃ yad eva tatkalpanānibandhanam ityādyucyamānaṃ parabhāgaṃ puṣṇātīty āśaṃkyāha avaśyañ ce [42 . 22]ti | {p. 297} co yasmād arthe | vyaktam etad ity asminn arthe vā | anityatāgrahaṇaṃ copalakṣaṇaṃ tena kṛtakatvādāv api yathā 8 yogam eva tatpratyayaṃ pratipadyante [42 . 23] niścinvanti | kṛtakatvād anityatāmatamandhanta(tām anuminvanta) iti prakaraṇāt | kasmād avastvātmānaṃ te tathā pratīyantīty āha tasmād anavasthāyīsvabhāvasy ānurūpā samīcīnocitā yā arthakriyā tad arthitayā pravṛtteḥ [42 . 24] pravartanāt | teṣām anumātṝṇām ity arthāt | atra viparyaye bādhakam āha anyathe [42 . 24]ti | vyatiri[24a] 1 ktānityatāyāṃ satyāṃ nityatvāt [42 . 25] sthiratvāt tasya śabdādivastunaḥ prastāvāt | nityatvādi [42 . 25]ti bruvāṇasyāyam āśayo bhinnanityatāyogepi vastuno nānyathātvaṃ tasyās tatrākiñcit karatvāt | kiñcitkriyāyāṃ vā bhedābhedādidoṣānuṣaṅgāt | bhedepi tato vyāvṛtta(vyāvarta)mānasya tasyākāśāder iva nityatvavyavastheti vastuno nityatvād dhe[42 . 25]tos tasya nityatvasya 2 vastuno yo 'vagamas ten ārthi [65] tve nyāyaprāpte sati ayam anumātād i(tā ani)tyśabdādipadārtha sādhyārthakriyārthī -- [42 . 25][66] iti s tasmāc chabdādikaṃ nityam āśaṃkamānaḥ [42 . 26] tad asaṃdehe 'numānāyogāt | tathā sandihānaḥ kiṃ kasmād vastuno ' nityatāvicāraṃ pratyāhitāsthaḥ [42 . 26] kṛtatātparyārthaḥ | anityatāyās tadvyatiriktatvād tasya sthirātmatāniścayād eva 3 tatsaṃśayapūrvakānityatāvicārasyaivāyogād iti bhāvaḥ |
[65] avagamārthitvena S |
[66] nāsti S |
vyatiriktānityata yeti kvacitpāṭhaḥ | tatra nityatve prayojye hetau tṛtīyā pratyeyā | vyatiriktāyām anityatāyāṃ vastunas tathā vicāro na yujyata iti pratipādya doṣāntaram api tasyāṃ darśayann āha vyatiriktāyāṃ ce [43 . 1]ti | tatraiva pratipannāyām anityatāyāṃ na vastuny apratipanna ity arthāt sūcitam | tadvāreṇa [43 . 2] vyatiriktānityatādvāreṇa | pratipatte [43 . 2]r vastunas tathātvajñānāt | vyavadhīyate vastvanenānityādineti vyavadhis tena [43 . 4] | vyavadhānaṃ vā vyavadhis tena kim [43 . 3] | avyavahitasyaiva bhinnānityatādivyavadhānaśūnyasyaiva varam astu pratipattiḥ | viśeṣhe 5 tum āha -- tenaive [43 . 4]ti | vyatiriktānityatāprapipattāv api vastunas tathātvapratītiḥ kathaṃ yujyata ityādidoṣaśatam utpaśyan sotprāsam āha tad etad i[43 . 4]ti | eṣo [43 . 8]nantarokto doṣo na [43 . 8] bhavati | tatsvabhāvatayā [43 . 8] hetubhūtayā | kathañci [43 . 4]t kenacid rūpeṇa yo bheda s tasy opagame kiñcitkalam utpaśyāmo [43 . 10] notpre 6 kṣāmahe | yadi kathaṃcid bhedo na syād bhedādhiṣṭhānaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ katham upapadyetoyonu(dyetety āha) sādhye [43 . 10]ti | api [43 . 11] nyāyabalāyātāṃ saṃbhāvanām āha |
{p. 298} sādhyadharmasya sādhanadharmarūpatopagame sati bhedopagame phalaṃ na kiñcid iti pratipādya saṃpratyekātmasādhyasādhanayor bheda eva na saṃbhavati | tat kathaṃ sa ce 7 tanopagamyeti(gamya iti) (?) pratipādayann āha na ce [43 . 11]ti | kathaṃci t kenāpi svabhāvena yo bhedaḥ [43 . 12] kṛtakatvānityatvayoḥ sa na yuktaḥ | kasmād ity āha ekasmād i[43 . 12]ti | yena dharmisvabhāvena tayor abheda iṣyate tasmād ekasmāt [67] svabhāvabhedāt tayo [43 . 12]r dharmayor iti prastāvāt | yena svabhāvena tayor a[43 . 13]bhedas tenāpi [na] bheda eva yenāyaṃ doṣaḥ syāt | ki 8 ntu tatopi svabhāvāt tayoḥ kṛtakatvānityatvayoḥ kathaṃcid bhedābhedau na bheda evābheda eve(eva ve)ti | yena svabhāvenābhinnāv iṣyete tadekasvabhāvād api bhedavato [43 . 14]r bhidyamānayoḥ | tena bhedāvadhinā svabhāvena kathañcid abhedanimittam [43 . 14] iti | yady abhedo neṣyate tadaikāntiko bheda eva syāt | sati caivaṃ pūrvako doṣa iti prāyeṇo[24b] 1 ktam || tenāpy a[43 . 16]bhedanimittenābhinnena svabhāvena kathaṃcid bhedanimittam iti prastāvād boddhavyam | aparo kṣo 'bhyu (ro 'bhyu) pagantavyaḥ [43 . 25] | atrāpi yadi tena svabhāvena tayor abheda eva bhavet tadaikāntiko 'bheda eva tadā ca kalpanāv abhāsibhedanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ syāt tathā cāsmanmatānupraveśaprasaṅga ity āśayo 'vaseyaḥ | abheda 2 nimitte bhedanimitte ca svbhāvāntare 'bhyupagate mābhūd aikāntiko 'bhedo bhedo veti punas tathābhūtasvabhāvāntarābhyupagamo nyāyaprāptaḥ | punas tatrāpy evam ity abhiprāyavānitiśabdahetāv abhiprāyāha anantaive [43 . 16]ti (-prāyavān āha ity anantaiveti | iti śabdo hetau) | na kevalam avikalpakāyāṃ buddhāvaty[68] āpa [43 . 16]śabdaḥ | paraṃparā [43 . 17] parapāṭiḥ | tatkalpanayā [43 . 28] bhinnābhinnasvabhāvakalpanayā vipralambha 3 nte [43 . 18] visamvādayanti | dūṣāntaram apy atropacinvann āha | kathaṃcic ceti [43 . 19] | bhedapakṣabhāvinā saṃbandhābhāvena sādhyasādhanabhāvāyogād ityādīnāṃ doṣāṇāṃ katham anavasaro
[43 . 20]vasaro 'vakāśa evety arthaḥ | itopi bhinnābhinnarūpobhayadharmāsaṃbhava iti saṃkṣepeṇāha yaś ce [43 . 20]ti | purodhāya [43 . 20] puraskrtya vikalpabuddhyā ālambyeti 4 yāvat kalpanāghaṭitasya pratiṣedhāt pāramārthika [43 . 24] ity āha | itiḥ tritayasyākāraṃ darśayati | trayo 'vayavā asyeti tritayam [43 . 20] |
__________NOTES__________
[67] svabhāvād abhedāt S |
[68] nāsti S
prakaraṇam upasaṃharann āha tasmād i[43 . 24]tyādi | sa co [44 . 18]ktarūpo 'nvayaḥ | tasyā virodhād a[44 . 20]nupapateḥ |
{p. 299} yathā cāyogas tathopariṣṭat sahakāriparvaṇi nirṇeṣyate |

bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti bhāvaḥ [45 . 5] kāryatvam i[45 . 5]tyādinā tam evābhivyanakti | tadbhadānuvidhānam eva sādhyayann āha candane [45 . 23]tyādi | ūrṇā meṣaloma bhedo viśeṣaḥ | anenaitad āha -- yady adṛśyaṃ tasya karaṇaṃ syāt tat katham akaraṇasyendhanāder bhedam anuvi[da]dhyād iti | indhanabhedānuvidhānaṃ dhūmasya pratipādya vahnibhedānuvidhānaṃ pratipādayann āha -- alpe [45 . 27]ti | alpaś ca mahāṃś cālpamahāntau tau ca tāv indhanavikārau ca tatkāriṇaḥ | prātipadikagrahaṇe na hi tadantasya grahaṇam iti | "ānmahataḥ samānādhikaraṇa" [Pā. 6.3.46] ityātvanna bhavati | tadanurūpasyā [45 . 27]lpamahato vā dhūmasya darśanād iti sambandhaḥ | adṛśyātmano 'gnyādisāmagryāṃ niyataṃ sannidhāna 7 m upekṣyāgnyāder eva kāryaṃ dhūma iti | etat sādhikām upapattim abhidhāyādhunā tanniyatasannidhānam eva tasya na yujyata iti darśayann āha na ce [45 . 28]ti | co vaktavyāntarasamuccaye | tasyāgnyādeḥ kāryaṃ tatkāraṇaṃ tadbhāvas tattā [46 . 1] | tasyaivādṛśyasya tadanantaraṃ bhāvān na dhūmaḥ syād iti bhāvaḥ | co [46 . 3]dṛśyakāryatvena samaṃ dhūmādikāryasya tulyopāyatvaṃ 8 samuccinoti | tasyā dṛśyasya sata(sataḥ)tadbhāvānuvidhānam | co 'vadhāraṇe samāna [46 . 4]m ity asmāt parodraṣṭavyaḥ |[69]atrāpi vṛkṣendhanayor api tathābhāvakalpanāyāṃ tad evottara [46 . 5]m iti | tadupalambhe pragupalabdhilakṣaṇaprāptam upalabdham upalabhyata iti | vṛkṣādibhāve niyatasannidher adṛśyātmanaḥ kutaścid indhanasya bhāva iti punar a[46 . 6]prathame codye [25a] 1 parakīya eva [70] eva vākya(vṛkṣa)bhedānuvidhānād indhanasya vṛkṣādisannidhāne 'dṛśyātmano niyatasannidhānatā yuktā, pratibandhābhāvāt pratibandhe [46 . 2] ce [71]tyādi | vṛkṣādikāraṇatvaṃ tasya vṛkṣādeḥ svahetor eva [46 . 5] bījāder bhāvadarśanād i [46 . 5]ti parihāraḥ | tatrāpy adaśyātmano niyatasannidher ityādicodyaparihārayor ābhīkṣūnyenānavasthānāt paryavasānaṃ ca (naṃ na) syāt | tataś cai 2 kasyāpi
niyatakāryatvaṃ na syād ity ākūtam | yadi va tasyāpy adṛśyasya bhāve niyatasannidhāna[na]paramadṛśyaṃ kāraṇaṃ kiṃ na kalpyate? nyāyasya samānatvāt | tathātrāpy evam ity anavasthā na vyavasthitaḥ kāryakāraṇabhavo bhaved ity arthaḥ | athavā tatrāpi [46 . 5] vṛkṣādau tathābhāvakalpanāyām [46 . 5] dṛśyabhāvakalpanāyāṃ pareṇa kriyamāṇāyāṃ tad evottara[ 3 m indhanā]der vṛkṣādibhedānuvidhānāt | na ca vṛkṣādisannidhāne niyatasannidhānatā yuktetyādi | nāpi vṛkṣādikāraṇatvam adṛśyātmano vṛkṣādeḥ svahetor eva bījāder bhāvadarśanad iti {p. 300} ca | uttīryate 'niṣṭapakṣād anenety uttaram etat | bījādibhāve niyatasannidher ityādau punaś codye [46 . 6] ca parasya sa eva bījādibhedānuvi 4 dhānād ityādy anaṃtarokto 'smākaṃ parihārah [46 . 6] paracodyapratividhānam | anavasthā [46 . 6] cānantaraṃ vyākhyāteti | etene [46 . 6]ndhanādeḥ svahetor eva vṛkṣāder bhāvadarśanād ti vacanasāmarthyāt, yasya yasmād bhāvo dṛśyate tasya tatkāraṇatvam iti pratipāditena | yasyā eva sāmagryā agnīndhanāder utpattis tasyā eva taddrśyatva 5 m upajāyata iti | ekasāmagryadhīnatā [46 . 7] tayor niyatasannidhānanimittaṃ sāpi pratyuktā pratyākhyātā kasyacid bhāve vijñāyamānasyaiva tatkāryatvavyavasthāsiddheḥ | tadbhāve 'nupalabhyamānasya tu tatkāryatvakalpanāyām atiprasaṃgād iti bhāvaḥ | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccivann āha tad i[46 . 7]ti | tasyādṛ 6 śyasy ānvayavyatirekānuvidhānāt [46 . 7] | tad a[46 . 8]dṛśyam | tac cā [46 . 8]nvayavyatirekānuvidhānam | nimittābhāvam evāvedayann āha kāryeti [46.10] | satsvanyeṣu kāraṇeṣu samartheṣu kāryam abhavatkasta(vatta)dutpattau kāraṇāntaram apekṣaṇīyaṃ pratipādayati | na tu bhave(va)d eveti samudāyārthaḥ |
__________NOTES__________
[69] tatrāpi S
[70] sa eva S
[71] bandhe vā S
saṃprati sa(ta)tkāraṇatvam upetyāpi 7 nāsmatpratijñātasya kācit kṣatir iti pratipādayitum āha rūpantv iti (bhavatv iti) [46 . 12] |[72] yato [46 . 14] vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ agnyāder anyasyāpi[73]bhāvaḥ [bhāve] dhūmaṃ prati kāraṇatvena kathaṃ na agnyādeḥ kāraṇatvahāniḥ [46 . 14] | kathañ ca tanniṣcayena pravṛttau na visamvāda ity āśaṃkyāha tasya (?) | abhyupagamanīyadṛṣṭāntadvāreṇāmumarthaṃ draḍhayann āha 8 nahī [46 . 15]tyādi | dṛṣṭa sya kāraṇasya hāna m abhāvo na hy akāraṇatvena pratītasya kāraṇatvahānir ity arthaḥ | tasya dṛṣṭakāraṇasya kāryaṃ taddarśanāt [46 . 16] | atatprāpti [46 . 16]r dṛṣṭakāraṇāprāptiḥ prasajyata āpadyate aneneti prasaṅgāpādanam atiśayitaḥ prasaṅgo 'tiprasaṃgas ten ālaṃ [46 . 16] na kiñcit | nanu ca tadbhāve bhāvas tadabhāve 'bhāvaś ca [25b] 1 kāryadharmāv imau tat katham ayam eva kāryakāraṇabhāva uty ucyate | kāryabhāva iti tu yuktaṃ vaktum iti | satyam etat kevalam etasmin kāryadharme kathite kāraṇadharmopi svabhāve bhāvo bhāvanaṃ bhāvo bhāvayitṛtvaṃ sattayābhisambandhayitṛtvaṃ svābhāve cābhāvo 'bhāvanam abhāvayitṛtvam anutpādayitṛtvaṃ yat tallakṣaṇaḥ sujñāno bhavatīty ācāryeṇaiva 2 m uktam anenāpy evaṃ vyākhyātam | {p. 301} tenāyam arthaḥ -- arthāntaratve sati yaḥ prāgbhāvī so(svā)nvayavyatirekāv anuvidhāpayati tat kāraṇam | yaś ca paścādbhāvyanvayavyatirekānuvidhāpanānvyavyatirekānuvidhānalakṣaṇaḥ kāryakāraṇabhāva [46 . 22] iti | yad vā kāryakāraṇabhāvaniścayahetutvād ayam eva tathoktaḥ | tathā hi kāryagatābhyām eva tadbhāva 3 bhāvatad(tada)bhāvābhāvābhyāṃ tayoḥ kāryakāraṇabhāvo vibhāvyate | asati kāraṇatve tadbhāva(vā)bhāvayos tadbhāvābhāvāv eva na bhavetām iti | nāyam evam ayam eva kāraṇabhāvo nāma anya eva dviṣṭhaḥ sambandho 'stīty āśaṃkyāha sa hīti [46 . 23] | hi yasmād arthe | tābhyāṃ [46 . 23] tadbhāvabhāvatadabhāvābhāvābhyām | svarūpe 4 ṇāsvīkṛtakāryakāraṇarūpayor agnidhūmayoḥ dūṣaṇāntaram anvacinvann

āha svabhāvena ce [47 . 1]ti | tasya [47 . 4] apūrvasya rūpasya tena niṣpādyamānasya | tato [47 . 4]kāryakāraṇarūpābhyām | nahītvāya(?)rthāntarasyatva samarthanam (?) | tatas tasya tato [47 . 9]rthāntaratvāt | pūrvake [47 . 9] iti kāryakāraṇabhāvasambandhena kriyamāṇo(māṇāt) 5 rūpāt prāgbhāvinī vahnis tasya dhūmarūpe (?) tadbhāvaḥ [47 . 13] kāryakāraṇabhāvaḥ tayos tādrūpyepi kāraṇabuddhāv asyopayogān na vaiyarthyam ity āha -- karye [47 . 13]ti | api [47 . 14] nyāyataḥ sambhāvanāṃ darśayati | katham avasīyate nārthāntaranimitte ity āha tasye [47 . 14]ti | tasya tatsāmarthyā(tasya tābhyām arthā)ntarasya tathāvidhasya [47 . 16] tadvivekenāprati 6 bhāsinaḥ | api [47 . 16] vyaktim ity etad asminn arthe | sarvaṃ sarvatra gṛhītam itīṣṭaṃ dharmam atikrāntaḥ prasaṅgo 'tiprasaṅgaḥ [47 . 16] | tasyānupalabdhilakṣaṇaprāptatvād viśeṣe(ṣa)ṇāsiddhoyaṃ hetur ity āha anupalabdhī [47 . 16]ti | kim avaśyam upalabhyamānena tena tadbuddhihetunā bhāvyaṃ yenaivam ucyata ity āha na hī [47 . 18]ti | tadbu 7 ddhī [47 . 18] kāryakāraṇabuddhī | asya [47 . 19] arthāntarasya tayoḥ [47 . 19] kāryakāraṇabuddhyoḥ | na cānvayavyatirekānuvidhānam aviduṣas tadbuddhī bhavata iti buddhistham | upapattyantaram atraiva samuccinvann āha na ce [47 . 19]ti | svaviśiṣṭapratyayanibandhanaṃ [47 . 20] co(svo)paraktajñānanibandhanam | kāryakāraṇabuddhyo [47 . 21]r vikalpātmikayor iti prakaraṇād draṣṭavyam | tadbu 8 ddhinibandhanatvepi tasya katham avaśyam upalakṣaṇam ity āha nahī [47 . 22]tyādi | co [47 . 24] vaktavyāntarasamuccaye | kāryakāraṇābhyām
__________NOTES__________
[72] atra "yato vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ" etāvān pāṭhaḥ agre "visaṃvāda ity āśaṅkyāha" etad anantaraṃ saṃgacchate | pramādāt prāgāyāto bhāti |
[73] agretanaṃ "tasya?" iti śaṃkā cihnitaṃ padaṃ atratyaṃ bhāti | tathā ca "tasya bhāve" iti "tadbhāve" [46.13] ity asya vivaraṇam |
a[47 . 24]gnidhūmābhyām arthāntarasya [47 . 24] bhinnasya | kāryakāraṇabhāvarūpasya sattvasya sabandhāntarasadbhāvāt kathaṃ na ghaṭata ity āha | sambandhe [47 . 25]ti | tasmāt kāryakāraṇābhāvasaṃbandhād anyasya tenāpy arthāntareṇa [26a] 1 sambandhena sahāsya kathaṃ saṃbandha iti paryanuyoge saṃbandhāntaraṃ kalpanīyam | punaḥ paryanuyoge punas tatheti anavasthā [47 . 25]prasaktis tataḥ | na caivaṃsambandhāntaraṃ parikalpyate | kiṃ tarhi kāryakāraṇabhūtavastukāryakāraṇākhyasambandhayor {p. 302} akāryakāraṇabhāva eva sambandha ity āha kārye [47 . 26]ti |[74] tadbhāvasya [47 . 27] kāryakāraṇabhāvasya bhinna 2 sya kalpitasya tato 'sahabhāvitvāt | kāryakāraṇakāle [47 . 27] kāryakāraṇabhūtavahnidhūmādivastukāle | tayoś caikakālikatvaṃ kuto yenaikajanakatvaṃ syād iti | atra gajanimīlikāṃ kṛtvaitad uktaṃ draṣṭavyam | sa ca [48 . 3] kāryakāraṇādhyavasāyaḥ | bhavatv asau kalpitaviṣayas tathāpi bhinnasambhavaḥ kathaṃ na bhaved ity āha -- 3 kalpite [48 . 4]ti | tadvyavasāyasya kāryakāraṇatāvyavasāyasya | ta [75] sya bhinnasya kāryakāraṇabhāvasya | mābhūt kalpitaviṣayoyaṃ tadavasāya iti hi tasya kalpanā sa cet tathāvidha aiṣitavyaḥ kiṃ teneti bhāvaḥ | kiṃ kalpyamānosau tadbhāvaḥ kiṃ kāryakāraṇabhāvābhyāṃ sahitābhyāṃ janyate āhosvide 4 kaikeneti pakṣayor ādyaṃ pakṣaṃ kṣapayann āha kāryeti [48 . 5] | kāryeṇa janyamānaḥ kāryabhāvaḥ syāt | kāraṇena janyamānaś ca kāraṇabhāva ity abhipretya katham i [48 . 6]ty āha | pratyekajanyamānatāyām api kāraṇam uddiśya nirūpayann āha -- yadā ce [48 . 6]ti | paścā [48 . 8]cchabdāpekṣayā tu svakāryasyeti vi 5 bhaktivipariṇāmena yojyam | a[76]tasarthapratyayayogenaṣaṣṭhī prāpteḥ | tat tasmād ubhayoḥ [48 . 9] kāryatadbhāvayoḥ |
__________NOTES__________
[74] sadbhāvaṃ S
[75] tasyā S |
[76] ṣaṣṭhyatasarthapratyayena (Pā. 2.3.30)
nanv ekasāmagryadhīnataivānayoḥ sambandha iti kathaṃ parasparāsambandha ucyata iti cet | na, kāryeṇāpi samam asya kāryakāraṇabhāvasya saṃbandhasya prakṛtatvāt sūktam idam | eka 6 sāmagryadhīnateṣṭau ca tad utpatteḥ pūrvaṃ kāraṇaṃ na kāraṇaṃ syāt | tvanmate tadyogāt tadavyavasthiter yoyam aprāptatvād iti doṣo draṣṭavyaḥ | kārya sya dhūmādeḥ kriyā [48 . 11] karaṇaṃ kathaṃ | tadapekṣaṃ [48 . 13] taddhūmādikriyāpekṣam | asya [48 . 12] vahnyādeḥ asattvān mā sma tajjanayata, kā no hānir ity āha tadbhāvaś ce [48 . 15]ti 7 | tadbhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandhaḥ | kāraṇābhāvād anutpannaś ca(nnāśva)śaśaviṣāṇā yathā naḥ (na) kathaṃ tadbhāvasambandho bhavitum arhatīty āśayaḥ | saṃpratyakṣaṇikapakṣam abhyupagamyāha -- akṣaṇikatvepīti | pratyayahetuḥ kāryakāraṇabuddhihetur vā nātivartate | yadi hi tadāśritaṃ syāt tadā tatra tathāvidhaṃ bodhaṃ vidadhyād a 8 nyathāsati viprakarṣābhāvāt sarvatra tadbuddhiṃ janayen no vā kvacid apīti bhāvaḥ | idaṃ punar atra sādhu dṛśyate | ayaṃ khalu kāryakāraṇabhāvaḥ kāryakāraṇayor vastunor varttamāno nāṃśena vaṃśadaṇḍavad vartate akhaṇḍarūpatvāt | kāryābhāvaḥ kāraṇā[77]bhāva iti prāpter anekarūpatāpattiprasakteś ca | pratyeka[26b] 1 rūpakāryatvena vartamānaś ca yathākāryakāra[ṇa]yoḥ kāryakāraṇabuddhī janayati tathā pratyekaṃ janayet | sati caivaṃ vahnāv eva dhūmāpekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasajyeyātāṃ tathā dhūmepi tadvahnyapekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasaṅga(saja)taḥ | mā sma vā kāryakāraṇayor api {p. 303} bhūtām iti | tadekaprakā(hā)ranihate 'pi sambandhe 'sminn imām īdṛśīṃ sūkṣmekṣikāṃ kurvatābhaṭṭārcaṭena 2 katham ayaṃ sthavīyān doṣo na darśita iti na pratīmaḥ |
__________NOTES__________
[77] "kāraṇabhāva" ity api paṭhyate |

nanu yaḥ kila kāryakāraṇalakṣaṇasaṃbandhāntaravaśāt kayościd vastunoḥ kāryakāraṇarūpatām upaiti taṃ pratyetad ucyamānaṃ śobheta | asmākaṃ tu kāryasamavāyaṃ kāraṇatvaṃ kāraṇasamavāya(yi)tvaṃ ca kāryatvam icchatām ity anantaroktād doṣān na(ktā doṣā na) kiṃcid upaghnantītinaiyāyikavacanam āśaṃkya tadabhi 3 mānam apy unmūlayann āha -- samavayīti | samavāyikāraṇasyaiva kapālādeḥ | tatraiva ghaṭādikāryasya samavāyāt | co yasmād arthe | nimittakāraṇaṃ kulālādi | asamavāyikāraṇaṃ kapālasaṃyogādiḥ | tayor na kāryasamavāyostīti na kāraṇaṃ syāt tataś cāvyāpitvaṃ lakṣaṇadoṣa iti sāmarthyād darśitam | kāryalakṣaṇe 4 (ṇa)syāpy akāryasya veti vā śabdo 'piśabdasyārthe | tatsamavāyaḥ kāraṇasamavāyaḥ | samavāyikāraṇa eva kapālādau samavāyah kāryatvaṃ na nimittāsamavāyikāraṇayor iti saptamyantaṃ sa(pada)dvayam iha sambandhavyam, kapālādisamavāyina eva ghaṭāder udayopagamāt | tataś ca nimittāsamavāyikāraṇāpekṣayā ghaṭādi 5 kaṃ kāryaṃ na syād ity atrāpi avyāpitaiva darśitā |
idānīṃ sādhāraṇaṃ dūṣaṇam upadarśayann āha tasya ce ti | tasya samavāyasya co vaktavyāntarasamuccaye | anyathātvavyākhyānam atra sāhasam iti nānūdyatepi | vyaktibhedavivakṣayopayuktakārye vā sarvatra śabdaprayogāt | sarvatra kāryakāraṇabhūte vastuni | aviśeṣād a 6 viśiṣṭarūpatvāt | parasparam anyonyaṃ vahner dhūmo dhūmasyāpi vahniḥ | kāryaṃ kāraṇaṃ ca syāt, samavāyasya kāryatvakāraṇatvalakṣaṇasya viśeṣād ubhayas tādrūpyamatād rūpyaṃ vā na samaṃ syād ity evaṃ vaditur abhiprāyaḥ | athavā sarvatra kāle vastuni akāryakāraṇabhūtepi | sarvatra vā aṃtaśo mahāsāmānyasya sattāyāḥ 7 samavāyabhāvān na samavāyabhāvo vibhāvitaḥ | kiṃtvaviśeṣa evānūdita iti draṣṭavyam |
nanu nāviśiṣṭaḥ samavāyaḥ kāryatvakāraṇatvalakṣaṇatveneṣṭo 'smākaṃ kiṃtu pūrvottarabhāvābhāvaiśiṣṭa ity āśaṃkyāha pūrveti | pūrvottarakālāvacchinau padārthau pūrvottarāv uktau | tayor yau bhāvābhāvau, pūrvabhāva eva yad uttarasya bhāvaḥ | tadabhā 8 va eva yo 'bhāvo 'bhavitṛtvam, purvasyāpi yaḥ svabhāva eva bhāvo bhāvanaṃ sattayābhisaṃbandhakatvaṃ svābhāva eva ca yo 'bhāvo 'bhāvanaṃ samaṃ (?) [a]bhāvayitṛtvaṃ tadviśeṣaṇaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇalakṣaṇam | etad uktaṃ bhavati yo 'rthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati, yaś cārthāntarasyānvayavyatirekāv anuvidhatte eva anvayavyatirekānuvidhā[panā] [27a] 1 nvayavyatirekānuvidhāyinī vastunī viśeṣaṇe yasya samavāyasya sa tadviśeṣaṇaḥ | {p. 304} kāryakāraṇatvalakṣaṇatveneṣta iti na sarvatra tathābhāvaprasaṅga iti | anyathā vyākhyānaṃ tv abhāvaśabdasya duryojyatvāt sāhasamitī nānūdyatepi | etan niṣedhayann āha | ayukteti | hetum āha tad iti | tena bhāvābhāvavatā pūrvottarakālena vastunā saṃbandhād avi 2 dyamānasambandhatvāt | ayam artho viśeṣaṇaṃ vyavacchedakaṃ bhavati | 3 tatra kena saṃbandhena tathābhūte ca vastuni samavāyam imam avacchinno (cchinto) yena tadviśeṣaṇaṃ syāt | evam eva ca tathātve sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇaṃ syād iti |

nanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eva 4 sambandhaḥ | na ca sambandhena sambandhāntarānusaraṇaṃ śreyaṃ ity āśaṃkyāha niratiśayasyeti | niṣkrānto 'tiśayo vyavasthitarūpād viśeṣo yasmān niṣkrānto vātiśayāt | tasya kenacid atiśāyayitum aśakyasyety arthaḥ | nityatvāc ca niratiśayatvam iti buddhistham |
evaṃ brūvāṇaś caivam abhipraiti viśeṣaṇena tāvad atiśā 5 yake nāvaśyabhāvyam anyathā sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇam āpadyeta | tatrānityasya kaścid atiśayam ādadhat kiñcid bhaved api viśeṣaṇam | yadi tatrāpi so 'tiśayaḥ kiṃ tato bhinna utābhinnaḥ, yadi bhinnas tasya kim āyātam athābhinnas tasyaiva tarhi karaṇam āpatitam iti kaścin na paryanuyuñjīta, na tu pūrvāparakālayo ravicalita 6 tadrūpasya nityasyeti | saṃprati te yady avaśyaṃ viśeṣane asyaiṣṭavye iti nirbandhas tadaitat yuktarūpam ity upaga...arbham upadarśayann āha tayor eva veti | vā śabdo 'bhyupagataṃ pakṣāntaraṃ darśayati | tayor anvayavyatirekānuvidhāpanānvayavyatirekānuvidhāyinos tadviśeṣaṇayos tatsamavāyaviśeṣaṇatvenā 7 bhimatayos tallakṣaṇatā kāryakāraṇalakṣaṇatāstu | tayor eva pramāṇopapannatvād itarasya ca tadbādhitatvād ity āśayaḥ | iti r anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | evam abhiprāyavatā vārtikakṛteti prakaraṇāt | agnīndhanādy eva sāmagrītyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ kartavyo 'ta evāmūṃ niyamam asahamānasya bhinasāmagrīvādino 8 matam āśaṃkya tannirākurvann āha na ce ti | anyathā kuto 'sya pratyākhyānagranthasyotthānaṃ syād iti | svarūpata evāpara sāmagrīnirapekṣeṇaiva rūpeṇa | kārye [48 . 23] janayitavye yataḥ [47 . 26] śaktivyāghātāt | anyatre [48 . 26]ti | nipāto 'nyavacanosti tenānyad ity ārthaḥ |
sāmagry api janayantī kiṃ sāmagryantarasavyapekṣā janayaty athānapekṣā | yadi [21b] sāma 1 gryantarasāpekṣā tarhi saivānvayavyatirekābhyāṃ janikā syād ādyasāmagryāstu janakatvaṃ harītakiṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syāt | a(ya)dyanirapekṣā tadvadabhāvopi svahetulakṣaṇasāmarthyas tannirapekṣa eva kiṃ na janayatīty api dūṣaṇam iha draṣṭavyam | na ca sāmagrī tato bhedenopalabhyate | na cāsyā anupalabdhilakṣaṇaprāptatā yuktetyā 2 dy api pūrvavaddraṣṭavyam |
{p. 305} anvayo 'nvetṛtvam anvīyamānatvaṃ ca vyatireko vyatirecayitṛtvaṃ vyatiricyamānatvaṃ ca tāvā tmānau yasya tasya [49 . 11] |
ye [49 . 18] mīmāṃsakādayaḥ | tam a[49 . 18]nvayaniścayam |
tasya svakāraṇāvyabhicāradvāraka [49 . 27] ity ācakṣāṇo yasyārthāntarasya yenānvayaḥ sakalalokasākṣikaḥ so 'vaśyaṃ tajjanyas tatkāraṇajanyo ve 3 ti pratipādayati ataeva "kāryakāraṇabhāvād vā" ity atrāpi tena samaṃ tatkāraṇena samaṃ vā kāryakāraṇabhāvād iti veditavyam iti | tatra svabhāvahetvādau viparyayeṇa bādhakapramāṇavṛttyādy eva darśitaṃ tat tu katham anvayaniścaya ukta [51 . 1] ucyata ity āśaṃkyāha svabhāve [51 . 2]ti | viparyaye [51 . 2] sādhyaviparyaye hetor bādhakaṃ 4 viparītotthāpakaṃ yat pramāṇaṃ tasya vṛttyā [51 . 2] sādhyasādhanayoḥ tannibandhanatvāt | anvayaniścayasyeti prakaraṇāt | uttaratrāpy evaṃ draṣṭavyam | tadbhāvasiddheḥ tanmātravṛttisiddhes taddhetukatvāt | asadvyavahārasya hi dṛśyānupalabdhimātre vṛttau siddhāyāṃ deśakālānavacchedena yatra yatropalabdhilakṣaṇānupalabdhis tatra tatrāsadvyavahārayogyatetyanvayaniścayapravṛtter nimittāntarābhāva [78] sādhakapramāṇatas tad [79] bhāvasiddhihetukatvāc ce [51 . 4 - 5]ti uktam | te na (?) kāraṇavyāpakānupalabdhī |
__________NOTES__________
[78] -bhāvaprasādhaka-S
[79] tadabhāvasiddhihetutvāc ca- S |
tasye [51 . 15]ti sādhyābhāve hetvabhāvasya |[80] tadbhāvasiddhi [51 . 19]s tatsvabhāvatāsiddhis tataḥ tādātmyatad utpattilakṣaṇe nimitte yasya pratibandha sya 6 pratibaddhatvasya tasya niścayāt [51 . 22] | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattis tadutpattir abhipretā | anupalabdhyoḥ [52 . 2] kāraṇavyāpakānupalabdhyor iti prakaraṇāt | kadā punas tadviśeṣaṇaṃ nopekṣituṃ śakyata ity āha yade ti [52 . 3] | upādatte [52 . 4] nidarśanīyatvena svīkaroti pratipādaka iti prakaraṇāt | asiddhatvād i 7 [52 . 8]ti | saṃdigdhāsiddhatvād iti draṣtavyam | tat [52 . 12] sādhyābhāve 'bhāvakhyāpanam | tādātmyatadutpattisiddhau hi plavamānākārāyāḥ sādhyābhāve sādhanābhāvapratipatter utpattir ity āśayaḥ | amum evārthaṃ tathā [52 . 15] hītvādinā prasādhayati | phalavacanasya kāryaśabdasya napūṃsakaliṅgatvād asati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāc ca kārya [52 . 21]m iti nirdeśovārtikakāra 8 syāvasātavyaḥ |
__________NOTES__________
[80] tadbhāvatā-S
anupakārikā [52 . 23] akiñcitkarī | adarśanamātrā [52 . 23]t pratibandhavirahitād vipakṣe 'darśanāt kevalāt | tadasaṃbhavaṃ [52 . 23] vyatirekāsambhavam | tam eva {p. 306} tathāhī [52 . 27]tyādinopapādayati | sādhyābhāvād anyasya tadanupalabdhikāraṇasyābhāvāt ekatra sthitasyāpi tadanupalabdhirastīty abhāva eva kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha deśe tyādi 1 [28a] | ādi śabdātkālasya parigrahaḥ | tatra [53 . 3] dharmiṇi saty api [53 . 3] vidyamānepi hetau anupalambhamātrasya [53 . 4] upalambhavirahamātrasya [|] na tathāvidho vyatireko 'bhipreta ity āha -- tathāvidhasyai [53 . 5]veti |

nanv adarśanamātrād vyatirekam icchatām uktena nyāyena tadasaṃbhava eva darśitaḥ | pratibandham antareṇa darśanamātrād anvayam icchatāṃ tu na tadabhāvo bhāvito 'va 2 śyadarśayitavyaś cāsau "avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt" [Pra.Vā. 3.30] ity atrābhidhānād ity āśaṃkyānantarodita evāyam artha iti darśayitum āha anvayaniścayo [53 . 7]pīti | tenāpi [53 . 8] pratibandhanibandhanānvayaniścayavacanenāpi | darśananibandhanam [81] iti [53 . 8] sapakṣe darśanamātranibandhanam iti prakaraṇāt draṣṭavyam | asyāpy a[53 . 9]nvayasyāpi | na da 3 rśanamātrād anvayam icchāmo yenaivam abhidhīyate | kiṃtu bhūyodarśanād ity āśaṃkyāha na ceti [53 . 12] | evam upalakṣaṇatvād asya nādarśanamātrād vyatirekam icchāmo 'pi tu bhūyodarśanād ity api draṣṭavyam eva | "bhūyodarśanagamyā hi" (Ślo.Vā. anu.12) ity asya śeṣanirdeśenāpi gamayitum aśakyatvād vyāptir a[53 . 13]nvayātmiketi draṣṭa 4 vyam | bhavatopi mahānasamahāhradādau bhuyodarśanādarśanābhyāṃ kim anyad vyāptinimittam astīty āha asatī [53 . 14]ti | pratibandhanibandhanābhyām eva tābhyāṃ sā siddhyati nānyathety anena darśitam | kvacid deśe bahulaṃ [53 . 14] pracuraṃ yathā bhavati tathā dṛṣṭānāṃ [53 . 14] sāhacaryeṇopalabdhānām āmalakatvakaṣāyarasatvādīnāṃ | anya 5 thātvasyāpi [53 . 14] ksīrāvasekādinā madhurarasatvādibhāvasyāpi sambhavāt | sambhāvanāyā avakāśaṃ darśayituṃ tad asaṃbhave [53 . 15] iti | tasyānyathātvasyāsaṃbhave 'bhāve | evam upalakṣaṇatvād asya sādhyabhāve bhūyodarśanepi na vyatirekātmikā vyāptiḥ siddhyati | ke(kva)cid bahulaṃ sādhyābhāve 'bhāvinām upalambhepy a 6 nyathātvasya saṃbhavāt | tadasambhavabādhakapramāṇābhāvād ity api draṣṭavyam | tathāhi madhurarasatvābhāve 'mbhastvasya sādhanadharmasyābhāvaḥ sādhyadharmiṇaḥ sāmudrād ambhaso 'nyatra sarvatra dṛśyata iti bhūyodarśanepi lavaṇodadhāv evānyathātvaṃ dṛṣṭam iti | anyathāmbhastvam api mahārṇavāmbhaso madhuratva 7 sādhye samyagdhetur abhyavagantavyaḥ prasajyeta | bādhakābhāvāt
kāryavyāpyābhāvavyatireke sati syātā(?)rvāgdarśibhir aśakyaniścayatvenālakṣaṇatvād asya sādhyābhāve hīty alaṃ bahunā |
__________NOTES__________
[81] -nibandhanāma -- S
tādātmyatadutpattilakṣaṇa pratibandhadvayaniścayo ya eva sa copāyaḥ [54 . 12] "sā viparyaye bādhakapramāṇavṛttiḥ" iti vacanāt "pratyakṣānupalambhasādhanaḥ" {p. 307} iti vacanā 8 c ca darśitaḥ | iti [54 . 13]s tasmāt pṛthag noktaḥ [54 . 13] bhede[na]nokta ācāryeṇeti prakaraṇāt |
pratibandhasiddhāv api kathaṃ kāraṇavyāpakānupalabdhyor anvayavyetirekau prasiddhyata ity āśaṃkya etad evopapādayann āha tathāhi [54 . 14]tyādi | kāryavyāpyābhāvavyatireke sati kiṃrūpe tasminn ity āha[82] tallakṣaṇa iti | tatkāryasvabhāvātmani [28b] pra 1 tiṣedhapratiṣedhasya vidhirūpatvād ity abhiprāyaḥ | vyatiricyate asaṃbhavati | kathaṃ vyatiricyata ity āha | kārane [54 . 14]ti | anyathe [54 . 16]ti yadi tadvyatireke na vyatiricyata iti |
__________NOTES__________
[82] tadbhāvalakṣane -- S
tadanu "tādātmyatadutpattyor avinābhāvavyāpikayor" iti purastād uktaṃ kathaṃ punar adhunā tādāmyatadutpattyor avinābhāvena vyāptayor bhāvād i[55 . 25]ty ucyata ity āśaṃkyāha kṛtakam [83]i[55 . 26]ti | ubhaya 2 vyāptitvād ity arthaḥ | prāg evoktam i[55 . 30]ti -- "avinābhāvavaikalyaṇ ce"tyādinā pūrvam uktatvād ity uktam | yadi ve [56 . 1]tyādinopapattyantaram api darśayati | kāryahetuprasaṅgāt kāryād apy anyad [56 . 1]ty uktam | rohiṇyā rohiṇīnakṣatrasya āsattir udeṣyamāṇāyāḥ pratyāsannatā tasyāḥ klṛptiḥ [56 . 14] kalpanājñānam iti yāvat | sāpi [56 . 14] tatkalpanā uktatvād i[56 . 16]ty etaj jātīyaṃ 3 pratyuktatvenoktam arthād ity arthaḥ |
__________NOTES__________
[83] kṛtakatvā -- S
kathaṃ punas tasyās tadudayānantaram udayo 'vaśyaṃbhāvī saṃgacchata ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha tasmād i[56 . 16]ti | nakṣatracakrasye [56 . 16]ti kṛttikākhyasaptatārāvṛndasyeti prakaraṇād avaseyam | saṃkrāntiḥ [56 . 16] pūrvāvasthānadeśāt saṃkramaṇam abhivyaktyavasthāprāptir vā tasyā hetur e 4 va kālavyavadhānene [56 . 17]ti kiyatkālakṣepeṇeti draṣṭavyam kalpayitavya [56 . 17]s taddhetutveneti prakaraṇāt | anena tatrāpi pratibandhasadbhāvo darśitaḥ | nīḍānupaghāte satyanutrastānāṃ gṛhītāṇḍānāṃ pipīlikānām ekadigabhimukhānāṃ sañcaraṇaṃ dṛṣṭvā yad varṣānumānaṃ tad apy asati pratibandhe sa ghaṭate tasmāt tatrāpīyam eva gatir iti darśayituṃ yathe [56 . 17]tinā darśayati | itarathā vivādādhyāsitasattvād asya kathaṃ dṛṣṭāntarūpatopapadyeta | bhūtānāṃ [56 . 17] pṛthivyādīnāṃ saṃkṣobho [56 . 17]vasthāviśeṣaḥ | ya eva tathābhūtapīpilikāsaṃkṣobhahetuḥ sa eva katipayakālavyavadhānena paścātkālabhāvino varṣasya hetur ity a 6 rtho 'rthād draṣṭavyaḥ | kāraṇakāraṇatayā ca hetur draṣṭavyo 'nyathā cirātītaṃ kāraṇam iṣṭaṃ {p. 308} syād eṣtavyam vā | iti [56 . 18]s tasmāt hetoḥ kṛttikodayasya hetor yo dharmaḥ [56 . 18] katipayakālātyayena rohiṇyudayopādānakāraṇaśaktiprabodhādhānenānyathā vā yajjanakatvaṃ tadanumānena | itthaṃbhūtalakṣa 7 ṇāceyaṃ tṛtīyā | kalpayitavyā [56 . 18] rohiṇyāsatti kalpanety abhisambandhāt strīliṅgena nirdeśaḥ | dṛśyatvaviśeṣaṇānavacchinnānupalabdhir anupalabdhimātram [56 . 20] | abhāvāyogād i[56 . 22]ty abhāvaviṣayatvāyogād iti draṣṭavyaṃ taddvāreṇa [56 . 24] viruddhopalabdhimukhena | evaṃ bruvāṇaḥ saiva virodhagrahaṇakālapravrttā dṛśyānupalabdhir idānīṃ smaryamā 8 ṇābhāvasādhanī | tatsmārakatvena copalambhasyāsyaikajñānasaṃsargivastvantarānavacchinnasyānupalabdhirūpatā ata evoktaṃ "prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate (Pra.Vā.2.90)" ity abhipraiti | atra ca yathā prajñākaraguptena parākrāntaṃ tathāsmābhirdharmottarapradīpe
darśitam iti nehocyate | anyathā [56 . 25] yadi taddvāre[29a] 1 ṇānupalabdhiprayogo neṣyate | aniṣiddhā nyabhāve saty apratiṣiddhānivāritopalabdhir yasyānyabhāvepi sā tattvata ity arthaḥ | abhāvāsiddher a[56 . 25]bhāvāniścayād abhāvāyogād iti yāvat |
samudāyasya sādhyatvāt katham asau sādhya ity āha avayava [57 . 5] iti | sambandhyantarasyānupādānāt |

kasyāsau svabhāvo 'vasātavya ity āha sādhye 2 ti [57 . 6] | tanmātrād anvayitvam api tasya saṃbhāvyate | tato viśiṣyata ity āha yo hīti [57 . 17] | yadi nāma na vyabhicāras tathāpi kasmād viśeṣaṇaṃ nopapadyate ity āha saṃbhava [57 . 22] iti | paramatamapekṣata iti paramatāpekṣam īkṣikṣamibhyāṃ ce(Pā.Vā 470)ti karmopapade 'ṇaḥ | parepi kim evam eṣitaro na bhavaṃti yena tanmatāpekṣam idam ucyate ityā 3 ha naiyāyike [57 . 25]ti | vegā khyasaṃskāravatā dravye ṇa mudgarādinā yaḥ saṃyogā [58 . 4]khyo guṇas tasmād avayaveṣu ghaṭādidravyārambhakeṣu kapālādiṣu, karmāṇi kriyābahuvacanena vyāptim upadarśayati na tu bahutvasaṃkhyām eva | saṃyogasyaikye kriyāyā apy ekasyā bhāvāt | yathā vegavat sū 4 cyādisaṃyoge kuvalayadale āme vā ghaṭe, tathāpi kriyāpraṇālikayā dravyanāśo 'sty eveti | tebhyaḥ [58 . 4] karmabhyah | avayavā [58 . 4]nāṃ taddravyārambhakāṇāṃ dravyārambhakasaṃyogapratidvandvīvibhāgākhyo guṇa utpadyate | tato [58 . 4] vibhāgāt saṃyogavināśo dravyārambhakasya saṃyogasya vināśaḥ | tataḥ saṃ 5 yogavināśāt | tenāvayavasamyogenāsamavāyikāraṇena yad ārabdhaṃ dravyaṃ tad vinaśyati | dvedhā hi dravyasya nāśo vaiśeṣikādibhir abhyupeyate āśrayavināśād asamavāyikāraṇavināśāc ca | atra cāsamavāyikāraṇasyāsya saṃyogasya vināśāt | {p. 309} kāryagrahaṇena tu vāstavaṃ rūpam a 6 nūditam | na tu tadārabdhaṃ cākāryañcāsti yad vyavacchidyate | yadi cā(vā) kāryatvenaiva tan naśyati | yat kāryaṃ tad avaśyaṃ nāśadharmakam iti pratipādayituṃ kārya [58 . 5]grahaṇam | āhety(bhi)sambandhād dvitīyayā nirdeśaḥ | samavāyabalād vṛttau tasyaikarūpatvād viśeṣābhāvo vivakṣitaḥ | kṛtakatvānityatvayor ekatve kathaṃ gamya 7 gamakabhāvo bhede tasyopapatter ity āha[84] darśaneti [58 . 23] | kṛtakatvānityatvayor dharmayor yo bhedaḥ pṛthaktvaṃ tasy āvabhāsaḥ sa vidyate yasyām sā ca sā kalpanā ceti tathā | dharmabhedam avabhāsayatīti vā tathā | sā ca sā kalpanā ceti tathā | itthaṃ padasaṃskāraṃ kṛtvā
paścād abhūtvābhavandharmakabhūtvābhavandharmakavastudarśanabalotpannā ca sā 8 kṛtakatvānityatvadharmabhedāvabhāsikalpanā ceti vigrahaḥ kāryaḥ | saiva dvāra m u[58 . 27]pāyas tena | sādhakapramāṇābhāvād bādhakasadbhāvāc ca na tatkalpanā yuktimatīti bhāvaḥ | evaṃ sādhyasādhanabhāvopapattāv api tatkalpyatām | yadi tad eva vyatiriktam anityatvādi tatsādhyām arthakriyāṃ prāptuṃ hātuṃ vārthibhiś cintyate tad api nāstīti darśayitum āha 1 [29b] -- kalpayitvāpīti [58 . 28] vastvātmana eva [58 . 28] taddharmisvarūpasyaiva | hānopādānaviṣayatayā cintyatvād [58 . 29] vicāryatvāt | kathaṃ tasyaiva cintyatvam ity āha -- arthakriye [58 . 28]ti | kaiścintanīyatvam ity āha -- tadarthibhi [58 . 29]r iti | tām arthakriyām arthayantīti tathā taiḥ | arthakriyā ca tadāyattā ata evopeksā(peyā)rthina upāyam evānusaraṃtīti | etad evacāryavacanena saṃspandayann āha -- tad u 2 ktam i[58 . 29]ti | yasmād evam evaitan nānyathā tat tasmād uktam ācāryeṇa | san hi śabdārtho 'sandhyāvṛttiḥ (sadvyāvṛttiḥ) śabdārtha iti yaḥ pakṣabheda [59 . 1]s tena taṃ hetūkṛtya ye śabdārthānnāpahavate(hnuvate) tair vastv eva [59 . 2] śabdādikam eva | vyāvṛttiḥ śabdārtha iti vādibhir apy arthāt vyāvṛttam eva vastu tathāpi pra(thā pra)tipādyata iti teṣām api vastucintanam | athavā śabdārthamanapava 3 dadbhiḥ sadāpekṣyābhe(dādipakṣabhe)dena sattvenāsattvena ca vastv eva cintyata ity arthaḥ | tasmā(kasmā)d vastv eva cintyata ity āhāśaṃ(tyāśaṃ)kāyām atrahī ty uktam | hi r yasmāt | atra [59 . 2] vastuni | yady apy atra vidhau sāmānyādirūpe vyāvṛttau ca prasajyapratiṣedhānmati(dhātmani) phalodayo na pratibaddha [59 . 2]s tathā(thāpi) kiṃ tathātvena cintyate ity ata āha artheti | ṣaṇḍḥasya 4 [59 . 4] suratamācaritum akṣamasya tṛtīyā(ya)prakṛteḥ | rūpaṃ ca vai rūpyaṃ ceti dvandvaikavadbhāvaḥ tatra kāminyā vṛṣasyantyāḥ kiṃ parīkṣayā [59 . 4] vimṛṣyāvadhāraṇena |
__________NOTES__________
[84] taddarśana-S
{p. 310} nanu yadi vastutaḥ kṛtakatvānityatvayos tādātmyam tarhi vastunaḥ kṛtakatvaniścaye 'nityatvam apy aikātmyān niścitam eveti katham anumānāvatāra ity āśaṃkyopasaṃhāravyāje 5 nāha -- tasmād i[59 . 6]ti | yasmāt tasyaiva vastunas tāpyamavaśyaiṣitavyaṃ tasmāt | dṛṣṭā api bhāvāḥ kenacid ātmanā niścitās tadanyenātmanā anumānato niścīyanta iti {5] saṃbandhaḥ | dṛṣṭāḥ sākṣātkṛtā bhāvāḥ śabdādayo dharmiṇaḥ | kenaci [58 . 6]t kṛtakatvādinā rūpeṇa, kiṃbhūtena? tasmāt kṛtakād anyad akṛtakaṃ tasmād vyāvṛttena 6 | kathañcid abhyāsapāṭavādiprakāreṇa tadanyenā nityatvādinā tadrūpam anityarūpaṃ yan na bhavati tasmād vyāvṛttena [59 . 7] | anena vyāvṛttyabhedena vyāvrtti(tte)rbhedo darśitaḥ | kṛtakatveneva yadi tenāpy ātmanā te tadā niścetuṃ śakyāḥ katham anumānān niścīyanta ity āha [59 . 8] aniścīyamānā iti | aniścaya eva kuta ity āha | bhrā 7 ntī [59 . 7]ti | bhrānter vibhramasya kāraṇaṃ nirantarasadṛśāparāparotpattir avidyā ca tasya sadbhāvāt |
atha yadi tadānīm aniścitarūpeṇa samaṃ tasya niścitasya rūpasya pratibandho nāvasitas tarhi katham asambaddhadarśanāt tanniścayo bhavitum arhatīty āśaṃkāyām anumānaṃ viśiṣṭam āha niścite [59 . 8]ti | pramāṇāntarato [59 . 8] viparyaye bādhakāt pramāṇāt | prati 8 bandhāvasāyaḥ purovartī pūrabhāvī yasyānumānasya tasmāt [59 . 9] itis tasmāt tasya [59 . 12] vināśasy ārthāntaranimittatayā tanmātrānanvayitve |
yasmād evaṃbhūtā sattā tatsamavāyo vā anityatā ataeva [59 . 16] kāraṇāt ātmādāv evaṃbhūtasattāsamavāyayor abhāvād iti bhāvaḥ |

athāstv evam kiṃ nacchinnam anena tāvadviśeṣaṇenāsmābhir atatsvabhāvatā 1 [30a] vināśasyākhyātā tāvataiva caritārthāḥ sma iti saugatamatam āśaṃkya svasiddhāntābhyāsavyāmohāpasmāraḥ paraḥ prāha -- vināśa iti ca [59 . 16] iti | itir vināśaśabdaṃ pratyavamṛṣati | tena vināśaśabdenety arthaḥ | prāgabhāvādibhedena bhāvābhāvasyānekavidhatvāt viśinaṣti pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam i[59 . 17]ti | kṛtakatvam a [59 . 17]pi bhavadbhis tadātmakam eva 2 manyate tato 'yuktam atatsvabhāvatāpratipādanam iti ca punar āśaṃkya para evāha -- kṛtakatvam iti {25] tu [59 . 17]r bhinatti manyāmahe [59 . 17] ity abhisambandhyate | tathāvidhasya [59 . 20] pradhvaṃsābhāvalakṣaṇasya | hetumat tayā [59 . 17] virodhād anupapatteḥ | kathaṃ punar virodha ity āha svayam i[59 . 20]ti | evaṃ bruvāṇas tadupapattyanabhidhānakāraṇaṃ darśayati | pratipitsavo [59 . 23]nutiṣṭhā 3 savaḥ | mudgarādeḥ [60 . 1] sakāśād udaye 'pi tasya [60 . 2] pradhvaṃsābhāvasya |
{p. 311} bhāve [60 . 2] vināśo vastuni | anupayogād [60 . 2] avyāpārāt | atādarthasthyo 'ni(davasthyam ani)tyatvaṃ tasya ca tadavasthatvāt katham anityatvam ity arthaḥ | yadi nāma tadbhāve tatpūrvāvasthitarūpān na vicalati tathāpi tadviśeṣaṇau sattāsamavāyau tasyānityatā vyavasthāpya 4 ta ity āha avicaliteti [60 . 4] | avicalitamanāpannānyathābhāvaṃ rūpaṃ yasya tasya sattāyām āha -- sāmānyasya samavāyasya caikatvenātmāder api tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | "vināśa iti ca bhāvābhāvaṃ pradhvaṃsalakṣaṇaṃ manyāmaha" iti yatpareṇoktaṃ tad avadyaṃ pratipādya "kṛtakaṃ tv iti ca" yad uktaṃ tad api 5 dūṣayann āha svakāraṇe[60.6]ti | samavāyasyaikatvenātmāder api tathābhāvaprasaṅgenaivam anicchatopi na siddyatīty āśayaḥ | amum evārthaṃ vidhimukhena sādhayann āha [ a ] bhūtveti [60 . 8] varṇyate [60 . 8] lokaneti śeṣaḥ | anenaitad darśayati vṛddhavyavahāro hi śabdārthaniścayabhūmiḥ | kṛtakatvaśabdena caivaṃvidha evārtho 'bhidhīyate 6 vṛddhair iti | prākpadhvaṃsābhāvayos tadviśeṣaṇarūpatām upetya prāgdūṣaṇam uktam | saṃprati tu tām api vighaṭayann āha na ce [60 . 8]ti | etac ca pūrvam eva vyākhyātaprāyam | tad eva [60 . 10] abhūtvābhavanaṃ bhavitṛtvaṃ kṛtakatvam astu | evaṃ tulyanyāyatayā vā(cā)bhavanam anicchato 'nityatā na siddhyati | bhūtvābhavanopagame vā sthirasvabhāvatayaivānityatāstv iti abhiprāyavatoktam asthiratvabhāvatā ce [60 . 10]ti | yadi vā tasmād anena(nā)sthirasvabhāvataiva bhāvasyānumātavyeti yad utpattyabhidhānapūrvakam upasaṃhṛtiḥ tadabhiprāyeṇaivam uktam | kṛtakatvasya vyabhicāra ḥ [60 . 16] sādhyarahitā vṛttir anaikāntikatvam iti yāvat | pratiṣedhyasyāvaśyaṃbhāvitvasya yadviruddhaṃ anavaśyaṃ 8 bhāvitvam tena yadvyāpta(ptaṃ) hetvantarāpekṣitvaṃ tasyopalabdhiḥ viruddhavyāptopalabdhir {20] i[60 . 19]ti ca viruddhavyāptyo(to)palabdhyaprasaṅga iti draṣṭavyam paropagamena pakṣadharmatāsiddheḥ | yatra hi vyāptir vāstavī pakṣadharmatā tu paropagamasiddhā sa prasaṅgahetuḥ | yatra tu tritayaṃ pramāṇasiddhaṃ sa svatantro hetur ity āśaya eṣaḥ |
tasya [60 . 20] ca parimitasya 1 [30b] hetoḥ tadāśrayasya [60 . 21] raṅgāśrayasya vastrādeḥ | upadhātakaḥ pratyayo vidhurapratyayas tadupanipātena nāvaśyaṃbhāvitety anavaśyaṃ bhāvitety arthaḥ | punaḥ śabdena rāgād vināśaṃ [60 . 22] bhinatti | taddhetusannidhe [60 . 24]r vināśahetusannidheḥ prāk [60 . 24] | ta evopadhātaka(kā) vināśakāḥ syus tataś ca sahetuko vināśaḥ siddha ity asyābhiprāyaḥ |
takāraṇānāṃ 2 ca [60 . 27] svakāraṇāyattasannidhitvād ity eva saṃbaddhyate | sannihitānām api vināśahetūnāṃ saṃbandhīnīmāni virodhīni {p. 312} śaktivibandhakāni yogipiśācādīni teṣām apy ānantyāt [60 . 28] | tadbhāve [60 . 28] teṣāṃ virodhināṃ sadbhāve | tacchaktipratibandhāt [60 . 28] tasya nāśahetoḥ śakter upaghātāt | yadi te taddhetavas tair avaśyaṃ tatphalair bhāvyam ity āha 3 nāvaśyam i[60 . 28]ti | itir hetau sāpekṣo 'pi [60 . 29] hi nidrādirvate (haridrādivastre) dravyāpekṣopi kiṃ na syād iti praśne bauddhīyaṃ vacanaṃ syād [61 . 2] yadi tathopalabhyete [61 . 2]ti | tathā [60 . 3] sarvagatatvena | yady evam i[60 . 3]ti paraḥ | anyathābhāva [61 . 4]sya kvacid abhavanasya śaṃkā saṃdehas tayā nādhātavyo [60 . 4] na karaṇīyo bhavadbhir iti ca prakaraṇāt | 4 anenaitad paro darśayati sarvatropalabdhasyānyathābhāvaśaṃkaiva bhavataḥ prekṣāvato na yuktā kevalam anena vyājena nūnaṃ parasiddhāntasyānavadyatayā manaḥkheda eva tvayā kriyata iti | kiṃ [85] punar i[61 . 5]ti siddhāntī | sāmānyaviśeṣākārābhyāṃ praśnaḥ kiṃpunaḥśabdena nipātānipātasamudāyena darśi 5 taḥ | samastavastuvistaravyāpī [61 . 5] sarvavastubāhulyavyāpī jñānāloko [61 . 5] yasya bhavataḥ sa tathā | yathā tu vastuvistaraśabdasiddhis tathā purastād abhihitam | tathābhāve [61 . 6] sarvavastudarśitve vā kasyaciddhetukṛto vināśo dṛṣṭaḥ | sarvasyaiva tādrūpyamanivāritam iti āha -- kasyacid i[61 . 6]ti | tu r avadhāraṇe hetvā 6 yattajanmanām [61 . 7] kāraṇāntarādhīnotpattīnāṃ vastrarāgādīnām anyathāpi darśanād [61 . 8] apitṛte(apītatve)nāpy upalabdher hetoḥ upajātā [61 . 8]nyathātva śaṃkā prakaraṇād vināśasyābhāvasaṃdeho yasya puṃsas tathā san | anenārthāntarānubandhini vināśo sādhye kṛtakatvasya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvenānai 7 kāntikam āha | kṛtakam api cāyam [61 . 9]ityādinā
tu sādhāraṇānaikāntikaṃ darśyati | bhāvābhāva [61 . 10]śabdena pradhvaṃsābhāvo vivakṣitaḥ | tasyaiva svaniṣpattāv apekṣitaparavyāpāratvena kṛtakatvāt | tathātveneṣtatvāc ca | nityatopagame kāraṇam āha tadvināśa [61 . 10] iti | tasya bhāvābhāvasya pradhvaṃsalakṣaṇasya vināśe bhāvasya 8 pradhvastasy onmajjanamā virbhāvas tasya prasaṃgāt [61 . 10] prāpteḥ |
__________NOTES__________

[85] kiṃ vā punar iti S
syād etan nityaṃ sattvādiprasaṅgena nāhetukaṃ vastunām ujjanam | na ca ghaṭāder bhāvasya tadvināśavināśonvayavyatirekābhyāṃ kāraṇatvenāvagato 'pi tu kulālādir eva | tat kathaṃ vināśavināśe tadunmajjanamāsaṃjyamānamabhajamānaṃ na syād iti | tad e 1 [31a]tad avadyam | tathāhi ghaṭābhāvavyāvṛttir {p. 313} eva ghaṭo ghaṭavināśaś ca ghaṭā(ṭa)bhāvavyāvṛttir iti ghaṭābhāvasyābhāve ghaṭarūponmajjanāsaṃjanaṃ jyāya eveti |
atraivopacayahetum āha na ce [61 . 11]ti | sa [61 . 14] nāśo 'hetuḥ san tasya [61 . 14] pradhvaṃsābhāvasya kathaṃ [86] jāyeta [61 . 14] janitum arhati |
__________NOTES__________
[86] saṃjāyate S
bhāṣānāṃ [61 . 17] vastūnām ayaṃ vināśākhyo dharma aikāntiko '[61 . 17]vaśyaṃbhāvī | 2 anenaitad darśayati -- naiva kṛtakatvaṃ nirviśeṣaṇaṃ sādhanam asmābhir abhidhīyate yenaivaṃ syāt kintu vastutvaviśeṣaṇānava(ṇenāva)vicchinnaṃ tato vastutve sati yatkṛtakatvaṃ tadavaśyaṃbhāvināśam ity ārtha iti | kutaḥ puna [61 . 17]r ityādinā siddhāntī pratividhatte kṣepe kimaḥ prayogān na kutaścid ity arthaḥ | etad i[61 . 18]ti bhāvānām avaśyabhāvī vināśa iti | teṣāṃ 3 bhāvānām[87] anyathātvasya [61 . 18] avināśitvasyānupalabdher etad avasitam iti prakaraṇāt | bhavann api [61 . 18] vidyamānopi | ātmādeḥ [61 . 18] sattāyā anivartaka [61 . 18] ātmādyabhāvasyāsādhakaḥ katham anyatra [61 . 18] vastuṣu anyathābhāvam avināśitvaṃ nivartayati [61 . 19] niṣedhayati | ātmādyupanyāsena caitad darśayati | yady avināśitvānupa 4 lambho 'vināśāśitvābhāvaṃ sādhayati tarhi viśeṣābhāvād ātmādyanupalambhopi tadabhāvaṃ sādhayet | na cāyam apīti dṛṣṭāntavighaṭanaṃ parasyāśaṃkamāna āha tasye [61 . 19]ti | tasya ātmādeḥ ātmanas tāvad rūparasādipratyayānām ekānekatvasādhakasyābādhitapratisandhānaviṣayatvāder anumānāt 5 | ādi [61 . 18]śabdasaṃgṛhītasya ca digādeḥ pūrvāparādipratyayāder anumānata iti buddhistham | iti nā [61 . 19] vaktavyasyākāraḥ kathitaḥ | tatrāpy anumāne [61 . 20] tatsattvasādhake |
__________NOTES__________
[87] anyathābhāvasya S
nanu yasyānupalabdhis tasyābhāva evety abhidhātari ko 'yam upālambhaḥ | vipakṣepi hetor vṛttyadarśaṇe 'bhāvasiddhyavirodhāt; ātmādes tv a 6 nupalabdhir evāsiddhā tato nābhāvasiddhir iti | sādhūktaṃ bhavatā kevalaṃ tatrāpī [61 . 20]tyādi bruvato 'bhiprāyo na samyagvyajñāyi | ayaṃ khalv asyāśayaḥ | tāvaddhetor vipakṣe 'nīkṣaṇaṃ na kṣamate abhāvaṃ vibhāvayituṃ, yāvad yady annopalabhyate tat tan nāstīti na sidhyati | sati caivamātmādyanupalabhyamānam asatsi 7 ddham iti pramāṇapratikṣiptaṃ kathaṃ anumānasya viṣayaḥ syāt? tad uktaṃ "vyāpto hetor anāśraya" iti | yadi vānupalambha eva pratibandhaśūnyaḥ kevalo 'nupalambho deśakālaviprakṛṣṭeṣu kathaṃ tathābhāvam avabodhayet? yatas tena siddhivipakṣā hetuvyāvṛttir ātmādeḥ sattvam anumāpayed iti | prayogabhaṅgyaiva [61 . 25] prayoga 8 vinyāsenaiva prasaṅgenā [62 . 1]nuṣaṅgena prastāveneti yāvat | {p. 314} sādhyadṛṣṭāntadharmiṇoḥ samānaḥ [62 . 3] sadṛśo hetusadbhāvalakṣaṇo dharmaḥ [62 . 3] pratipādyatayā yasya [62 . 3] prayogasyāsau sadharmā, samānasyeti yogavibhāgāt samānasya pakṣādiṣv iti vaktavye parigrahād vā sa bhāvas tasya bhāvo [62 . 3] bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti kṛtvā [31b] 1 rūpaviśeṣaḥ | tayor eva visadṛśo [62 . 4] hetusadbhāvāsadbhāvalakṣaṇo dharmaḥ pratipādyatayā yasya tasya bhāvaḥ [62 . 5] aśeṣasya sādhyetaradharmiṇaḥ (sādhyadharmiṇaḥ) sādhyadharmaṇovānyatra sarvatra sādhye hetor vyāptir vivakṣitā | na tu sādhyadharmaṇo 'nyatra dṛṣṭāntadharmiṇi pravṛttena sarvopasaṃhāreṇa gṛhyamāṇā vyāptir bahirvyāptiḥ tasyā nirāsaḥ [62 . 1] |
nanu ca sattvalakṣaṇe 2 svabhāvahetau sādhyadharmiṇy api viparyaye bādhakapramāṇavṛttyāpi vyāptir grahītuṃ śakyata iti | naitad apekṣayā hetor anyatra vṛttyapekṣayā kiṃcid yenedam āsajyeta | kiṃtu kāryahetoḥ sarvasya svabhāvahetuviṣayasya cāvaśyam anyatra pra(a)vṛttir apekṣaṇīyā | tadarthaṃ anyatrāanuvṛttir ity āśaṅkitam iti kin na bhavān vyācaṣṭe 8 | ācāryasya ca sattva 3 hetūpanyāsānantaraṃ yathā ghaṭādaya [62 . 9] ity udāharaṇadarśanāt tu tvadīyaṃ vyākhyānam apavyākhyānaṃ lakṣyata iti nirbhartsanāmāśaṅkyāsyācāryasyānyadṛśam abhiprāyam udghāṭayann āha yathā ghatādaya [62 . 9] iti | yasya [62 . 9] puṃsaḥ | kiṃ punas tatra smṛtyādhānārthaṃ dṛṣṭāntavacanam, na tu dṛṣṭāntamātrapratipādanārtham ity āha -- dṛṣṭānte [62 . 11]ti 4 | anena puruṣaviśeṣaṃ prati etad ācāryeṇeti nāsmadvyākhyānasya kiṃcid avadyam iti darśayati |
vibhaktivipariṇāmena sambandham eva sarvasminn i[62 . 16]ty anena darśayati |
bahir evadhyāptir bahirvyāptis tām | te [62 . 23] nirastā bhavanti [62 . 25] iti sambandhaḥ | yady apī [62 . 24]ti nipātasamudāyo viśeṣābhidhānārthābhyupagame | tāvate [62 . 24]ti sādhanadharmasya sādhyadharmeṇānvayadarśanamātreṇeti | asya [62 . 24] sādhanadharmasya tathābhāvasya sādhyenānvīyamānatvasya abhāvāt [62 . 24] | pratibandham antareṇa tadabhāve 'pi tadabhā(tadbhā)vāvirodhād iti bhāvaḥ | itiḥ [62 . 25] hetau | tasya pratibandhasādhakasya pramāṇasya[88] smaraṇāya [63.3] | dharmaviśiṣṭaḥ [63 . 4] siṣādhaiyṣitadharmaviśi 6 ṣṭo dharmī [63 . 5] śabdādiḥ | tasyāḥ [63 . 6] sādhyadharmaviśiṣṭadharmipratipatteḥ | vyāptipradarśanapūrvake pakṣadharmapradarśane 'bhidhāya pakṣadharmapradarśanapūrvake vyāptipradarśane 'py āha -- tatpūrvikāyāṃ ce [63 . 8]ti | tatpūrvikāyāṃ pakṣadharmapradarśanapūrvikāyāṃ vyāptau [63 . 8] {p. 315} pradarśyamānāyāñ ceti śeṣaḥ sarvopasaṃhāreṇa vyāptigraha 7 ṇe plavamānākārāyāḥ pratipatter ubhayatrāviśeṣānmukhabhedamātreṇaitad uktam ity avaseyam |
__________NOTES__________
[88] tatsmṛtaye S |
sādhyanirdeśaḥ pratijñā [63 . 24] tasyāh prayogaḥ [63 . 24] prayuktiḥ sa na [89] darśitaḥ [63 . 24] sādhyanirdeśo na kṛta ity arthaḥ | pratyakṣa [64 . 12]grahaṇaṃ pramāṇopalakṣaṇaṃ draṣtavyaṃ tena tabhisrāyāṃ rātrau prāktanādiviprakṛṣṭe deśe karpūrorṇādigartha(gandha)viśeṣāddhū 8 maviśeṣam anumānato niścityāgniviśeṣam anuminvato 'pi saṅgrahaḥ | pratijñāprayogarahitād i[64 . 16]ty avadhāraṇaphalapradarśanam etat |
__________NOTES__________
[89] nopadarśitaḥ S |
atrārthitaiva karṇam āgatya buddhisthaṃ prakāśayati ya piśācī sā kila karṇapiśācikā [64 . 18] |

liṅgasya pakṣadharmānvayavyatirekātmano gamakasya anusaraṇaṃ [65 . 12] niścayanam | itiḥ [65 . 14] hetau | upahasati [65 . 14] ta 1 [32a]ttām adhirohati | kim upahasatīty āha -- yat tad i[65 . 14]ti lokoktiś caiṣā | kathaṃ tatspardhāsyocyata ity āha tat tulyatvād i[65 . 15]ti | asya [65 . 15] anumātuḥ | kramasya [65 . 15] samānādhikaraṇaṣaṣṭhy eva vā |
" tadvacanasye "[65 . 23]tyādinā pūrvaṃ svayaṃ kāraṇam abhidhāya ācāryoktaṃ kāraṇaṃ darśayituṃ paraṃ praśnenopakramayati kasmād i[65 . 13]ti | yadi pratijñāprayoge 'pi sā śaṅkā tarhi 2 kiṃ tenety āśaṅkya para evāha anitya [66 . 13] ityādi | tadā( tu nā) [66 . 13] pratijñāprayogapakṣaṃ viśinaṣṭi "a sati sādhyanirdeśa [66 . 9]" ity evābhisambadhyate | hetu ś ca viruddha ś ca anaikāntika ś ca teṣāṃ pratītiḥ [66 . 14] niścayo na syāt | idam eva dūṣaṇaṃ tena samuccitam | atraiva dūṣāntaram api samuccinvann āha | hetoś ce [66 . 17]ti | svapakṣaviśeṣaṃ darśayann āha |[90] sati tv i[66 . 18]ti | yavate [66 . 27]ti tṛtī 3 yāntapratirūpako nipātaḥ kintv etasyārthe vartamāno atropapatteḥ | tasmin nibaddhatad (tasmin iva tadvat) viṣayaḥ sādhyalakṣaṇa upasthāpyate [67 . 3] upanīyate yene [67 . 3]ty arthakathanam etat | upasthāpyate yena puruṣeṇāsau tathā, viṣayasya tatheti tu vigrahaḥ | tenānirdiṣtaviśeṣeṇa kenacid vinā [67 . 4] kathaṃ punas tāna 4 (tena) sādhyam upasthāpyata ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ --[91] pratijñādvāreṇeti | [67 . 3]
__________NOTES__________
[90] "tu" nāsti S |
[91] pratijñāvacanadvāreneti S |
{p. 316} evaṃ tāvad anena vyākhyātam | kecit punar anyathāpy etad vyācakṣate | upasthāpyate prakāśyate yena [67 . 3] vacanena tena vinā [67 . 3] | ayam api "prameyasyopadarśanam antareṇa" [69 . 24] ity atropadarśana śabdena vacanam eva vyākhyāsya[ti] na tu puruṣam | tad api 5 agnir atrāgnimānayaṃ sāgnir ayam ityādirūpeṇānirdiṣṭaviśeṣaṃ vivakṣitam ity ataḥ -- kenacid ity uktam iti kāryiṇo [67 . 5]rthinaḥ | arthitvaṃ cānvayabrāhmaṇāprāptyādinā draṣṭavyam | mūlyaṃ [67 . 6] niṣkrayaṃ mṛgayate [67 . 6] prārthayate | itas tataḥ pārvaṇaśrāddhādibhojī dvijaḥ parvabrāhmaṇaḥ [67 . 6] | amum eva dṛṣṭāntaṃ vivṛṇvann āha yathe [67 . 6]ti | dakṣiṇā [67 . 7] atra prakaraṇād bhojanānantaraṃ dānaṃ draṣṭavyam | anyadā [67 . 7] arthaviśeṣāprāptikālād anyasmin kāle | prārthanāpūrvakam itas tato bhojanaśīlat aurdhvarathyikaḥ [92]parvabrāhmaṇasadṛśasya caitad viśeṣaṇaṃ caraṇam | śra( śrā ) ddhādī [67 . 8]ty atrādigrahaṇād upanayanasamāvartanādiparvasaṅgrahaḥ | arthitvamā 7 trepi naitad vacanaṃ tasya sambhāvyata iti taṃ viśeṣayann āha -- śraddhālu [67 . 8]m iti | śraddhāluṃ śraddhāvantam | anena śraddhānuviddham evārthitvaṃ kāryaśabdena vārtikakṛto vivakṣitam iti darśayati | ghṛtapuraḥ [67 . 8] khādyaviśeṣas taṃ prati | sopi mahyaṃ pracuro dātavya iti viruktena darśayati |[93] rūpyaṃ [67 . 9] pracurataratāmnālpatararūpyaghaṭito dravya 8 viśeṣaḥ | dakṣiṇāyathādau (ṇādau) ca prāyeṇa rūpakeṇa vyavahāraḥ | dadā [94]ty abhisambandhād dvitīyā | tena [67 . 9] evaṃvādinā parvabrāhmaṇena |
__________NOTES__________
[92] aurdhvarathikaḥ S |
[93] rūpakaṃ S |
[94] dadāsi S |
nanūktam etad yathā parārthe 'numāne liṅgaṃ parasmād eva pratyeyam iti tatpunas tvayā na apahastitam iti āśaṃkāyāṃ yad[95] asmadvacanād apī [67 . 17]ty uktam | tad vyākhyātuṃ kiṃ ce [67 . 11]tyādinopakramate 1 [32b] kiṃ ceti ca bruvāṇo niyataṃ vaktavyāntarasamuccaye | arthād ācāryasyābhipreta iti darśayati na tv asyaiva vaktavyāntarasamuccayārthaḥ kiṃca [67 . 11]śabdaprayogo ghaṭate | yad api bravīṣītyāder asmadvacanād apītyācāryavacanāntaravyākhyānaparatvasya vyaktatvāt | athavāyaṃ nipātānipātasamudāyaḥ kiñcaśabdo 'sya vivakṣitaḥ kintu 2 cakāraḥ apiśabdasyārthe | tena kim apīty uktaṃ bhavati | tato 'yaṃ vākyārtho yad api kim api bravīṣīti | evaṃ ca bruvatā lokoktir anukṛteti | tadvacanasya [67 . 18] liṅgavacanasya, anusariṣyati [67 . 20] tad eva liṅgam iti prakṛtatvāta | aṅga [68 . 1]śabdo 'trādhyeṣāmantraṇe | kiṃ [68 . 1]śabdaḥ sāmānyataḥ praśne punaḥ [68 . 1] śabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam artho {p. 317} yuṣmā 3 n evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś caiva pṛcchāma iti | upahāse ceyam adhyeṣaṇā prakaraṇād draṣṭavyā |
__________NOTES__________
[95] yataḥ asmadvacanād api S |
ādi [68 . 4]śabdād vaidharmyavat prayogasya hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca grahaṇaṃ | prāk pratīti [66 . 23]śabdenācāryeṇa sādharmyavaidharmyavat prayogayor hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca svarūpapratītir vivakṣitety abhipretya sādharmyavat prayogadeḥ [66 . 24] pratītir iti vyācaṣṭe | ataeva krameṇaitat sarvaṃ darśayiṣyate |

nanu kim avaśyaṃ prāptiḥ pakṣadharmasya ca prayogo yenaivam ucyamānaṃ śobhate ity āśaṃkyāha -- evaṃ manyata [68 . 9] iti | tad anityam iti uktaṃ [68 . 18] iti yojayitvā kiṃ 5 tanmātroktyā so 'vagamyata ity aśaṃkāyāṃ pakṣadharmavacane satī [68 . 18]ti yojyam | yat kacid i[69 . 5]tyādi tu[96]pūrvam eva kṛtavyākhyānam | anumānakāla evātra vyavahārakālo [69 . 6]bhipretaḥ | na pakṣādisaṅketagrahaṇāpekṣā [69 . 6] vastugati r ity anuvartate | ācāryapādai [69 . 12]r ity ācāryavasubandhum abhisandhā 6 yoktam | nāntarīyakāryadarśanaṃ tadvido 'numānam i[69 . 12]ty āsyāyam arthaḥ | yorthaḥ kiṃcid antareṇa na bhavati sa nāntarīyakaḥ | atra ca sāmarthyādyam artham antareṇa na bhavati tan nāntarīyaka iti grāhyam | sa cāsāvarthaś ceti tadā tasya darśanam | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya tasyaiva dṛśyamānasya 7 nirdeśaḥ | tena niścīyamāna evāsau parokṣārthahetur bhavatīti darśitam | tadvida [69 . 12] iti tannāntarīyakatāṃ yo vetti tasyety arthaḥ | anumāna [69 . 12]hetutvāc cānumānam uktam | iti [69 . 13]r gamakarūpamātrasya svarūpaṃ darśayati[97] vādavidhau vādavidhisaṃjñake prakaraṇe | tatrāpy ā[69 . 14]cāryīye lakṣaṇe | kaiści [69 . 14]d uddyotakaraprabhṛti[bhiḥ] | kutaḥ punar asaṃta eva doṣās taiḥ kīrtyanta 8 ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ svaprajñe [69 . 14]ti | svaprajñāyā aparādho doṣas tasmāt | tu [69 . 14]r avadhārayati | tathā hyuddyotakareṇa kilānumānasūtravārtike 'pare tu bruvate nāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numānam iti" (Nyāyavā. p. 54) paṭhitvā tasyārthaṃ mātrayā vivṛttyaiva "atrārthagrahaṇam atiricyata" iti mātrayaiva dūṣaṇam uktvā punar vipañcitam -- "nāntarīyakārya iti samāsapadam etat | tatra yadi ṣaṣṭhī 1 [33a] samāso nāntarīyakasyārtha iti | nānyantarīyakaṃ tāvatkṛtakatvam, tasyārtho dharmaḥ prayojanam vā? yadi tāvad dharmaḥ kṛtaka[tva]syārthaḥ, sattvaprameyatvābhidheyatvādy anumānaṃ prāptam | atha prayojanam anityatvapratipattir hetuḥ prāptaḥ | atha bahuvrīhir nāntarīyako rtho yasyeti | tatrāpi kṛtakatvaṃ
nāntarīyakaṃ tad yasya sa hetuḥ prāptaḥ | tac ca kṛtakatvaṃ ghaṭādeḥ {p. 318} 2 śabdasyānityatvasya vā | yadi ghaṭādeḥ, ghaṭādir hetuḥ prāptaḥ | anityaḥ śabdo ghaṭāt | atha śabdasya, śabdo hetuḥ prāpnoti | anityaḥ śabdaḥ śabdāt | a(athā)nityatvasya[98]sādhyasādhanakṛtakatvaṃ dharmas tathāpy anityaḥ śabdo 'nityatvād iti prāpnoti | athānityatvasyārthaḥ kṛtakatvam iti | sarvathā kṛtakatvam anityatve na hetuḥ syāt | atha samānādhika 3 raṇo nāntarīyakaś cāsāv arthaś ceti | tathāpy asamarthaḥ samāso viśeṣaṇaviśeṣyaniyamābhāvāt | ubhayapadavyabhicāre sati samānādhikareṇā bhavati nīlotpalavat nīlaśabdasyānekārthapravṛttatvād utpalaśabdasya ca tathābhāvāt sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati | na punar iha nāntarīyakatve ity u(ka ity u)kte 4 sti vyabhicāro 'rtho 'nartha iti yenārthagrahaṇaṃ samarthaṃ syāt | ekapadavyabhicāro 'pi dṛṣṭaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pṛthivī dravyam" iti cāśaṃkyoktam "anyathā taṃ(tat)pṛthivī dravyam iti | atrobhayapadavyabhicāraḥ | pradhānāṅgabhāvasya bhedena pṛthivīśabdena dravyam apy ucyate pṛthvītvañ ca | dravyaśabdena ca pradhānāṅgavivakṣayā 5 dravyaṃ dravyatvañ ca ata evobhayapadavyabhicārāt pṛthivī dravyam iti yuktam uktam | iha punar na yuktaṃ nāntarīyakada(kārthada)rśanam iti | kasmād arthapratyāyanārthatvāc chabdaprayogasya -- arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogam icchanti | nāntarīyaka iti cokte 'rtho gamyate | ato na yukto 'rthaśabda iti | tadvida iti na yuktam naivānyathānāntīyaka (?) iti | na hi nāliker advīpavāsino dhūmadarśanān nāntarīyaka iti jñānam asti | atas tadvida ity api na vaktavyam |" (Nyāyavā. p. 54-55) asanta eva doṣa iti bruvāṇaś cāyam evābhi(vam abhi)praiti | samāsāntarapakṣabhāvinas tāvad doṣānabhyupagamamātreṇaikaprahāranihatāḥ | samānādhikaraṇasamāsas tv ekapada 6 vyabhicārepi dṛṣṭatvān nānupapannaḥ | tathā hy artho nāntararīyako 'pi syād anityalakṣaṇo 'nāntarīyako 'pi syāt nityalakṣaṇaḥ | tata ekapadavyabhicārād api sāmānādhikaraṇyam aviruddham | atha tvanmate nityo nāmāsty eva kalpaviparivarti tāvad asti, tata evaitad upalapsyate | anyathāyam anityadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt |bauddhābhimatasya 8 ca tathābhūtasya kṣaṇikatvasya kenacid aniṣṭeḥ

tathābhūtavyavacchedāt naivākṣaṇikajñānavāstvityādau prayoge 'yam akṣaṇikadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt | atha nāntarīyaka iti pūrvam ukte 'rthasyāvagatatvāt kim arthapadena yenaivaṃ samāsaś cintyeta | hantākāśā[di]śabdenaiva pūrvabhāvinā dravyādirūpasyāvagatatvāt kiṃ dravyādiśabdena ye 1 [33b]na tatrāpi tathā samāsaḥ syāt | tad evam ādau ya eva te parihāraḥ samādhir bha(sa me 'pi bha)viṣyati iti yat kiñcid etat | yat tu pṛthivī dravyam ity atrobhayapadavyabhicāraṃ darśayitvā sarvatrobhayapadavyabhicārād eva samānādhikaraṇaḥ samāso bhavatīti darśitaṃ tad yogaḥ(tat pāpīyaḥ) | ākāśadravyaṃ digdravyaṃ kāladravyam, {p. 319} sāmānyapadārthaḥ, viśeṣapadārthaḥ, samavāya 2 padārthaḥ ṣaṭpadārthaḥ yācakapuruṣa ityādau ubhayapadavyabhicārasya brahmaṇāpi vibhāvayitum aśakyatvāt sāmānādhikaraṇyasya ca darśanāt | na hy eṣām ākāśādīnāṃ sāmānyaṃ kenacid apyate saṃgacchate vā yenākāśādiśabdānām ākāśākāśatvādyanekārthavṛttitvād ubhayapadavyabhicāre samānādhikaraṇaḥ samāsaḥ syāt | 3 nāpi ṣaṇṇāṃ kiñcit sāmānyam asti yasyāpy abhidhyād a(bhidhānād a)yam apy ubhayapadavyabhicāro varṇyate | na ca yācakaśabdena karmāpi tajjātir api vābhidhīyate | atra copapattir anyatrābhihiteti nocyate | na cākāśadravyaṃ, sāmānyapadārthaḥ, yācakapuruṣa ityādi karmadhārayaḥ samāso na 4 dṛśyate | kiñ ca yathā pṛthivīśabdena pṛthivī pṛthivītvañ cocyata ity ubhayapadavyabhicārāt pṛthivīdravyam iti yujyate vaktum, tathā nāntarīyakatvaṃ nāntarīuakaś ca, arthaśabdenāpy arthatvam arthaś cocyata ity ubhayapadavyabhicārādyuktārtha eva samāsaḥ | atha tvanmate nārthatvādy asti | yadi nāma vāstavaṃ nāsti tathāpi kalpitaṃ tāvad asti | tāvatāpi śabdasiddhyupapatter uktaprāyam etad iti kiṃ bahunā? vastuvṛttyābhāvān nāntarīyakārtho dhūmo bhavati | tasya darśanaṃ [69 . 12] nāntarīyakārthadarśanam api bhavati | tatra yadi tadvida [69 . 12] iti nocyeta tadā nāliker advīpāyātasya dhūmadarśanam anumānam āpadyeta tatas tadvida iti vaktavyam eva | na ca nāntarīyako 'rtha iti jñānam e 6 va nāntarīyakārthajñānam ity ucyate, yenaivam ucyeta | kiṃtu vastuto 'nāntarīyako yo na bhavaty arthaḥ, tasya yaddarśanaṃ
tad apīty alam atiśabdārthaparyavadātamatīnāṃ vacana vidhā(cā)raṇayeti | pratijñāvacanaṃ na yuktam i[69 . 16]ti sambandhaḥ | katham ayuktam ity āśaṃkāyāṃ pakṣadharmetyā [69 . 16]dikāraṇavacanam |
__________NOTES__________
[96] pṛ. 260. paṃ. 23
[97] nāsti S |
[98] anityatvasya sādhanabhāvena kṛtakatvaṃ dharmaḥ | Nyāyavā. p. 54

saṃśayitādika [69 . 25]m ity atrādi 7 grahaṇenāpratipannasya jijñāsoś cāvabodhaḥ | sāmānyanyāyasiddhām astikriyām apekṣya muktve [69 . 29]ti paurvakālikaḥ pratyayaḥ pratyeyaḥ |
saṃśayajijñāsādika[70.9]m ity atrādiśabdāt prayojanādiparigrahaḥ | tathāmunaivādigrahaṇena pañcamyantasyāpi hetuprayogasya saṃgrahaḥ kāryaḥ | asati hi sādhyābhidhāne kuta etad iti hetvā 8 kāṃkṣāyā evābhāvāt | sādhyasiddhau hetor nimittatvaṃ kathayantīṃ paṃcamīm uccārayantaṃ katham iva vicakṣaṇā tayāca(ṇā na pratyāca)kṣīrann iti | dṛṣṭānta eva vacanakarmatāṃ nīyamāna upasaṃharaṇaṃ tad apekṣaḥ upasaṃhāro [70.11] ḍhaukanaṃ sattvapradarśanam | dṛṣṭāntadṛṣṭasāmarthyasya hetor iti ca prakaraṇād draṣṭavyam | sādhyaśabdenopacārāt sādhyadharmīṣṭaḥ | [34a] 1 paṣṭhīsaptamyor abhedāc ca sādhyadharmiṇīty artho boddhavyaḥ | iti [70 . 13]r lakṣaṇasya svarūpam āha pratijñāyā [70 . 14] lakṣaṇam ity anuvartate |
{p. 320} tasya pramāṇavalāyātasyārthasya saṃpratyayo [70 . 28]nyathāśaṃkārthāvya(-kāvya)vacchedaḥ tadarthaṃ yathā bhavati | yadi pramāṇānāṃ vyāpāro nigamanenopasaṃhriyate | tadaitad yujyate vaktum | na cāsya tathātvam ity āśaṃkyāha aśaṣe [70 . 28]ti co [70 . 29] yasmād arthe 2 | vyāpāraśabdena vyāpāraphalam abhipretam |
nanu kāni punar atra pramāṇāni santi yadbalāyātārthopasaṃharaṇam asya varṇyata ity āśaṅkya parai eṣām avayavānām evaṃ pramāṇatvarūpam ākhyātam ity ākhyātuṃ tathāhī [70 . 29]tyādinopakramate |
uparī [71 . 4]ti prakaraṇād anyakṛtasya nāmna iti draṣṭavyam | tathāhi te kasyacid rājaputrasya mahāmātrasya vā 3 yogino(nā)nyena sajātīyena kṛtaṃ nāma śrutvā ahopuruṣikayā dhanāśayā coditā anyathā cā(vā) tadu[t]sāhavardhanaṃ nāma kṛtvā tallikhituṃ prayuñjate 'ta eva nāmalekhanam i[99][71 . 4]ti ṇicā nirdiṣṭam | ayuktatayā niṣphalam apī[100][71 . 5]ti vāstavānuvādo 'py eṣa prakṛtopayogī | bālapratārakañ ca tattadupayogavarṇanañ ceti 4 tathā tallakṣaṇayā [71 . 13] | vaiyarthyādi syād iti sambandhāt pratijñāvacanasye [71 . 21]ty uktam |
__________NOTES__________
[99] nāmalekhane -- S
[100] "api" nāsti -- S
nanūdyotakaropavarṇitam asya prayojanam astīti kathaṃ vaiyarthyam ity āha yat tūktam i[71 . 22]ti | dattam uttaram i[71 . 23]ti | "tenaiva tāvad darśitene"[66 . 3]tyādinoktatvād uktam | yathokte ca svayam uttaram āha yaś ce [71 . 23]ti | tadabhāve [71 . 27] prathamaṃ sādhyala 5 kṣaṇakarmanirūpapaṇābhāve | svārthānumānadṛṣṭaś ce [70 . 21]tyādinā ca yadupanayasamarthanārthaṃ pareṇoktaṃ tatpratividhātukāma āha yaś cāgnī [72 . 1]tyādi | co yasmād arthe | kadācid i[72 . 4]ti yadā dhūmaṃ dṛṣṭvā tasyāgninā vyāptim anusmṛtya taṃ tattvena pratyavamṛśya pratyetīti | asya [72 . 4] pratyavamṛśya pratyayārthasya | tade [72 . 4]tyādy u 6 ttaram | atha tadantareṇāpi yat pakṣārthapratīter avidhānān na tena kiñcid iti brūyāt | samānam idaṃ prakṛte 'pīti ca buddhistham asyaivaṃ brūvato draṣṭavyam |
pramāṇavyāpārasamarthanārthañ ca yad uktaṃ[101]tatrāpy āha | yat punar i[72 . 7]ti | na kvacid āgame paṭhyata [72 . 9] iti bruvatā cāgamapratijñayor ekaviṣayatvād āgamaḥ prati 7 jñety ucyata iti ye varṇayanti [te] nirastāḥ | yo hi pratijñayocyate 'rthaḥ sa eva cāgamepy ucyate tadaiva tat syāt | na caivam ato nirāsaḥ |
__________NOTES__________
[101] p. 70 paṃ.29
{p. 321} hetuśabdena gamakavacanaṃ vācyam | gamakañ ca trairūpyavalliṅgam | na ca pañcamyantena tena śabdena liṅgasya trairūpyam abhidhīyate kintu pakṣadharmatvamātram [72.11] nimittabhāva eva cety evaṃ v 8 aditur abhiprāyaḥ | etena tad api vinikṣiptam yat kaiścin nipuṇa(ṇaṃ)manyairnaiyāyikair ucyate, "pratijñārthaṃ sādhayituṃ samarthaṃ pakṣadharmatvenopasaṃhartavyaṃ liṅgaṃ anumānaṃ tadabhidhāyī śabdo hetuḥ so 'py abhidheyasya niyamahetutvāt bāhyāṅgaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ cābhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāraraṃparye[34b] 1 ṇa caikaciṣayatvād iti | "tāvaddhi dhūmādivastu na liṅgaṃ yāvad vahnyādināntarīyakatayā na niścīyate, dharmiviśeṣe ca kvacin nopalīyate | tannāntarīyakatayā niścitaṃ kvacid upasaṃhṛtaṃ ca sādhyasādhanasāmarthyaṃ bhavati nānyathā | na ca pacamyantena "dhūmād" ityādinā śabde[na] tasya tannāntarīyakatvaṃ pakṣe ca sattvaṃ kathyate | udāharaṇopanayayor vaiyarthyaṃprasaṅgāt | 2 tat kathaṃ pratijñārthasādhanasamarthaliṅgābhidhāyitvaṃ tasya śabdasya yena "tadabhidhāyī śabdo hetuḥ" ity ucyate, sa tathā bāhyāṅgam iti cocyate "hetur anumānam" iti sāmānādhikaraṇyaṃ tathā kalpeteti |
pratyakṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptis tatra gṛhyata iti dṛṣṭāntaḥ pratyakṣo 'bhipretaḥ | ata evāyaṃ na sarvaḥ pratyakṣa [72 . 12] iti | naiva sa 3 rvatra dṛṣṭānte pratykṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptir gṛhyate | yathā bhavanmata eva nitya ātmā sattāsambandhitve satyanāśritatvāt, paramāṇuvad ity atra dṛṣṭānte nityatvaṃ sattāsambandhitve satyanāśritatvaṃ yau dharmau tayor vyāptir anumānena gṛhyata ity abhisandhiḥ | anenaitad api pratyuktaṃ yat tair evanaiyāyi 4 kapravarair ucyate -- "sādhyasādhanayor vyāptito viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tatra pratyakṣeṇa vyāptiṃ gṛhītvā paścād udāharati | tena pratyakṣaṃ niyāmakam astīti" | udāharaṇam api vākyasya bhāgāntaram iti pratyakṣeṇa vyāptigrahaṇasyāsarvaviṣayatvāt kvacid bhāvāt tathābhidhāne ca tata eva dṛṣṭānto 'numāna 5 m ity abhidhīyeteti |

tasya tadātiriktārthagrahaṇābhāvād ity abhiprāyeṇa upamānaṃ tu pramāṇam eva na bhavatī [72 . 13]ty āha | etac ca bahubādhya(bahuvācya)m anyatroktam iti nehoktam, siddhas tv artho 'nūditaḥ | anayaiva ca dvārā yad ucyate tair eva "yathātatheti dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sārūpyapratipattir upamānam atideśevākya 6 tā, pakṣadharmatvagrāhipramāṇavacanam upanayaḥ | atrāpy upamānaṃ niyamahetutva(tvaṃ) dharmiṇi vā sādhanadharmasya saṃbhavaṃ bodhayadasaṃbhavaṃ nivartayati yatpramāṇaṃ tanniyāmakam astīti upanayopi niyamahetumattvād bhāgāntaram" iti tad api pratyākhyeyaṃ dvividhasyāsya varṇitasyopamānasyāprāmāṇyād eva 7 kathaṃ niyāmakam? yenopanayanasya niyamahetukasiddhyā {p. 322} bhāgāntaratvaṃ siddhyet | dharmiṇi ca sādhanadharmasya sambhavaṃ pariccheda(cchidya) pratyakṣam anumānaṃ vāsaṃbhavaṃ nivartayatīti atrāpi pratyakṣaṃ niyāmakam astīti dṛṣṭāntavad upanayopi pratyakṣam iti vaktavyaḥ | kvacid anumānasyāpi tathātvād anumānam ity apīty alam atārkikavacanani 8 rbandhena | tadvyāpāra [72 . 14] upamānarūpopanayavyāpāraḥ | sa evo [72 . 16]panaya eva |
syād etad -- anityaḥ śabda ity ukte kuta etad iti śrotur apekṣopajāyate | na tu dharmiṇi liṅgasya sattvo(sattvā)pekṣā | tasmāt pratijñānantaraṃ parāpekṣitasādhyapratipattir api tu prati(pattihetuprati)pipādayiṣayā pañcamyantasya tadabhidhāyinaḥ śabdasya prayogo na tu dha[35a] 1 rmiṇi liṅgasya sattvapratipādanārthaḥ | tato na tasya pakṣadharmatāpratipādanaṃ prayojanam iti kathaṃ pakṣadharmatvaṃ sa eva darśayiṣyatīti na kiñcit tenety ucyamānaṃ śobheteti | atrocyate | anityaḥ śabda iti pratijñopādānepi tadanantaram eva yad yad kṛtakaṃ tat sarvam anityam, yathā ghaṭas tathā cāyaṃ kṛtaka ity ukte sādhyapratītau kiṃ nimittākāṃkṣopaśa 2 mo nāsti? yena pañcamyantasya liṅgābhidhāyina eva tadupaśamaḥ prayojanaṃ varṇyeta | yadi saty avādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti | kiñ ca yo yasmin kiñcid nimittabhāvam apekṣate na sa tatra śaśaviṣāṇāyamānasya tattvam apekṣate | api tu tatra sata eveti kathaṃ śabdānityatvasiddhau kasyacin nimittāvamapekṣitavatā sattvaṃ nāpekṣitam | yena 3 parānapekṣitaṃ sattvaṃ pratipādayituṃ na tannimittābhidhāyinaḥ śabdasya sāmānya(m arthya)m astīty ucyeta tasmāc chabdādau dharmiṇi liṅgasya sādhyasiddhau nimittabhūtasattvapratipādanaṃ hetuprayogasya prayojanam avaśyaiṣitavyam | ya(ta)ccopanayenāpi śakyaṃ saṃpādayitum iti sādhūktaṃ kiṃ [102] tene [72 . 17]ti |
__________NOTES__________
[102] na kiñcit tena S |
saṃprati nigamane yathāśruti 4 dūṣaṇam āha -- yatra [103] pratijñāyā [72 . 18] iti | athāpi syān nāyaṃ punaḥ śabdaḥ [a]prathame kiṃ tarhi sādṛśye, yathā "aciraprabhā punar niścarati" ity atra | sādṛśyañ ca kiyadrūpeṇāsty eva | yad vā yady api siddhanirdeśo nigamanaṃ sādhyanirdeśaś ca pratijñā, tathāpi yasyaiva pratijñāyāṃ sādhyatvam āsīt tasyāiva nigamane siddhatvam ity avasthā 5 vantam ekam āśritya samānaviṣayatayā nigamanaṃ pratijñety upacaryate tathā ca punar vacanam apy upapannam iti | na caitan nigamanaṃ niṣprayojanam āśaṃkanīyam, sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthatvād asya | tad uktaṃ "sādhyaviparītaśaṃkāvyavacchedārthaṃ nigamanam iti" | yady api ca liṅgam āśrayavatsādhyāvinābhāvi ca 6 pratijñādibhir avayavair ākhyātaṃ tathāpi nigamanam antareṇa vyāpakaviruddhaprasaṃgāśaṃkā syāt | {p. 323} anyad eva hi dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyaṃ yatsādhanadharmasya vyāpakam āsīt | anyad eva ca dharmiṇy anityatvaṃ tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya siddhiṃ manyamānaḥ sādhyaviruddham abyāpakatvena viśeṣā 7 bhāvān mūḍhamatir nityatvam api dharmiṇi prasañjayet | tathā ca sati sādhyaviparyaye hetor vṛttiśaṃkāyāṃ bādhakaṃ pramāṇaṃ tad eva vācyam yadudāharaṇasthayoḥ sādhyasādhanayoḥ pratibandhagrāhi | ataeva tasmād ity anena sarvanāmnā pratibaddhaṃ liṅgaṃ sādhyaviruddhaśaṃkāṃ nivartayituṃ prakṛtatvāt pratyavamṛṣyate | tasmād viparyayaśaṃkānivartakapramāṇopasthāpa 8 kaṃ nigamanaṃ sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ bhavatīti | tad etannaiyāyikapravarasya prakṛṣṭaṃ prajñās svalitavilasitam | tathā hi sādhye nirdiṣṭe hetau cābhihite ḍṛṣṭānte codāhṛte dṛṣṭāntadaṣṭasāmarthye ca hetau sādhyadharmiṇy upanīte kaḥ sacetano "yena vinā yo na bhavati dharmaḥ sa bhavaṃs tadabhāvam apy upasthāpayati" iti niścīnvīta saṃśayīta vā yena [35b] 1 viruddhaprasaṅgaśaṃkānirākaraṇāya nigamanam abhidhīyeta | na cāyam anunmatto 'nityatve dve ṣasyati(paśyati) yenānyad eva dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyam anityatvam anyad eva ca sādyadharmiṇy anityatve tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya
siddhiṃ manyeta yato ()vyāpakatvena viśeṣābhāvātt anityatvam api dharmiṇi prasañjayet | na ca viśeṣeṇa vyāptim asāv agra 2 hī[d i]ti, viśeṣeṇa vyāpter avāsambhavāt | tathā coktaṃ -- "vyāptiḥ sāmānyadharmayoḥ" iti | anyathā saty api tasmiṃs tad āśaṃke(kā) nāpākriyeta | etena sapratipakṣatvaśaṃkānirākaraṇatvam tatprayojanam iti yat kaiścid upavarṇyate tad api parāstam avaseyam | atha mohamāhātmyād evam api saṃbhāvyata iti cet | apayātaṃ tarhi pañcāvayavatvaṃ vākyasya | 3 sambhavaty api kaścin mūḍhataramatir yaḥ pañcāvayave 'pi vākye prayukte nānityopīti vacanam antareṇa śabdasyānityatvaṃ niyataṃ na pratyeti | asti ca digambarāṇāṃvipratipattiḥ -- syān nityaḥ śabdaḥ syād anitya iti | tadbhāvavyudāsāya nānī(ni)tyopīty api kiṃ nocyata ity alam ativistareṇa niṣprayojanakatvena | nigamanasya vākyāṅgatve 4 niraste prathamam upadarśitaṃ yad ubhayeṣāṃ mataṃ tadaraṇyānīruditatulyaṃ jātam iti kiṃ tatrokteneti | jyāyān [72 . 21] śreṣṭhataraḥ | pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni pañcāvayavā yasya sa tathā tadātmakaḥ [72 . 21] sāmasty aniṣedhaś caiṣa draṣṭavyaḥ | hetur i[72 . 25]ty abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāramparyeṇa ekaviṣayatvād vā 5 pakṣadharmatvābhidhāyī śabdo draṣṭavyaḥ | hetuś caivānuvādyenātmanā pratipādyamāno vyāpyarūpaḥ pratipādino bhavatīti prathamāntena tadabhidhāyinā śabdena pratipādyate | ataḥ prathamānta eva tadabhidhāyī śabdo nyāyyaḥ | hetvabhidhāyiśabdamātrāpekṣayā tu pūrvāparaniyamakhanḍanam ācāryasya dra 6 ṣṭavyam |
__________NOTES__________
[103] yatra ca pratijñāyā S |

{p. 324} sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatāyā eve [73 . 12]ti svabhāvahetvadhikāreṇa vivṛtam |
kāryahetunā vyabhicāram āśaṃkya kāryasye [74 . 6]ty āha | tena [74 . 7] pratibandhena | tayo [74 . 7]r anvayavyatirekayoḥ |[104]tadabhāvakhyātiḥ [75.7] tadabhāvajñānam, niyataṃ khyāpayataś cāyam abhisandhiḥ | tattulya evāstīty abhidhāne 'tattulye sarvatrānyasmin viruddhe 'sati ca 7 nāstitvaṃ lakṣaṇāntaram iti prasaṅge niyamārtham ity eva nāstitvaṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ na punar viruddhe anyatra [75 . 8] ceti darśayitum asaty evety uktaṃ sūtrakāreṇeti | viruddhata [75 . 8] iti sahasthitalakṣaṇenaiva virodhena viruddhyata iti | kathaṃ nānuṣnāśītād apī [75 . 16]ty āha anyato [75 . 16] vipakṣād vyavacchedasyābhāvasya prasaṅgād i[75 . 16]ti | iti [75 . 16] doṣasyākāraṃ darśayati | tasya [75 . 19] tadabhāva 8 sya | anyam icchatām i[75 . 21]ty abhisambadhyate | tathā parasparaparihārasthitalakṣaṇenāpi [105][75 . 13] virodhena viruddham ity api draṣṭavyam |
__________NOTES__________
[104] hetor abhāvakhyātiḥ S
[105] -lakṣaṇatayāpi S
abhidhāto [73 . 15] vegavaddravyasaṃyogaviśeṣobhimataḥ | abhidhāt āgnisaṃyogād eva nāśapratyayau [76 . 15] tayoḥ sannidhiḥ [76 . 16] taṃ vinā vināśo na ghaṭādibhiḥ saṃsargatāṃ [76 . 16] yāti |
tadanapekṣā lakṣaṇaṃ bādhakam [76 . 26] | prasaṅgamukhena [76 . 26] paropagamasiddha [36a] 1 pakṣadharmatādvāreṇa | vipañcayitum i[77 . 1]ti bruvāṇena cādhikapratipādanārtham uktam evocyamānam anuvāda eva na tu punar uktam iti darśitam | ākāśādinityadravyāpekṣayā deśakāla [77 . 2]grahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tenāyam artho yathā nityānām amīṣāṃ deśakālaniyamo nāsti tathā śabdaguṇatvādisvabhāvaniyamopi na yujyata iti dṛṣṭāntārtham | deśasvabhā 2 vaniyamāyoga [77 . 5]s tu dārṣṭāntikaḥ | ekāṅgavaikalyāt [77 . 3] sattvalakṣaṇaikāṅgahīnatvāt | tadātmatāṃ [77 . 5] kṣaṇikatvasya prakṛtasyākṛtakasadātmatāṃ prati [77 . 5] | śāstrakāra [77 . 5]śabdaḥ prakaraṇātkīrtipādeṣu draṣṭavyaḥ | sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ pratipādayiṣyatī [77 . 9]ti sambandhaḥ | vastusthityaiva [77 . 7] vastuvṛttyai na paropagamabalenety arthāt | abhāvaprasaṅgena 3 [77 . 9] prakaraṇād vināśasadbhāvaprasaṅgenety avaseyam |
{p. 325} pūrvācāryoktaṃ [77 . 11]diṅnāgapādoktaṃ taṃ pratyanapekṣatvaṃ khyāpayitum upakramata [77 . 12] iti sambandhanīyam | taṃ [77 . 12] pareṣṭaṃ prati |
vastugatau [77 . 25] vastuprakāre tadātmā [78 . 1] nirvṛttasthir ātmā | tasya [78 . 1] anyathābhāvasya | prasaṅgāt [78 . 2] hetoḥ | tasyaiva [78 . 2] svahetutaḥ sthirarūpatayā nirvṛttasyaiva anyathātvāyogā 4 t hetoḥ | tatra [78 . 3] hetvagate sthirarūpe hetuvyāpārasya [78 . 3] kalpayitum aśakyatvāc ca [78 . 3] nānyathābhāvas tadātmā śakyate kartum [78 . 1] |
tasya vināśasya svabhāvas tat svabhāvas [78 . 5]tam eva | lakṣaṇa [78 . 11]śabdo rūpanibandhanaḥ | svaliṅgena casyāvasthānaṃ kṛtam | tasya [78 . 16] bhāvāntaraśūnyabhāvāntararūpasya | sarvarūpaśūnyasya hy abhāvasya he 5 tusa(ma)ttā virudhyate na tvasyeti bhāvaḥ |
yadīdaṃ bhavatām apīṣṭaṃ tarhi kasmād asmanmataṃ nābhyupeyata ity āha -- kiṃtv i[78 . 19]ti |
tadutpattau [78 . 24] pradhvaṃsarūpabhāvāntarotpattau | etasmin parābhiprāyepy evaṃ bruvāṇo niyatam evaṃ [78 . 26] vakṣyamāṇakaṃ manyate [78 . 23]vārtikakāra iti cārthāt sarvasyendhanādeḥ [78 . 26] tathābhāvaḥ pradhvastatvaṃ 6 gavādes tathābhāvaḥ [78 . 27] pradhvaṃsarūpatvam iti draṣṭavyam | dvayam apy etad yatrakurvan (?) paraḥ prāha | tasmin satī [79 . 1]ti | anena dṛśyamānāṅgārādibhāvena sarvam indhanādi nivartata iti na sarvasya pradhvastatvaṃ nāpi gavādau satīndhanādi nivartata iti na gavādeḥ pradhvaṃsarūpateti pareṇa darśitam | asya [79 . 7] aṅgārādeḥ |
dhvaṃsaṃte [79 . 13] dhvaṃsam upayānti vinaśyantīti yāvat | dīpāpekṣayāvyaktatā dravyā(buddhya)pekṣayā ātmabhāvaḥ | bhāvarūpāvyaktatābhāva [79 . 15] iti bruvāṇas tathātmakābhāvarūpatā yāvad vyavasthāpyatām abhāvaikarasatvāt pratipatteḥ | na tu bhāvarūpāvyaktatāpattau pramāṇam astīti darśayati | etad eva darśayann āha yadi hī [79 . 16]tyādi | atrāpi [79 . 19] upalabdhiyogyatāvikalarūpa 8 tāpattau |
paryudāsene [80 . 3]ty asya vivaraṇaṃ vivakṣitād i[80 . 3]ti |
san bodhagocaraprāpto 'vadhijñānaviṣayatāpannaḥ tadbhāve [80 . 12] vahnyādibhāve naśyann iti | "lakṣaṇahetvo[ḥ] kriyāyāḥ" (Pā. 3.2.126) iti hetau śatu(?)r vidhānāddhetupadam etat |

{p. 326} nanūktayā nītyā nāśasya tatkāryatopapatteḥ katham etad ācāryeṇoktam ity āśaṃkyāha ayam abhiprāya [80 . 16] iti | syān matam pra[36b] 1 tītiviṣayopi na ca tatra pratītilakṣaṇārthakriyākārī | yathā sādhyābhāve hetvabhāvarūpo vyatireko vikalpena pratīyamānaḥ na vikalpasya | kārakaś ca katham ucyate? na hy akāraṇaṃ viṣayo atiprasaṅgād iti | naitad asti sākṣāt kārapravṛttajñānābhiprāyeṇa tad ukter na tatra vyabhicāro 'sti | anenāpi ca tathāvidhajñānaviṣayeṇāvaśyabhāvya[m a]nyathā 2 pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ vyayasthāpyeta ata evāha[106] tadviṣayasya [80 . 24] vā kathaṃ hetumattāvagatir iti vā sāmarthya[107] samaṃgitā sāmarthyayogitā bhāvatā [80 . 27] vastutā, atyantaparokṣāṇam [81 . 7] asarvajñāpekṣayā sarvadā parokṣāṇām | tarhiśabdārthaś cātra prakaraṇād draṣṭavyaḥ | jñānaheturūpatayā [81 . 8] anumānasiddhayeti vivakṣitam | 3 anena jñātaheturūpatayā pratibhāsanaye cāmīṣāṃ pratiṣṭhitena rūpeṇa pratibhāsanam iti pareṇa darśitam | ne [81 . 8]ty anena [a]bhāvasya pratiṣṭhitarūpāvabhāsanābhāvaṃ pareṇeṣṭaṃ nivartayati | bhavitṛrūpatvena pratibhāsanam eva śaśaviṣāṇādyapekṣayā syāpi [81 . 8] pratiṣṭhitarūpāvabhāsanam iti siddāntināpi darśitam | sarvasāmarthyśūnyatālakṣaṇenābhāve doṣāntaram anvācinvann āha sarvarūpavivekasya ceti [71 . 9] | unmajjanaṃ [81.10] prakāśyaṃ yac ca cakṣurādīnāṃ pratiṣṭhitarūpāvabhāsanasadbhāvāvabodhārtham teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanād iti pareṇeritaṃ tadabhāvepi śakyaṃ 5 vaktum iti darśayann āha jñānaviṣayatayeti [81 . 11] | pūrvaṃ tv atra gajanimīlikāṃ kṛtva anyad uktam | asyāpy a[81 . 11]bhāvasyāpi taddheturūpatayāvabhāsanasya tulyatvāt [81 . 11] | cakṣurādi(de)r iti prakaraṇāt | yadi nāmāsya jñānaviṣayatā tathāpi na taddhetutā tat kathaṃ taddheturūpatayāvabhāsanaṃ tulyam ucyata ity āha ahetoś ce [81 . 12]ti | 6 etac ca pūrvavadboddhavyam | yady abhāvo nāma nāsty eva bhavanmate tarhi amūrabhāvabuddhayaḥ
kamālamberann ity āha -- asmākaṃ tv i[81 . 12]ti svavāsanāparipākānvayā [81 . 12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tadvyatireki [81 . 19] tato nivṛttaṃ tadabhāvavad iti yāvat | saṃspṛśyeta [81 . 19] gṛhyeta tatparyudāsena [81 . 19] nivṛttyavadhivyudāsena | sad iti pratya 7 yāviṣayasya na bhāvateti bruvatā yad asadātmakatvam asyopagataṃ tatra kiṃ svarūpeṇāsan kiṃ vā pararūpeṇeti pakṣayor ekaṃ bhāvaṃ dūṣayitum āha -- na cāsye [81 . 24]ti svarūpeṇā [81 . 24]napekṣitabhāvāntarasaṃsargeṇa tuccharūpeṇāpy asato [81 . 24]kiñcid rūpasya | na ca {p. 327} bhāvābhāvayor yaugapadyam upapadyate kadācit | na hi jīvata eva maraṇam iti ghatā 8 maṇcatīti bhāvaḥ | dhvaṃsena vināśaś ca kriyamāṇaḥ kiṃ tadātmā tato 'nyo mṛṣā bhāvāntararūpo vā tuccharūpo veti tatra ye vikalpāḥ tatra tṛtīyasmin vikayyaṃ bhavatu [108] cāyaṃ [81 . 26] tatas tadbhāvepi nimittīsyādi(kim itītyādi)dūṣaṇaparihārayor ābhīkṣaṇye cānavasthāv abhi(sthābhi)prāyavān āha tataś cānavastheti [82 . 6] | ata indhanāder nivṛtteḥ | katham iti siddhāntī | tadbhedā [82 . 8][37a] 1 ddhetubhedāt | dṛṣṭaṃ caitat sarvatra sahetuke 'nyatraiti darśayann āha śālī [82 . 9]tyādi |[109] ekarasasyai [82 . 13]kasya bhāvasya | saṃkṣepeṇaitad atrānena vicāritam |kṣaṇabhaṅgasiddhau tu vistareṇa tataś ca vistararucina tata evāvagantavyam | sāpy asmadīyākṣaṇabhaṅgasiddhir apekṣitavyeti abhiprāyavān āha vistarataś ce [82 . 14]ti | syād etat "na bhavaty eva kevalam" ity anena 2 kim agnyādisaṃyogakāle tasya svarūpābhāvaḥ pratipādyate kim vā tadanuvṛttiḥ | na tāvat tadanuvṛttir akṣaṇikatvaprasaṅgād aśabdārthatvāc ca | abhāvapratipādane ca pūrvoktā doṣāḥ prasajyerann iti | naiṣa doṣaḥ, anayā hi vacanabhaṅgyā parasaṃkucitakālasthāpyutpattikāla eva sa dvitīye kṣaṇe na kiñcid iti yadrūpaṃ bhāvasya tatpratipādyate 3 | na tu kiñcid vidhīyate | ata evāha nāsyābhavanam anyad vā bhavatīti [82 . 18] | mā bhūd agnisaṃyogādir nāśasya kartā kiṃ naścchinaṃ yadi parahetur asti -- ity āha [a] kartur ahetutvam
i[82 . 22]ti | sa khalu tasya karttā vyayate(paṭhyate) yaḥ prāgbhāvī sannarthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati yathā cakṣurādi vijñānasya | tathābhūtasyānvaya 4 vyatirekānuvidhāpanam eva hetutvam, tadbhāve bhāvasya tadabhāve cābhāvasya hetulakṣaṇatvāt | agnyādibhāve ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacid bhā(cid abhā)vāt kartṛtvābhāve katham iva tallakṣaṇam hetutvam eva saṃgamyata iti caivāṃvaditur abhiprāyaḥ |

[106] tadaviṣaya S
[107] sambandhitā
[108] vāyaṃ S
[109] ekarūpasya S
sū [110] cyagreṣu sthātum aśaktaḥ sarṣapa [82 . 26] iti yojyam | yathāyogaṃ sambandhaḥ 5 hetvantarāpekṣitatvaṃ tadviruddhaṃ cānapekṣitvam | tena ca prāptaṃ(vyāptaṃ) s/tatsvābhāvyam iti |
__________NOTES__________
[110] sūbhyagre-sthā S
avakāśa [83 . 15]śabdenāvakāśavad vacanaṃ vivakṣitam | tenāvasaraprāptaṃ vacanam āśaṅkyety artho boddhavyaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyaṃ | dṛṣṭāntād āgato dārṣṭāntikaḥ [111][83 . 21] | kuśūlaśabdena ghaṭādiracita ādhāraviśeṣa ucyate | tadādāv avasthā [83 . 23]vasthānaṃ yasya sa tathoktaḥ |
__________NOTES__________
[111] kaṃ S
{p. 328} avasthānām iva [84 . 18] ātmanaḥ prātisvikarūpasya tadbhede [84 . 19]vasthābhede | kathaṃcit [84 . 24] kenāpi prakāreṇābheda ity arthasya rakhaladgatipadam evaitat | tanor bhedād eva bhedaprasaṅgo [84 . 26] bhinnarūpatāprasaṅgaḥ | tadvad a[84.26]bhinnarūpāvasthātṛvat | abhedasya vā [84 . 26] prasaṅga 7 iti prakṛtatvād yojyam |
nanu yadi bhedābhedau caikāntikau syātāṃ syād a[na]ntarokto doṣaḥ | yāvatā tayor api kenacid rūpeṇa bhedaḥ kenacid abheda ity āśaṃkamāna āha -- tayor apī [84 . 26]ti | tayor bhedābhedayoḥ, avasthā ca tadvāna vasthāvāṃś ca tayor ātmānau tayoś ca | tasyāpy a[85 . 1]bhedanimittatayeṣṭasyāpi rūpāntarasya | 8 tābhyām a[85 . 1]vasthātadvadbhyām | [85 . 1] anyathā yadi tābhyāṃ tasyābhedanimittasya rūpāntarasya kathañcid bhedo na syād aikātmyaṃ yadi syād ity arthaḥ | sa cāsāv abhedanimitt aikasvabhāva ś ceti tathā tasmāt [85 . 1] | bhedābhedāv i[85 . 2]ti vadituś cāyam āśayaḥ -- ekātmyapakṣe abhedanimitte rūpāntare vā tābhyām avasthātadvadbhyām anupraveṣṭavyaṃ tayor vā [37b] 1 tenābhedanimittena rūpāntareṇa | tatra yadi tayor abhedanimitte rūpāntare anupraveśas tadābhinnarūpamātrasya bhāvād avasthātadvator abheda eveti bhedasya vārtāpi na syāt | atha tasyābhedanimittasya rūpāntarasya tayor anupraveśas tadāvasthātadvantāv evāvasthitāv ity apagatam abhedeneti | evaṃ tarhi tasyāstu tābhyāṃ kathañcid bheda ity āha -- 2 rūpāntarasye [85 . 3]ti | kathañcit ta [85 . 3]d etābhyām iti tu prakaraṇāt | tannibandhanaṃ [85 . 3] rūpāntarasya tābhyāṃ kiñcid bhedanibandhanam | yathā pūrvaṃ tathāsyāpy a[85 . 4]pararūpasya | tadanyat [85 . 4] kathañcid bhedanibandhanam | ayam asya bhāvaḥ -- tasyāparasya rūpasya tebhyo 'vasthātadvadbhedanimittarūpāntarebhyaḥ kathañcid bhedonyathā tadaparaikasvabhāvād atyanta 3 m abhedād avasthāvasthātrabhedanimittarūpāntarāṇāṃ prāktanena nyāyenatyaṃtaṃ bhedābhedau prasajyeyātām | atas tebhyas tasya kathañcidbhede 'vaśyaiṣitavye tannibandhanam aparasyāpi rūpasyāparaṃ rūpam upaitavyam iti | tathā tadanyatrāpy evam ev ety aparimitarūpataivaikasya [85 . 4] syāt | tasmā 4 d i[85 . 6]tyādinā prakṛtam upasaṃharati | tadbādhāṃ [85 . 10] pratyakṣabādhām | anenaitad darśayati | na pratyakṣā satī pratyabhijñā bādhyate kiṃtu bādhyamānā pratyakṣābhāsā seti | etac copariṣṭād abhidhāsyate |[112] anekānto 'niścayo bhavet
[85 . 12] | aniścayaphalatvaṃ saṃśayahetutvaṃ syād iti yāvat |
__________NOTES__________
[112] anaikāntikatā bhavet S |
etad eva [85 . 14] janakājana 5 katvam eva |[113] dharma(rmi)lakṣaṇasyā [85 . 17]vasthātur ity arthaḥ |
__________NOTES__________
[113] dharmilakṣaṇasya | S
{p. 329} na cā(ce)yam avasthā kāryavijñānātiriktaṃ jñānaṃ janayati yena jñānalakṣaṇāyām arthakriyāyām asyopayogāt sāmarthyaṃ kalpyety abhiprāyeṇa sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasye [85 . 22]ty avocad iti | anubhāvād i[85 . 24]ti, hetau śaturvidyānād bādhānubhavād i 6 ty arthaḥ | bādhāsadbhāvād "bādhavarjitam" iti sāmānyapramāṇalakṣaṇasyābhāvaṃ pratipādya viśeṣalakṣaṇasyāpy abhāvaṃ pratipādayituṃ tatpratibhāsiniś ce [85 . 25]tyādinopakramate | ekarūpābhāve kathaṃ tattvādhyavasāyaḥ syāt sarveṣām ity āśaṅkyānyathaivāsyopapattim upasaṃhāravyājena darśayan 7 āha -- tasmād i[86 . 3]tyādi | sadṛśa [86 . 3]śabdena nirantarasadṛśaṃ vivakṣitam | tena nirantarasya sadṛśasyāparasya bhāva [86 . 3]s tannirantaranibandhanety arthaḥ | keśā diṣu lūnapunārūḍheṣv ity arthād avaseyam | ākārasāmyamātreṇāpahṛtaṃ prakaraṇāt yathātvaniścayāyogyīkṛtaṃ hṛdayaṃ [86 . 4] ceto yeṣāṃ teṣām |
nanu yadi ākārasya sāmyaṃ 8 sādṛśyaṃ nāma tvanmate kiñcit syāt tanmātrāpahṛtahṛdayāḥ pratyabhijānīyuḥ | na caitad asti, tat katham evam uktam ity āha na ce [86 . 8]ti |
"ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane |
bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat ||" [Pramāṇavā. 3.72]
ityādinā vipañcitatvād evam uktam |
teṣu [86 . 17] bhāveṣu |
trayāṇām api rūpāṇāṃ pramāṇasiddhatvāt [38a] 1 svataṃtrahetur iyaṃ vyāpakānupalabdhiḥ [87 . 7] |
anena [87 . 9] pratyabhijñānena pratyakṣarūpeṇa aniścite [87 . 10]tyādi pratividhānam | tāvad asya bādhakatvaṃ na bhavati yāvat pratyabhijñānasyāprāmāṇyaṃ na siddhyati, anyathā anenaiva bādhyamānaviṣayatvād asya kathaṃ prāmāṇyaṃ yena bādhakatvaṃ syāt? tāvac ca tasyāprāmāṇyaṃ nopapadyate yāvad anumānasyāsya prāmāṇyasiddhyābodhakatvaṃ na si 2 ddhyati | itarathā bādhavarjitatvādilakṣaṇasambhave prāmāṇyāpracyutir itītaretarāśrayatvaṃ doṣa ity āśaṅkyamānam āha nāpī [87 . 10]ti |
anumāna [87 . 11]śabdenopacārāl liṅgam abhipretya svasādhyapratibandhād i[87 . 12]tyādy uktam | yadi vā liṅgasyety adhyāhāryam avacane ca pramāṇalakṣaṇayukte bādhasambhave tallakṣaṇam eva dūṣitaṃ syād iti sarvatrānāśvāsa ity ābhi 3 prāyaḥ |
{p. 330} naivaṃ brūmahe [87 . 17] kintu pratyakṣābhāsā satī cārthād avatiṣṭhate | anumānasya virodho bādhas tam aśruvānā [87 . 20] vyāpnuvatī bhajamāneti yāvat | ākārasya [87 . 20] rūpasya sāmānyād [114][87 . 20] ekatāṃ [87 . 20] tattvaṃ[115] pratīyatī [87 . 21] niścinvatī | ādi [87 . 21]śabdāt phalasya saṅgrahaḥ | sūryoparājitaśabdena yasya rūḍhiḥ | ādi [87 . 22]śabdādvanyetarakarkoṭādiparigrahaḥ | tathā 4 bhāvam etad anubhavati [87 . 23] |
__________NOTES__________
[114] sāmyāt S |
[115] pratiyatī S

atha kiṃ " na ca sa pakṣe kvacid vartata [88 . 19]" ity asiddhatve kāraṇam idam uktam? evañ cet na tarhīyantaṃ kālaṃ bhavān buddhavān asiddhalakṣaṇam, pakṣavṛttyādinā prakāreṇa hetos tathābhāvād iti | yuktam avādīd idaṃ bhavān yadi paraṃ tadāyam asiddho hetur i[88 . 18]ti vaditur abhiprāyaṃ nājñāsīt | ayaṃ khalv asyābhiprāyaḥ 5 pratyabhijñā nāma vikalpaviśeṣa eṣaḥ | sa ca vikalpasya viṣayo yaḥ śabdasya viṣayaḥ, śabdasaṃsṛṣṭārthapratibhāsitvād vikalpasya | sa ca śabdasya viṣayo yaḥ saṃketasya viṣayaḥ, vācyavācakabhāvasambandhasya vāstavasya vyudastatvāt | na cāsāmārthyavaiyarthyābhyāṃ svalakṣaṇātmani saṃketaḥ kartum śakyata iti kathaṃ vastu 6 to bhāvāḥ kecid abhi(pi) pratyabhijñānaviṣayātma(tmā)naḥ | tatra(tan na) pratyabhijñāpanatvaṃ(jñāyamānatvaṃ) siddhim adhyāsīta | yad yat pratyabhijñāyate tat tat pūrvāparayoḥ kālayor ekasvabhāvaṃ yathedam ititathāgatān pratipādayitum aśakyatvāt vyāptyasiddhyānaikāntikaś cāyam iti | prauḍhavāditayā siddhim abhyupagamyāpi dūṣaṇāntarābhidhitsayā pravṛtta 7 sya siddhāntavādino na ce [88 . 19]tyādivākyam | yad vā dūṣaṇāntaram anvācinvann āha -- na ce [88 . 19]ti |
[116] jñānajanakasvabhāvatāvirahād i[88 . 27]ti bruvatā cedaṃ darśitam | yadi sarveṣāṃ janakasvabhāvatā tasyāṃ cānyāpekṣitā syāt syād adanaikāntikatvam, na ceda[m a]stīti | bheda [88 . 28]śabdo viśeṣavacanaḥ |
__________NOTES__________
[116] "jñāna" itipadaṃ nāsti -- S
prakṛte tava kim āyātam ity āha -- tadvad i[89 . 10]ti | taiḥ [89 . 12] bījādibhiḥ anekānta iti maulasya hetor iti draṣṭavyam |
sāmānyenā [89 . 14]viśeṣeṇa |
{p. 331} na saha [89 . 22]śabdo yugapadarthavṛttirācāryeṇeṣṭo 'pi tu sahodaravad ekārthavṛttiḥ | api tu ekārthakaraṇam api [114.19] yadvarṇam iti kiṃ sahakārilakṣaṇaparvaṇi pratipādayiṣyate | na ca yugapatkāritvād eva bhāvānāṃ parasparasahakāritvaṃ ghaṭate | ghaṭapaṭādīnām api kadā svāṃ svā[38b] 1 m arthakriyāṃ kurvatām api tathābhāvaprasaṅgāt | tat kathaṃ "sahakāriṣu yugapatkaraṇaśīleṣu" [89 . 22] ity etadbhaṭṭārcaṭo vyācaṣṭa iti cet, nāyaṃ doṣaḥ | na hi sahaśabdasya etad vyākhyānaṃ yugapad ity api tu bhāvikāraṇānabhyupagame avaśyam ekārthakāriṇām ekadā karaṇam ity ekārthaṃ buddhāvāropya vāstavaṃ rūpam idam anūditam | tena yugapad ekārthakaraṇaśīleṣv ity ava 2 seyam | ekārthakāritvam eva tu lakṣaṇaṃ na tu yugapatkaraṇam avaśyaṃbhāvyapi vyabhicārāt | prājñāḥ punar etad yathāśruti samarthayanti |
nanu lābho mahānayam iti, na ca kācid akṣamā | naive [89 . 25]ti vyācakṣāṇo vaiśabdam avadhāraṇe darśayati | kaḥ punas tatretareṣāṃ vyāpāra ity āha -- bhavaneti [90 . 3] |
vyāpāropayogasyāsya pāramārthikatvaṃ kārakatvaṃ hīye 3 te [90 . 8 , 9]ti saṃbandhanīyam | kuta etad ity apekṣāyāṃ kāryetyādiyojyam | upacārāt [90 . 8] kārakatvasyeti prakṛtatvāt | tathā [90 . 17] tadvat | tata eva [90 . 17] svasannidhimātrata eva |

svata eva [91 . 1] kāraṇavyāpāranirapekṣād rūpād eva | ātmana [91 . 2] iti kāryātmanaḥ | prāg api [91 . 2] janmanaḥ pūrvam api | rūparūpiṇor ananyatvād ity abhipretya rūpabhedalakṣaṇātvā 4 d ity u[91 . 4]ktam | tat kuto 'sattvāt |
yatra sthitena kāryaṃ janayitavyaṃ sa kāryadeśo [91 . 12]bhipretaḥ |
yaś cāsāv abhiprāya ś ceti tathā tadva tā [92 . 3] |
nanu sarveṣāṃ aṅkurotpāde sāmarthyāpracyuteranekāṅkureṇa niyatam utpattavyam eveti yat pareṇa prakaṭitam tat katham evaṃbruvatāpahastitam ity āśaṃkyāha ayam abhiprāya [92 . 4] iti |
yugapat kartṛbhya 5 [92 . 16] iti pūrvavadboddhavyam | ukte sati kim nāma pratīyatām iti tatsvabhāvasya jananād ity asyānaikāntikatve maulasyāpi tathātvamanivāryam iti parasyāśayaḥ |
na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syād i [92 . 18]ti prasaṅge kāryābhedasya bādhake pareṇokte katham etat tadbādhakaṃ bhavatīty āśaṃkyāha evaṃ manyata [92 . 29] iti | sāmagrījanyasvabhāvatvāt [93 . 1] tadavasthāprāptānekasamarthajanyasvabhāvatvāt | kāryasyā [93 . 1]bhinnātmana iti prakaraṇāt | nanv i[93 . 2]tyādi paraḥ | yady evam i[93 . 4]ti {p. 332} siddhāntī | yad anekasmād bhavatānekena bhavitavyam i[93 . 4]ti ekajātīyāpekṣayoktam na tu kāryamātrāpekṣayā, bhinnajātīyasyānekasyotpādābhyupagamāt | ekaṃ kartṛ 7 tatkāryam i[93 . 6]ty abhinnarūpakāryam | etat ta [93 . 8]dbhāve bhavanam | bhavatām i[93.10]tisāṃkhyānabhisaṃdhāyāha |
dharmavacanasya saṃkaraśabdasya bhāvād asaṃkarād a[93 . 23]sāṃkaryād ity arthaḥ | ata evāha paraspareti [93 . 24] | parodāhṛtakāryāpekṣayā sāmagrībhedād bhedaṃ pratipādayituṃ tathāhī [93 . 25]tyādinopakramate | sādguṇyam ābhimukhyam | ādi [93 . 26]śabdāt vāsanāprabodhādisaṃgrahaḥ 8 | indriya [93 . 27]śabdena timirādivikṛtam indriyaṃ vivakṣitamanyato bhrāntijñānānudayāt | mātra grahaṇena cālambanasyaiva nirāso vivakṣitaḥ | na tv ālokādeḥ tadabhāve tadanutpatteḥ | tadanye[93.28]ty atrāpy ālokādi draṣṭavyaṃ |
upayogaviṣaya [94 . 4]s tad ekaṃ janyaṃ vijñānaṃ tathāvidhasyai [94 . 4]kātmatālakṣaṇasya | na bhidyate [94 . 6] nānātvaṃ na bhava(ja)ti | kiṃ nv i[94 . 8]ti ni[39a] 1 pātānipātasamudāyaḥ praśne | yadi vā vitarke nu śabdaḥ kiṃ śabdas tu praśne | vai [94 . 8]śabdo nipāto 'tra saṃbodhane |
anekasya bhāve teṣām anena(ka)janakatvam ity upagate hṛdayanihitaśaṅkarasvāmicodyaḥ kaścin nanv i[94 . 12]tyādinā codayati | sa eva svātantryaparijihīrṣayānaiyāyikapravaravacanena saṃspandayann āha āha ce [94 . 18]ti |śaṅkarasvāmīca buddhistham asya 2 | tat tasmāt kiṃ [94 . 19] kasmāt | vijñānābhinnahetuka(ja)m i[94 . 19]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |
teṣām avāntarasāmagrībhedād bheda iti pratipādayituṃ teṣām i[94 . 20]tyādinopakramate | vijñānotpattau vijñānam upādānakāraṇam | cakṣurādisahakārikāraṇam | cakṣuḥkṣaṇotpattau tu cakṣur upādānakāraṇam, vijñānādi sahakārikāraṇam evam anyatrāpīty e 3 kam upādānakāraṇam itarat sahakāri kāraṇaṃ kṛtvā sāmagrīṇāṃ vailakṣaṇyam īkṣitavyam | kāryāṇāṃ [94 . 25] vijñānacakṣuḥkṣaṇādirūpāṇām |
bodharūpatāder i[94 . 28]tyādi siddhāntī | anukāra iti karoteḥ ṇijantāddha draṣṭavyaḥ | anukāra [94 . 28]ṇañca svasaṃtatipatitakāryakartṛkatvaṃ vācyam | {p. 333} etac cāsyaivopasaṃhāre vyaktīkari 4 ṣyate | tasyānukāraṇam evānukartṛmukhena darśayann āha tathāhī [95 . 1]ti | dvitīyalakṣaṇaṃ vivṛṇvann āha niyamena ce [95 . 3]ti | samanantara śabdaḥ samaś cāsau bodharūpatvenānantaraś cāvyavahiteneti vyutpattyāpi prakṛtatvānmanaskāra eva draṣṭavyo na tv āgamasiddhyāśrayaṇenopādānamātre, upādāna 5 lakṣaṇasyaivābhidhānāt śakandhvādipāṭhāc ca dīrghatvābhāvovaseyaḥ | na cakṣurāder niyamena vyāpāra [95 . 4] ity arthāt | cakṣuṣo [95 . 5] niyamena vyāpāra iti prakṛtatvāt | janyatayā yat sva vijñānaṃ tasya yogyatā rthād utpattur yā yogya tā taddhetoh [95 . 5] | jñānotpādahetor ity arthaḥ | cakṣurviśeṣaṇatve 'pīttha 6 m evāsyāyam evārthaḥ | atrāpi samanantaraśabdepinamana(bdenamana)skāro 'bhipretaḥ | uktayor lakṣaṇayor ādyaṃ lakṣaṇaṃ durbodhatvād upasaṃhāravyājena spaṣṭayann āha -- tasmād i[95 . 6]ti | svasaṃtati vyavasthaiva kuto yena tatpatita kāryaprasūtinimittaṃ [95 . 7] jñātavyam ity apekṣāyāṃ yojyam | yad ekākāre [95 . 7]ti | itiḥ [95 . 11] hetau | ā 7 (avā) ntaraviśeṣakṛtatvāt ta [95 . 12]syā evoktalakṣaṇāvāntaraviśeṣakṛtatvād ity arthaḥ | tasmād i[95 . 15]tyādinā prakṛtam upasaṃharati |
kāryasyai [95 . 15]kajātīyasyeti vivakṣitam | kāryamātrāpekṣayānekatvasyeṣṭatvāt prasaṅgānupapatteḥ | anye(atha) tadabhupagamāt siddhaṃ bhavatām | tato naivaṃ vaktum ucitam ity āśaṃkyāha na ce [95 . 16]ti |
evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭenopādānasahakārilakṣaṇaṃ praṇītam | kecit punar atraivaṃ bruvate, naivedaṃ lakṣaṇadvayam upapadyate avyāpteḥ | tathāhi yadi yad ekākāraparāmarṣapratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryapasūtinimittaṃ tadupādānakāraṇam ity ucyate, tadā candrakāntādapāṃ prasave jyotsnā na syād upādānakāraṇam | yadi candrakānta[39b]ḥ 1ḥmaṇerupayatīnāmapāṃ candrikayā samam ekākāraparāmarśapratyayahetutvam asti yena tathā tayā tāsāṃ tadekasāṃtānavyavasthāsiddhau svasantatipatitakāryajanakatvena śaśāṅkavadupādānakāraṇaṃ kalperan | na ca tatrānyasya tadupādānakāraṇatvam upapadyate | evam vanaspatibhyaḥ phalaprasūtau tvagbhāvā[117]viśeṣasya na syāt tadupādānatvam | 2 kiyad vā śakyate nidarśayituṃ diṅmātraṃ tāvad upadarśitam | dvitīye 'pi lakṣaṇe 'nenaivāvyāptitvam unneyam, na hi candrikāder avādimātrotpattau niyamena vyāpāraḥ śakreṇāṣi śakyate darśayitum | tādṛśotpādo vidyata iti cet | cakṣurāder api tādṛgvijñānotpāde niyamena vyāpāra iti tasyāpi tathātvaprasaktir iti yat kiñcid etat | 3 sahakārilakṣaṇam apy avadyam | siddhasaṃtāna eva hi vastuni prāgavasthāpekṣaviśeṣahetutvaṃ kasyacit kalpyeta | {p. 334} santānāpekṣakasya tu prathamakṣaṇasyotpāde katham evam abhidhānaṃ [na] sāhasam ity alaṃ bahuneti | atra tu samādhānamatadbhi(naṃ mahadbhi)r eva vidheyam |
__________NOTES__________
[117] "bhāvaviśeṣasya" ity api dṛśyate |

ubhaya [95 . 23]m ity ekasāmagrīmadhyapraviṣṭa kāraṇasya bhedād anekatvā 4 t kāryasya ekajātīyasyābheda ekatvaṃ kāraṇabhedā [95 . 20]t sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya sāmagryantarāpekṣayā vailakṣāṇyāt | kārya syāpi bhedaḥ [95 . 20] sāmagryantarakāryādvailakṣaṇyam iti | tāva [95 . 26]cchaśabdaḥ krame | kulālaḥ [95 . 27] kumbhakāraḥ vyagrasvabhāvāni [96 . 1] anyonyāsahitasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni [96 . 1] santi yāni kāryāṇīṣṭakādirūpāṇi [96 . 1] sādhayanti nirvartayanti | mṛtpiṇḍasya carmakārādikāraṇapratilambhe satīṣṭakādikāryaṃ, kulālasya dātrādipratyayāntaraprāptau lavaṇa(nā)dikāryam | sūtrasya kuvindādihetvantarasāhitye gha(pa)ṭādikāryam | tāny api kiṃ bhūtāni sādhayantīty āha tadanye [96 . 1]ti | mṛtpiṇḍāpekṣayā bījādijanyebhyo 'kurādibhyo 6 bhinnasvabhāvāni , tebhyo [96 . 3] vyagrāvasthāprāptakāraṇāntarasādhyebhyo vilakṣaṇam eva ghaṭātmakaṃ kāryaṃ samagrāṇi santi janayanti [96 . 3] mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇī ti sāmagryupalakṣaṇam uktaṃ na punar iyanti eva ghaṭasya kāraṇāni | evaṃ vakṣyamāṇepy upadarśane draṣṭavyam | upadarśitam evopapādayann āha tathāhī [96 . 4]ti |
nany yadi 7 kulālādisahito mṛtpiṇḍas tadanyasamāgrīmadhyapraviṣṭamṛtpiṇḍakāryād aviśiṣṭaṃ kāryaṃ janayanti, na tarhi sāmagrivailakṣaṇyāt kāryavailakṣaṇye nidarśanam idam upapadyata ity āśaṃkyāha kulālādīti [96 . 4] | tadātmakam eva [96 . 6] mṛdātmakam eva ghaṭādilakṣaṇam eva karoti | mṛtpiṇḍa [96 . 4] iti prāgukto 'bhimsambadhyate kartā | kuto vilakṣaṇaṃ 8 karotīty āha tatkāryād apīṣṭakāder iti [96 . 7] | kena kāraṇeṇety āha kevale [96 . 7]ti | kevalamṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo yasya mṛtpiṇḍasya sa tathā tasya bhāvas tattā tayā [96 . 7] | kevalaśabdena ca kulālādirahi[ta]tāmātraṃ vivakṣitam | na tu kāraṇāntarasāhityavyavacchedas tena tatkāryād i[96 . 7]ti kāraṇāntarasahitamṛtpiṇḍakāryād ity arthaḥ | kutastyastasyā [40a] 1 sau binnaḥ svabhāva ity āha -- tatkāreṇe [96 . 6]ti | tasya kulālasyārthāt kulāla[kṣaṇa]lakṣaṇasya pratyāsīdato yatkāraṇaṃ prāktanakṣaṇas tenāhita utpādito viśeṣo [96 . 6] viśiṣṭaṃ rūpaṃ yasya sa tathoktaḥ | anenaikasāmagryadhīnāviśiṣtotpattiḥ sūcitā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | co [96 . 6] vyaktam etad ity asminn arthe | evam upādānabhāve cobhaya 2 tra vyāpriyamāṇasyāpi mṛtpiṇḍasya sahakāryā(rya)ntarapratilambhādātmanopi sataḥ kāryasya tadanyasahakārisahitakāryāt vilakṣaṇasyaiva {p. 335} janakatvaṃ pratipādya sahakāraṇasyāpy ubhayatra sahakāribhāvenaiva vyāpriyamāṇasya kulālāder upādānāntaraprāptau tadanyasahitakāryād vilakṣaṇakāryajanakatvam atidiśann āha -- evam i 3 [96 . 8]ti tadanyopādānasahitaṃ [96 . 8] mṛtpiṇḍalakṣaṇād upādānād yad anyad upādānaṃ tena sahitam | mṛtpiṇḍasahitaṃ [96 . 8] tadvilakṣaṇam eva [96 . 9] | tasmāt tadanyopādānasahitakāryād visadṛśam eva ghaṭādikaṃ kāryaṃ janayati [96 . 10] | iti [96 . 10]r yathā mṛtpiṇḍādītyāder ācāryīyavākyasya yaḥ samudāyārthas tasyākāraṃ darśayati 4 | tatre [96 . 11]tyādinedānīm avayavārthaṃ vyācaṣṭe | vughna [96 . 15]śabdena mṛṣaya(mṛṇmaya)pidhānaviśeṣa
ucyate | tasya pṛthu [96 . 15]śabdena viśeṣaṇasamāsaṃ kṛtvā tasy odarā [96 . 15]dīti tatpuruṣaṃ vidhāya tad iva tasyeva vākāro [96.15] yasyeti bahuvṛīhiḥ kāryaḥ | ādiśabdāt tadavayavāntaraviśeṣasya bhinnajātīyasya kambugrīvāde 5 r vā saṃgrahaḥ | sūtrāt ta [96 . 17] syaiva ghaṭasya [96 . 18] cakrāder vibhaktaḥ svabhāvo bhvatīti [96 . 21] sambandhaḥ | mṛtsaṃsthānaviśeṣātmatayāiva(taiva) ghaṭasya kutastyety āha mṛtpiṇḍe [96 . 17]ti | tajjananasvabhāvatvāt [96 . 19] mṛtsaṃsthānātmatājananasvabhāvatvāt kāraṇāt | ghaṭasya tadrūpayogāt [96 . 19] mṛtsaṃsthānarūpayogāt | anyad eva sūtrasāhi 6 tyepi tayoḥ kathaṃ tajjananasvabhāva[tva]m ity āha tannirapekṣe [96 . 20]ti | tacchabdena sūtraṃ parāmṛṣyate,[118] bhinnasvabhāvatvād vilakṣaṇasvabhāvatvāt tannirapekṣāvasthāto bhinnasvabhāvataiva tayoḥ katham ity apekṣāyāṃ sūtrakāraṇopahitaviśeṣayor i[96 . 20]ti hetubhāvena viśeṣaṇapadam idaṃ yojyam | nirdiṣṭa 7 kāraṇābhiprāyeṇa kāraṇatraya [96 . 24]grahaṇaṃ na tu ghaṭasya trīṇy eva kāraṇāni | tadupayogair bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryā pekṣasva(ye sva)bhāvaviśeṣāḥ kāryāṇāṃ viśiṣṭāḥ svabhāvās teṣām asaṃkaro ' [96 . 24]sāṅkaryam | tatra yadi te kulālādayah pratyekaṃ janakāḥ syus tadā nukrāntakāraṇatrayajanya [96 . 21] ity ucyeta | tathāpi kathaṃ sarvataḥ samutpa 8 dyamānasyākhaṇḍātmanaḥ kāryasyāyaṃ viśeṣo 'smād ayañ cāsmād iti vyavasthāpyata ity āśaṃkyāh tasya caikaike [96 . 25]tyādi | ito 'stu kāryasya tatsāmagrībhūtasakalajanyatvaṃ tadgatasya tu tatadviśeṣasya kathaṃ tajjanyatvavyavasthety āha tadekaikasa [ jā ] tī ti [96 . 27] mṛtpiṇḍādyapekṣayā mṛtpiṇḍāder aparasya tajjātīyatvaṃ pratyeyam | [40b] 1 anenaitad darśayati -- naikasyām eva sāmagryāṃ tasminn evākhaṇḍātmani kārye tattadviśeṣasya tattajjanyatvam avadhāryate api tu tattadupacaye tat tad upacayatya tattadapodhāre tattadu(da)pacayasya darśaṇādekatvādhyavasāyataś caikādhikaraṇatvena {p. 336} vyavasthāpitād
iti | vyavahartāraś caivaṃ na vipañci(ści)ta iti tattvacintakai [96 . 29]r ity uktam | teṣām apy evaṃ 2 vivecanena kiṃ prayojanam ity āha yata [96 . 29] iti | yato 'nantaroktavivecanāt | anekam api kāraṇaṃ kasmāt svīkurvantīty āha paraspare [97 . 1]ti | kṣepavatyāṃ hi sāmagryām anyonyotpāditātiśayakāryapraṇālikayā vāñcchitāṅkurādikāryopajananayogyakāraṇasāmagryasadbhāvārtham | etac copariṣtāt pradarśayiṣyate |
__________NOTES__________
[118] bhinnātmakatayā S |
"yatra yadyogyaṃ rūpa 3 m upapadyate sa tasya viṣaya" iti tadviṣayasya [97 . 14] ghaṭasyety arthaḥ | tadanyāvasthāviṣayāt [97 . 15] prāptasahakāryantarāvasthākāryāt | asye [97 . 19]ti kāryasya | anena "tajjanitaviśeṣabhedasye"ti mūlasya kārya [97 . 17]padaviśeṣaṇasya bahuvrīhau kartavye vigraho darśitaḥ |

jñānaṃ [97 . 27] tadrūpam anukartuṃ yuktam [97 . 28] | ne [97 . 26]ty anuvartate 4 na yuktaṃ [97 . 28] nārhatīti cārthaḥ | hetau śānaco vidhānāt tadrūpavikalārthasāmarthyeno [97 . 28]tpādād iti tadrūpānukārī(rā)yuktatāyāṃ hetur ukto draṣṭavyaḥ | tathāpi kasmān na yuktam ity apekṣāyām āha -- bhrāntate [98 . 1]ti | aikāntikī [98 . 3] yā pareṇāikāntikatvenābhimatā sā nāsti, ekatvād eva pramāṇasiddhād ity abhiprāyaḥ | yadi 5 vā naikāntikī na niścayavatī | athavānekātmataivaikāntikī netipūrveṇābhisaṃbadhyate |
atha vijñānopajanane kim indriyādīni svalakṣaṇāntarāntarāprasavadharmāṇyapetasaṃtānāny eva yenaikasyaiva kāryasya karaṇam eṣām upavarṇyate | ity āha etac ce [98 . 6]ti |
nanu ekasāmagrī [98 . 6]śabdena yadi vijñānasya janakaḥ kāraṇakalāpo 'bhipretaḥ, tadoktam eva kim apetaṃ(ta)saṃtānatā teṣām iti |
athaikam upādānam itaratsahakārikāraṇam abhisandhāya ekasāmagrīty uktaṃ na tad api caturasram, tasyā apy avāntarasāmagryāḥ kiṃ tadupādānopādeyasyāiva kṣaṇasya prasavaḥ | athopādeyam anekaṃ na bhavatīty abhipre 7 yate | haṃta tad api sarvaṃ svaṃ svam upādānam apekṣyopādeyam eveti tad avastho doṣa iti | uttara(ukta) eva ekasāmagrīśabdārthaḥ kaivalaṃ bodhe yatraḥ karaṇīyaḥ | ekam upādānaṃ sad evetaratsahakārikāraṇasad eva vyāpriyate yadā tadā ekasyaiva vijñānasya manaskāropādānasya cakṣurādisahakārikāraṇasyaiva sata utpa 8 ttir na tu cakṣuḥkṣaṇasyaivaṃbhūtasya sa[ta] utpattir api tu cakṣur upādānasya manaskārādisahakārikāraṇasya sata iti | evaṃ rūpādikṣaṇasyāpy utpāde draṣṭavyam svayam | atra samudāyārtho manaskāropādānakāraṇacakṣurādisahakārikāraṇātmikā satī sāmagryekam eva kāryaṃ janayati | tadaivānyajjanayantī tu naivam ātmikā satī ja[41a] 1 nayati | kiṃ tarhi cakṣur upādānakāraṇamanaskārādisahakārikāraṇātmikā | {p. 337} evaṃ rūpādikṣaṇajanmi(nma)ny api pratyeyam | ata evaiṣām āntarasāmagrībhedaḥ kṛtaḥ parasparato bheda ity uktaṃ purastād iti sarvam avadātam | kasmāt punar iṣṭaikasāmagryapekṣayaivaitad ucyate, na ca sāmagrīmātrāpekṣayāpīty āha paramārthatas tv i[98 . 6]ti | tatsāmarthyantargatānā 2 m i[98 . 7]ti sā ca sā cakṣurādisahakārikāraṇātmikā sāmagrī ceti tathā yatropādānabhāvenāntargatānām antarbhūtānāṃ yatra sāmagryāṃ sahakāritvena teṣāṃ vyāpāras tatra | tatsāmagryantaraṃ tadavayavatvena | kāryāntarasye [98 . 8]ti sopādeyakṣaṇāpekṣayā tadvijñānaṃ cakṣuṣaḥ kāryāntaram evam anyasyāpy anyat tasya kāryāntarasyāpi prārambhād ity anuvartate 3 anekakāryakartṛtvam iti ra(ca) śeṣaḥ kāryaḥ anyathā kasmin sādhye pañcamīyaṃ hetubhāvam abhidadhyāt | asyaivārthasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ dṛṣṭāntayann āha yathe [98 . 9]ti | tadā [98 . 10] tadvad anekapratyayajanitam apī [98 . 9]ty ekam ity asyānuvṛttes tathānekapratyayajanitam ekam api nāstīty arthaḥ | iti [98 . 9] hetau | api [98 . 10] nyāyataḥ sambhāvanām
āha | 4 yadi vā paramārthataḥ kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatir i[98 . 9]ti sambandhaḥ kāryaḥ | kasmān na kṣatir ity āha -- tatsāmagryantargatānām i[98 . 7]ti | yathe tyādi ca pūrvavad vyākhyeyam | itis tv anantaroktānyopādānakāraṇāni sahakārikāraṇāni pratyavamṛṣati, tatoyam artha uktalakṣaṇakāraṇānekatvād iti | saṃprati prakṛtam upasaṃharann āha tata [98 . 10] iti | sāmānyena [98 . 11] kāryamātrāśrayaṇena | atha siddhasādhanatvaṃ hetoḥ ko doṣa iti cet | tad etaddharmottarapradīpe 'smābhir vivecitaṃ vistarataś ca svayūthyavicāra ity āstāṃ tāvad iha |
dravya [98 . 16]śabdena dravati paryāyān gacchatīti vyutpāttyā dharmo pariṇāminityo vivakṣitaḥ 6 paryāyaśabdena ca pari samantādetyeti dravyam iti vyutpattyā dharmāḥ | ādi [98 . 18]śabdāt sparśādisaṃgrahaḥ | ghaṭo dravyaṃ rūpādayaḥ [98 . 19] paryāyā iti dravyaparyāyayor etad udāharaṇam itiḥ saṃkhyābheda [98 . 19]syākāraṃ darśayati dvitīyas tu saṃjñābhedasya | iti [98 . 22]nā lakṣaṇabhedasyākāro darśitaḥ | vasturāga [98 . 23] ity upalakṣaṇam etat | iti 7 nā [98 . 23] kāryabhedasya svarūpam āha itir a[98 . 24]nantaroktabhedābhedaṃ pratyavamṛṣati | cakṣurādīnām abhinno ya ātmā ekakāryajanakaḥ sāmānyabhūtas tajjanyatā tasya [98 . 26] | etad eva dvayam ityādinopasaṃharati paraḥ |
sāmānyena pararūpāṇāṃ ātmābhedasya bo(syābā)dhakatvaṃ pratijñāya viśeṣeṇedānīṃ darśayitum āha -- saṃkhyābhedas tāvad i[99 . 7]ti | bahutvena 8 vyavahāro bahuvacanāntasya prayogaḥ | bahuvacanaṃ ca "yuṣmadi gurāv ekapām" ity anena | anena saṃkhyābhedādity asya {p. 338} sādhāraṇānaikāntikatvaṃ darśitam | dharmadharmisamudāyātmakasya kārtsny asy āpratītiḥ [99 . 12] prasajyeta | tatpratītau vāvasthātravasthāviṣayapūjyatāpratyayagocaratvasya gauravasyāpratītiḥ prasajyeta | atraiva vaktavyā[41b] 1 ntaram uccinvann āha vrīhaya [99 . 12] iti cet yatra bahuvacanaṃ "jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām" [Pā.1.2.58] ity anena | na ca paryāyarūpeṇa bhidyanta [99 . 16] iti bruvatā ca yadi saṃkhyābhedo 'nekatvasya sādhakaḥ syāt tadā tadabhedopy ekatvasya sādhakaḥ syāt | anyathā tasyāyogāt | na caivaṃ tasmāt saṃkhyābhedo na samartho 'nekatvaṃ sādhayitum iti darśitaṃ draṣṭavyam |
tataḥ 2 [99 . 19] saṃjñābhedāt | anena saṃjñābhedād ity asya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ darśitam | saṃprati sādhāraṇānaikāntikatvam api darśayann āha ekasminn api ceti [99 . 19] atra gajanimīlikayā pūrvadoṣo draṣṭavyaḥ | samastasya [99.21] śaktiśaktimadātmakasya dharmadharmisamudāyasya | tayo [99 . 23]r ddharmadharmiṇos tad vādhināṃ [99 . 24] dharmavācinām | mātrā [99 . 26] leśaḥ |
3 sarvadaikarūpeṇāvasthānaṃ kūṭasthanityatā tayā [99 . 28] tattadavasthārūpeṇa pariṇamato 'vasthānaṃ pariṇāmanityatā tad upagamāt [100 . 1] sā ca [100 . 1] pariṇāmanityatā | asya [100 . 2] pariṇāmanityasya suvarṇāder dravyasya | tadrūpeṇa [100 . 2] paryāyarūpeṇa cchedo vināśaḥ | paryāyāṇām iveti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | iyaṃ pariṇāmanityatā |[119]kūṭasthanitya 4 tā dravye paryāyātirikte na saṃbhavati [100 . 4] | kuta ity āha paryāye [100 . 5]ti |
__________NOTES__________
[119] atra "kūṭasthanityatāvat" iti pāṭhaḥ ṭibeṭanānusārī samyagbhāti |

vibhaktapariṇāmeṣv i[100 . 12]ti pāṭhe vibhaktaḥ pariṇāmo yeṣām iti vigrahaḥ | vibhakto viśiṣtakāryakāritvena niyukta iti cārtha iti pūrve nibandhakṛto vyācakhyuḥ | idānīm api kecit paṇḍitāṃmanyā anenaiva pāṭhena katham api vyācakṣate | tad etat pāpīyaḥ 5 vibhakti[kta]śabdasyānyārthatvāt, na hy ayaṃ vibhaktaśabdo viśiṣṭakāryakāritvena niyuktaṃ vakti | api tu vibhāgena vyavasthāpitam | kiñ ca kim asya śabdadāridyaṃ yena viśiṣṭakāryakāripariṇāmeṣv iti vaktavyaṃ vihāya idam īdṛśam avācakam ācakṣīta | sarva eva ca pariṇāmas tadanyakāryāpekṣayā viśiṣṭakāryakārīti ko 'nyasmād a 6 sya paṭādipariṇāmasya viśeṣaḥ, kaścāsya niyokteti kim asthānaparākrameṇa | tasmāt kvacit pustake pramādapāṭha eṣaḥ | vibhaktaparimāṇeṣv iti tu pāṭho yuktarūpaḥ | tatra pariṃāṇaṃ mānavyavahārakāraṇaṃ {p. 339} guṇaviśeṣaḥ | paraprasiddhyā cedam ucyate tac ca dīrghatvākhyam utpādyam atra vivakṣitam | tatra vibhaktaṃ vibhāgena 7 vyavasthāpitam parimāṇam yeṣāṃ paṭādīnāṃ teṣu vistāriteṣu dīrghīkṛteṣv iti yāvat | vibhaktāyām ādikarpaṭādayaḥ kiñcid āvṛṇvate kiñcic ca dhārayanti kiñcid upabadhnantīti | prāgavidyamānaṃ kasyacid(d)bhāve bhavad utpadyamānaṃ kāryam [140 . 18] | hetau ca śaturvidhānāt pūrvam abhāvā(bhava)t kasyacid bhāve bhāvā(bhava)d ity arthaḥ | bhavet kāryam iti tu pāpīyān pāṭhaḥ |
yadi 8 parasparopādānāhitarūpaviśeṣas tatsāmagryantargataḥ sarva eva kṣaṇaḥ pratyekaṃ samartha utpadyate | yato vijñānādiprasūtis tena tāvad avaśyaṃ jñānajananasvabhāvenaiva bhāvyam, avijñānajananasvabhāvenaiva vā, na tu parasparaviruddhatadatajjananasvabhāvena bhedaprasaṅgādity abhiprāyavān paraścodayann āha nanv i[100 . 24]tyādi | kathaṃ tadanyakārya [42a] 1 saṃbhava [100 . 26] iti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ --
"tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
tadrūpādi kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||"
(Pramāṇavā. 2.251) iti |
anekakāryakriyāsvabhāvatvād vi[101 . 3]jñānātmakānekakāryakārirūpatvāt | teṣāṃ [101 . 4] sajātīyetarakṣaṇānām | teṣāṃ cakṣurādīnāṃ sattā tadā[na] ntaryeṇa darśanaṃ [101 . 5] tasmāt | nanu tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryadarśanāt vijñānasyaiva 2 janaka ity avadhāraṇāt tadavasthe doṣa kasmād idam ucyata ity āha tatre [101 . 5]ti | anainaitad āha dharmamātrasya saṃdehād ayogavyavaccheda evātra nyāyaprāpto nānyayogavyavaccheda iti |
nanu ca yena rūpeṇa vijñānaṃ vijñānaṃ janayati yadi tenaikarūpeṇaiva rūpaṃ janayati tadā tenāvaśyaṃ tadvijñānavadbodhātmanā bhāvyam | atha tadanyena rūpe 3 ṇa janayati tarhi viruddharūpadvayānuṣaṅga ity āśaṅkyāha na cāta [101 . 7] iti | ato vijñānāvijñānajananasvabhāvatvāt | kasmān na syād ity āha -- ekasyaive [101 . 7]ti | ātmātiśayasya [101 . 7] svahetupratyayasāmarthyāyātavijñānāvijñānopajananayogyasvabhāvaviśeṣasya | anenaitad darśayati ekenaiva rūpeṇa tattajjanayati 4 kevalaṃ tad ekaṃ rūpamīdṛgvijñānāvijñānajananam iti | etad uktaṃ bhavati tatsāmagryantargatānāṃ sarveṣām eva kṣaṇānāṃ svahetubhir idaṃ rūpam upanītaṃ yaduta yūṣmatprāgbhāve 'nekenaiva bodhābodhātmakena kāryeṇa janitavyam iti | evaṃ tarhi vijnānābhinnahetujatvena {p. 340} sukhādīnāṃ bodhātmakatvaṃ duḥkhasādha[katva]māpanīya 5 (pa)nnam | tatrāpi hīdaṃ śakyate vaktuṃ proṣitāgatapriyaputrādikṣaṇasya svahetusamūhād eva tathābhūtaṃ rūpam upa(da)pādi yena vijñānam avijñānātmakaṃ ca sukham anyac ca janayatīti śuddhād rūpe(?) yadime(?)tadviśeṣavadviśeṣākhyāne 'smābhih parihṛtam iti tata evanugantavyam iti | pūrvam avadhīritāvadhāraṇanirūpeṇā 6 ktāv uktam adhunā puraskṛtāvadhāraṇoktāv iti bhedo draṣṭavyaḥ | idaṃtayā vyapadeśayogyaṃ sanidarśanam | svadeśe parotpattini(vi)bandhakaṃ sapratigham [101 . 11] | iyaṃ cāgamabhāṣā | bhinnapravṛttinimittayor ekasminn arthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam teṣāṃ tannimittānāṃ tadayogād ekatraiva vṛttyanupapatteḥ | apekṣāyāṃ [101 . 14] 7 tadekopakārāpekṣāyām, upakārasyopakāryābhedān nyāyaprāptād iti | uktam evādhikābhidhānārtham avatārayann āha -- nāpī [101 . 17]tyādi | pratibandhābhāva eva kuta ity āha -- tadgrāhaketi tadabhāvam eva pratipādayitum āha pratyakṣata [101 . 18] iti | ekātmatayaiva [101 . 20] jyotīrūpādyātmatayaiva | pratyakṣeṇaivam upalambhān na tāvat pratyakṣaṃ tatpratibandhasādhakam ity arthād darśitam | yenānumānena kāryabhedasya kāraṇānekatvapratibandhaḥ sādhyate tatrāpi [101 . 20] etac caikasāmagryantargataviśiṣṭaikaikakāraṇāpekṣayā

draṣṭavyam na tu kāraṇamātrāpekṣayā kalāpāt kalāpotpatter iti | atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha ekasye [101 . 21]ti | sahakāryyupādānabhāven ānekakriyānabhyupagame [101 . 21] yadi [42b] 1 ekasyānekarūpatvam asmābhir abhyupetaṃ syāt pramāṇopapannaṃ tadā dharmisvabhāvatayaiva taducyetety abhiprāyeṇoktam ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvād i[101 . 25]ti | tadvada [101 . 27]nekavat | anyathe ti yadi yenānekenaiva(ka)svabhāvatām anubhavati tad eva paraṃ bhidyate | na tv asau dharmīti iti [102 . 3]r hetau |
ekaṃ kāryaṃ yasyānekasya tad ekakāryaṃ tasya bhāvas tattā [102 . 4] eka 2 kāryakāritvaṃ na syād ity arthaḥ | tasyaiva kāryasya yadātmapuraskāreṇa dharmiparyāyavyavasthā tena bhedād evaikarūpatvābhāvād iti samudāyārthaḥ |
nanu naivāsmābhir ekam anekaṃ karotīty ucyate yena tvayaivam ucyeta, kintu samagrāvasthāyāṃ tadekaikam eva tadekaikam upakalpayatīty āśaṃkya na caike [102 . 6]tyādi prathamato yojyam | kasmān na 3 janayatīty apekṣāyāṃ tu paścādyojyam | nahī [102 . 4]tyādi | sahaiva [120]yugapad eva | etaddoṣabhayāt parasparopādānakṛtopakārāpekṣatve ceṣyamāṇe teṣām ekaikena bhāvatastāvataḥ kṣaṇasyopakārāt | katham ekam anekakāryakṛn n syād iti cānena darśitam | tataś ce [102 . 6]ty {p. 341} ekasyānekakāryakāritvāsaṃbhavāt | gatārtham apy etat kaṇṭhoktaṃ kurvann āha | anekasye [102 . 7]tyādi | yathāyogam ekānekaśabdau sambandhavyau | anabhyupagamād evaikasyānekakriyāvirahād uktayā nītyānekasyāpy ekakriyāvirahād iti cārtho draṣṭavyaḥ |
__________NOTES__________
[120] sahaika S
nanu ca ekasyānekakāritvaprakārād anekasyaivaikakāritvaprakārāt kilānyaḥ prakāro nāstī 5 ty abhimatam | asti khalv anekam evānekaṃ karotīti prakrāntaṃ tat katham etat saṃgasyata iti cen na | anekaikasāmagryā(ya)ntaḥpatitenānekakriyopagame sarvvasyaivopādānasahakāribhāvena sajātījavijātīyaviśiṣṭakṣaṇārambhasya nyāyaprāptasyopagamād ekasyānekakriyopagamaprāpter ity abhiprāyā 6 t sarvam avadātam | ahetukatve ca tanniyamāyogād iti bhāvaḥ | dravyaparyāyayos tāvad bhinnaṃ kāryam iṣṭam | tau caikasvabhāvāv ekaṃ vastv iti katham ekasyānekakāryakāritvam anunmattena pratikṣipyata ity abhiprāyavān āha dravye [102 . 13]tyādi | ekasvabhāva tve 'pi naikavastutety aha -- svabhāvasyaive [102 . 15]ti | anyathā yadi 7 vastuno 'nyaḥ svabhāvaḥ syāt tasya [102 . 15] vastunaḥ evaṃ svabhāvasyāpy avastutāprasaṅgādity api draṣṭavyam yenābhiprāyeṇa kathaṃ nonmattaḥ [102 . 14] ity avādīt tam idānīṃ sphuṭayann āha ekasvabhāvatve ce [102 . 16]ti | yadā hi tūlapiṇḍādidravyaṃ dvipiṇḍakadravyanirmāṇasamaya eva kākatālīyanyāyena pavanāvadhūtatūlāṃśuprabhṛtinā svalpaparimāṇena 8 dravyāntareṇa saṃyujyate dravyārambhakasaṃyogāpratidvaṃdvī(dvi)vibhā[ga]ja(bhāgaja)nakakriyāhetuṃ ca sahakārikāraṇaṃ pratilabhate | tadataddravyaṃ dvipiṇḍakaṃ tūladravyam | guṇaṃ ca tathābhūtasaṃyogākhyam | karma ca tathābhūtāṃ kriyām ekadaiva karotīti dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇaṃvaiśeṣikair avśyaipitavyam ity abhiprāyo 'syaivaṃ vaditur avasātavyaḥ | [43a] 1 anyathā kāryadravyodayasamakālaṃ kārye [na] śuklādirūpam utpadyate | kintūtpanne kārye paścāt kāraṇād utpadyate ata evaikasmin kṣaṇe dravyam arūpam asparśam arasam agandham upagamyateyogaiḥ| tasya tu guṇasyotpadyamānasya samavāyikāraṇaṃ tad evānantarotpannaṃ dravyaṃ na tu tatkāraṇaṃ dravyam | evaṃ tāvad idam asmābhir yathā kathañcid upapāditam, 2 karmaṇaś caikasyeti tu saṃyogasaṃskārāpekṣayopapādayituṃ śakyate na punaḥ saṃyogavibhāgāpekṣayā | na hi kutaścid api karmaṇo yugapat saṃyogavibhāgāv utpadyete kintu prathamaṃ vibhāgas tataḥ prācyasaṃyogavināśas
tadanantaram u?arasayoga iti padārthavidaḥ prajānate | na ca yuktyāyā(pā)dyaitad vaktavyam |vaiśeṣikaprakriyāyāṃ 3 sthitvaivaitad abhidhānasya prakāntatvāt | anyathā kim asti karma kim asti saṃyogādir yenaivam ucyeta | ataś caivaṃ yatkrtāntakopene [102 . 17]tyāha | abhinnakālaṃ ca kāryaṃ vicārayituṃ prakṛtaṃ na tu bhinnakālam iti kiṃ bahunā | etac cavaiśeṣikaśailīmanupālayanto yadi kecana nipuṇā manīṣiṇo yathāśruti samarthaya 4 nti kāmaṃ samarthayantu na no hāniḥ kācid api tu mahāneva lābha iti |
{p. 342} anavaya [121] vatvena [102 . 24] kārtsnyena | na tu sajātīyā vijātīyāḥ samastā vyakrīrvyaśnuvīrann i[102 . 25]ty arthaḥ | kathayā [103 . 1] vicāreṇa |
__________NOTES__________
[121] anavayavena S

deśakālasvabhāvabhedānāṃ madhye deśakālābhedasyābhedasādhane sādhāraṇānaikāntikatvaṃ pratipādayann āha tathāhī [103 . 4]tyādi 5 | svabhāvābhedapi nirūpayann āha -- svabhāvopī [103 . 5]ti | apir upagamapradarśane | dvitīyaḥ punar api [103 . 6] avadhāraṇe rūpatety asmāt paro draṣṭavyaḥ | anuvṛttivyāvṛttirūpate [103 . 6]ti dravyasyānuvṛttirūpatā paryāyāṇāṃ vyāvṛttirūpateti yathākramaṃ yojyam | pratyekam iti prativastvaty artho draṣṭavyaḥ na tu pratyātmeti | 6 nahi dravyasya vyāvṛttirūpatāpi nāpi paryāyāṇām anuvṛttirūpatāpi | tad ayam artho yadi prativastu dravyaparyāyayor anuvṛttivyāvṛttirūpataivopagamyata ity anyonyavyāvṛttisvabhāvadvayāviṣṭaṃ ghaṭapaṭavatpadārthadvayaṃ syān na tv ekaṃ dvirūpam | iti [103 . 8]r hetau | tasmāt [103 . 8] svabhāvābhedāt | padārthadvayasyaiva nyāya 7 prāptatvāt svabhāvābhedasyaivaṃ siddhatvād iti bhāvaḥ | anuvṛttivyāvṛttyos tatsvabhāvatvam upetyaitad uktam etad eva tu nāstīti darśayann āha -- na ce [103 . 8]tyādi anuvartamānavyāvartamānādhānatva [122][103 . 9] ca bhāvatvaṃ nimittam ihābhipretam yad anantaraṃ vyaktīkariṣyate tatas tayos tatsvabhāvatvāyogāt | tatsvābhāvatvam evānayoḥ kathaṃ na yujya 8 te yanaivam ucyata ity āha -- bhāvatvene [103 . 11]ti bhāvatvena kriyātvena | bhavitradhīnatvāt [103 . 11] kartradhīnatvāt | bhāvayadvā(yan vā) utpattimān dharmas tattvena bhavitā dharmī tadadhīnatvāt na tu tattvād iti | yady ekakāryakartṛtvād ekatvaṃ tarhi anekakāryakartṛtvād anekatvaṃ syāt | anyathā tadyo(tadayo)gāt na caivam iṣṭaṃ yuktaṃ vā tasmād etad api viparyaye bādha[43b] 1 kābhāvān na vaktum ucitam ity abhiprāyavān āha ekasyāpīti [103 . 22] | ekasyāpy aneke [103 . 24]tyādi bruvataḥ pūrvavad abhiprāyo boddhavyaḥ | kṛtākṛtānāṃ [103 . 22] saṃketitāsaṃketitānām | ekābhidhānābhidheyatvāsaṃbhave viśvasya tadyogyatvaṃ hetuḥ | viṣayabhedaṃ prakṛtatvāt śabdānām abhidheyalakṣaṇa viṣayabhedaṃ [103 . 26] bruvāṇaṃ [103 . 26] pratyabhihitam a[103 . 26]nantaram
eva | ekatrāpī [103 . 27]ti bruvataś ca 2 pūrvavadabhiprāyo jñeyaḥ | anantaroktayā vacanabhaṅgyā saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ sūcayitvā sampratyekavijñānaviṣayatvād ity asya sādhāraṇānaikāntikatvaṃ khyāpayitum āha bahūnāñ ceti [104 . 1] | nanu yady ekaṃ dvirūpanneṣyate kathaṃ tarhi tad ekaṃ vijñānaṃ bodharūpaṃ nīlākāraṃ cotpadyata ity ucyata iti parasya vacanam āśaṃkyā 3 ha[123] kiṃtv iti | nīlapraticchāyatayā [104 . 3] nīlasarūpatayā bhāvato [104 . 5] vastutaḥ | anena vyāvṛttibhedam upādāya tathocyate na tu vāstavaṃ dvairupyam iti darśitam | {p. 343} saṃmūrcchitatvād [104 . 6] bhūyonyonyāvayavāpraviṣṭatvāt | śabalarūpatve cāyaṃ hetuh | dṛṣṭāntam eva vighaṭayann āha sa hī [104 . 8]tyādi | sa hiraṇyakaśipuvadhārthanirmi 4 tanarasiṃhātmakaḥ | avayavinaḥ pramāṇabādhitatvād ity abhipretya paramāṇusaṃhā(ghā)tarūpa [104 . 8] ity uktam | pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti [104 . 9] | sarvatra narasiṃhadravya(buddhya)bhāvād iti bhāvaḥ | anenaiva saṃmūrcchitatvābhāvena śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnyo dṛṣṭānta iti darśitam | tathā cāvyavasthitaparamāṇupraca 5 yābhiprayeṇa bhāgaśabdapravṛttir na tu paraprasiddhā tasyāvayavābhiprāyeṇa avayavyārambhasyānabhyupagamāt | saṃprati bhavatu narasiṃhabhāgābhyāṃ narasiṃhāvayavino nirmāṇaṃ tathāpi tasya śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnya eva dṛṣṭānta iti darśanād darśayitum āha jātyantaraṃ ce [104 . 10]ti | tāsu tā 6 su hy avasthāsu sa evāyaṃ nara ity anuvṛttipratyayahetor naratvajāter ūrdhvatāsāmānyaśabdābhilāpyāyās tāsu cāvasthāsu siṃhaḥ siṃha ity anugābhipratyayahetoḥ siṃhatvajātes tathābhūtāyā anyā tāsu tāsvavasthāsu sa evāyaṃ narasiṃha ity anuvṛttapratyayahetubhūtā tathābhūtaiva jātir jātyantaram avaseyam | 7 sa [104 . 10] iti sāmānādhikaraṇyena nirdeśaś ca tasya tadvataś cābhedavivakṣayā samudāyavivakṣayā vā draṣṭavyaḥ |digambaramatasya ca prakṛtatvāt evaṃ vyākhyāyate tena hi tiryaksāmānyam neṣṭam upariṣṭāc ca etadbhaṭṭārcaṭenāpi sphuṭayiṣyate
| nāpi tiryaksāmānyam atra kalpayituṃ yuktam, narasiṃhasya tathābhūtasyaikatvāt anekavṛ 8 ttitvāc ca sāmānyasyeti | śabalarūpatvābhāvam eva vicitraṃ hī [104 . 11]tyādināpratipādayati | ayam asyāśayo yadi saṃmūrcchitatvaṃ tyaktvā yathā kathañcid anekarūpatvenāpi śabalarūpatocyate tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya (śabalarūpatocyate) | tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya[124]) śabalarupatvaṃ iti [44a] 1 prakṛtam eva hīyeteti | avaśyaṃ hi śābalyam icchatā vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha (vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha[125]) vicitryaṃ hī [104 . 11]ti | yady ekaṃ śabalarūpaṃ co(no)papadyate kathaṃ tarhi lokaḥ śabalam idam iti manyata ity āśaṃkyāha kevalam i[104 . 13]tyādi | eka pratyayavamarṣādyekaṃ kāryaṃ tasya darśanāt [104 . 13] | ekavyavahāre cāyaṃ hetuḥ |
__________NOTES__________
[122] "tvena" ity api paṭhituṃ śakyam |
[123] vijñānaṃ tu S
[124] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
[125] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
iha khalu 2 vāstavadharmāpekṣo vāstavo dharmī | dharmaś ca pūrvaṃ kṛtakavicāreṇa pāramārthiko nirastas tadapekṣo dharmy api vāstavo vyudasta ity abhiprāyeṇa dharmadharmīṇor niṣedhād i[104 . 18]ty uktam |
{p. 344} anantaroktam arthajātaṃ sātirekaṃ svakrtābhiḥ kārikābhiḥ pratipādayituṃ paramukheṇāha -- āha ce [104 . 20]ti |
vastuna [104 . 21] ekasyeti prakaraṇāt | kila [104 . 21]śabdo vakturaruciṃ khyāpayati | tayo [104 . 22]r dravyaparyāyayoḥ |
tatra saṃjñābhedasya tāvad bhedakatvaṃ pratibadhnann āha indriye [104 . 23]ti | vasturūpaṃ śabdānāṃ naiva [104 . 24] gocaro viṣayaḥ | apohasyāpi vastutvenādhyāvasāyāt viśeṣayann āha indriyajñānanirbhāsī [104 . 24]ti | bahuvacanena vyāptim āha tat tasmāt kena [104 . 23] hetunā | lokoktiś caiṣā draṣtavyā | saṃjñā sāṃketikaḥ śabdas tad bhedā 4 t [104 . 24] | ata eva sāmānyena śabdāviṣayatvaṃ pratipāditam | śabdānāṃ vastugocaratvaniṣedhadvārā ca saṃjñābhedasyābhedakatvaṃ pratipādayato 'yam āśayo yadi punaḥ śabdā vastuvṛttyā indriyajñānānīva bāhyaviṣayā abhaviṣyan niyatam ime anyonyabhinnarūpāḥ santo locanādicetāṃsīva rūpādīny arthān svasvaviṣayā 5 n abhetsyanta iti |

vastūnāṃ tadgo(tadago)caratve kāraṇam āha -- parame [104 . 25]tyādi | abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣāyām ity ādivacanād i[104 . 25]tyādivacanapratipāditād arthād ity artho 'vasātavyaḥ |
tat ta [104 . 27]smāt kalpitagocarāḥ [104 . 27] kalpanārūḍharūpaviṣayāḥ | tat ta [104 . 28]smād yadi saṃjñābhedād bhedaḥ [104 . 28] kalpitasyaiva bhedo bhaved iti yo 6 jyam |
kalpitabhede kiṃ vastubhedo na bhavatīty āha vyāvṛttibheda [105 . 1] iti | arthākṣiptam eva kaṃṭhoktaṃ kurvann āha na vastuna [105 . 1] iti |
nanu kim ekadvivacanabahuvacanāny eva saṃkhyā yena tadbhedaḥ saṃkhyābhedaḥ (saṃkhyābhe[126]da) ucyeta | na caitat | kiṃntv adyai(?)vaikatvādirūpā saṃkhyā tadabhidhāyakaṃ tu vacanam ata eva pāṇiniḥ 7 "bahuṣu bahuvacanāma"(Pā. 1.4.21)tyādyācakhyāv iti | syād evaitat yady ekādivyavahārahetuḥ saṃkhyā ekadravyānekadravyā vā pramāṇabādhitā na syāt | kevalam iti eva nāsti | asti tu tathābhūtasaṅketānurodhād ekādivacanam evaikādivyavahāranibandhaham ity anenābhiprāyeṇoktam naivānyo mato vacanabheda [105 . 2] iti |
__________NOTES__________
[126] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
tato [105 . 3] vacanabhedātmakā 8 t saṃkhyābhedāt kalpitasya [105 . 3] kalpanāviparivartino rūpasya na tu vastuna [105 . 4] iti dūrastham iha saṃbandhanīyam | kathañcid {p. 345} [105 . 4] dravyaparyāyarupeṇānyathā vā | abhinnate [127][105 . 3]ti bhedādhyavasāyo 'vasayaḥ | kutaḥ punaḥ siddham etad vacanabhedātmakaḥ saṃkhyābhedaḥ, sa cābhedaka ity āha -- yeṣām i[105 . 4]ti | atrāpi vācyavācakayor abhedavivakṣayā ityādi pratipādi[44b] 1 ta evetyādiśabdenokto draṣṭavyaḥ |
__________NOTES__________
[127] vibhinnatā S
adhunā lakṣaṇabhedam adhikṛtyāha avināśa [105 . 5] iti | kiṃ [105 . 6] kasmāt | tadātmakā [105 . 6] naiva, viruddhadharmādhyāsād iti bhāvaḥ | yadi vā tadātmakā iti hetubhāvena viśeṣaṇaṃ tena tadātmakatvāt kiṃ kasmād dravyāvināśe nāśina [105 . 6] ity arthaḥ | anenaikasya etal lakṣaṇadvayāyogāl lakṣaṇabhedo 'siddha uktaḥ |
uktadoṣa(ṣaṃ) nirācikīrṣoḥ pa 2 rasya vacanamā[śaṅkamā]na āha naṣṭā [105 . 7] iti | te [105 . 7] paryāyāḥ | cedi [105 . 7]ti parābhyupagamaṃ darśayati | paryāyarūpeṇa [105 . 7] na dharmirūpeṇety arthād avasthitam | etan nirākurvann āha -- dravyeti | dravyasvabhāvato 'nyasvabhāvatā teṣāṃ kim asti? pṛcchataś cāyam abhiprāyo yaś.anyasvabhāvatā teṣāṃ bhavet svabhāvabhedena svabhāvābheda eva na bhaved iti | ata evāyaṃ vaida 3 rbhaparasya praśnaḥ | siddhāntavādyevaitad doṣadarśino 'nyasvabhāvatāniṣedham āśaṃkamāna āha na ced iti [105 . 8] | atrāpy āha nāśa [105 . 8] iti | tathā [105 . 8] tena prakāreṇa | paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇety evam ātmanā kathaṃ nāśaḥ [105 . 8] | no ced iti tu kvacit pāṭhaḥ | tatrāpi naṣṭāḥ paryāyarūpeṇa dravyasvabhāvena no 4 cet [105 . 8] na yadi prakṛtāś ca paryāyāḥ kartṛkatvenābhisaṃbadhyante | etad āśaṃkya siddhānty evāha kim anyarūpatā teṣāṃ i[105 . 8]ti | dravyasvabhāvasya śrutatvāt, dravyasvabhāvād anyasvarūpatā teṣāṃ kim astīty arthaḥ | śeṣam samānaṃ pūrveṇa | anugāmirūpaṃ dravyam udayavyayayoginas tu paryāyā aikātmyañ ca dravyaparyā 5 yāṇām ahrīkaiḥ kiṃ neṣtaṃ?
tatra vyayinaḥ paryāyānadhikṛtyoktam | idānīm udayino 'dhikṛtyāha -- dravyātmanī [105 . 9]ti | paryāyā ity anuvartate | dravyasyātraiva śrutatvāt tat [105 . 9]śabdena tasya parāmarśaḥ | tad ayaṃ vākyārtho viruddhadharmādhyāsa(se) bhedanibandhanepi kena kāraṇena te [105 . 10] paryāyāḥ dravyātmakā iti | viruddhdharmā 6 dhyāsa eva kuta ity āha -- dravyātmani sthite paścādbhavanta [105 . 9] iti | hetau śaturvidhānāc ca paścād bhāvād ity arthaḥ | tanniṣpattāvaniṣpattir eva viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ |
{p. 346} anena ca prakāradvayena tādātmyahāpanena bhinnarūpāṇāṃ eṣāṃ tena saha sambandhābhāvāt taddharmatvam eva ca na syāt | tataś ca prakṛtakṛtidarśitam atraiva vaktavyāntaraṃ samuñcinvann āha bhūta... kim iti [105 . 10] tatra dravye bhūtaṃ jātaṃ kiṃ ? dravyaparyāyayor aikātmyena dravyasthitau paryāyāṇām api niyatā sthitir iti na kiñcid bhūtam ity abhisandhiḥ | yataḥ [105 . 10] kasyacit tadatiriktasyābhāvāt |
abhiprāyam aviduṣaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha bhede [105 . 11]ti | bhidyanta iti bhedāḥ paryāyā eva 8 tadrūpaṃ bhūtaṃ yadāṣyate [105 . 11] | etannirācikīrṣann āha bhinnam i[105 . 12]ti | hir avadhāraṇe bhinnam ity asmāt paro draṣṭavyaḥ |
abhede [105 . 13] tayor aikātmye | etad i[105 . 14]ti dravyāvināśa(śe) paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇa, sthite ca tasmin bhedarūpaṃ bhūtam iti ceti | asaṃbaddhatvam evāsya pūrvasāmarthyoktaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha[128] evam i[105 . 14]ti naṣṭaṃ ca tad an [45a] 1 ṣṭaṃ ceti tathā |
[128] ekam iti S
tadaitat prasajyata iti pārśvasthasyāviditaprastāvasya praśnam āśaṃkyāha -- dravye [105 . 15]tyādi | yasmād uktayā nītyā lakṣaṇabheda eva siddhas tataḥ [105 . 16] tasmāt |
samprati kāryabhedaṃ prastuvann āha -- kārye [105 . 17]ti | kāryabhedāt tayoḥ svabhāvasya bhedo yadi bhavet [105 . 17] | tathā sati [105 . 17] svabhāvabhede sati avaśyaṃ hi bhedam icchatā svabhāvabheda evaiṣṭavyo 'nyathā bhedāsiddheḥ |

Original text: Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu) · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc