હેતુબિન્દુટીકાલોક · ભાગ 2132

સતિ 2 ચૈવં કિમ્ અકિઞ્ચિત્કરઃ કાર્યભેદો ભેદસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉચ્યત ઇતિ પરં શિક્ષયન્ન્ આહ સ્વભાવસ્યૈવે [105 . 19]તિ । નનુ કાર્યભેદો ઽભિન્નસ્ય સ્વભાવસ્ય ભેદક ઇતિ કિઞ્ચિત્કર એવાપિ(એવોપ)ન્યાસાર્હો ઽપિ ચ તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્યાસંક્યાહ ન હિ [105 . 20] ઇતિ । હિર્ યસ્માત્ કાર્યાણાં ભેદઃ પશ્ચાત્ પ્રકરણાત્ સ્વહેત્વાગતસ્યાભિન્નસ્વભાવસ્ય પશ્ચાદ્ભવનસ્વભાવસ્ય તસ્ય ઇવ સ્વહેતુબલાયાતસ્યાભિન્નસ્ય ન ભેદકઃ [105 . 20] હેતૌ શતુર્વિધાનાત્ પશ્ચાદ્ ભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રાગ્ભાવી હિ કારણં તદ્ભિન્નં સ્વભાવં કુર્યાદ્ અપિ, ન તુ પશ્ચાદ્ ભાવીત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
પશ્ચાદ્ ભવન્ન્ અપિ કસ્માન્ ન ભેદક ઇતિ? આહ સ્વભાવસ્યેતિ [105 . 21] । નનુ કાર્યભેદઃ સ્વહેતુસમુત્થં સ્વભાવં મા નામ વિકાર્ષિત્ તદવસ્થે વિકારાયોગાત્, તમ્ એવ તુ વિનાશયિ 4 ષ્યતીત્ય્ આહ નાશેતિ [105 . 21] । યદિ ચાયં કાર્યભેદસ્ તયોઃ સ્વભાવસ્ય ભેદકઃ સ્યાત્ તદ્ અયં દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- એકાન્તેને [105 . 22]તિ । {પ્. 347} તે દ્રવ્યપર્યાયાત્મકે વસ્તુની [105 . 22] । સ્યાદ્ એતત્ -- સ્યાદ્ અયં દોષો યદિ ભેદઃ પશ્ચાત્ પ્રકરણાત્ સ્વહેત્વાવગે(ત્વાગ)તસ્યાભિન્નસ્વભાવસ્ય પશ્ચાદ્ ભવન્સ્વભાવસ્ય તસ્યૈવ સ્વહેતુબલાયા 5 તસ્યાભિન્નસ્ય ન ભેદકસ્ તયોર્ અભિન્નોય(યં) સ્વભાવો ન ભવેત્ । યાવતાસ્ત્ય્ અભિન્નોપિ સ્વભાવસ્ તતસ્ તયોર્ અભેદોપીત્ય્ આહ સ ચેતિ [105 . 22] । સો ઽભિન્નઃ સ્વભાવઃ ।
તયોઃ [105 . 23] દ્રવ્યપર્યાયયોઃ, કેન કારણેન । કુતઃ પુનર્ અસૌ તયોર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- વિભિન્નાભ્યામ્ ઇ[105 . 23]તિ પરસ્પરભિન્નાભ્યાં દ્રવ્યપર્યાયાભ્યાં અભિન્નસ્યાભિ 6 ન્નસ્વભાવસ્ય કલ્પિતસ્ય તસ્ય । વિભેદતો [105 . 23] ભેદાદ્ વ્યતિરેકાત્ । ભેદે હિ કાર્યકારણભાવઃ સંબન્ધઃ । સ ચાત્ર નાસ્તીતિ ચ બુદ્ધિસ્થમ્ । તેષાં [105 . 23] દ્રવ્યપર્યાયકલ્પિતાભિન્નસ્વભાવાનામ્ ।
તસ્યાપિ [105 . 25] તૃતીયસ્યાપિ સ્વભાવસ્ય તદભેદપ્રસિદ્ધ્યે [105 . 25] દ્રવ્યપર્યાયાભિન્નસ્વભાવાભેદપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ પરશ્ચતુર્થઃ કલ્પનીયો [105 . 26]ન્યથાયઃ -- 7 શલાકાકલ્પાસ્તૂયેવ(સ્ ત્રય એવા)સંબદ્ધાઃ પ્રસજ્યેરન્ન્ ઇતિ ભાવઃ । એવં પઞ્ચમાદાવ્ અપિ સૈવ વાર્તેત્યાદિના ભિન્નસ્વભાવસ્યાસમ્બન્ધનિશ્ચયપરિપન્થિન્ય[ન]વસ્થા સ્યાત્ ।
નનુ કિમ્ અ[ન]વસ્થાભયાદ્ દૃષ્ટાનેકસ્વભાવાપલાપઃ કર્તવ્યઃ ઇત્ય્ આહ -- ન ચેતિ [105 . 27] ।
સ્યાદ્ એતત્ સ્યાદ્ અયં દોષો યદ્ય્ અભિન્નસ્ય સ્વભાવસ્ય દ્રવ્યપર્યાયાભ્યાં ભેદો ઽપ્ય્ ઉપગમ્યેત । કિન્ત્વ્ અભેદ 8 એવેત્ય્ આહ ઐકાન્તિકસ્ ત્વ્ ઇ[105 . 29]તિ । ભિન્નયોર્ દ્રવ્યપર્યાયયોર્ અભિન્ના સ્વભાવાદ્ અભેદ ઐકાન્તિકો યદિ ભવેદ્ ઇતિ યોજ્યમ્, ભેદ એવ તયોર્ વિશીર્યેત [105 . 30] વિલીયેત । કુત ઇત્ય્ આહ તદેકે [105 . 30]તિ । તસ્માદ્ એકસ્માત્ સ્વભાવાદ્ અવ્યતિરેકસ્ તયોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
અથવા વિભિન્નાભ્યામ્ ઇત્યાદ્ય્ અન્યથા વ્યાખ્યેયમ્ । વિભિન્નાભ્યાં [105 . 23] દ્રવ્યપર્યાયાભ્યામ્ અભિન્નસ્યા [105 . 23]વ્યતિરિક્તસ્ય [45બ્] 1 વિભેદસ્ તદાત્મવદ્ભેદાત્ । અયં ચાભિપ્રાયો દ્ર્વ્યપર્યા[ય]યોઃ કલ્પિતાભિન્નસ્વભાવયોસ્ તાદાત્મ્યોપગમે તસ્ય વા તયોર્ અનુપ્રવેશ એષિતવ્યસ્ તયોર્ વા તત્રેતિ । તત્ર યદિ કલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય દ્રવ્યપર્યાયયોર્ અનુપ્રવેશસ્ તદા તાવ્ એવ સ્વરૂપેણ વ્યવતિષ્ઠેયાતાં ન ત્વ્ અસાવ્ ઇતિ સો ઽસન્કથં તત્સમ્બન્ધી સ્યાત્ । નનુ ચ નાસૌ સ્વભાવસ્ તયોર્ ઉપલીયમાનસ્ તદભેદા 2 નુભાવી કિં તર્હિ તેષામ્ અભેદસિદ્ધ્યર્થમ્ અભિન્નસ્વભાવો ઽન્યો ઽભ્યુપગમ્યતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયસ્ય પરસ્ય વચનમ્ આશંકમાન આહ તેષામ્ ઇ[105 . 24]તિ । અત્રાપિ દોષાન્તરમ્ ઉપેક્ષ્યૈવાનવસ્થાં દર્શયન્ન્ આહ તથે [105 . 26]તિ । અથ દ્રવ્યપર્યાયયોસ્ તસ્મિન્ન્ અભિન્ને સ્વભાવે ઽનુપ્રવેશસ્ તત્રાહ ઐકાન્તિકસ્ ત્વ્ ઇ[105 . 29]ત્યાદિ ઇતિ ।
{પ્. 348} નનુ ન તયોસ્ તદાભિ(દાભિ)ન્નસ્વભાવયોગાદ્ અભેદો યેનૈવ 3 મ્ ઉચ્યતે । કિન્તુ સ્વત એવાભેદ ઇત્ય્ આહ અભેદસ્યે [106 . 1]તિ । અભેદસ્ય દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સ્વરસસિદ્ધસ્યૈકાત્મ્યસ્ય અપરિત્યાગે [106 . 1]ઙ્ગીકારે । તસ્ય ભેદસ્ય અવિતથાભાવે [106 . 2] સત્યત્વે । અભેદે [106 . 2] પ્રતિપાદ્યે મૃષાર્થત્વાત્(ર્થતા) તત્પ્રતિપાદકસ્ય વચનસ્યેત્ય્ અર્થાત્ ।
કસ્માત્ પુનર્ ભેદાભેદાવ્ એકાત્મકૌ ન સ્યાતામ્ ઇત્ય્ આહ અન્યોન્યે [106 . 3]તિ । અન્યોન્યા 4 ભાવરૂપાણામ્ અ[106 . 3]ન્યોન્યવ્યવચ્છેદેન વ્યવસ્થિતાત્મનામ્ । એકસ્ય ભાવો [106 . 4] વિધિર્ અપર સ્ય્ આભાવા નિષેધો યસ્ તદ્ ધેતુકો યતઃ [106 . 4] ભેદાભેદાભ્યાં દ્વિરૂપતા નાસ્તિ । યદિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ભેદવ્યવસ્થાઙ્ગઃ (ઙ્ગં) સ્યાન્ નૈકત્ર ભેદાભેદૌ ભવેતામ્ । સ એવ તુ ન ભેદવ્યવસ્થાનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ અન્યોન્યાભાવરૂપાશ્ ચે [106 . 4]તિ ।
વિરોધો [106 . 8] 5 વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ઽભિપ્રેતઃ । ભેદ શબ્દેન ભેદવ્યવસ્થા વિવક્ષિતા । લક્ષણ [106 . 8]શબ્દેન ચ નિમિત્તમ્ । તેનાયમ્ અર્થો યદિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ભેદવ્યવસ્થાઙ્ગં નેષ્યતે, તદૈવં ન સ્યાત્ । એવં ચ કથં સ્યાત્ એવં ચ કસ્માન્ નેષ્તવ્યમ્ ઇતિ ।
તદ્રૂપાઃ સન્તોપિ ન ભેદિનો [106 . 5] ભિન્નાઃ સ્યુર્ વિરોધસ્ય ભેદવ્યવસ્થાઙ્ગત્વાત્ । અન્યેન પ્રકારેણ તદ્વિનાશે [106 . 6] પર્યાયવિનાશે । દ્રવ્યં કથં વિનાશિ સ્યાત્ । દ્રવ્યં હિ પર્યાયરૂપેણ નશ્યતિ, ન તુ દ્રવ્યેરૂપેણેત્યહ્રિકૈર્ ઇષ્યતે । તદ્રૂપેણાપિ વિનાશઃ કસ્માદ્ ઇષ્યતે । સર્વથૈવ તસ્ય વિનાશઃ કિન્નેષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કથં નામ દ્રવ્યમ્ એષ્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આકાંક્ષાયાં ષિક્ષયન્ન્ આહ કૂટે [106 . 7]તિ । નિત્યતા [106 . 7] સ્થિરતા । "નેધ્રુ(ર્ધ્રુ)વ" ઇત્ય્ અ 7 નેન નિસસ્ત્યયો વિધાનાત્ । અપ્રચ્યુતાનુત્પન્નપૂર્વાપરરૂપસ્યાવસ્થાનં કૂટસ્થનિત્યતા , ભેદેષુ [106 . 7] પર્યાયેષુ । પરિણામનિત્યતા દ્રવ્યેષુ કસ્માદ્ ઇષ્તેતિ સામર્થ્યાદ્ આવેદિતમ્ ।

અસ્તુ તર્હીષ્તા કૂટસ્થનિત્યતેત્ય્ આશંક્યાહ તદ્ ઇષ્ટાવ્ ઇ[106 . 9]તિ । તસ્યાઃ કૂટસ્થનિત્યતાયા ઇષ્ટૌ । અત્ર દોષાન્તરમ્ ઉપેક્ષ્યૈવ એતદ્ આહ કિન્ને [106 . 9]તિ । યથોત્તરોત્તરસર્વપર્યા 8 યાનુગામિસુવર્ણત્વાદ્ય્ એકં સામાન્યમ્ ઇષ્યતે તત્તદ્ભિન્નદેશાદિસર્વવ્યક્ત્યનુયાયિસુવર્ણત્વગોત્વાદ્ય્ એકં કિં [106 . 10] કસ્માન્ નેષ્યતે । ઇચ્છામસ્ તર્હીદમ્ અપીત્ય્ આહ જનન્યે [106 . 10]તિ । જનની માતા । પ્રથમમઢા પત્ની જાયા । નનુ યદિ સ્ત્રીત્વસામાન્યમ્ અભિપ્રેત્યેદમ્ ઉચ્યતે તદાભ્યુપગમ એવોત્તરમ્ ઇતિ કોયમ્ અનુપયા(નુયો)ગઃ ? ભાર્યાત્વઞ્ ચોપાધિરૂપ ન [46અ] 1 સામાન્યમ્ । અન્યથા સંકેતાવેદિનોપિ ગાવ ઇવ તા અપિ ભાર્યા મ[અ]ભિમતા વ્યક્ત્યસ્તેનરૂપેણ સામાન્યભાસાં {પ્. 349} ધિયમાદધીરન્ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતદ્ ઇતિ । શોભનમ્ ઉક્તં ભવતા કેવલમ્ એવં વદિતુર્ અભિપ્રાયો ન સમ્યગ્જ્ઞાયિ । અયં ખલ્વ્ અસ્યાભિપ્રાયો યેનોપાધ્યવચ્છિન્નેન કેનચિદ્ રૂપેણ તત્સ્ત્રીત્વં તસ્યાં જાયાયાં વર્તમાન 2 મ્ એનાં તથોપભોગાઙ્ગં નોપપાદયતિ વિનૈવ તાવદ્ આત્મના જનન્યામ્ અપિ તેન વર્તિતવ્યમન્યરૂપાભાવાત્ । સતિ ચૈવં તસ્યા અપિ તથાત્વમ્ આપદ્યેત; એવમ્ અત્રાપેક્ષયાપ્ય્ ઉચ્યમાનજાયાયા અપિ તથાત્વમ્ અનિવાર્યમ્ । યદ્ય્ એવં શાબલેયબાહુલેયાદીનામ્ અપ્ય્ એકગોત્વાદિયોગાદ્ એકત્વં કિં નાપાદ્યત ઇતિ? પ્રિયં પ્રિયેણાચરિતમ્ ઇતિ । ઉદાહરણ 3 દિઙ્માત્રં તૂક્તમ્ એતદ્ ઉપહાસાપદેશેનેતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
એવમ્ ઉક્તયા નિત્યા ભેદાભેદાવ્ એકાધિકરણૌ ન યુક્તાવ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્યાધુના ભવેતાં તૌ તથા, તથાપ્ય્ ઉક્તદોષાન્ ન મુક્તિર્ ઇતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ ભેદાભેદોક્તદોષાશ્ ચે [106 . 11]તિ । દ્રવ્યપર્યાયયોર્ ભેદે હ્ય્ એકાન્તેન વિભિન્ને તે સ્યાતામ્ । ન ત્વ્ એકં દ્વિરૂપમ્, તથા 4 સુવર્ણકુણ્ડલાદિપર્યાયયોર્ અપરસ્પરાત્મતયા કુણ્ડલાદિસુવર્ણવિશેષાભ્યાં તયોર્ અપ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાદયો દોષાઃ । અભેદપક્ષે ચૈકસ્યાને[ક]કાર્યકર્તૃત્વમ્ ઉક્તમ્ અવ્યાહતમ્ આપદ્યેત । દ્રવ્યપર્યાયરૂપત્વેનાભ્યુપેતં દ્વૈરૂપ્યં હીયેતેત્યાદયો દોષાઃ । સતિ ચૈવં વિફલો ઽયમ્ એકસ્ય ભેદાભ્યુપગ 5 મ ઇતિ ચાર્થાદ્ દર્શિતમ્ । તયો [106 . 11]ર્ ભેદાભેદયોર્ ઇષ્તૌ [106 . 11] કથં વા ન ભવન્તિ । પ્રત્યેકં ભાવાન્ ન સમુદાયે ભવન્તીત્ય્ આહ -- પ્રત્યેકમ્ ઇતિ તે [106 . 12] દોષાઃ ।
નનુ ચ દૃષ્ટમ્ ઇદં યત એકૈકભાવિનો દોષાઃ સમુદાયાવસ્થાયાં ન ભવન્તીત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પરઃ પ્રાહ ગુડશ્ચેતિ [106 . 13] । કેવલો ગુડઃ ષ્લેષ્મણોર્ હેતુર્ નાગરં શુણ્ઠી 6 કેવલં પિત્તસ્ય કારણમ્ [106 . 13] । મિલિતયોસ્ ત્વ્ અનયોસ્ તૌ દોષૌ કસ્માન્ ન ભવત ઇતિ પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમધ્યાહારો વા કર્તવ્યઃ । અત્ર સમાધિમ્ આહ તન્મૂલમ્ ઇ[105 . 14]તિ । પરસ્પરોપસર્પણાશ્રયાત્ પ્રત્યયાત્ તદુપાદાનસહકારિણો ઽન્યદ્ એવ [106 . 14] તત્ -- કાર્યકારિણઃ કેવલાદ્ ગુડાત્ । કેવલાચ્ ચ નાગરાદ્ ભિન્નમ્ એવ વિશિષ્તા 7 ર્થક્રિયાકારિ દ્રવ્યાન્તરમ્ ઇદં ગુડનાગરા [106 . 14]ખ્યમ્ ઉત્પન્નમ્ । ન તુ સ એવ ગુડો નાગરઞ્ ચ દ્વે ઇમે દ્રવ્યે । તન્મૂલં [106 . 14] તદ્ગુડનાગરકારણમ્ । અનેનૈતદ્ આહ -- વિશિષ્ટશ્લેષ્મહરણાદ્યર્થક્રિયાકારિદ્રવ્યાન્તરમ્ ઇદમ્ ઉદપાદિ તેન પ્રત્યેકભાવી મમ દોષો ન ભવતિ । ભવતસ્ તુ મિલિતાવ્ અપિ ભેદાભેદૌ દ્રવ્યપર્યાયલક્ષણૌ તાવ્ એવેતિ કથન્ નો(કથમ્ ઉ?)ભયભા 8 વિનો દોષા ન ભવેયુર્ ઇતિ ।
અથાસ્તુ દ્રવ્યાન્તરમ્ ઇદં તથાપિ મધુરત્વાત્ કટુકત્વાચ્ ચ કથં કફપિત્તકૃન્ ન ભવતીતિ પાર્શ્વસ્થસ્ય ચોદ્યમ્ પ્રતિક્ષિપન્ન્ આહ મધુરમ્ ઇ[106 . 15]તિ । સર્વં મધુરં [106 . 15] કફહેતુર્ ન સંભાવ્યતે । સ્યાદ્ ઇ[106 . 15]તિ સંભાવનપદમ્ એતત્, શક્યાર્થમ્ વા । કેન પુનર્ નિદર્શનેન સર્વં મધુરમ્ એવ(વં) સંભાવયિતુમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ અત આહ યથે [106 . 15]તિ । {પ્. 350} કફના[46બ્] 1 શકત્વાદ્ એવ મધુર(ન) ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અનેન મધુરત્વાદ્ ઇત્ય્ અયં હેતુઃ સાધારણાનૈકાન્તિકો દર્શિતઃ । તીક્ષ્ણં [106 . 16] કટુકમ્ વા સર્વમ્ ઇતિ નેતિ સ્યાદ્ ઇતિ ચાનુવર્તનીયમ્ । પૂર્વવન્નિદર્શનં વ્યાખ્યેયમ્ । માગઘિકા [106 . 16] પિપ્પલી શીતવીર્યાહિત્યે(તે)ત્ય્ આશયઃ । અનેનાપિ કટુકત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય સાધરણાનૈકાન્તિકત્વં દર્શયતો ઽયમ્ અભિપ્રાયઃ । ગુડનાગરાખ્યસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્યા 2 સ્યાન્યદ્ એવેત્થં મધુર(ન) ઇવ માધુર્યં કટુકત્વમ્ અપિ પિપ્પલ્યા ઇવાન્યદ્ એવ તેન મિલિતાવસ્થાયાં ન દોષદ્વયસમ્ભવ ઇતિ ।
યદિ ચ પ્રત્યેકભાવિનાં દોષાણાં મિલિતાવસ્થાયાં ગુડનાગરાદેર્ અભાવોપદર્શનેનૈતત્ પ્રતિષિધ્યતે, તદા પ્રત્યેકભાવિનાં દોષાણાં સમુદાયાવસ્થાયામ્ અપિ ભાવદર્શનાત્ કિમ્ અસ્મદ્ અભિમતં ચાનુપ(નાભ્યુપ)પદ્યત ઇતિ 3 દર્શયિતું પ્રત્યેકમ્ ઇ[106 . 17]ત્યાદિનોપક્રમતે । યદિ વા સમુદાયાવસ્થાયાં તેષાં દોષાણામ્ અસદ્ભાવે સાધ્યે પ્રત્યેકભાવિત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોઃ સાધારણાનૈકન્તિકત્વં દર્શયિતુમ્ આહ -- પ્રત્યેકમ્ ઇ[106 . 17]તિ । યત્ પ્રત્યેત્યેકં યસ્ય કાર્યસ્ય નિદાનં [106 . 17] નિમિત્તં સ્વતસ્ તદ્ યદિ સ્વહેતુબલાન્ મિભ્રમ [106 . 17]ન્યસહિતમ્ એવાધિકરણમ્ ઉત્પદ્યતે તદા કિં 4 તત્કાર્યકારિ તત્ર દૃષ્ટમ્? [106 . 18] ક્ષેપે કિમઃ પ્રયોગાદ્ દૃષ્ટમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । સ્નેહો હિ કફહેતુર્ ઊષ્ણત્વં ચ પિત્તકૃદ્દૃષ્ટં સહિતાવસ્થાયામ્ અપિ તે તત્કાર્યકારિણી દૃષ્ટે યથા અમૂમાષઙ્ગતે, અત એવ યથા માષ [106 . 18] ઇત્ય્ ઉદાહરતિ । માષો હિ સ્નિગ્ધત્વાદ્ ઊષ્ણવીર્યત્વાચ્ ચોભયાત્મક ઉભયમ્ એવ કાર્યં કફપિત્તલક્ષણં કરોતીતિ ।

નનુ મધુરરસાદ્ અપિ મધુરઃ(નઃ) શ્લેષ્મા કસ્માન્ ન જાયતે કટુકાયા અપિ પિપ્પલ્યાઃ કુતો ન પિત્તં યેનાસ્મદ્ ઉક્તં ભવતા વ્યભિચાર્યતે । તથાપ્ય્ અભાવે વા ગુડાન્નાગરાચ્ ચ તૌ દોષૌ મા ભૂતામ્ ઇતિ પરસ્ય મતમ્ આશંક્ય દૃષ્ટસ્યોપપત્તિપ્રકારં દર્શયિતુમ્ આહ શક્ત્યપેક્ષઞ્ ચે [106 . 19]તિ । યસ્માત્ તેન કાર્યેણોત્પત્તવ્યમ્, તસ્ય સ્વોપાદાનશક્તિ 6 મ્ અપેક્ષત ઇતિ શક્ત્યપેક્ષમ્ [106 . 19] । કિં તત્ કાર્યં માધુર્યાદિ ગુણમાત્રં નિબન્ધનં ન ભવતીતિ પ્રશ્ને ઽભ્યુપગમ એવોત્તરં કુર્વન્ન્ આહ -- ગુણેતિ [106 . 19] । આચારવિશેષાનવચ્છિન્નઃ કેવલો માધુર્યાદિગુણો ગુણમાત્રં તદ્ અનિબન્ધનમ્ [106 . 19] અકારણં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । શક્ત્યપેક્ષત્વેપિ કાર્યસ્ય તસ્યાઃ સર્વત્ર ભાવાત્ તદવસ્થો [દોષ] 7 ઇત્ય્ આહ સર્વત્રેતિ [106 . 20] । તાસાં [106 . 20] શક્તીનાં કિઞ્ચિદ્ એવ કાર્યં કસ્યચિદ્ એવ જન્યતયા સમ્બન્ધી ભવતિ । અયમ્ અર્થો મધુરત્વાવિશેષેપિ કિઞ્ચિદ્ એવ સ્વહેતુસમુદ્ભૂતરૂપવિશેષં યત્ તથાકાર્યકારિ ન તત્ સર્વમ્ । તદ્ધેતોસ્ તજ્જનનઃ સ્વભાવઃ કુતસ્ત્ય ઇતિ ચેત્, સ્વહેતોસ્ તસ્યાપિ તથેત્ય્ અપર્યનુયોજ્ય એ(-જ્યમે)વૈતત્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- એકન્તેન વિભ(ભિ)ન્નત્વાદિ 8 દોષો હિ ભેદમાત્રે પ્રસજ્યમાનો ન ભેદસ્ય શક્તિવિશેઅમ્ અપેક્ષતે । ન ચ ભેદસ્ય {પ્. 351} વિશેષ એવ સંભવતિ મિલિતાવસ્થાયામ્ અપિ તાદ્રૂપ્યાદ્ એવ । એવમ્ અભેદદોષોપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । તસ્માદ્ ગુણમાત્રનિબન્ધનં યત્કાર્યં તદ્ યથા સતિ તસ્મિન્ ભવતિ । તથા ભેદાભેદમાત્રે સંભવિનો દોષા યે તે તદ્ભાવે કથં ન સ્યુર્ ઇતિ ।
ભેદાભેદાભ્યામ્ ઉત્પત્તિ[47અ] 1 ધર્મત્વમ્ અમીષાં દોષાણામ્ અભ્યુપેત્ય સર્વમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અધુના તુ તાદાત્મ્યાદ્ એવ તેષામ્ અનિવાર્યત્વમ્ આયાતમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયિતું ગુડનાગરાદૌ પરેણ દૃષ્ટાન્તીકૃતે જન્યદોષાણામ્ અન્યથૈવાનુપપત્તિમ્ અભ્યુપગચ્છન્ન્ આહ વિરોધી [106 . 24]તિ । વિરોધિનો નાગરાદેઃ । સન્નિધિસ્ તસ્માદ્ વિરોધિશુન્યાદ્ ગુડાદેર્ જન્મ યસ્ય દોષસ્ય સ તજ્જન્મા ન ભવેદ્ અ[106 . 23]પિ । તદાત્મા [106 . 24] ભેદાભેદાત્મા । તુ દોષઃ, સ તુ તસ્મિન્નાત્મ ભૂતે ભેદે અભેદે ચા નિષ્તોપિ ન નિવર્તતે [106 . 24] । અતત્સ્વભાવત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇદમ્ અત્રાર્થસતત્ત્વં ભિદ્યમાનં હિ રૂપં ભેદો વિપર્યયેણ ચાભેદઃ । વિભિન્ને ચ તે સ્યાતામ્ ઇત્યાદિના ચ વસ્તુતસ્ તદાત્મક એવ દોષો દર્શિતઃ । અનેકકાર્યકારિત્વમ્ અપિ અભિન્નરૂપાત્મકમ્ એવ વસ્તુતઃ । અન્ય 3 દ્ અપિ દૂષણં વસ્તુતો ભેદાભેદાત્મકમ્ એવ । વ્યાવૃત્તિકૃતસ્ તુ ભેદો યદિ ભવેદ્ ભવતુ ન તાવતા પ્રકૃતક્ષતિર્ ઇતિ ।
તન્મતે ઽવસ્થાન્તરાવયવિનઃ સત્ત્વમ્ ઉપેત્યૈતદ્ ઉક્તમ્ ઇદાની તુ સ એવ નાસ્તીતિ દર્શયિતુમ્ આહ ભાગા એવ ચે [106 . 25]તિ । ભાગા એવ ભાગત્વેનાભિમતા એવ । પરમાર્થતસ્ તુ પરમાણવ એવેત્ય્ અર્થઃ । તેન તેન પ્રકારેણાધિસ્તિ 4 ર્યગૂર્દ્ધ્વાવસ્થાનલક્ષણેન તત્તદર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણેન ચ સંનિવિષ્તા [106 . 25] વ્યવસ્થિતાઃ । તદ્વાન્ [106 . 23] ભાગવાન્ । નિર્વિભાગઃ સ્વતો નિરંશઃ । અનેન દૃશ્યાનુપલંભો {દર્શિતઃ । તદભાવાચ્ ચ કેન સહ તેષાં ભેદાભેદચિન્તા સ્યાદ્ ઇતિ ચાભિપ્રેતમ્ ।
નન્વ્ અસત્ય્ એકસ્મિન્ન્ અવયવિનિ ધારણાકર્ષને કથમ્ ઉપપદ્યેયાતામ્ ઇત્ય્ આહ -- અન્યો ઽન્યે [106 . 27]તિ । તે 5 [106 . 27] ભાગાઃ । એક સામગ્ર્યધીનત્વાદ્ અન્યોન્યકારણાધીનાપેક્ષાઃ સન્તસ્ તથાવસ્થિતવપુષો યેનૈકસ્યાકર્ષને ધારને વાન્યેષામ્ અપિ તે ભવત ઇતિ । ન કેવલં દૃષ્ટહેતુબલાત્ તેષાં તથાસ્થિતિર્ અપિ ત્વ્ અદૃષ્ટવશાદ્ અપીતિ દર્શયન્ન્ આહ -- કર્મણાં ચે [106 . 28]તિ । લોકસ્યાસાધારણચેતનાત્મકર્મણામ્ અપિ સામર્થ્યાત્ તે ઽવિનિર્ભાગવર્તિ 6 નઃ [106 . 28] પરસ્પરં વિભાગેન ન વર્તન્તે ।
નનુ ચાકારણસ્ય કર્મણઃ સામર્થ્યોપવર્ણનમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ સન્નિવેશને [106 . 29]તિ । હિ [106 . 21]ર્ યસ્માદ્ અર્થે ।
"કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યમ્" [અભિધ્. 4.1] ।
{પ્. 352} ઇતિ વચનાત્ કર્મભિર્ જનિતા [106 . 30] ઇત્ય્ આહ । તેષામ્ એવ પ્રાણિનાં સાધારણૈર્ અસાધારર્ણવૌ કર્મભિઃ । તેભ્યઃ [106 . 30] કર્મસ્ય એવ તદાધિપત્યાદ્ એવેતિ યાવત્ । અવિ 7 ભાગિનો [106 . 30] વિભાગેન ન વર્તન્તે ।
અથાસત્ય્ એકસ્મિન્ન્ અવયવિનિ એકોયં ઘટ ઇત્યાદિ વ્યપદેશઃ કથં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- તે ચે [106 . 31]તિ । તે ભાગાઃ કથંચિદ્ એકકાર્યકારિત્વાદિના પ્રકારેણ । નનુ ચૈકો ઘટ ઇત્યાદિ શબ્દજન્મનિ શબ્દાનુવિદ્ધે જ્ઞાને તાવત્કિઞ્ચિદ્ એકત્વેન પ્રત્યવભાસતે તદ્ એવ ચ સ્વલક્ષણં સ્વલક્ષણત્વેનાધ્યવસાયાત્ ત કથમ્ અભે 8 દિનો ઽર્થસ્યાપલાપઃ ક્રિયત ઇત્ય્ આહ ન ચે [106 . 32]તિ । સ્વલક્ષણાલમ્બનં જ્ઞાનં સ્વલક્ષણજ્ઞાનં [106 . 32] તસ્મિન્ ન । અયમ્ અભિપ્રાયો યદિ શબ્દગોચરો ઽર્થઃ સ્વલક્ષણં સ્યાત્ તદેન્દ્રિયપ્રભવેપિ પ્રત્યયે તથૈવ પ્રતિભાસેત । ન ચૈતદ્ અસ્તિ સજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તપ્રતિભાસાત્ । ન ચૈકમ્ એવ રૂપમ્ ઉપાયભેદે ઽપિ ભિન્નાકારાવભાસિ યુક્તમ્ । તદ્ ઉક્તમ્
"એકસ્યૈ[47બ્] 1 વ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ તત્" [પ્રમાનાવા.2.235]
એવં તર્હિ શબ્દપ્રત્યયગોચર એવ કિઞ્ચિદ્ એકં તાવદ્ આસ્તામ્ । તતો ન સર્વથૈકસ્યાભાવઃ સિધ્યતીત્ય્ આહ અસ્પષ્તે [107 . 1]તિ । ત એવ [107 . 1] ભાગા એવં । વિજાતીયવ્યાવૃત્ત્યા કેવલયા પ્રતીયમાના સ્પષ્ટરૂપાઃ [107 . 1] । અયમ્ અર્થસ્ તત્રાપિ જ્ઞાને ત એવ ભાગા અ[વિ]વેચિતભેદાઃ પ્રતીયન્તે ન તુ તદતિરિક્તં કિઞ્ચિદ્ એકમ્ અપિ । અધ્યવસાયાનુ 2 રોધેન ચ ત એવેત્ય્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યતૌ ભાગાતિરિક્તં નિર્ભાગદૃશ્યમ્ અનુપલભ્યમાનમ્ અસદ્વ્યવહારગોચરઃ તત [107 . 2]સ્ તસ્માત્ ।[129]તેષાં ભાગાનાં પર્યાયશબ્દાભિલાપ્યાનામ્ ।
__________નોતેસ્__________
[129] એષાં સ્
પુનર્ અપિ નિર્ભાગમઙ્ગીકૃત્ય સિંહાવલોકિતન્યાયેન દૂષણાન્તરમ્ આહ ।
નિ [130] ર્ભાગસ્ય ચે [106 . 3]તિ । ભિન્નો દેષો યસ્ય સ ચાસાવ્ અંશશ્ ચેતિ પદસંસ્કારં કૃત્વા પશ્ચાદ્ અનેક શબ્દેન સહ 3 કર્મધારયઃ કાર્યઃ । તદ્ યોગિતા [107 . 3] તદ્વ્યાપિતા । અયમ્ આશયો યદિ તત્ સાંશં સ્યાત્, તદેકેનાંશેનૈકં ભિન્નદેશમ્ અંશં વ્યાપ્યાપરેણાપરં વ્યાપ્નુયાત્ । ન તુ નિરંશં સત્ તથા કર્તુમ્ ઉત્સહત ઇતિ । નનુ પ્રતીયતે તાવદ્ એકસ્યાનેકભિન્નદેશાંશયોગિતા તત્ર કિં કથમ્ એતદ્ ઇતિ વિમૃષ્ટેન । તથા ચોક્તમ
__________નોતેસ્__________
[130] નિર્વિભાગસ્ય સ્
[131]"તત્ તથૈવાભ્યુપૈતવ્યમ્ યદ્ યથૈવ પ્રતીયત ।"
__________નોતેસ્__________
[131] તુલનાશ્લોકવા. અનુ. 186 ।
ઇત્ય્ અભિપ્રાયવતઃ પરસ્ય વચનમ્ આશઙ્કમાન આહ પ્રતીતેશ્ ચેદિ [107 . 4]તિ યદ્ય્ અપ્ય્ અત્રોક્તમ્ એવ દૂષણં ન નિર્વિકલ્પે નાપિ વિકલ્પે જ્ઞાને તદેકમનુભાસત ઇત્યદિ । {પ્. 353} તથાપિ તદુપેક્ષ્યૈવ દૂષણાન્તરમ્ આહ[132] ધ્વંસે [107 . 4]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[132] ક્ષણધ્વંસાનુ-સ્ ।

યે પર્યાયાઃ સ્થેમાનં [107 . 5] સ્થૈર્યં દધતઃ પ્રતીયન્તે [107 . 5] યત્ તદોર્નિત્યમ્ અભિસંબન્ધાત્તે 5 ક્ષણધ્વંસાનુભાવિનઃ કુતઃ કસ્માન્ મતા [107 . 5] ઇતિ યોજ્યમ્ । અનેનૈતદ્ આહ પ્રતીતિશરણાશ્ ચેદ્ ભવન્તસ્ તદા કથમ્ અન્યથા પ્રતીયમાના અન્યથા અનુગમ્યન્ત ઇતિ । પુનઃ પરસ્ય વચનમ્ આશંકમાન આહ -- અન્યત [107 . 6] ઇતિ । અન્યતો બાધકાત્ પ્રમાણાત્ તન્મતા ઇત્ય્ અભિસમ્બન્ધવ્યમ્ । ઇહ પ્રકૃતે તદ્ બાધકં પમાણં સમં [107 . 6] તુલ્ય 6 મ્ અત્રાપિ તદ્ધિત ઇત્ય્ અર્થઃ ।

ઉક્તેપિ દૃશ્યાનુપલમ્ભાદૌ બાધકે ઽન્યદ્ અપિ બાધકં દર્શ્યન્ન્ આહ -- ઐકાન્તિકાવ્ ઇ[107 . 7]તિ । અનન્યત્વાદ્ એકાત્મકત્વાત્ । તયોર્ અન્યોન્યાનુપ્રવેશમુખેન ભેદ એવાભેદ એવ વેતિ નિયમવન્તાવ્ ઐકાન્તિકાઉ સ્યાતામ્ । ધ્રુવં [107 . 7] નિશ્ચિતમ્ । અથૈકાત્મ્યેત્પિ પર્યાયા એવ ભિદ્યન્તે ન ધર્મી ધર્મે (?) ચ ન ભિદ્ય 7 તે ન તુ પર્યાયા ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- અન્યોન્યં વે [107 . 8]તિ । વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય એકત્વબાધકસ્ય ભાવાદ્ ભેદ એવ નિયતો [107 . 8]વશ્યંભાવીત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અનન્યત્વેપિ નાયં દોષો ભિન્નરૂપસ્યાપિ ભાવાદ્ ઇતિ પરસ્ય વચનમ્ આશંકમાન આહ તયોર્ અપી [107 . 9]તિ । અપિ શબ્દો ભિન્નકમો ભેદ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । ન કેવલમ્ અભેદ ઇતિ ચાર્થઃ । અત્રા 8 પ્ય્ આહ યેનાત્મને [107 . 10]તિ । અપિ શબ્દદર્શિતમ્ અભેદમ્ અપિ દૂષયન્ન્ આહ દ્રવ્યે [107 . 12]તિ ।
સ્વભાવ [107 . 13] ઇત્ય્ અભિન્નસ્વભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । યન્નિમિત્તા [107 . 13] યદભિન્નરૂપનિમિત્તા । કથં નાસ્તીત્ય્ આહ તત [107 . 14] ઇતિ । તત એકસ્માત્ સ્વભાવાત્, અભેદે સ્વભાવાનુપ્રવેશે તયોઃ સ્વાત્મહાનિઃ [107 . 14] દ્રવ્યરૂપતા પર્યાયરૂપતા ચ હીયેત, તદાત્મવદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
ત [48અ] 1 સ્યા [107 . 15]ભિન્નસ્ય સ્વભાવસ્ય તાભ્યાં [107 . 15] દ્રવ્યપર્યાયાભ્યામ્ । ત [107 . 15] ઇત્ય્ અનેનોક્તં બહુત્વમ્ એવાહ ધર્મી [107 . 16]ત્યાદિ ।
તેભ્યો [107 . 17] દ્રયપર્યાયતદન્યસ્વભાવેભ્યો ઽન્યો ઽભિન્નઃ સ્વભાવસ્ તેષામ્ એવ ત્રયાણામ્ અભેદસિદ્ધ્યર્થં કલ્પ્યતે યદિ તત્રાપિ સ એવ દોષ ઇતિ પુનઃ સ્વભાવાન્તરકલ્પને ચ પૂર્વ [107 . 18] ઇવ પ્રસઙ્ગો ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગહ્ સ્યાત્ ।
અત્રૈવ દોષાન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ 2 ધર્મીત્વમ્ ઇ[107 . 19]તિ । કુત એવં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ તત્તન્ત્રત્વાદ્ ઇ[107 . 19]તિ । તસ્મિન્ પારતન્ત્ર્યં તસ્માત્ । કયોસ્ તત્તન્ત્રત્વમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ {પ્. 354} આહ -- તદ્ અન્યયોર્ ઇ[107 . 19]તિ । તસ્માદ્ એકસ્વભાવાદ્ અન્યયોર્ દ્રવ્યપર્યાયયોર્ ભેદસ્યાભેદસ્ય ચ તન્મૂલત્વાત્ તત્તન્ત્રત્વં પ્રત્યેયમ્ । અસ્તુ તર્હિ તસ્ય તથાત્વમ્ અનેકાત્મકત્વં ચ વસ્તુનઃ । ન ચ દૃષ્ટસ્યાનવસ્થયા અપલાપઃ ક 3 ર્તું શક્ય ઇત્ય્ આહ -- ન ચૈવમ્ ઇ[107 . 20]તિ । ચો યસ્માન્ નૈવં પ્રમાણેન ગમ્યતે । પ્રકરણમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ તેને [107 . 20]તિ । તેના [ન]ન્તરોક્તેન કારણકલાપેન અયમ્ અનેકાન્તવાદો જાલ્મકલ્પિત ઉત્પથપ્રસ્થિતકલ્પિતઃ ।
ઇતિ [107 . 21]ર્ હેતૌ । બહુભાષિતયા અલં [107 . 21] ન કિઞ્ચિત્ । એતાવતૈવ સર્વસ્ય સમાહિતત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અવશ્યમો ભા 4 વ આવશ્યકમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ભાવપ્રત્યયાન્તત્વાદ્ અપૃક્કરણસ્યાવશ્યકમ્ ઇતિ પ્રાપ્તે યોયમ્ આવશ્યકમ્ અપૃથક્કરણમ્ ઇ[108 . 1]તિ પ્રયોગે સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશઃ સઃ કથમ્ ઇતિ તુ ન જાને મહાન્ત એવ પ્રષ્ટવ્યાઃ । સંયોગવિભાગેષુ [108 . 11] કર્તવ્યેષુ અનપેક્ષો [108 . 11] ન કારણમ્ ઇતિ રૂપાદિવર્ગાભિપ્રાયેણાનપેક્ષ 5 સ્ય તત્ કારણમાત્રં વિવક્ષિતમ્ । ન તુ વિશેષપ્રતિષેધાત્ સાપેક્ષસ્ય કારણત્વમ્ । અગુણત્વેન ચ દ્રવ્યકર્મણોર્ વ્યવચ્છેદઃ । સામાન્યવત્ત્વેન ચ સામાન્યવિશેષસમવાયાનામ્ । સંયોગવિભાગાપેક્ષયા ત્વ્ અનપેક્ષો ન કારણં કિન્તુ સાપેક્ષ એવ કારણમ્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ । સાપેક્ષત્વં ન ચરમભાવ્યપે 6 ક્ષયા દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુ કસ્યચિદ્ અન્યાનપેક્ષસ્યૈવ કારણત્વમ્ અસ્તિ યેનાનપેક્ષો ઽકારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાનં શોભેત । તદાત્વગુણત્વેન દ્રવ્યસ્ય વ્યવચ્છેદો દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્ યથા તન્તુતુરીસંયોગલક્ષણો ગુણઃ પટતુરીસંયોગે કર્તવ્યે પટં પશ્ચાદ્ભાવિનમ્ અપેક્ષતે । યથા ચ વંશાદૌ પાટનાખ્યા 7 વયવકર્મજો ઽવયવાન્તરાદ્ વિભાગઃ પશ્ચાદ્ભાવિનં દ્રવ્યવિનાશમ્ અપેક્ષ્ય સક્રિયસ્યાવયવસ્યાકાશાદિદેશાદ્ વિભાગમ્ આરભતે, યથા ચાસૌ ન ક્રિયાજો વિભાગઃ કિન્તુ વિભાગજ એવેતિ વિભાગજં વિભાગમ્ અભ્યુપગચ્છદ્ભિર્વૈશેષિકૈર્ ઇષ્યતે તથા નેહાપ્રકૃતત્વાદ્ ઉચ્યતે । ગુણવદ્ ઇત્ય્ અત્ર્ આદિ [108 . 15]ગ્રહણાત્ સમવાયિકારણત્વસ્ય સંગ્રહઃ ।
ચો 8 દ્ય [108 . 28]શબ્દેન પ્રકરણાદ્બૌદ્ધકૃતંચોદ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્ય પરિહાર [108 . 28] ઇતિ વિગ્રહઃ ।
અસ્માકમ્ અયમ્ આસ્માકીનઃ [109 . 16] । "[133]યુષ્મદ્ અસ્મદ્ભ્યામ્ અન્યતરસ્યામ્ ખઞ્" ઇત્ય્ અનેન ખઞ કર્તવ્યઃ । પ્રાગ્વ [109 . 6] પ્રાગુક્તસંસ્કારપક્ષ ઇવ । નિર્બન્ધગ્રહણેન [109 . 21] ચેત્ય્ આચષ્ટ [109 . 25] ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[133] પાણિનીયં સૂત્રં (4.3.1) તુ ભિન્નમ્ ।
સહકરણશીલા [110 . 6] એકકરણશીલાઃ ।
પ્રત્યયાન્તરં [111 . 2] વાસનાપ્રબોધકં રસાદિકઞ્ ચ [48બ્] 1 યથાયોગ્યં વાચ્યમ્, તત્સાપેક્ષા [111 . 2], તતઃ [111 . 3] સામ ગ્ર્યાસ્ તથાભૂતાયા । ઇતરસ્યે [111 . 3]તિ {પ્. 355} નિર્વિકલ્પકસ્ય રસાદ્યાલમ્બનસ્ય । તદુપાદેયત્વેન [111 . 3] વિજ્ઞાનલક્ષણોપાદાનોપાદેયત્વેન । નનુ ચ મનસ્કારાદિસમુદાયજન્યમ્ ઇદમ્ એકમ્ ઉપદર્શિતમ્ એતત્સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટૈકજન્યં તુ કિં ન દર્શિતમ્ ઇત્ય્ આહ તદન્યદ્ ઇ[111 . 13]તિ । એકજન્યમ્ ઇતિ તત્સામગ્ર્યન્તઃપતિતકારણાનપેક્ષૈકજન્યમ્ ઇ 2 ત્ય્ અવસેયમ્, ન ત્વ્ એકજન્યં નામ કિઞ્ચિત્ સંભવતિ । તત્ર ચક્ષુરાદિનિરપેક્ષમનસ્કારજન્યો મનોરાજ્યાદિવિકલ્પઃ, વિષયાદિનિરપેક્ષચક્ષુર્મનસ્કારાત્મકદ્વયજન્યં દ્વિચન્દ્રાદિવિજ્ઞાનમ્, સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ વિજ્ઞાનાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોપલમ્ભામહે(?)ત્યાદ્યભિધાનાદ્ એવૈતદ્ ઊહિતું શક્યમ્ ઇત્ય્ અહિપ્રાયેણ ચ સ્વ [134] યમ્ ઊહ્યમ્ ઇ[111 . 13]ત્ય્ આહ । નનુ કિં ભાગતો વિશેષવૃત્તિર્ યેન 3 બહુવચનેન નિર્દેશ ઇત્ય્ આહ[135] તજ્જન્યાપેક્ષયા ચે [111 . 17]તિ । સામગ્ર્યન્તરસ્ય સ્વભાવભેદવતો ભાવાદ્ ભિન્નકાર્યપ્રસૂતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[134] સ્વયમ્ અભ્યૂહ્યમ્ સ્
[135] અતજ્જન્યાપેક્ષયા સ્
કુતઃ સ્વભાવભેદવત્ત્વં તસ્યેત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ કાર્યાન્તરે [112 . 1]ત્યાદિ । પૃથિવ્યાદીન્ય્ ઉપાદાય વર્તન્ત ઇત્ય્ ઉપાદાય રૂપં [112 . 5] પરસ્પરાદિ મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્ સમાસઃ । આગમાપેક્ષયા વક્તુમ્ ઉદ્યતેન ચ 4 પરેણાગમભાષૈવાનૂદિતા । સ્વભાવસ્થિતં તેનાશ્રયઃ(સ્થિતેર્ આશ્રયઃ) સ્વભાવસ્થિત્યાશ્રયઃ [112 . 18] । અવશ્યં હિ પ્રતિબન્ધકેન કિઞ્ચિત્કરેણ ભાવ્યમ્ । કિઞ્ચિત્શબ્દવાચ્યેનાર્થાન્તરેણેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ સ્વભાવાન્તરોત્પાદને યાવદ્ ઇ[112 . 19]તિ ।
નનૂપકારક આધારો ન તુ જનકસ્ તત્ કથમ્ એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ નહી [112 . 27]તિ । ભૂતાનાં [113 . 2] પૃથિવ્યાદી 5 નામ્ । ઉચ્યત ઇતિ [113 . 2]વૈભાષિકમતે કથ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુસૌત્રાન્તિકનયે ભૂતભૌતિકવિભાગોસ્તિ ।
કાલક્ષેપેણ [113 . 9] કાલવિલંબને । તત્સહભાવિને [113 . 14]ત્ય્ અનુગ્રાહ્યસહચારિણેત્ય્ અવસેયમ્ । અનન્તરં [113 . 14] તદુત્પાદનાત્ । તસ્ય વિશેષસ્ય્ ઓત્પાદનાત્ । તસ્ય [113 . 15] ક્રિયમાણવિશેષસ્ય । કથં તત્રાકિઞ્ચિત્કરત્વં તસ્ય સ 6 હકારિણો જ્ઞાપિતં ભવતીત્ય્ આહ -- શક્તિપ્રતિબન્ધકાપનયનેને [113 . 19]તિ ।

યસ્માદ્ અર્થે ઽયં નિપાતઃ " ન વૈ "[નૈ]વેતિ વ્યાચક્ષાણો વૈ [113 . 25]શબ્દમ્ અવધારણે દર્શયતિ । સંભાવનાયાં [114 . 2] ન્યાયબલાયાતાયામ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । અત એવ વ્યનક્તિ ન્યાયે [114 . 3]તિ ।
{પ્. 356} અનેન સહકારીત્ય્ અત્રૈકાર્થઃ સહશબ્દોવાર્તિકકારેણ દર્શિતઃ । કથં તર્હિ સહ યુગપત્ કુર્વન્ત [114 . 12] ઇત્ય્ અયં વ્યાચષ્ટેતિ ચેત્, ઉક્તમ્ અત્ર પૂર્વમ્ ઇતિ ન પુનર્ ઉચ્યતે । એવંવિધ [114 . 13] ઇત્ય્ એકાર્થકારી । વહ્ન્યાદિસહકારીશીતક્ષણાદિલક્ષણે કાર્યાભિસન્ધિના પચીયમાન [114 . 17]ગ્રહણમ્ ।
યાવતે [115 . 8]તિ તૃતીયાન્તપ્રતિરૂપકો ઽયં નિપાતો યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે, કિંત્વ્ એતસ્મિન્ન્ અર્થે વા અનુવર્તતે । સહિતા અન્યેન યુક્તાઃ ક્ષણમાત્રવિ 8 લમ્બિનઃ [115 . 9] ક્ષણમાત્રસ્થાયિનઃ । તદવસ્થાયા પ્રાક્ પૂર્વં પશ્ચાદ્ ઉત્તરકાલં[136] પૃથક્ તદ્વિકલાવસ્થાયાં ભાવઃ [115 . 10] સદ્ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[136] પૃથક્ત્વ સ્
નનુ યદિ સ્વહેતોઃ સમર્થસ્યોત્પત્તિસ્ તર્હિ કથમ્ અનન્તરમ્ ઉક્તમ્ -- "તે સમર્થાઃ સ્વભાવતઃ [115 . 6]" ઇત્ય્ અત આહ પરમતે [115 . 16]તિ । ભવત્યસ્માત્ કાર્યમ્ ઇતિ ભાવો હેતુસ્ તસ્માદ્ ઇતિ । તદ્ અપિ ત્વયા કસ્માન્ ન વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ચેત્ । ન, સ[49અ] 1 મર્થઃ કુત ઉત્પન્ન ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાઘાતપ્રસંગાત્ । સહકારિભ્યઃ સામર્થ્યમ્ [137] ઇચ્છન્તી [115 . 17]તિ ચમીમાંસકમતાશ્રયણેનાહ ન તુનૈયાયિકાએવમ્ ઇચ્છન્તિ યેન તન્મતોપગ્રહેણાપ્ય્ એતત્ સંગચ્છેત, સહકારિસાકલ્યસ્યૈવ તૈઃ સામર્થ્યરૂપત્વેનેષ્ટેઃ । તથા ચાહ --જલ્પમહોદઘિઃ"સહકારિસાકલ્યં તદ્વતઃ સામર્થ્યં વૈકલ્યં ત્વ્ અસામર્થ્યમ્" ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[137] મિચ્છતિ સ્
સમર્થં [115 . 25] વિવક્ષિતકાર્યક 2 રણે શક્તમ્ । આવશ્યકં [138] જનનમ્ ઇ[116 . 11]ત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય તુ સિદ્ધિઃ[139]પૂર્વં ન જાને ।
__________નોતેસ્__________
[138] અવશ્યંજનકત્વમ્ સ્
[139] દ્રષ્ટવ્યમ્ -- પૃ. 354 પં. 8 -- "અવશ્યમો ભાવઃ ઇત્યાદિના ન જાને ઇત્યન્તેન કૃતા", એતદર્થકઃ પાઠસ્ત્રુટિતોત્ર ભાતિ ।
કુશૂલઞ્ ચ તદપનેતૃપુરુષપ્રયત્નશ્ ચ ક્ષેત્રનયનં ચ પ્રકિરણં [116 . 14] ચ પ્રકરણાત્ ક્ષેત્રે પ્રકિરણં ચેતિ દ્વન્દ્વં કૃત્વા પશ્ચાદ્ આદિશબ્દે[ન] બહુવ્રીહિઃ કાર્યઃ । પ્રકિરણમ્ ઇત્ય્ અયમ્ ઔણાદિકઃ શબ્દો ન તુ કિરતિર્લ્યુડન્તો દ્રષ્ટવ્યસ્ તદા ગુણસ્યાપ્રતિષેધેન પ્રકરણમ્ ઇતિ પ્રાપ્તેર્ અસાધુ 3 ત્વપ્રસંગાત્ ।
સમેત્ય [116 . 19] યોગ્યદેશે સ્થિત્વા સમ્ભૂય આદ્યેન સહ મિલિત્વા પ્રત્યયૈઃ સહકાર્યુપાદાનરૂપૈઃ ।
નનુ ચ "અત એવ તયોર્ અવસ્થયોર્" ઇત્યાદિના પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ પ્રામાણ્યમ્ અપોદિતમ્ એવ તત્ કથં ન પુનર્ ઉક્તે(ક્તમ્ ઇ)ત્ય્ આહ -- પૂર્વઞ્ ચે [117 . 9]તિ । એતદ્ અપિ [117 . 11] {પ્. 357} સારૂપ્યવિષયપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રામાણ્યનિરાકરણમ્ ઇતિ । ઉક્તમ્ એવ સામર્થ્યાદ્ દર્શિત 4 મ્ એવ । તર્હિ કિમ્ અર્થં પુનર્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિપઞ્ચનાર્થં ત્વ્ ઇ[117 . 12]તિ તુઃ પૂર્વસ્માદ્ અસ્ય કથનસ્ય વિશેષં દર્શયતિ ।
આધ્યાત્મિકેષુ [117 . 15] આન્તરેષુ । પશ્ચાદ્ બાહ્યેપિ દર્શયિતવ્યત્વાત્ ક્રમે તાવચ્ શબ્દમ્ આહ । શક્યપરિચ્છેદં [117 . 15] વિશિષ્ટકાર્યકારણતયા પરિચ્છેત્તું શક્યમ્ ।
[140] સાક્ષાદ્ અવ્યવધાનેન વિજ્ઞાનકાર્યકારિણઃ પ્રત્યયાદ્ ધેતોઃ । 5 તસ્ય જનને -- વ્યવધાનાદિપ્રતિપત્તૌ વ્યવધાનાદિસ્વીકારે, કથં તાદૃશો ન ભવતીત્ય્ આહ અન્યાદૃશાદ્ ઇતિ । અન્યાદૃશાદ્ધિ ભવન્નન્યાદૃશસ્યાપિ હેતોર્ હેતુવ્યપદેશસંભવાજ્ જનનહેતુર્ ઇત્ય્ આહ । કથં તદ્ધેતુર્ ઇત્ય્ આહ તદ્ ઇતિ તત્સહકારિભિઃ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયહેતુસહકારિભિર્ ઇન્દ્રિયાદિભિઃ । 6 સમર્થઞ્ ચ તદ્વિજ્ઞાનજનને સ્વસ્વક્ષણાન્તરં ચેતિ તથા તસ્યારમ્ભાત્ । અનેન પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયપ્રત્યયવિશેષેન્દ્રિયાદિકલાપસ્ય સાક્ષાદ્ વિજ્ઞાનહેતોર્ હેતુત્વં દર્શિતમ્ । એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવ સ્પષ્ટયિષ્યતે । ઇદં ચાક્ષેપવતીં સામગ્રીમ્ અભિપ્રેત્યોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । કથમ્ અન્યથાભાવસ્યા 7 સંભવ ઇતિ આહ પરસ્પરે તિ । વિજ્ઞાનનિર્માણસમર્થાશ્ ચ તે હેતવશ્ ચ તે ચ તે ઇન્દ્રિયાદયશ્ ચ તેષામ્ ઉપાદાનૈઃ । સમર્થહેત્વિન્દ્રિયાદેર્ જનનં તસ્માત્ । અનન્તરોક્તસ્પષ્ટીકરણં ચૈતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[140] સ્ પ્રતિર્ અત્ર ત્રુટિતા ।
સુખસંવર્દિતત્વાદ્ ઇતિ વ્યાચક્ષાણો મૂલે સુખૈધિત ઇત્ય્ અસ્ય્ આનભિયોગ નિમિત્તસ્યાપિ સામર્થ્યાત્ ક્રીડન [119 . 12]શીલ ઇત્ય્ અસ્ય હેતુભાવેન 8 વિશેષણત્વં દર્શયતિ । નનુ કૃતં નિષ્પાદિતમ્ ઉચ્યતે ઽત્ર ચ કિમાચાર્યેણ નિષ્પાદિતમ્ ઇત્ય્ આશંકાં નિરાકુર્વન્ન્ આહ કૃતમ્ ઇ[119 . 14]તિ । ન પુનર્ એ[119 . 15]વમ્ આચક્ષાણેન દ્વિર્ ઉક્તાભાવો દર્શિત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । અસ્યાર્થસ્યાસકૃદુક્તત્વાત્ એકવારં પ્રતિવિહિતે પુનઃ પ્રતિવિધાપયિતરિ અવજ્ઞાસંભવેનોપહાસાંયોગાચ્ ચ કૃતં કૃતમ્ ઇતિ નિર્દેશસ્ય ન્યા[49બ્] 1 યપ્રાપ્તત્વાદ્ અતિપ્રસિદ્ધત્વાચ્ ચેતિ । નનુ કિં કુર્વન્તં કર્તું પ્રયુઙ્ક્તે પુનઃ પૂર્વપક્ષવાદી યેન પુનઃ પૂર્વપક્ષવાદી કારયતીત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- પુનર્ ઇત્યાદિ । નિર્લોઠિતં [119 . 17] નિરૂપિતં નિર્ણીતમ્ ઇતિ યાવત્ ।

પૂર્વવન્ મીમાંસકાભિપ્રાયેણ સામર્થ્યં સહકારિભ્યો જાયત [119 . 25] ઇત્ય્ આચષ્ટે । સામર્થ્યસ્યો [120 . 6] ત્પત્તિઃ તદ્વતો ઽનુત્પત્તિઃ [120 . 7] ।
{પ્. 358} સમ્પ્રતિ પ્રકારાન્તરેણાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અપ્રામાણ્યં પરમભ્યુપગમયિતું ભૂમિકાં રચયન્ન્ આહ -- વ્યાવસ્થિતસ્યૈવે [120 . 12]તિ । અયં ચાત્રાભિપ્રાયઃ -- ભવતુ યાવદ્ બીજાદાવુચ્છૂનોચ્ચૂનતરાદિવિશેષસ્ય દર્શનાત્ સામર્થ્યોત્પાદાદિકલ્પના ન પુનર્ ઇહ તથા અદર્શનાદ્ ઇતિ । વ્યવસ્થિતસ્યા ન્યત્વમનાપન્નસ્ય । સામર્થ્યં [120 . 13] વિજ્ઞાનોત્પાદાદિસામર્થ્યમ્ ।
અપ્રતિભાસમાનો વિવેકો [120 . 14] યસ્ય પું 3 સઃ સ તથા ।
યદ્ય્ અપિ વિવેકો ઽસ્ય પ્રત્યક્ષતો નાવગમ્યતે તથાપ્ય્ એતસ્માત્ પ્રમાણાત્ તત્સ્વભાવસ્ય સામર્થ્યસ્યોત્પત્તિઃ કલ્પ્યત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ વિજ્ઞાનાદી [120 . 15]તિ । અનુત્પત્તિપ્રસંગાત્ પ્રાગસત્સામર્થ્યં ચક્ષુરાદિસન્નિધાવ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ નિશ્ચયઃ । ક્રમિણાં વિજ્ઞાનાદિકાર્યાણાં યૌગપદ્યોદયપ્રસઙ્ગાત્ [120 . 15] । 4 તચ્ ચ ક્રમવદ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ।
યદ્ય્ એવમ્ ઇ[120 . 17]તિ સિદ્ધાન્તી । અવિકૃતમ્ એ[120 . 17]કરૂપમ્ । અપૂર્વસામર્થ્ય સ્ય યઃ પ્રતિભા સ આકારસ્ તેન વિવિક્તો રહિતો ય ઉપલા દિસ્ તદ્ ગ્રાહિ । યત એવૈવં તત એવાવિકૃતમ્ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનવક્લૃપ્તિખ્યાપનાર્થો વા [120 . 19]શબ્દઃ ।
અભ્યુપગમ્યતામ્ એવં કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ તથેતિ તદ્વત્ । 5 સામર્થ્યમ્ ઇ[120 . 25]ત્ય્ આગન્તુકં સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અવસાતવ્યમ્ । દ્વિવિધં હિ સામર્થ્યં પ્રાતિસ્વિકમ્ આગન્તુકઞ્ ચ । પ્રાતિસ્વિકી ચ શક્તિર્ અવશ્યૈષિતવ્યા । અન્યથા શિલાશકલમ્ અપિ ક્ષિત્યાદિસાન્નિધ્યે બીજવદંકુરં કસ્માન્ ન નિવ(ર્વ)ર્તયતીતિ પર્યનુયોગે કિમ્ ઉત્તરં વાચ્યમ્ ઇતિ હિ તેષાં મતમ્ ।
નનુ સામર્થ્યમ્ અતિશયલક્ષણં સહકાર્યાધેયં તતો ઽન્યદ્ એવ તત્ ક 6 થં "સહકારિપ્રત્યય[સાન્નિધ્ય]લક્ષણસ્યે"ત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ અત [141] એવે [121 . 3]તિ । પ્રત્યાસત્તિલક્ષણસ્ય સાન્નિધસ્ય તેભ્યઃ સન્નિહિતેભ્યો ઽન્યસ્યાનપપત્તેઃ । સાન્નિધ્યશબ્દપરિત્યાગેન સહકારિપ્રત્યયલક્ષણસ્યેતિ તે એવેત્યાદ્ય્ અપ્ય્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત એવ્ આભ્યુપગમાદ્ ઇ[121 . 3]તિ ઉપાગતાભ્યુપગમાદ્ ઇ 7 તિ પ્રત્યેતવ્યમ્ । એવમ્ ઇચ્છ [142] તા [121 . 6] ક્ષણિ [143] કતૈવે ત્ય્ અભિસંબન્ધનીયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[141] તત એવ સ્
[142] ઇચ્છતો સ્
[143] ક્ષણિકતેવૈ-સ્
યચ્ છબ્દેસ્યૈતદ્ વ્યાખ્યાનં યસ્માદ્ ઇ[121 . 21]તિ । ઇદં શબ્દસ્ય ચૈતદ્ ઇતિ એતદ્ દર્શનમ્ [121 . 21] । અનુત્તરસ્યૈવોત્તરીકરણાદ્ ઉત્તરીકૃતમ્ ઇ[121 . 24]ત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં નિયુઞ્જાનમહો મહાસામર્થ્યમ્ અસ્તુ કા તવાક્ષમેત્ય્ આશંક્ય યદિ નામેત્ય્ અવતારયિતું ન ચાત્રે [121 . 25]ત્યાદ્ય્ આહ । ન ચાત્ર મે કાચિદ્ અક્ષમા [121 . 25] કિંત્વ્ ઇતીયમ્ અસ્માકં ચિન્તા ચિત્તં દુનોતી [122 . 3]તિ સમ્બ 8 ન્ધઃ । ન ચાત્ર મે [121 . 25] ઇત્ય્ અનેન ટીકાકારવચનેનૈકવાક્યીકરણપક્ષેત્ય્ અ(પ્ય)સ્માકં ઇતિ "અસ્મદો દ્વયોશ્ ચ" (પા. 1-2-59) {પ્. 359} ઇત્ય્ અનેનૈકસ્મિન્ન્ એવાર્થે બહુવચનેન દ્રષ્તવ્યમ્ । એવમ્ અસંબદ્ધવાદિન્ય્ અપૂજ્ય એવ પૂજાવચનમ્ ઉપસંહારપરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । દૈન્યોદ્ભાવનમ્ ઇ[122 . 1]ત્ય્ અર્થાત્ સંબોધ્યમાનસ્ય દૈન્યપ્રકાશનમ્ ઇતિ । નિકૃષ્ટસમ્બોધને ઽયં હન્તઃ [122 . 1] શબ્દ ઇતિ યાવત્ । તતો ઽપ્ર[50અ] 1 સવધર્મકત્વાત્ । અપેતો ઽપગતઃ સંતાનઃ [122 . 2] પ્રસૂતિઃ પરંપરા યસ્ય તથોક્તમ્ । ઇતિના [122 . 3] ચિન્તારૂપમ્ ઉપદર્શિતમ્ ।
શિરઃકમ્પે ચાસ્ય સત્યમ્ ઇદમ્ અસ્તી [122 . 10]ત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય પ્રયોગમ્ આકલય્ય પ્રયોક્તુર્ અભિપ્રાયં વર્ણયન્ પૃચ્છતી [122 . 13]ત્ય્ આચષ્ટે । અત એવ ચેદમ્ આહ -- કિં ત્વયાસ્તિત્વેન પૃચ્છ્યત ઇતિ પાર્શ્વસ્થં પ્રશ્નયન્ન્ આહ કિં તદ્ ઇ[122 . 13]તિ । ઇતિ હેતોર્ આહાર્ય ઇતિ પ્ર 2 કરણાત્ । ઔદાસીન્યાપત્તિર્ ઇત્ય્ અત્રેતિ શબ્દેન ઇદમ્ આસ્તિત્વેનાભિપ્રેતસ્ય ન્યાય્યવચન [122 . 17]સ્યાકારો દર્શિતઃ । અત એવ ન્યાય્યવચનસ્યાસ્તિત્વેન દર્શ્યમાનસ્ય રૂપં દર્શયન્ સત્ય્મ્ ઇદમ્ અપ્ય્ અસ્તી [122 . 16]તિ પુનર્ આહ । યદ્ય્ એવમ્ અસ્ય ન્યાય્યવચનસ્ય સદ્ભાવાદનવદ્યમ્ એવાસ્મન્મતમ્ ઇત્ય્ આશં 3 ક્યાહ કિંત્વ્ ઇ[122 . 17]તિ । કેવલમ્ ઇદં [122 . 17] વક્ષમાણં પ્રષ્ટવ્યો સિ ।
પ્રચ્યુતમ્ અજનકં રૂપમ્ ઉત્પન્નં જનકં રૂપં દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવમ્ અભિપ્રેત્ય પ્રચ્યુત્ ઓત્પન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- અપ્રચ્યુતો(તા)નુત્પન્નત્વેનૈવ ચ સ્થિરૈકસ્વભાવ [123 . 8]ત્વં જ્ઞેયમ્ ।
તદ્ભેદે ઽપિ [123 . 19] જનકાજનકભેદેપિ । તસ્ય [123 . 20] ભાવભેદસ્ય । અપરાપેક્ષસ્વભાવભેદલક્ષણત્વાદ્ ઇ[123 . 20]તિ પરા 4 પેક્ષો યઃ સ્વભાવભેદો ન ભવતિ સ્વત એવ યો ભાવભેદલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ । ભવત ઇદં ભાવત્કમ્ [123 . 21] । આધીયતે [123 . 26] અધિક્રિયતે નિયુજ્યતે વા । સ્વરૂપેણ કર્તૃત્વે વિવક્ષિતસ્યાપિ તાદ્રૂપ્ય પ્રસજ્યેતેત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ એ [144] ષામ્ અપિ પરરૂપેણ કર્તૃત્વ [124 . 1] ઇતિ । પરરૂપેણ કર્તૃત્વે ઇતિ પર એવ કર્તા સ્યાત્ । તસ્ય તુ તથાત્વં 5 હરીતકીં પ્રાપ્ય દેવતા રેચયન્તીત્ય્ અનેન તુલ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાહ -- પરરૂપેણાપ્ય્ અકારકત્વાદ્ ઇ[124 . 3]તિ । અસ્યોત્તરસ્ય [124 . 5] "સહિતસ્ તત્સ્વભાવો ન કેવલ" ઇત્ય્ અસ્ય । પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઇ[124 . 10]તિ । કથઞ્ચિત્ કે [124 . 10]નાપિ પ્રકારેણ ન કાર્યક્રિયાયા વિરામઃ । પુરસ્તાદ્ અપિ તસ્ય સ્વરૂપસ્ય ભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[144] તેષામ્ અપિ-સ્
6 સ્યાદ્ એતજ્ જનકમ્ અસ્ય રૂપમ્ અવસ્થિતં જનકઞ્ ચ તદ્ ઉચ્યતે યસ્મિન્ સત્ય્ એવ કાર્યમ્ અસ્તિ ન તુ યસ્મિન્ સતિ કાર્યં ભવત્ય્ એવ, સતિ ભાવસ્યાક(કા)રણસાધારણ્ણત્વાત્ । કાર્યમ્ અપિ તદ્ભા(તદભા)વે {પ્. 360} નોપપદ્યેત ઇત્ય્ એવ તસ્ય કાર્યં, તદ્ભાવે તુ ભવત્ય્ અવશ્યમ્ ઇતિ કો(ક્વો)પયોગો ઽસ્ય । તસ્માત્ કથં તદ્રૂપભાવેપિ કાર્યક્રિયા 7 પ્રસંજનં જ્યાય ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે અક્ષણિકત્વેનાપ્રચ્યુતાનુત્પન્નરૂપાન્તરે સર્વાવસ્થાસમાને ઽપિ કારણં યદિ કાર્યં નોપજાયતે તર્હિ તત્સ્વતન્ત્રમ્ આપદ્યેત । તથા ચ ન તત્ તસ્ય કાર્યં સ્યાત્ । તદવાદિ વાર્તિકાલંકારે પ્રજ્ઞાકરગુપ્તેન --
"સર્વાવસ્થાસમાને ઽપિ કારણે યદ્ય્ અકાર્યતા ॥
સ્વતન્ત્રં કાર્યમ્ એવ સ્યાન્ ન [તત્]કાર્યં તથા 8 સતિ ॥" ઇતિ ।
કારણપારતન્ત્ર્યે ચ તત્કારણં તત્કાર્યં હઠાદ્ એવ જનયેત્ । તથાપ્ય્ અભાવે ન તસ્ય કાર્યં સ્યાત્ । તસ્માદ્ અ[કારણાત્] કારણસ્ય વિશેષઃ કાર્યસ્યાવશ્યંભાવ એવાવશ્યઞ્ ચ વક્તવ્યઃ ।

નનુ "તદ્ભા(તદભા)વે ન ભવતિ કાર્યમ્" ઇત્ય્ અકારણાદ્ અસ્ય વિશેષઃ । ન હિ તસ્યાકારણસ્યાભાવે તત્કાર્યં ન ભવતીતિ, હન્ત કુત એતદ્ અવગમ્યતે તદ[50બ્] 1 ભાવપ્રયુક્તો ઽસ્યાભાવ ઇતિ । યદિ હિ તદ્ભા(તદભા)વસ્યાભાવે તદ્ભાવલક્ષણે કાર્યાભાવસ્યાભાવઃ કાર્યભાવલક્ષણઃ સ્યાત્ તદા તદભાવપ્રયુક્તો ઽસ્યાભાવઃ સિદ્ધ્યેદ્ ઇતરથાકારણાભિમતાભાવપ્રયુક્તો ઽપિ તદભાવઃ કિં ન કલ્પ્યતે?[145]તદભાવેપિ કાર્યાભાવસ્ય ભાવાન્ ન તદભાવપ્રયુક્તતાસ્યેતિ ચેત્, સમાનમ્ ઇદં કારણાભિમતેપિ । તસ્માદ્ યથા 2 તદવસ્થ એવ કારણે સ્વયમ્ એવ કાર્યં ન ભવતિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્, તથા તદભાવો ઽપિ સ્વયમ્ એવ ન ભવિષ્યતીતિ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ એવ । યશ્ ચ સ્વયમ્ એવ ન ભવતિ નાસૌ નિયમ્યત તેન પરતન્ત્રત્વે તસ્ય કારણસ્ય ભાવે ઽવશ્યમ્ એવ ભવેત્ । તદાહઅલઙ્કારકારઃ
__________નોતેસ્__________
[145] અકારણાભિમતાભાવાભાવે ઽપિ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
"[146]તદ્ભાવેપિ ન ભાવશ્ ચેદ્ અભાવે ભાવિતા કુતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[146] પ્રમાણવા. આલં. પૃ. 74.
તદભાવપ્રયુક્તો ઽસ્ય સો ઽભાવ ઇતિ 3 તત્ કુતઃ ॥" ઇતિ ।
તસ્માત્ તદ્ભાવે ભાવસ્ તદભાવે ચાભાવ ઇતિ વિશેષિતઃ કાર્યકારણભાવો ઽવશ્યં ભવતીતિ જ્ઞાપયતિ । તથા ચ કારણે સત્ય્ અવશ્યંભાવિ કાર્યમ્ આયાતમ્ ઇતિ કથં કદાચિત્ ક્રિયાવિરામઃ ।
કિઞ્ ચ તથાવિધો હિ કાર્યાભાવો નિર્હેતુકત્વાત્ સ્વયમ્ એવ ભવતીતિ યુક્તમ્ અપિ । ભાવસ્ તુ હેતુપરતન્ત્રત્વાત્ સ 4 મર્થે હેતૌ ન ભવતીતિ ન યુક્તમ્ । તદ્ ઉક્તમ્
"અભાવો હિ પદાર્થાનાં સ્વયમ્ એવ ભવેદ્ અપિ ।
ભાવસ્ તુ પરતન્ત્રત્વાત્ કથં હેતોર્ ભવેન્ ન સઃ ॥" ઇતિ ।
{પ્. 361} નનુ કાર્યાભાવસ્ય સ્વતન્ત્રત્વાત્ "કારણે સત્ય્ એવ ન ભવતી"તિ યુક્તમ્ એવૈતત્ । એવં તર્હિ ન કારણાભાવ પ્રયુક્તો ઽભાવ કથં ભવેત્ કાર્યસ્ય(કાર્યમ્[147]અસ્ય) તતઃ સ્વયમ્ એ 5 વ ન ભવતિ, યશ્ ચ સ્વયમ્ એવ ન ભવતિ નાસૌ તેન નિયન્તું શક્યઃ । તતો યથા સ્વયં ન ભવતિ તથા ભવેદ્ અપિ । તતો ન તસ્ય કાર્યમ્ । યદા તુ કારણે સતિ ભવેદ્ એવ તદા સ્વરસનિરોધેપ્ય્ અપરાપરક્ષણોત્પત્તેસ્ તદભાવ એવ સંતાનોચ્છેદસ્ તદભાવ એવ ચ સંતાનાક્ષેપક્ષણાનારમ્ભો વા સુ 6 જ્ઞાત(ન) ઇતિ કારણપ્રતિબદ્ધત્વં સિદ્ધ્યતિ ।
__________નોતેસ્__________
[147] "કાર્યમ્ અસ્ય" પ્રમાણવા. અલં.પૃ. 74.
એતેન તદ્ અપિ નિરસ્તમ્યદાહુર્ એકે યથોભયાધીનનિરૂપણા વ્યાપ્તિર્ અયોગવ્યવચ્છેદેન વ્યાપકે નિરૂપ્યતે વ્યાપ્યે સતિ ભાવ એવ વ્યાપકસ્ય નાભાવ ઇતિ; વ્યાપ્યસ્ય પુનર્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વ્યાપક એવ ભાવો વ્યાપ્યસ્ય નાન્યત્રેતિ । એવં કાર્ય 7 કારણભાવો ઽપ્ય્ ઉભયાધીનનિરૂપણોપિ કારણે ઽયોગવ્યવચ્છેદેન નિરૂપ્યતે, કાર્યોત્પાદસ્ય પુરસ્તાદ્ ભાવ એવ કારણસ્ય નાભાવ ઇતિ; કાર્યે પુનર્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન કારણ એવ સતિ ભાવો નાન્યસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અનુભવાનુસારાન્નિશ્ચીયત ઇતિ । ઉક્તયા નીત્યા તદ્ભાવે ઽભવતસ્ તત્કાર્યતાયા એવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ 8 સ્વભાવે ઽભાવમત(?)શ્ ચાતત કાર્યઃ કા(તત્કાર્યકા)રણતાયાઃ સ તુ યા (?) અભિસંબન્ધયત એવ ચાત્ર ભવતઃ (?) કારણસ્ય મુખ્યસ્યાનુભવો ઽન્યસ્ તુ તાદર્થ્યાદ્ ઉપચરિતકારણભાવસ્યાનુભવ ઇતિ સ્વયમ્ ઉપચરિતકારણાનુભવરૂપત્વ એવેતિ । અપિ ચ યથા કારણે સત્ય્ અવશ્યં ભાવમ્ અનિચ્છતા કાર્યસ્ય કાદાચિત્ કાદન્વયાત્ તત્કાર[51અ] 1 ણમ્ ઇષ્યતે । તથા કાદાચિત્ કાદવ્યતિરેકાદ્ અપિ કિન્ ન કારણમ્ ઇષ્યતે યુજ્યતે વા । તસ્માત્ કાર્યકારણભાવં નિયતમ્ ઇચ્છતા યથા વ્યાપ્તિમાન્ વ્યતિરેક એષ્ટવ્યસ્ તથા વ્યાપ્તિમાન્ન્ અન્વ(માન્ અન્વ)યોપ્ય્ અવશ્યૈષિતવ્યો ઽન્યથા તદ્યો(તદયો)ગાદ્ ઇતિ ।
કિં ચ સહિતાવસ્થાયાં તાવદ્ અસૌ ભાવઃ કાર્યં જનયતીતીષ્યતે । જનયતીતિ ચ કો ઽર્થઃ ? કિં કાર્યં 2 સત્તયાભિસમ્બધ્યતે કિં વાભિસંત્સ્યતે? કિઞ્ચાતઃ ? યદ્ય્ ઉતરઃ પક્ષસ્ તદા તસ્મિઞ્ જનયતિ ન કદાચિત્ કાર્યં સત્પ્રત્યયવિષયઃ સ્યાત્ સત્તયા અભિસમ્બન્ધસ્ય ભાવિતત્વા(વિત્વા)ત્ । અથાન્ય(દ્ય) એવોપગમસ્ તદા વિકલ્પદ્વયમ્, કિમ્ અનેનૈવ સ્વભાવેન પૂર્વમ્ અયમ્ અવસ્થિતો ઽથાન્યેન । ન તાવદ્ અન્યેન, એકસ્ય રૂપદ્વયાયોગાત્ । 3 અનેનૈવ સ્વભાવેનાવસ્થાને ચ સંપ્રતીવ તદાપિ કાર્યં સત્તયાભિસમ્બધ્યત ઇત્ય્ ઉપેતં સ્યાત્ । તથા ચ પ્રકૃતકૃ(ક્ષ)તિર્ ઇતિ કિમ્ અસ્થાનાભિનિવેશેનેતિ । અથ ભવતો ઽપિ કિમ્ ઇદં કારણત્વં? કિં પ્રાગ્ભાવ એવ કિં વા પ્રાગ્ એવ ભાવઃ? યદિ પ્રાગ્ભાવ એવ, તદા સ્થિરસ્યાપિ એવમ્ એવ કારણત્વે સુ[148]સાધિતસ્ય 4 નિરાકરણં પ્રસજ્યેત । અથ પ્રાગ્ એવ ભાવઃ, તદ્ એતત્ક્ષણિકત્વે સિદ્ધે સિદ્ધ્યતિ । તદ્ એવ તુ ન સિદ્ધમ્ ઇતિ {પ્. 362} કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યમાનં શોભેતેતિ । આસ્તાં પ્રાગ્ભાવ એવ કારણત્વં કો બાધઃ? નનૂક્તમ્ એવાક્ષણિકસ્યાપિ કારણત્વે સાધયિતું શક્યે તદનિરાકૃતિર્ એવ મહતી બાધેતિ ચેતિ । હન્ત કિં 5 હેતુરૂપસ્ય લક્ષણેનાક્ષણિકસ્ય સત્ત્વંતથાગતૈર્ નિરાક્રિયતે યેનેદમ્ અપિ વક્તુમ્ અધ્યવસિતાસ્ તર્કવિદઃ કથં નામેતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । પ્રાગ્ભાવ એવાસૌ સ્થિરરૂપાત્ ક્રમાક્રમાખ્યસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્ત્યા નિવર્તતે । યથા ચ તસ્ય તાભ્યાં વ્યાપ્તિર્ યથા ચ તતસ્ તયોર્ નિવૃત્તિસ્ તથાન્યત્ર નિઋણીતમ્ ઇતિ ને 6 હ હેતુલક્ષણકાલે ઽપ્રકૃતત્વાદ્ ઉચ્યતે । અથ તદ્ એવ ન સંગચ્છતે । તર્હિ તદ્ એવોચ્યતામ્ । ન તુ હેતુલક્ષણેન તસ્યા નિરાકૃતિર્ ઇતિ । અલમ્ અતાર્કિકવચનેનાતિનિર્બન્ધેનેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[148] અત્ર સ્વસાધિતસ્ય ઇત્ય્ અપિ દૃશ્યતે ।

ન હિ સ સામી(હી) [ ત્ય ] ઇત્ય્ એ[123 . 21]કેન પ્રકારેણ વ્યાખ્યાયાપરેણાપિ પ્રકારેણ વ્યાખ્યાતુમ્ અથવે [124 . 10]ત્યાદિનોપક્રમતે ।[149] અસ્યા [124 . 10] અપેક્ષા 7 યાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[149] અસ્ય સ્
નનૂક્તમ્ એવ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વકાર્યજનનસ્વભાવો ભાવસ્ તત્ કથં પ્રત્યયાન્તરસાહિત્યદશાયાઃ પૂર્વં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રત્યયાન્તરે [124 . 19]તિ । તદતત્કાલયોઃ [124 . 23] સહકારિસાહિત્યાસાહિત્યકાલયોઃ । કેચિત્ પુનઃ "સ્વહેતુભિર્ એવાયં પ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષકાર્યજનનસ્વભાવો જનિત [124 . 11]" ઇત્ય્ અત્રૈવ વિપઞ્ચ્યતે । 8 યદ્ય્ એવંધર્મો ઽયં સ્વહેતુભિર્ એવ જનિતઃ સ્યાત્ તદા ન કદાચિજ્ જનયેત્ । તથા હિ યાવત્ સહકારિપ્રત્યયસન્નિધિકાલસ્ તાવદ્ અકરણધર્માસૌ ભાવો ઽન્યથાસ્યા પૂર્વમ્ અપિ કર્તૃત્વં પ્રસજ્યેત । પ્રત્યયાન્તરસન્નિધિકાલે ચ સ એવ કિયત્કાલાકરણસ્વભાવો યઃ પ્રથમે ક્ષણ આસીત્ । તતો નૈવ કુર્યાત્ કિ[51બ્] 1 યત્કાલાકરણધર્મત્વાત્ તસ્ય ક્રિયાયાત્ (ક્રિયાયાંતુ) સ એવ સ્વભાવો ન ભવેત્ । યદ્વા તાવત્કાલાપેક્ષજનકસ્ય સ્વભાવસ્યાનુવૃત્તેસ્ તાદાત્મ્યઃ(મ્યે) તાવત્કાલમ્ અક્રિય એવ । પુનર્ અન્તે તથૈવેતિ કથમ્ ઇવાક્ષણિકઃ કદાચિદ્ અપિ જનયેત્ । તસ્માન્ ન પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષજનકસ્વભાવો ભાવઃ સ્વહેતુભિર્ જન્યત ઇતિ । તથા ચાહ --
"તત્સહકારિસાપેક્ષ 2 જનકો યદિ હેતુભિઃ ।
ભાવઃ સ્યાજ્ જનિતો નાસૌ કિંચિજ્ જનયેત્ તદા ॥
તથાહિ સન્નિધીયન્તે યાવત્ તે સહકારિણઃ ।
તાવન્ નૂનમ્ અકર્તાસૌ સ્વભાવસ્ તસ્ય વસ્તુનઃ ॥
એષિતવ્યો ઽન્યથા પૂર્વં તત્કર્તૃત્વપ્રસઙ્ગતઃ ।
તત્સન્નિધાનકાલે ચ સ્વભાવો ઽસ્ય (?) વર્તતે ॥
તન્ ન કુર્યાત્ ક્રિયાયામ્ વા સ્વભાવોસ્ય નો ભવેત્ (?) ।
યદ્વા
{પ્. 363} તાવત્ સમયસાપે 3 ક્ષજનકસ્યાનુવૃ...ત્તતઃ ॥
સ્વભાવસ્ય તથાપ્ય્ એષ તાવત્ કાલમ્ અસત્ક્રિયઃ ।
પુનર્ અન્તે તથૈવેતિ કુર્યાદ્ અક્ષણિકઃ કથમ્? ॥" ઇતિ ।
ઉપ ગતો ઽન્ત્યો [125 . 9] યસ્ય સ તથોક્તઃ । પ્રસ [150] જ્યેત્ [126 . 22] યસ્ય નિપાતસ્યાર્થકથનં હઠાદ્ ઇ[126 . 22]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[150] પ્રસહ્ય સ્ ।
સુતરામ [127 . 15]તિશયેન ।
સન્તાનમ્ અપ્ય્ આશ્રિત્ય કથમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વોત્તરેતિ [128 . 8] । કિં લક્ષણં નામ વસ્તુ 4 તસ્ તત્ર સહકારિત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- પૂર્વ [151] ક્ષણેભ્યસ્ ત્વ્ ઇ[128 . 10]તિ । તસ્ય [128 . 14] વિશેષ્ય ।
__________નોતેસ્__________
[151] પૂર્વપૂર્વક્ષણે-સ્ ।
તત્સમાનકાલ [152] કારણક્ષણઃ [130 . 4] । પ્ર[153]યાતુર(?)સમાનકાલકારણક્ષણઃ । એકત્વેનાધિમ્ ઉક્તસ્ય [130 . 6] તદ્ એવેદમ્ ઇતિ નિશ્ચિતસ્ય ।
__________નોતેસ્__________
[152] તત્સમાનકાલઃ સ્
[153] પ્રદાતુર- ઇત્ય્ અપિ પઠ્યતે ।
ઉપનિપતન્તીતિ ઉપનિપાતાસ્ તે ચ ક્ષણાઃ [130 . 13] તથા ક્ષણો યતો ઽન્યો નાસ્તિ કાલઃ સોવચ્છેદકત્વેનૈષાં વિદ્યત 5 ઇતિ "[154]અર્ષ આદિ"ત્ય્ એનદ્ વિધાતવ્યઃ । તેનૈકક્ષણિકસ્થાયીનિ વસ્તુરૂપાણીત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ એવંવિધે પ્રયોગે જ્ઞેયમ્ । સ્વરસતઃ [130 . 10] સ્વાનુરાગાન્નાશો(ન્)મુખત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । પ્રકરણાત્ કાર્ય્ ઓત્પાદં પ્રત્યનુગુણત્વં [130 . 15] પ્રત્યેયમ્ । ક્ષેપવતી [130 . 19] કાલવિલમ્બવતી ।
__________નોતેસ્__________
[154] પાણિનીયસૂત્રં તુ "અર્ષ આદિભ્યો ઽચ્ (5.2.127) ઇતિ વર્તતે । કિંતુ દુર્વેકેન અન્યદ્ એવ કિઞ્ચિદ્ ઉદ્ધત ભાતિ । તથા ચ અત્ર "અર્ષ આદિભ્યો ઽદિત્યનેનાદ્ વિધાતવ્યઃ" ઇતિ પાઠઃ સમ્યક્ સમ્ભાવ્યતે ।
તદનાસાદનમ્ એવ કથમ્ ઇત્ય્ આહ -- ક્ષણાનામ્ ઇ[130 . 27]તિ 6 । અયં નિરતિશયો ઽયં ચ સાતિશય ઇતિ વિવેકસ્યાભાવાત્ । કાર્યોત્પાદાનુગુણમા [130 . 28]દ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
યદ્ ઉક્તમ્ અક્ષણિકે તત્સર્વં ક્ષણિકેષ્વ્ અપિ મમં યત [131 . 10] ઇતિ । તેષાં [131 . 12] ક્ષણિકાનામ્ । યદ્ વા ક્ષણાનામ્ ઇ[131 . 13]તીદમ્ ઉભયત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્ । પૂર્વં સ્વદેશસ્થિત્યા તા(તે) એવ પરસ્ પરતઃ સમુત્પન્નવિશેષાઃ સન્નિધીયન્તે [131 . 15] પ્રત્યાસીદન્તિ । દૂરદેશવર્તિનાં કથં હેતુફલભાવપ્રતિનિયમ ઇત્ય્ આશંકાયાં ન્યાયમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ યેન યસ્યાભી [131 . 16]તિ યે ન દૂરસ્થિતસહકારિકૃતેન વિશેષેણ સવિશેષા એવ સંનિધીયન્ત ઇતીષ્યતે । તસ્ય વિશેષસ્ય્ ઓત્પત્તાવ્ અપિ [131 . 22] ।
{પ્. 364} નૈવ કાર્યોત્પાદને યોગ્યાસ્ તે ઽસ્માભિર્ ઇષ્યન્તે કિં તર્હિ કાર્યોત્પાદાનુગુણસ્યોત્પા 8 દને તત્ કથં તદુપાયેત્યાદ્ય્ ઉચ્યમાનં શોભેતેત્ય્ આશંક્યાહ યદિ હિ [132 . 5] ઇતિ ।
ભઙ્ગ્યા [132 . 20] વક્ત્રોક્ત્યા । કિં પુન [132 . 22]ર્ હિ દ્વિસ્ત્રિર્ વા બ્રૂમઃ । કિં તર્હિ શતશ એવ બ્રૂમ ઇત્ય્ અર્થઃ । સંપ્રત્યેવમ્ એવ વ્યાખ્યાનસ્ય નિરવદ્યતયાપૂર્વટીકાકૃતઃકટાક્ષયન્ન્ આહ -- એવમ્ ઇ[132 . 23]તિ । યે [132 . 25]ટીકાકૃતઃ। ન વિશેષોત્પાદનાદ્ એવેત્યાદિગ્રન્થસ્ય પુનર્ ઉક્તતાપરિ[52અ] 1 હારાર્થં યતન્તે યત્નં કુર્વન્તિ । હન્તે [132 . 26]તિ નિપાતો નામન્ત્રણમાત્રે । તદભાવા [133 . 2]દ્ વિશેષોત્પાદાભાવાત્ ।
ન સર્વદાપરાપરયોગોસ્ય સંભવતિ યેનાસ્ય તન્નિબન્ધનો વિશેષઃ કલ્પ્યત ઇત્ય્ આહ નહી [133 . 22]તિ । એકમ્ એવા [133 . 22]સહાયમ્ એવ । છાયાપિ શીતાદ્યર્થક્રિયાકારિણી વસ્ત્વ્ એવ ત્વ્ અના(ન ત્વ્ આ)લોકાભાવમાત્રમિતિચ્છા[155]યોદ્વતા (?) । ન તુ પ્રતિક્ષણમ્ ઇત્યાદિના એકદૈવાર્થસ્યોક્તત્વાત્ કથં દ્વિઃ પુનર્ ગ્રહણં કૃતમ્ ઇત્ય્ આહ ક્ષણિકેષ્વ્ ઇ[133 . 29]તિ । દ્વિ [134 . 2]ર્ દ્વૌ વારૌ "દ્વિત્રિચતુર્ભ્યઃ સુજ્" ઇતિ । (પા. 5-4-18) સુચકેનોક્તમ્ ઇત્ય્ આહ તત્ર સ્વરસત [134 . 2] ઇતિ । તજ્જન્મનિમિત્તમ્ ઇત્ય્ આચક્ષાણો મૂલે નિમિત્તસપ્તમીં દર્શયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[155] યોદ્ધતા (?) ઇત્ય્ અપિ પઠ્યતે ।
પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાદ્ એવ પ્રત્યયવિશેષાદ્ ઇ[136 . 23]તિ જન્મન્યપરસ્પરસંપૃક્તલક્ષણવ્યવધાનેનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । 3 અન્યથા વક્ષ્યમાણવિરોધઃ સ્યાત્ । યસ્મિન્ કાર્યે કર્તવ્યે ઽનુકૂલો ઽનુગુણઃ સ ચાસૌ વિશેષશ્ ચેતિ તથા આસાદ્ ઇતસ્ તદ્ અનુકૂલો વિશેષો યૈસ્ તે તથા તૈઃ [136 . 28] ।
અથ કેન ગ્રન્થેન પૂર્વમ્ અનવસ્થોક્તા કથં ચ સ્યાદ્ ઇતિ પાર્શ્વસ્થવચનમ્ આશંક્ય તં પ્રાગુક્તં ગ્રન્થં તસ્ય ચાર્થં દર્શયન્ન્ આહ અથે [137 . 1]ત્યાદિ । કથં 4 સા ન ભવતીત્ય્ આહ તસ્યે [137 . 4]તિ । કુશૂલાદ્યવસ્થમ્ અપિ બીજં ક્ષિત્યાદિના કૃતવિશેષં ક્ષિત્યાદિકમ્ અપિ તેન કૃતવિશેષમ્ એવોપતિષ્ઠત ઇત્ય્ અસ્ય પ્રક [156] રણ(કાર)સ્યાનુભ્યુપગમાત્ [137 . 4] કિં નામાભ્યુપેતામત્ય્ આહ પુરુષ [137 . 5]ત્યાદિ । પુર્વવત્ પ્રકિરણ [137 . 5]શબ્દો દ્રષ્તવ્યઃ । કાર્યોત્પાદાનુગુણો ઽયમ્ આદ્યો વિશેષઃ સંપર્કક્ષણા 5 નન્તરક્ષણરૂપસ્ તજ્જનકસ્ય ધર્મશબ્દાદ્ અનિચં વિધાતું વ્યુત્પત્તિં દર્શયન્ન્ આહ અ ક્ષેપેણે [137 . 14]તિ । કાર્યતામ્ અનનુભવત [137 . 27] ઇતિ તત્કાર્યતાં ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતરથા અન્ત્યાવસ્થાપ્રાપ્તેર્ અબી(પ્રાપ્તેન બી)જાદિના અનેકાન્તઃ સ્યાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[156] પ્રકારસ્યાનુભ્યુપગમાત્ સ્

{પ્. 365} બાહુલ્યેને તિ વિવૃણ્વન્ પ્રાયઃ [137 . 28]શબ્દં નિપાતં દર્શયતિ બાહુલ્યેને ત્ય્ અસ્યાર્થે વર્તમાનમ્ । 6 અથ યેન ન્યાયેન ક્ષણિકસ્યૈકાર્થક્રિયયા સહકારિત્વસંભવસ્ તેનાક્ષણિકસ્યાપિ ભવિષ્યતિ તત્ કથમ્ એવં વિભજ્યત ઇતિ આહ તત્સમ્ભવિન [138 . 2] ઇતિ ।
સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિર્ અપિ વિરુદ્ધા કસ્માત્ કલ્પ્યત ઇત્ય્ આહ પ્રાગકારકસ્યે [138 . 3]તિ । કથં ન વિરુધ્યત ઇત્ય્ આહ તસ્યૈવ હી [128 . 4]તિ । તર્હિ પૂર્વસ્વભાવસ્ય કથમ્ ઉ(મ) 7 પનય ઇત્ય્ આહ -- તત્રે [138 . 6]તિ ।
[157]તત્સભાવતૈવ ।
__________નોતેસ્__________
[157] ઇદં "અસૌ" (138.15) ઇત્ય્ અસ્ય અર્થકથનં ભાતિ ।
કિમ્ ઇતી [138 . 15]તિ નિપાતાનિપાતસમુદાયઃ કસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે વર્તતે । મુઘે [138 . 15]ત્ય્ અયમ્ અપિ નિપાતો વૃથેત્ય્ અસ્યાર્થે ।
તાનિ [138 . 15] પ્રત્યયાન્તરાણિ ।
સમ્પ્રતિ વ્યાખ્યાતપ્રબન્ધસ્ય સંભવપ્રસ્તુતાભિધાનસંગતિં દર્શયન્ન્ આહ તદ્ એવમ્ ઇ[138 . 17]તિ । અનેકાન્તપરિહારાયોક્તમ્ અસ્યે(ક્તસ્યે) [138 . 20]તિ "તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્" ઇત્ય્ અસ્ય 8 પ્રસંગાત્ પ્રસ્તાવાદ્ આગતં પ્રાસંગિકં [138 . 23] કાર્યં યથેષ્ટમ્ અવિનાશં હેતુ(ષ્ટમ્ વિનાશહેતુ)નૈવ નિવૃત્તિઃ ક્રિયત ઇત્ય્ આહ વિનાશહેતો [139 . 27]ર્ ઇતિ । મુદ્ગરાદેઃ [139 . 28] સકાશાત્, વસ્ત્વન્તરસ્ય [139 . 29] પ્રધ્વંસલક્ષણસ્ય ભાવે ।
વ્યવસ્થિતરૂપસ્ય [140 . 5] પ્રાચ્યેનૈવ રૂપેણ વર્તમાનસ્ય ।
નનુ યદિ સ્વરસનિરુદ્ધાત્ તામ્રાદેર્ ઉપાદાનકારણાદ્ વહ્ન્યાદેશ્ ચ સહકારિ[52બ્] 1 કારણાદ્ અન્યસ્યૈવ દ્રવ્યાદિરૂપસ્ય તામ્રાદેર્ ઉત્પત્તિર્ ઇહાચાર્યેણોપગમ્યતે -- તર્હિપ્રમાણવાર્તિકે ઽનેનૈવ યદવાદિ --
"સહકારાત્ સહસ્થાનાશંકા અગ્નિતામ્ર(સ્થાનમ્ અગ્નિતામ્ર)દ્રવત્વવત્" (પ્રમાણવા. 1.6.4) ઇતિ તદ્વિરુધ્યેત । શક્યતે હિ તત્રાપીદં વક્તુમ્ ઉપાદાનાત્ તસ્માત્ તસ્માચ્ ચ સહકારિકારણાદ્ અન્યદ્ એવ તત્ તથોત્પન્નમ્ । ન ત્વ્ અગ્નિસ્ તામ્રદ્રવત્વં સહ તિષ્ઠત ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્, યથાશ્રુતિ 2 સ્યાદ્ વિરોધો યથા ત્વ્ અવિરોધસ્ તથાસ્માભિર્વિશેષાખ્યાને ખ્યાપિતમ્ ઇતિ તત એવાનુગન્તવ્યમ્ ઇતિ ।
{પ્. 366} અસ્થિતિસ્વભાવો ઽ[140 . 19]સ્થિતિસ્વરૂપો ધર્મઃ પરાશ્રિતત્વાત્ । તસ્ય્ ઓત્પત્તિઃ । તતો [140 . 12]સ્થિરરૂપાદ્ ધર્માદ્ વિનાશહેતુસમુદ્ભૂતાત્ । ઇતિ [140 . 19]ર્ ઉચ્યમાનસ્યાકારં દર્શયતિ । પર એવ પ્રશ્નયન્ન્ આહ -- કથં જ્ઞાયત [140 . 22] ઇતિ । અવસ્થાનાત્ [140 . 24] તસ્ય વિનાશસ્ય કાષ્ઠાદેર્ ઇ 3 તિ પ્રકરણાત્ । તથાપિ તસ્ય તથાત્વમ્ કથમ્ ઇત્ય્ આશંક્ય પર એવાહ યદી [140 . 24]તિ । તદસંભવેપિ [140 . 25] વિનાશહેત્વગ્ન્યાદ્યભાવેપિ । તર્હિ ન નિવર્તેતૈવેત્ય્ આશંક્ય સ એવાહ તસ્ય સ્વભાવેને [140 . 25]ત્યાદિ । યદ્ ઉત [140 . 26] યદ્ એતત્ । યત્ તસ્માત્ તસ્ય વિનાશો ભવતીતિ બ્રુવતા પરકાર્યત્વં તસ્ય કથિતં ભવતીત્ય્ આશંક્ય સ એવાહ પરસ્મા 4 દ્ ઇ[140 . 27]તિ । ઉક્તમ્ એવાર્થમ્ ઉપસંહારવ્યાજેન સ્ફુટયન્ન્ આહ સ્વહેતુભિર્ એવાયમ્ ઇ[140 . 28]તિ । અત્રમીમાંસકસ્ય સહાયકં દર્શયન્ન્ આહ -- તદ્ ઉક્તમ્ ઇ[141 . 2]તિ । યેન સ્વભાવેન વિરોધિનં [141 . 4] અપેક્ષ્ય નિવર્તત [141 . 3] ઇતિ યોજ્યમ્ । અન્યેષાં ક્ષણિકવાદિનાં મુદ્ગરાદિકમ્ અ[141 . 4]પેક્ષ્ય નિવર્તત ઇતિ સમ્બન્દ્ધવ્યમ્ ।
ભાવચ્યુતિ [141 . 8]ર્ ભાવસ્યાભાવઃ પ્રસજ્ય 5 પ્રતિષેધ ઇત્ય્ અર્થઃ, અવધારણેનાન્યસ્ય વિરામઃ । સાપિ કથમ્ અહેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યાશ્ ચે [141 . 9]તિ । યદિ સા ભવિત્રી કથમ્ અહેતુકા ભવેદ્ ઇત્ય્ આશંક્ય સ એવાહ -- નહી [141 . 9]તિ । કો નામાસ્ય ભાષિતસ્યાર્થ ઇત્ય્ આહ કેવલમ્ ઇ[141 . 10]તિ ।
ઇદમ્ અનન્તરો ક્તમ્ ઉત્તરં કર્તૃ વિકલ્પદ્વયં કર્મ નાતિક્રામતિ [141 . 12] । નિત્યવિકલ્પસ્યાવકાશો [141 . 14] નાસ્તી 6 તિ બ્રુવતો ઽયમ્ આશયઃ । સ હિ નિત્ય ઉચ્યતે યો નૈવ વિનશ્યતિ ન ચાયં તથોપગત ઇતિ । ને [141 . 15]તિ સિદ્ધાન્તી । તદુપગમેપિ [141 . 15] કાલાન્તરસ્થિતિધર્મતોપગમેપિ । સંવત્સર [141 . 16] ઇતિ "કાલાધ્વનોર્ અત્યન્તસંયોગ" (પા. 2-3-5) ઇતિ દ્વિતીયા । સમ્વત્સરં વ્યાપ્ય સ્થિત [141 . 18] ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ય્ એકદિવસાવ્ અતિ(સે ઽતિ)ક્રાન્તે સત્ય્ એકદિવસા(સ)ન્યૂનસ 2 મ્વત્સરે સ્થિતિધર્મા સ્યાત્ તદાનયોઃ સ્વભાવયોર્ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન ભેદ એવ ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ સ એવ તદ્ અન્તેપી [141 . 18]ત્ય્ આહ । યે(તે)નૈવ ન્યાયેન દ્વિત્રિક્ષણસ્થિતિધર્મોત્પાદાવગમેપિ નિત્યતોપગમો ઽવગન્તવ્યઃ । અનેન [141 . 27] અક્ષણિકવાદિના । પૂર્વોક્તેન [142 . 3] "તદન્તેપિ સ એવાસ્ય સ્વભાવ" ઇત્ય્ અનેન ન્યાયેન યુક્ત્યા તદયોગા [142 . 5]ન્ નાશાયોગાત્ ।
ને [142 . 9]તિ સિદ્ધાન્તવાદી । અત એવ [142 . 9] વિરોધિસન્નિધાનાપેક્ષત્વાદ્ એવ વિનાશસ્ય તન્નિબન્ધનત્વપ્રસંગાત્ [142 . 8] અપેક્ષણીયવિરોધિકારણત્વપ્રસક્તેઃ । {પ્. 367} હેતુભાવસ્ય [142 . 10] [53અ] 1 હેતુત્વસ્ય્ આપેક્ષા કાર્યેણાપેક્ષ્યમાણધર્મસ્યૈવાપેક્ષા સા વિવક્ષિતત્વાત્ સા લક્ષણં [142 . 11] યસ્ય તદ્ભાવસ્ તત્ત્વં તસ્માત્ । કઃ પુનર્ ઇ[142 . 12]તિ સિદ્ધાન્તી । અયં ચાસ્યાશયો યદિ વિનાશો ઽન્યથા નોપપદ્યતે પરતશ્ ચ ન ભવતિ તં ચાપેક્ષત ઇતિ પ્રમાણસિદ્ધં સ્યાત્ કલ્પ્યેત વૈતત્, યદિ પરમ્ એતદ્ એવ નાસ્તિઈતિ । પૂર્વમ્ અકિણ્ચિત્કરત્વેન વિરોધિત્વમ્ ઉપેત્ય તદપેક્ષા 2 યાં ઉક્તમ્ । સંપ્રતિ તુ વિરોધિત્વે ઽકિઞ્ચિત્કરત્વમ્ એવ નાસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ કથઞ્ ચે [142 . 15]તિ । નામ [142 . 16]શબ્દો ઽસંભાવનાયામ્ ઇહ ।
સમયઃ [142 . 20] સિદ્ધાન્તઃ । તદ્ભાવ એવ [142 . 27] મુદ્ગરાદિભાવ એવ । તેષાં [142 . 27] કપાલાદીનાં ભાવાત્ ઉત્પાદાત્ । યથા તદ્ભાવભાવિત્વં તેષાં તથા દર્શયન્ન્ આહ -- વેગવદ્ ઇ[142 . 28]તિ । કસ્માત્ સંજાતાતિશય ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ પરસ્પરે [142 . 28]ત્યાદિ । 3 કાર્યમુખેનોક્ત્વા કારણમુખેનાપ્ય્ આહ તસ્ય ચે [143 . 2]તિ । તસ્ય વેગવન્મુદ્ગરાદિસહકારિણો ઘટક્ષણસ્ય ।
પરસ્પરપરિહારરૂપત્વાત્ [143 . 10] પરસ્પરપરિહારસ્થિતરૂપત્વાત્ । વિનાશઃ કથં તસ્ય સ્વભાવો ભવિતુમ્ અર્હતિ યેન એવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- વિનશ્યતી [143 . 14]તિ । ભાવે વિહિતો ઘઞ્ અ(કુ)તો વચનાત્ ક 4 ર્તરિ ભવતીત્ય્ આશંક્યાહ -- બહુલમ્ ઇ[143 . 14]તિ । "કુત્યલ્યુટો બહુલમ્" (પા. 3-3-113) ઇત્ય્ અસ્માદ્ વચનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષાં [143 . 23] પ્રતિપાદ્યે [143 . 24]તિ યોજ્યમ્ । અનપેક્ષાં વિનંષ્ટુર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । કથં પ્રતિપાદ્યેત્ય્ આહ -- તદ્ ઇ[143 . 23]તિ । તદ્ધેત્વયોગેન વિનાશહેત્વયોગેન । અયોગ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- અસામર્થ્યે [143 . 24]તિ । પૂર્વાચાર્ય શબ્દેનાચાર્યદિગ્નાગો ઽભિપ્રેતઃ ।

સ્યાદ્ એતત્ તત્ર ખલુ વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે યત્ સાધ્યવિપર્યયે હેતોર્ વૃત્તિ(ત્તિં) બાધમાનં સાધ્યસાધનયોઃ પ્રતિબન્ધં સાધયતિ । ન તુ યત્ સાક્ષાદ્ એવ સાધ્યં સાધયતિ । ઇયં ચાનપેક્ષા સાક્ષાદ્ એવ ક્ષણક્ષયિતાં કૃતકાનાં સતાં સાધયિતું શક્તેતિ । 6 તથાહિ યે યદ્ભાવં પ્રત્યનપેક્ષાસ્ તે તદ્ભાવનિયતા યથાન્ત્યા કારણસામગ્રી સ્વકાર્યોત્પાદને । વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષાશ્ ચોદયાન્ અન્તરમ્ ઇમે કૃતકા ભાવા ઇતિ -- પ્રયોગે કૃતે કૃતકાનામ્ એષાં ક્ષણિકતા કિં ન પ્રતીયતે યેન કૃતકત્વાદ્ધેતોસ્ તત્સિદ્ધિઃ પ્રાર્થ્યતે । તસ્માદ્ અયં મૌલો હેતુર્ વૈયર્થ્યમ્ આત્મનઃ પશ્યન્ નૈ(શ્યન્ ને)વં વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં સાધ્યસિદ્ધૌ સહાયમ્ અપેક્ષયિતું ક્ષણમ્ અપિ ન ક્ષમત ઇતિ । ન વયંભટ્ટાર્ચટેન કૃતકત્વસ્ય હેતોર્ એવંરૂપે વુપર્યયે બાધકપ્રમાણે પ્રદર્શિતે સતિ {પ્. 368} ચૈવં ગડુપ્રવેશે ઽક્ષિતારાનિર્ગમકલ્પિતે યથાશ્રુતિ સુશ્લિષ્ટં કિઞ્ચિદ્ વક્તુમીશ્મહે, કેવલંવાર્તિકકાર 8 સ્ય કૃતકત્વહેતોર્ વ્યાપ્તિં સમર્થયિતું પૂર્વાચાર્યૈઃ કામનપેક્ષાં બ્રુવતોયમ્ અભિપ્રાયં (?) પ્રકાશયિતું સહામહે । અનપેક્ષશબ્દેન હ્ય્ અનપેક્ષાસૂચિતં બાધકમ્ અભિપ્રેતમ્ । ન ત્વ્ એતદૈ(દ્ એ)વ બાધકં પ્રમાણમ્ । તથાહિ કૃતકત્વસ્યોદયાનન્તરમ્ અવિનાશિત્વે સતિ વિનાશં પ્રતિ સાપેક્ષત્વં સ્યાત્ । અન્યથા વિનાશયોગાત્ । વિનાશં [53બ્] 1 પ્રત્યનપેક્ષત્વં તદ્ધેતુયોગાદ્ અવગતં તસ્ય વ્યાપકમ્ તતસ્ તદ્વ્યાપકં સ્વવિરુદ્ધવિધિના વિપક્ષાત્ તદ્ભાવાનિયતત્વાદ્ ઉદયાનન્તરમ્ અવિનાશિત્વલક્ષણાત્ નિર્વતમાનં સ્વયમ્ અપિ વ્યાપ્યં કૃતકત્વમ્ આદાય નિવર્તત ઇતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । તતશ્ ચ વ્યાપકવિરુધોપલમ્ભાત્ કૃતકસ્ય હેતોર્ નિવૃત્તિર્ ઇતિ વ્યાપકોપલબ્ધિવુપર્યયે બાધકં પ્રમાણમ્ -- એત 2 ત્ સુચનાર્થમ્ અનપેક્ષાં (?) બાધકં પ્રમાણમ્ અસ્યાભિમતમ્ । યે યદ્ભાવં પ્રત્યનપેક્ષા ઇત્ય્ એતદ્ અપિ યદ્ય્ અનન્તરોક્તસૂચનાદ્ બાધકં પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે, કામમ્ ઉચ્યતાં કઃ પ્રતિકૂલો ઽનુકૂલમ્ આચરતિ । ન તુ જાતુ તદ્ એવ બાધકં પ્રમાણં વક્તું યુક્તમ્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ક્ષણિકત્વસ્ય તેન સાધનાત્ । તદ્ ઉક્યમાચાર્યશાન્તરક્ષિતેન --
"તત્ર યે કૃતકા ભાવાઃ સર્વે તે ક્ષણભઙ્ગિનઃ ।
વિનાશં પ્રતિ સર્વેષામ્ અનપેક્ષતયાસ્થિતેઃ ॥
યદ્ભાવં પ્રતિ યન્ નૈવ હેત્વન્તરમ્ અપેક્ષતે ।
તત્ તત્ર નિયતં જ્ઞેયં સ્વહેતુભ્યસ્ તથોદયાત્ ।
નિર્વિબન્ધા હિ સામગ્રી સ્વકાર્યોત્પાદને યથા ।
વિનાશં પ્રતિ સર્વેપિ નિરપેક્ષાશ્ ચ જન્મિનઃ ॥" (તત્ત્વસં. 353-355) ઇત્યાદિ ।
યે પુનર્ ઇમં દો 4 ષમ્ ઉપદર્શિતં પ્રતિવદ[158]ન્તો યથાશ્રુતિ બાધકં પ્રમાણમ્ ઇદં સમર્થયિતુમ્ ઈશતે ન તાન્ વયં[159]વિદ્મઃ પ્રત્યુતોપકારિણ એવ મન્યામહ ઇતિ । તર્હિ પૂર્વાચાર્યૈર્ અકૃતકસતાં ક્ષણિકત્વમ્ ઉક્તમ્, તથા ચ નિત્યત્વમ્ ઉર્પક્ષેત(?)મ્ ઇત્ય્ આશંક્યોપસંહારવ્યાજેનાહ -- તદ્ એવમ્ ઇ[144 . 9]ત્યાદિ । અહેતોઃ સ્વભાવાદિનિયમાયો 5 ગાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ કૃ [160] તકત્વસ્ય સતો ઽભાવાદ્ ઇ[144 . 9]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[158] "બહન્તો" ઇત્ય્ અપિ પઠ્યતે ।
[159] અત્ર યદિ "દ્વિષ્મઃ" ઇતિ પાઠઃ સ્યાત્ તદા બાઢં સંગચ્છેત્ ।
[160] અકૃતકસ્ય સ્ ।
સામાન્યેને ત્ય્ અસ્ય સ્પષ્ટીકરણં કૃતકે [144 . 25]તિ તત્સ્વભાવસાપેક્ષત્વાદ્ધિ [144 . 23]નાશિસ્વભાવસાપેક્ષત્વાત્ । વિનાશિસ્વભાવસાપેક્ષ [161] ણાદ્ ઇ [144 . 24]તિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । ઇતિ [144 . 25]ર્ હેતૌ । {પ્. 369} અ [162] નપેક્ષાયા [144 . 25] હેતુભૂતાયાઃ સ્વતો નસ્વતઃ સ્વ(નશ્વરસ્વ)ભાવતા તસ્યા પ્ર(અ)સિ 6 દ્ધેઃ હેત્વન્તરવ્યાપારનિષેધમાત્રાભિપ્રાયેણ સ્વ [163] તો [144 . 25] ગ્રહણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અભિધાનીયમ્ અભિધાતુમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ મન્યમાન [144 . 27] આચાર્ય ઇતિ પ્રકરણાત્ । સંભાવનાયાં [145 . 4] ન્યાયબલાયાતાયામ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[161] સાપેક્ષાણામ્ સ્ ।
[162] અનપેક્ષયા સ્ ।
[163] સતો સ્ ।
નનુ સત્તાયોગાદિતઃ સત્વમ્ અક્ષણિકસ્યોપપત્સ્યતે તત્ કથં શક્તિર્ હિ [145 . 18] -- ઇત્યાદ્ય્ ઉચ્યમાનં શોભત ઇ 7 ત્ય્ આશંક્યાહ એવં મન્યત [145 . 20] ઇતિ । ત્રિપદાર્થસત્કરીતિ સત્તા તૈર્ ઇષ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- સામાન્યાદી [145 . 22]તિ । આદિશબ્દાત્ વિશેષસમવાયપરિગ્રહઃ । સ્વરૂપસત્ત્વે ચ તેષામ્ ઇષ્યમાણે તદ્વદ્ અન્યેષામ્ અપિ કિં [ન] ભવેત્? ઇતરેતરાશ્રયત્વે ચૈકાસિદ્ધૌ દ્વયાસિદ્ધિર્ દોષઃ । તેષાં [145 . 24] વન્ધ્યાસુતાદીનામ્ । તસ્યૈવ સત્તાયોગ ઇત્ય્ અર્થસામ 8 ર્થ્યમ્ એવ ભાવલક્ષણમ્ આયાતમ્ ઇ[146 . 3]ત્ય્ એષ એવ પાઠઃ ઇતિ [146 . 2]શબ્દેન હેત્વભિધાને અર્થ્યત ઇત્ય્ અર્થો દાહપાકાદિસ્ તત્ર સામર્થ્યં તદ્ એવ ભાવલક્ષણમ્ આયાતમ્ ઇતિ સંગતત્વાત્ । તસ્યૈવ સત્તાયોગ ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ પ્રમાદપાઠઃ । એવં હિ સામર્થ્યમ્ એવ ભાવલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અકારણમ્ ઉક્તં સ્યાત્ કે ચ(ક્વ ચ) તત્સામર્થ્યમ્ ઇતિ ચ નોક્તં ભવેત્ તસ્મા[54અ] 1 દ્ ઇત્ય્ અધ્યાહૃત્ય વ્યાખ્યાને ચ ક્લિષ્ટમ્ ઇષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ । અત્રૈવોપપત્ત્યન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ -- ઇત્થં ચે [146 . 3]તિ અનેન વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણ । એવમ્ અ[146 . 3]ર્થસામર્થ્યભાવલક્ષણમ્ ઇતિ । તમ્ એવ પ્રકારં દર્શયન્ન્ આહ અન્યથે [146 . 3]તિ । અર્થસામર્થ્યાદ્ અન્યેન પ્રકારેણ ।
મીમાંસકાદીનાં સત્ત્વલક્ષણમ્ અપાસ્યદિગમ્બરસ્યાપિ દૂષયિતુમ્ આહ । ઉત્પાદે [146 . 6]તિ 2 । યદ્ય્ એવમ્ આહુઃ:-
"ઘટમૌલિસુવર્નાર્થીં નાશોત્પાદસ્થિતિષ્વ્ અયમ્ ।
શોકપ્રમોદમાધ્યસ્થ્યં જનો યાતિ સહેતુકમ્ ॥" [આપ્તમી. 59]
"ન નાશેન વિના શોકો નોત્પાદેન વિના ધૃતિઃ ।

સ્થિત્યા વિના ન માધ્યસ્થ્યં તસ્માદ્ વસ્તુ ત્રયાત્મકમ્ ॥" ઇતિ ।
તથા
"પ્રયોવ્રતો ન દધ્યત્તિ ન પયોત્તિ દધિવ્રતઃ ।
અગોરસવ્રતો નોભે તસ્માદ્ વસ્તુ ત્રયાત્મકમ્ ॥" [આપ્તમી. 60] ઇતિ ।
કથમ્ અયુ 3 ક્તમ્ ઇત્ય્ આહ ઘ્રૌવ્યેણે [146 . 7]તિ । વિરોધાદ્ધેતોર્ એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યયોગાત્ [146 . 7] । એષામ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અનેનાસંભવિતાં લક્ષણદોષમ્ આહ -- યથોક્તં [146 . 10] યાદૃશમ્ ઉક્તં ઉત્પાદ્વ્યયઘ્રૌવ્યાત્મકં લક્ષણં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । ઉત્પાદવ્યયઘ્રૌવ્યાણામ્ {પ્. 370} અસત્ત્વપ્રસઙ્ગેનાવ્યાપિતાલક્ષણદોષો દ્રષ્ટવ્યઃ ન ચાસદ્ધિસ્ તૈર્ અન્યસ્ય યોગો 4 યુક્ત ઇતિ । અન્યથા [146 . 12] સ્વજ્ઞાનજનનમ્ અપ્ય્ અયોગ્યશક્તત્વોપગમે(મ?)પ્રકારેણ(?) યદિ હિ સામાન્યાદ્ ઇતિ સ્વજ્ઞાનં જનયેત્ તદાર્થત્વેન વ્યવસ્થાપ્યેત નાન્યથેતિ ભાવઃ । આદિ [146 . 12]શબ્દેન દ્રવ્યાવ્યવસ્થાદિસંગ્રહઃ ।
ક્ષણિ [164] કત્વ [146 . 27] ઇતિ સત્ સપ્તમીયમ્ । ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ ઇ[146 . 28]તિ ક્રમયૌગપદ્યકારિત્વાભ્યામ્ ઇતિ દ્ર 5 ષ્ટવ્યમ્ ઇતરથા કાર્યધર્માભ્યામાભ્યાં કારણધર્મઃ કાર્યકારિત્વં કથમ્ ઇવ વ્યાપ્યેત । યથાચામૂ કાર્યધર્મૌ તથોપરિષ્ટાદ્ભટ્ટાર્ચટેન એવ સ્ફુટયિષ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[164] અક્ષણિકત્વે સ્ ।
અર્થક્રિયાકારિત્વમાત્રક્રમાક્રમકારિત્વાત્મકાર્થક્રિયાકારિત્વવિશેષયોશ્ ચોભયવ્યાપ્તિકત્વાત્મકં સત્ત્વં ક્રમાક્રમકારિત્વાભ્યાં વ્યાપ્તમ્ ઇ 6 ત્ય્ ઉચ્યતે । અન્યથા સામાન્યેન વિશેષો વ્યાપ્યતે । વૃક્ષત્વેનેવ શિંશપાત્વમ્ । ન તુ વિશેષેણ સામાન્યં વ્યાપ્યતે । વૃક્ષત્વમ્ ઇવ શિંશપાત્વેનેતિ । કથમ્ ઇદમ્ ઉચ્યમાનં શોભેતેતિ । તતો [146 . 29] વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાત્ કાર્યકારણશક્તરૂપવ્યાપકયોઃ ક્રમાક્રમકારિત્વયોર્ નિવૃત્તે [147 . 1]ર્ નિવૃત્તત્વાત્ । ત(ક)દા નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ અક્ષણિ 7 કત્વ [147 . 2] ઇતિ અક્ષણિકત્વે સતિ । તત્ર એવાક્ષણિકત્વાદ્ વિપક્ષાન્ નિવૃત્તેર્ ઇતિ ચ સામર્થ્યાદ્ અપાદાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । કથં તયોસ્ તતો નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- વિરોધાદ્ ઇ[147 . 1]તિ । વિરોધાદ્ ઇત્ય્ અનુપપત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થ, ન તુ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટલક્ષણયોર્ વિરોધયોર્ અન્યતરવિરોધવશાદ્ ઇતિ । "વિરોધશબ્દેનાયોગસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ તતશ્ ચાક્ષણિકસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ 8 અર્થ્ક્રિયાસિદ્ધિમ્ અનુસરતાસૌગતેન[165]વિરોધ્ય્ અપ્ય્ અક્ષણિકઃ[166]પ્રત્યેતવ્યો વિરોધિપ્રતિપત્તિનાન્તરીયકત્વાદ્ વિરોધસિદ્ધિર્[167]ઇતિ યદીરિતંશઙ્કરાચાર્યેણ તદપહસ્તિતમ્ । અયોગપક્ષે ઽપિ યાવત્ સમ્ભવં દૂષણં પ્રતિવિધાનં ચાસ્માભિર્વિશેષાખ્યાન એવ વિસ્તરેણાભિહિતમ્ ઇતિ તત એવાપેક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ. અનેન ચ યસ્ય [ન] ક્રમાક્રમયોગો ન ત[54બ્] 1 સ્ય ક્વચિત્ સામર્થ્યમ્, યથાકાશકુશેશયસ્ય. અસ્તિ ચાક્ષણિકે સતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ સત્ત્વહેતોઃ સાધ્યવિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં દર્શિતં વેદિતયમ્ । યથા ચાસ્યાશ્રયાસિદ્ધત્વદોષો ન સંભવતિ । અ(ત)થાસ્માભિશ્ચતુઃસ(શ)ત્યાંક્ષણભઙ્ગસિદ્ધૌવિશેષાખ્યાને ચાખ્યાતમ્ ઇતિ તત એવાવગન્તવ્યમ્ ઇતિ. વિરુદ્ધયોઃ [147 . 3] સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ । તતો ઽક્ષણિકત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[165] સૌગતેનએમ્.(ચ્f. સ્તેઇન્કેલ્લ્નેર્ 1963: 8 fરગ્. 6) : સૌગતે હ્બ્ટા
[166] વિરોધ્ય્ અપ્ય્ અક્ષણિકઃએમ્.(ચ્f. સ્તેઇન્કેલ્લ્નેર્ 1963: 8 fરગ્. 6) : વિરોધ્યસ્ય ક્ષણિકઃ હ્બ્તા
[167] વિરોધસિદ્ધેરેમ્.(ચ્f. સ્તેઇન્કેલ્લ્નેર્ 1963: 8 fરગ્. 6) : વિરોધસિદ્ધિર્ હ્બ્તા
2 ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ એવે [147 . 6]ત્ય્ અત્ર ક્રમયૌગપદ્યે કાર્યધર્માવ્ એવ વિવક્ષિતે । તેનાયમ્ અર્થઃ -- કાર્યમ્ અઙ્કુરાદિકં બીજાદિના [147 . 6] કેવલં વા ક્રિયેતાન્યસહિતં {પ્. 371} ચેતિ । કાર્યજન્મનઃ [168][147 . 8] કાર્યોત્પત્તેઃ । વિપ્રકર્ષિણાં [147 . 10] સ્વભાવાદિવિપ્રકર્ષયુક્તાનાં ને [147 . 14]તિ સિદ્ધાન્તી । ઉભયથા [147 . 15] તસ્ય પ્રકારાન્તરસ્ય દૃશ્યત્વાદૃશ્યત્વપ્રકારેણ । કાર્યાન્તરસાહિત્યાસાહિત્યરૂપે ક્રમ 3 યૌગપદ્યે વિવૃણ્વતા ચાનેન કાર્યધર્મત્વં ક્રમયૌગપદ્વયોર્ વ્યક્તમ્ ઉપદર્શિતમ્ । અત એવ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં કાર્યક્રિયાવ્યાપ્તેત્ય્ અસ્માભિર્ વ્યાખ્યાતં તથા । તદુભયાવસ્થાવિરહેપિ [147 . 17] કાર્યાન્તરસહિતાસહિતાવસ્થાભાવેપ્ય્ અઙ્કુરાદેર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । અન્યથાભવનં [147 . 18] પ્રકારાન્તરમ્ । ભવત્વ્ એવં, તતઃ કિમ્ આયાત 4 મ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્ય ચે [147 . 18]તિ । અનેન દૃશ્યાત્મત્વં તસ્ય સમર્થિતમ્ । અસ્તું દૃશ્યાનુપલમ્ભાત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ દેશે કાલે ચ તસ્યાભાવવ્યવહારો ઽન્યસ્મિન્ પુનર્ દેશે કાલે ચાપ્રતિષેધાત્ કથં તત્ર પ્રકારાન્તરસ્યાભાવઃ સિદ્ધ્યતીતિ આશંક્યાહ । તસ્ય ચે [147 . 23]ત્યાદિ । અઙ્કુરાદિભાવસ્ય અઙ્કુરાદ્યુત્પાદસ્ય અવસ્થાદ્વયબહિર્ભાવનિષે 5 ધે કાર્યાન્તરસહિતાસહિતાવસ્થાબહિર્ભાવસ્ તાભ્યાં પ્રકારાન્તરં તસ્ય નિષેધે દૃશ્યાનુપલમ્ભકૃતે સતિ હ્ય્ અનિ(સતિ નિ)ષેધ ઇત્ય્ આહ -- કયોશ્ચિદ્ ઇ[147 . 24]તિ । દેશાન્તરાદૌ ( 147 . 24 ) ભાવેપી [147 . 25]તિ તસ્યાઙ્કુરાદેર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ [147 . 25] । કિં ભૂતે દેશાન્તરાદાવ્ ઇત્ય્ આહ ક્રમેણેત્યા [147 . 24]દિ । ઇતરસ્મિન્ વા [147 . 24] યુગપદઙ્કુરાદિ 6 ભાવવતિ વા । એતચ્ ચ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । અયં ચાશયો દેશાન્તરાદિર્ અપ્ય્ એતદ્ દેશાન્તરવત્ ક્રમેન વા તદ્ભાવવાન્ યુગપદ્ વા ભવિતુમ્ અર્હતિ, તદુભયાવસ્થાબહિર્ભાવસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્ । સતિ ચૈવમ્ અદોષ એવેતિ । ન કાચિત્ ક્ષતિર્ ઇ[147 . 25]તિ બ્રુવતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કાર્યસ્ય ચૈકત્રૈકદાવસ્થાદ્વયબહિર્ભાવો નિષિ 7 દ્ધો ઽન્યદાપિ તેન ભવતા પ્રમાણપરિદૃષ્ટાત્મનૈવ ભવિતવ્યમ્ અન્યથા તત્ કથં દેશાન્તરાદૌ પ્રકારાન્તરમ્ આશંક્યેતિ(ક્યેતેતિ) । પ્રકરણમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ ત [ ત ] [147 . 25] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[168] કાર્યાત્મનઃ સ્
નનુ સંપ્રત્યેવોક્તઃ સ્વભાવાનુપલમ્ભ એવેત્યાદિ તત્ કથમ્ ઇદાનીમ્ ઉચ્યતે પ્રત્યક્ષ [147 . 25] ઇત્યાદીતિ ચેત્ । નૈષ દોષઃ પૂર્વં હિ મૂઢં પ્રતિપત્તારં પ્રતિ તથોક્તમ્ અધુના પુનર્ અમૂઢં પ્રતી 8 તિ કો વ્યાઘાતઃ ।

ક્રમયૌગપદ્યયોર્ ઇ[148 . 1]તિ ક્રમાક્રમયોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ સકૃતપ્રત્યુપલક્ષણેન યૌગપદ્યશબ્દેનાક્રમસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ અન્યથાન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદરૂપતા દુરુપપાદાપદ્યતે તતઃ સર્વત્રૈવાક્રમાર્થી(ર્થો) યૌગપાદ્યાર્થઃ । અત એવાસ્માભિર્ અક્રમશબ્દેન યૌગપદ્યમનૂદિતમ્ ઇતિ । તસ્ય [148 . 3] પ્રકારાન્તરસ્ય પ્રતિષેધઃ । [55અ] 1 ઉભયનિષેધાત્મકમ્ એવ પ્રકારાન્તરં કિં {પ્. 372} ન ભવતિ યેનૈકનિષેધનાપરવિધાનાત્ તસ્ય નિષેધો ભવતીત્ય્ આહ -- વિધિપ્રતિષેધયોર્ ઇ[148 . 4]તિ । અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ક્રમો ન ભવતીતિ અયમ્ એવાક્રમવિધિઃ । સોપિ ન ભવતીતિ તદૈવ તસ્ય નિષેધઃ અનયોશ્ ચૈકાધિકરણયોર્ એકકાલિકયોર્ વિરોધસ્ તસ્માત્ તથાભૂતસ્યા...ં...વ ઇતિ । તસ્યાપ્રતિષેધ [148 . 3] 2 ઇતિ ત્વ્ અપાઠ એઅ । કારણમ્ અપિ કારણાપેક્ષયા કાર્યમ્ એવેતિ કારણગ્રહણમ્, ન તુ કારણત્વેનાસ્યોપયોગો ઽત્ર કશ્ચિત્ । કર્ય એવ પ્રકારાન્તરાસંભવસ્ય ચિન્ત્યત્વાત્; યદ્ વા કારણેન ક્રિયમાણે કાર્ય ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં કારણગ્રહણં વાસ્તવં રૂપ(વરૂ)પાનુબાદકં પ્રતિષેધસ્ય યદ્વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ આશંકા એતદ્ એવોપપાદયન્ન્ આહ વ્યવચ્છિદ્ય 3 માને [148 . 10]તિ । ઇતરસ્ય વ્યવસ્થાનમ્ ઇ[148 . 10]તિ તથવ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારાદ્ ઇતરવ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ તથા ।[169] સમ્ભવં હેતોઃ [148 . 15] સદ્ભા વમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । સંભવગ્રહનં ચોપલક્ષણં તેન પૂર્વસિદ્ધાં ચ વ્યાપ્તિં પ્રદર્શ્યેત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । વિરોધસાધનમ્ એવા [148 . 15]ર્થાત્ પ્રાક્પ્રવૃત્તમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । બાધકમ્ ઇત્ય્ અસ્યાવિરુદ્ધોપલબ્ધેઃ સાધ્યવિ 4 પર્યયે બાધકં [148 . 15] પ્રમાણમ્ ઉચ્યત ઇતિ ચાધ્યાહાર્યા(ર્ય)ક્રિયાપેક્ષયાયં ક્ત્વાપ્રત્યયઃ કાર્યો ઽન્યથા કાં ક્રિયામ્ અપેક્ષ્યેયં પૂર્વકાલા પ્રદર્શનક્રિયા પ્રદર્શયિતવ્યા યત્રાયં ભવેત્, યથાશ્રુતિ ભિન્નકર્તૃકાયાં ચ ક્રિયાયામ્ અયં પ્રસજ્યેત પુરુષસમ્બધિત્વાત્ પ્રદર્શનસ્યેતિ । વિરુદ્ધમાત્રાભિપ્રાયેણ શીતોષ્ણસ્પર્શયોર્ ઇ[148 . 16]ત્ય્ ઉદાહરતિ ।
__________નોતેસ્__________
[169] સદ્ભાવં સ્
નનુ ક્રમાક્રમાભ્યાં કાર્યં કામં વ્યાપ્યતાં તથાપ્ય્ અક્ષણિકઃ ક્રમેણાક્રમેણ વા કાર્યં કરિષ્યતિ । સતિ ચૈવં વ્યાપકાનુપલમ્ભો ઽસિદ્ધ ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- તત્રેતિ [148 . 18] । અવિશેષાત્ [148 . 18] પૂર્વરૂપાવિશેષાત્ । એતદ્ એવ દૃષ્ટાન્તવ્યાજેન વ્યનક્તિ અકારકાવસ્થાયામ્ ઇવે [148 . 18]તિ । અપેક્ષિતસહકારિપ્રત્યયઃ સ 6 ન્કરોતિ નાન્યદેત્ય્ આહ -- સહકાર્યપેક્ષા ચે [148 . 19]તિ । અનુપન્યસનીયે [148 . 20]તિ ચ સમ્બન્ધઃ; કુત ઇત્ય્ આહ દ્વિવિધસ્યાપી [148 . 19]તિ । અથ યથા ભિન્નદેશાનેકકાર્યકારિત્વમ્ એકસ્ય સ્વહેતુ(તો)સ્ તથોત્પાદાદ્ ઉપપદ્યતે તદ્ધિ(તદ્વદ્ભિ)ન્નકાલાનેકકાર્યકરણમ્ ઉપપત્સ્યતે તત્ કુતઃ ક્રમકારિત્વાનુપપત્તિર્ અક્ષણિકસ્યેતિ ચેતિ(ચેત્) । તદ્ એતચ્ચ 7 તુઃસ(શ)ત્યાં ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધાવ્ અસ્માભિઃ સૂક્તં પ્રત્યુક્તમ્ ઇતિ તત એવાનુગન્તવ્યમ્ ।
નનુ કારણલક્ષણસ્ય ક્રમસ્ય ક્ષણિકપક્ષેપ્ય્ અનુપપત્તેઃ સમાનો દોષ ઇતિ ચેદ્ એતદ્ અપિ તત્રૈવ નિર્ણિતમ્ ઇતિ નેહોચ્યત ઇતિ । સર્વેષાં [148 . 20] ચેતિ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિનામ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । એકક્રિયાકાલ એવ [148 . 20] પ્રથમ ક્ષણક્રિયાકાલ {પ્. 373} એવ । તત્કારણ [ ક ] સ્ય 8 [148 . 21] દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિત્વેનાભિમતકાર્યકારકસ્ય તદૈ કક્રિયાકલે, એવ [148 . 20]કારો ભાવાદ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । અનેન ચ યદ્ યદા યજ્જનસમર્થં તત્ તદા જનયત્ય્ એવ યથા અન્ત્યા કારણસામગ્રી । દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિત્વેનાભિમતકાર્યજનસ્વરૂપશ્ ચાક્ષણિકઃ પ્રથમક્ષણ ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગં સૂચયતિ । નાપિ યુગપત્ [148 . 21] । "[55બ્] 1 અક્ષણિકઃ કાર્યાણિ કરોતી"[148 . 18]ત્ય્ અભિસમ્બધ્યતે । યેન સ્વભાવેન તત્કાર્યમજીજનત્ તસ્ય સ્વરૂપસ્યાનુવૃત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પુનસ્ [170] તત્કરણપ્રસઙ્ગાચ્ ચે [148 . 22]ત્ય્ આહ । અનેનાપિ સમુદાયે યજ્જનનસમર્થં તત્ તદા ત તજ્જનયત્ય્ એવ યથાન્ત્યઃ કારણકલાપઃ । કૃતકત્વેનાભિમતકાર્યકરણરૂપશ્ ચાક્ષણિકો દ્વિતીયાદિક્ષણ ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગમ્ એ 2 વ દર્શયતિ । અનયોશ્ ચ પ્રસઙ્ગહેત્વોર્ ઉપદર્શિતયોર્ અર્થાદુન્નીયમાનયોશ્ ચ પ્રસઙ્ગવિપર્યયયોર્ યાવત્ સંભવં દૂષણં તદુદ્ધરણં ચાસ્માભિર્વિશેષખ્યાને સમીચીનં નિરૂપિતમ્ ઇતિ તત એવાવગન્તવ્યમ્ ઇતિ । અકારકરૂપાવિશેષાદ્ [148 . 23] ઇદાનીં યદ્ અકારકરૂપમ્ અસ્ય તસ્માદ્ અવિશેષાદ્ ઇત્ય્ અર્થો ઽવસાતવ્યઃ । ભેદપ્રસઙ્ગઃ [148 . 25] શક્તાશક્તયો 3 રૂપયોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અત્રૈવોપપત્ત્યન્તરમ્ ઉપચિન્વન્ન્ આહ નિત્યશ્ ચે [148 . 25]તિ ।[171](પૂર્વોત્તરકાલભાવા ચ ઉપપત્ત્યોર્ ભેદો ઽવસેયઃ પૂર્વકાલહેતુર્ અકાલે ચ) એકદા [128 . 28] એકસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણાત્મનિ કાલે સર્વસ્ય કર્તવ્યસ્ય્ ઐકદા [148 . 29] એવ કૃતત્વાદ્ અર્થક્રિયાકારિત્વાભાવાદ્ અસત્ત્વં સ્યાત્ । ઇતિ [149 . 1]ર્ હેતૌ । પ્રકરણમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ એવ [149 . 2]મ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[170] પુનસ્ તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગાત્ સ્ ।
[171] કોષ્ઠકાન્તર્ગતઃ પાઠઃ અસમ્બદ્ધો ભાતિ ।
આર્ય 4 જ્ઞાનં તન્વંતીતિ આયતના નિ । ચક્ષુરાદીનિ [149 . 3] ચ તાન્ય્ આયતનાનિ ચેતિ તથા । અન્તર્વ્યાપ્તિવાદિનોપ્ય્ અસ્ય મતે પ્રમાણસિદ્ધસ્યૈવ ધર્મિત્વં વાચ્યમ્ અન્યથાન્તર્વ્યાપ્તિર્ અસમર્થિતા સ્યાત્ । તતશ્ ચક્ષુરાદ્યાયતનાનામ્ અમીષાં પ્રમાણસિદ્ધાનામ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્યાદ્ એતદ્ યત્ સત્ તત્ક્ષણિકમ્ એવેતિ નિયતં ક્ષણિકત્વં સાધયિતું કિલ સ 5 ત્ત્વાખ્યો હેતુર્ ઉપદીયતે । અયં ચાખિલં વસ્તુ નાક્ષણિકં નાપિ ક્ષણિકમ્ ઇતિ સાધયન્ સાધ્યવિપર્યયસાધાનાદ્ વિરુદ્ધ એવ । તથા ચાવાદીદ્વાદન્યાયે સ્યાદ્ વાદકેશરી-- "અખિલસ્ય વસ્તુનો ઽનેકાન્તિકત્વં સત્ત્વાત્ । અન્યથાર્થક્રિયા કુતઃ" -- ઇતિ । એતચ્ ચ વ્યાચક્ષાણેન કુલભૂષણેન ટીકાકૃતા એવં વ્યાખ્યાતમ્ ઉપ 6 પાદિતઞ્ ચ -- " અખિલં ચરાચરં સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટં વસ્તુ ધર્મિત્વેનોપાત્તમ્ । અન્તો ધર્મો નૈકો ઽનેકો ઽન્ત આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તદ્ભાવસ્ તત્ત્વમ્ -- અયં સાધ્યો ધર્મઃ સત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । અન્યથા નેકાત્મકત્વાભાવપ્રકારેણ -- {પ્. 374} અર્થક્રિયા કાર્યં સં(ર્યસં)પાદનં કુતો ન કુતશ્ચિત્ । અનેનાન્યથાનુપપત્તેર્ વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં સમર્થકં દર્શિતમ્ --
"અન્યથાનુપપન્નત્વં યસ્યાસૌ હેતુર્ ઇષ્યતે ।
દૃષ્ટાન્તૌ દ્વાવપિસ્તાં વા (?) યાચાતૌ હિ ન કારણમ્ ॥" ઇતિ ન્યાયાત્ ।

તન્ ન તાવદ્ અક્ષણિકો ભાવઃ કાર્યં કઋતું શક્નોતિ । તસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાવિરોતચત(રાધાત્) નાપિ ક્ષણિકો ભાવઃ કાર્યં કર્તું પ્રભવતિ । તથાહિ કિં ક્ષણિકો ભાવઃ સ્વસત્તાકાલે કાર્યકરણસ્વ 8 ભાવો ઽથાન્યદા । યદિ પ્રથમવિકલ્પસ્ તદા તદૈવ કુર્યાત્ । સ્વસત્તાક્ષણે ચ કાર્યકૃતૌ સર્વં જગદેકક્ષણવર્તિ પ્રાપ્નોતિ । તથાહિ કારણં સ્વસત્તાક્ષણ એવ યત્ કાર્યમ્ અકૃત તદ્ અપ્ય્ અન્યસ્ય કારણમ્ ઇતિ તદ્ અપિ તદૈવ સ્વકાર્યં કુર્યાત્ । તદ્ અપિ કારણમ્ અન્યસ્યેતિ તદ્ અપિ તદૈવ કુર્યાદ્ એવમ્ ઉત્તરેષ્વ્ અપ્ય્ અયમ્ એવ ન્યાય ઇતિ । સત્યમ્, કા[56અ] 1 રણં સ્વસત્તાક્ષણ એવ કાર્યઙ્કરોતિ, તત્કરણસ્વભાવત્વાત્, કેવલં કાર્યમ્ અન્યદોત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ । તર્હિ કાર્યમ્ અપિ તદૈવોત્પદ્યેતાન્યદ તત્કાલં પરિહૃત્ય કાર્યોત્પત્તિર્ વિરુધ્યેત[172]ઉત્પત્તાવિષ્યમાણાં(ણાયાં) વા સમનન્તરોત્પાદવિરોધઃ । તથાહિ તત્કરણસમર્થસ્યાપિ કાલમ્ ઉજ્જિત્વા જાયમાનસ્ય કાર્યસ્ય કારણકૃતોપકારપરાઙ્મુખ 2 સ્ય યો ઽયં સમનન્તરનિયમ એતદ્વિનાશાનન્તરમ્ એવેદમ્ અસ્ય કાર્યમ્ ઇતિ તસ્યાનુપપત્તિઃ । સોયં કારણવિનાશો વિરૂપાખ્યો ઽકિઙ્ચિત્કરસ્ તથાપિ યદિ તત્સમનન્તરનિયમઃ કાર્યસ્ય સ્યાત્ તદા નિત્યસ્યાપિ કારણત્વમ્ અપ્રતિહતં સ્યાત્ । તથાહિ યથા સ્વસત્તાલક્ષણ એવ કાર્યકરણસ્વભાવે ક્ષણિકે ભાવે સત્ય્ અપિ ન તદૈવ 3 કાર્યાણ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે અપિ તુ કાલાન્તરે, તથા નિત્યેપિ ભાવે સર્વદા તત્કરણસમર્થે ઽપિ કાર્યાણ્ય્ એવ વિલમ્બ્ય વિલમ્બ્યોત્પદ્યન્ત ઇતિ કિં ન સમાનમ્ । ન ચ દ્વિતીયે ક્ષણે નિર્વ્યાપારતયા સદસતોર્ અક્ષણિકક્ષનિકયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ ।"
__________નોતેસ્__________
[172] અત્ર પ્રાક્તનં "અન્યદા" પદં સમાકૃષ્ય અન્યદોત્પત્તૌ ઇષ્યમાણાયામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ કર્તવ્યઃ ।
યદિનામાહ્રીકોક્તિર્ ઉપેક્ષણીયા પ્રેક્ષાવતાં તથાપિ કિઞ્ચિદ્ ઉચ્યતે । 4 ઇહ ખલુ કાર્યકારિત્વં વસ્તૂનાં ન વ્યાપારસમાવેશાત્ ઉત્પાદાતિરોકિણો વ્યાપારસ્યાનુપપત્તેઃ, નાપિ કાર્યેણ સહોત્પાદઃ, સવ્યેતરવિષાણયોર્ ઇવ સહભુવોર્ અન્યતરકારિત્વાનુપપત્તેઃ ।
"અસતઃ પ્રાગસામર્થ્યાત્ પશ્ચાચ્ ચાનુપયોગતઃ ।"
ઇતિ ન્યાયાત્ । કિં તર્હિ કિઞ્ચિદ્ અનન્તરં સત્તયાભિ 5 સમ્બધ્યમાનં પ્રતિ નિયતપ્રાગ્ભાવિત્વમ્ એવ, કાર્યસ્યાપિ નિયમેન તદનન્તરભાવિત્વમ્ એવ તજ્જન્યત્વમ્ । સતિ ચૈવં સ્વસત્તાકાલે કાર્યકરણસ્વભાવો ભાવ ઇતિ કો ઽર્થઃ? તત્સત્તાકાલં પૂર્વં કૃત્વા કાર્યં સત્તયાભિસંબધ્યત ઇતિ । તથા સ્વલક્ષણ(સ્વક્ષણ) એવ કરોતીત્ય્ અસ્યાપિ કો ઽર્થઃ? અનન્તરભાવિકાર્યા 6 ત્ પૂર્વં સદ્ભવતિ {પ્. 375} કારણમ્ ઇતિ । તદ્ ઉક્તં "ભૂતિર્યૈવ ક્રિયા સૈવ" ઇત્યાદિ । ઇત્થં ચૈકપ્રહારનિય(હ)તમ્ એવ તત્સર્વંદિગમ્બરેરિતમ્ । તતશ્ ચ ક્ષણિકસ્યૈવાર્થક્રિયોત્પત્તેઃ સત્ત્વં ક્ષણિકત્વમ્ એવ સાધયદ્ વિરુદ્ધમ્ આચક્ષાણાઃક્ષપણાઅનેકાન્તત્વે ચ સાધ્યે સાધનમ્ ઇદમ્ ઉપનયન્તઃ સ્ફુટમહીકાવેતિ(મહીકા એવેતિ) 7 ઉપેક્ષામ્ એવ પ્રે...વિતામર્હન્તીતિ ।
સ્વભાવહેતું વ્યાખ્યાય કાર્યહેતું વ્યાખ્યાતુકામોવાર્તિકકારસ્ય કાર્યહેત્વભિધાનસ્ય નિમિત્તમ્ દર્શયન્ પૂર્વાપરયોઃ સંગતિં તદ્ એવમ્ ઇ[150 . 3]ત્યાદિના કરોતિ । તદ્ગતં [150 . 5] કાર્યહેત્વાશ્રિતમ્ । કસ્માત્ પુનઃ સ્વભાવહેતુવદ્ અપ્ય્ અસ્યાન્વયવ્યતિરેકાવ્ એવ ન પ્રતિપાદ્યેતે, યેન તદ્ગતા 8 પરભ્રાન્તિકારણોપાદાનર્થમ્ એવ કાર્યહેતુવિષયો[પ]દર્શનં વર્ણ્યેત ઇતિ આશંક્ય કાર્યહેતાવ્ ઇ[150 . 4]ત્યાદિ યોજ્યમ્ । તયોર્ અ[150 . 4]ન્વયવ્યતિરેકયોઃ । તર્હિ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિર્ એતદ્દર્શનીયા તતશ્ ચ તાં દર્શયિતુમ્ ઇતિ કિં નોચ્યત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં તસ્યાશ્ ચે [150 . 5]તિ યોજ્યમ્ । તસ્યાઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધેઃ । હેતોઃ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ [56બ્] 1 હેતોર્ વ્યતિરિક્ત [150 . 7] ઇત્ય્ આચષ્ટે । કાર્યં [150 . 7] કાર્યમ્ એવેતિ વિવક્ષિતં । "ત્રિધૈવ સ" ઇતિ નિયમસ્ય પૂર્વં પ્રતિપાદિતત્વાત્ અત એવ કસ્માત્ કાર્યમ્ એવે [150 . 8]તિ પશ્ચાચ્ ચોદયિષ્યતે । અનર્થાન્તરે વ્યાવૃત્તિભેદાત્ પરિકલ્પિતવ્યાવૃત્ત્યન્તરરૂપં ધર્માન્તરે । અસાધારણં કાર્યં [150 . 9] ।
દિઙ્[173]નાગેન[174](સર્વવ્યક્તિષ્વ્ અનુપગ(ષ્વ્ અનુગ)તપ્રત્યયપ્રસૂતિઃ?) ।
__________નોતેસ્__________
[173] "આચાર્યેણ" [150.13] ઇત્ય્ અસ્ય વિવરણં દિગ્નાગેન ઇતિ ભાતિ ।
[174] "સર્વવ્યક્તિષ્વ્ અનુગતપ્રત્યયપ્રસૂતિ?" ઇદં શંકાચિહ્ઞિતં પદં નાત્રત્યં કિંતુ અગ્રેતનં ભાતિ । તચ્ ચ "અગ્નેર્ ઇતિ" ઇત્ય્ અસ્ય અનન્તરં યદિ સ્યાત્ તદા સંગચ્ચેતાપિ । તત્રાપિ સામાન્યપદં ગચ્છિતં ભાતિ । તથા ચ સર્વવ્યક્તિષ્વ્ અનુગતપ્રત્યયપ્રસૂતિઃ સામાન્યં ઇત્ય્ અર્થઃ સ્યાત્ ।

સર્વથા તદ્ભાવમ્ એવ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ 2 -- અગ્નેર્ ઇ[150 . 17]તિ । અસ્યાશ્રિતત્વાદ્ અગ્નેઃ અગ્નિત્વં સર્વાગ્નિવ્યાપનાદ્ અનુગતપ્રત્યયહેતુત્વવિવક્ષયૈવ સામાન્યધર્મા અપિ ગમકાભિપ્રેતાસ્ ત ઇવ । તાર્ણત્વાદેઃ સર્વાગ્ન્યવ્યાપનાદ્ વ્યાવૃત્તપ્રત્યયહેતુત્વા(ત્વ)વિવક્ષયા વિશેષધર્મત્વં વિવક્ષિતમ્, ન તુ સર્વથા સામાન્યરૂપત્વમ્ અસ્ય નિરાચિકીર્ષિતમ્ સર્વતાર્ણાદિવહ્નિષ્વ્ અનુગતપ્રત્યયપ્રસૂતિ 3 હેતુત્વાત્, સામાન્યરૂપસ્ય ચાત્રાવ્યાઘાતાત્, અન્યથા તાર્ણવહ્ન્યાદિજન્યરૂપતયાવધારિતાત્ ધૂમાન્વયતા(માન્ ન વહ્નિતા)ર્ણાદ્યનુમાનં સ્યાત્ વિશેષરૂપસ્યાવ્યાપકતયા અનનુમેયત્વાત્ । તેપિ વિશેષધર્મા ગમ્યાઃ સ્યુઃ, ઇષ્યન્તે ચાગ્નેઃ સામાન્યધર્મા એવાગ્નિત્વદ્રવ્યત્વસત્ત્વજ્ઞેયત્વાદયો ગમ્યા ઇતિ ભાવઃ । ધૂમસ્યાપિ વિશેષધર્મવત્સામાન્યધર્મા ગમકાઃ સ્યુઃ ન ચેષ્યન્તે સત્ત્વજ્ઞેયત્વાપાર્થિવત્વાદયો ગમકા ઇતિ ભાવઃ । કો ઽસૌ ધૂમાશ્રિતો વિશેષધર્મો {પ્. 376} દૃષ્ટાન્તીકૃત ઇતિ ચેદ્ એવં ધૂમત્વપાણ્ડુત્વાદિભિર્ ઇ[150 . 23]ત્ય્ અત્ર ધૂમત્વાદિ નિરૂપયિષ્યંતો નિર્દેક્ષ્યામઃ ।
નનુ કાર્યત્વસ્ય તદ્ભાવાખ્યૈકસમ્બન્ધવશાદ્ ગમકત્વં તત્ કથં "સર્વથા 5 જન્યજનકભાવાદ્" ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ જન્યે [150 . 20]તિ । સર્વથા જન્યજનકભાવમ્ એવ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ તથાહી [150 . 21]તિ । પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણાગ્નિત્વાદીનાં સામાન્યધર્મત્વં જ્ઞેયમ્ । સર્વં ચૈતદ્ધર્મભેદપરિકલ્પનયોચ્યતે । તૃણે ભવો વહ્નિસ્ તાર્ણઃ [150 . 22] । પર્ણે ભવઃ પાર્ણઃ [150 . 23] । ભાવપ્રધાનશ્ ચૈવ નિર્દેશસ્ તેન તાર્ણત્વાદિભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ યથાગ્નિત્વં સકલાગ્નિવ્યાપનેનાનુગતપ્રત્યયહેતુત્વાત્ સામાન્યધર્મ ઉચ્યતે તથા ધૂમત્વમ્ અપિ સામાન્યધર્મ એવ । યથા ચ દ્રવ્યત્વાદયો ઽગ્ન્યનગ્નિસાધારણત્વાદ્ અનુગતબુદ્ધિનિબન્ધનત્વેન સામાન્યધર્માસ્ તથા પાણ્ડુત્વમ્ અપિ ધૂમનીહારાદિગમનાદ્ અનુગતજ્ઞાનકારણત્વાચ્ ચ સામાન્યધર્મ 7 એવ તત્ કથમમૂ વિશેષણે ધર્મિત્વેનોદાહરણીકૃતે ઇતિ । સાધૂક્તં ભવતિ(તા) કેવલં બોધે યત્નઃ કરણીયઃ । ઇહ ખલુ સર્વધૂમવ્યક્તિવ્યાપ્યનુગતપ્રત્યયહેતુધૂમત્વમ્ એવ સામાન્યવિશેષો વિજાતીયાદ્ વ્યાવૃત્તપ્રત્યયપુરસ્કારેણ વિશેષધર્મો વિવક્ષિત ઇત્યાદિચોદ્યમ્ અપોદિતમ્ । એવં સત્ય્ અગ્નિત્વમ્ અપિ વિશેષધર્મ ઇત્ય્ અગ્ને 8 ર્ વિશેષધર્મસ્યાપિ ગમ્યત્વમ્ આયાતમ્ ઇતિ ચેત્ । તથાવિધસ્ય વિશેષધર્મસ્ય ગમ્યત્વેનેષ્ટત્વાન્ ન કશ્ચિદ્ દોષ ઇતિ । અવાન્તરવિશેષસ્ય તુ તાર્ણત્વાદેર્ ગમ્યત્વમ્ દૂમમાત્રસ્ય તદપ્રતિબન્ધાન્ નિષિધ્યત ઇતિ કિમ્ અવદ્યમ્ । ધૂમસ્ય વિજાતીયાસાધારણધર્મવાચકશ્ ચ પાણ્ડુશબ્દો ઽસ્તિ યોનેનોપાત્ત ઇતિ દ્વિતીયમ્ અપિ ચોદ્યમ્ અપોદ્યતે । સ [57અ] 1 ચૈતચ્છબ્દાભિલાપ્યો ધર્મો દુર્જ્ઞાન ઇત્ય્ અગ્નિર્ અત્ર પાણ્ડુત્વાદ્ ઇતિ નોચ્યત ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
સ્વભાવૈવધ [151 . 8](વૈર્ ધ)ર્મૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અપરોર્થ [151 . 13] ઇતિ । યાવદ્ભિર્ અવિનાભાવિકારણસ્ય બાહ્યૈકદેશસ્યાન્યો ઽર્થો ન તુ સમુદાયગ્રન્થસ્યામુમર્થમ્ અન્તરેણ પૂર્વાર્થમાત્રેણ વાક્યસ્યાસંગતત્વાત્ । સંબધ્યત [151 . 11] ઇતિ તત્ કાર્યં તેષાં હેતુર્ ઇ[151 . 15]તિ સમ્બન્ધઃ કાર્ય ઇત્ય્ અર્થો ન 2 તુ પૂર્વવ્યાખ્યાનોક્તમ્ અત્રાપિ વ્યાખ્યાને ઽભિસમ્બધ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । પૂર્વવ્યાખ્યાને તેષાં સ્વગતાનાં ધૂમત્વાદીનાં હેતુર્ ઇતિ પ્રાપ્તાવ્ અર્થાં સં(વ્ અર્થાસં)ગતેર્ એવ સંબન્ધનીયત્વાદ્ ઇતિ । તેષાં ઇતિ કારણગતાનાં ધર્માણાં હેતુસ્ તત્કાર્યમ્ ઇતિ પૂર્વોક્તમ્ અભિસંબધ્યતે । કૈઃ સ્વભાવૈર્ હેતુર્ ઇત્ય્ અત્ર ગજનિમીલિકૈવ કૃતા એતદ્ એનુસન્ધાનેન ન 3 ત્વ્ અનન્તરં વાક્યં ભવિષ્યતિ । કેચિત્ પુનર્ અત્રૈવમ્ આહુઃ -- ઉક્તે સતિ નિયતમ્ એતદ્ વ્યાખ્યેયં નાન્યથા । સતિ ચૈવં પૂર્વવ્યાખ્યાનસ્ય ક્વોપયોગઃ । તસ્માદ્ યતસ્ તદુત્પત્તિનિયમાભાવે સર્વથા જન્યજનકા(ક)ભાવો વ્યવસ્થાપયિતુમ્ અયુક્તસ્ તસ્માદ્ યાવદ્ભિઃ કારણે {પ્. 377} વ્યવસ્થિતૈર્ ધર્મૈર્ વિના તત્કાર્યં ન ભવતિ તાવ 4 તાં હેતુર્ નાન્યેષાં તત્કાર્યત્વનિયમાદ્ ઇત્ય્ એવં વ્યાખ્યાતુમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ । અત્ર તુ સમાધાનમ્ અત્રાભિયુક્તૈર્ એવ દાતવ્યમ્ ઇતિ ।
પૂર્વવ્યાખ્યાનસ્ય પશ્ચાદ્વ્યાખ્યાતતયા પશ્ચાદ્ભવેન પાશ્ચાત્ યેનાર્થેન [151 . 20] કારણાશ્રિતાનાં તાવતાં હેતુર્ ઇત્ય્ અનેન કારણગતમ્ અંશમ્ ઇ[151 . 20]વાંશં ધર્મં નિરૂપ્ય સાધ્યત્વેન નિશ્ચિત્ય પશ્ચાદ્ 5 વ્યાખ્યાતાદ્ અર્થાત્ પ્રાગ્વ્યાખ્યાતત્વેન પ્રાગ્ભવેન પ્રાક્તનેનાર્થેન "યાવદ્ભિર્ ધૂમત્વાદિભિઃ સ્વગતૈર્" ઇત્ય્ અનેન કાર્યગતમશં ધર્મં નિરૂપય [151 . 20]ન્ પ્રકરણાદ્ ગમકતયા નિશ્ચિન્વન્ । પૂર્વવત્ પાણ્ડુત્વ [151 . 23]મ્ અનયોઃ વિશેષરૂપત્વં ચ પ્રત્યેયમ્ । પરેષામ્ ઉ[152 . 8]ભયત્રાવિશિષ્ટરૂપસંયોગવશાદ્ ગમ્યગમકભાવમ્ ઇ 6 ચ્છતામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । ગ્રહીતું [152 . 20] નિશ્ચેતુમ્ । ધૂમત્વં વિશેષણં યસ્ય તેન ધૂમત્વાદ્ ઇતિ વિશેષણે તુ દ્રવ્યત્વાદૌ હેતુતયોપનીયમાને સમર્થવિશેષત્વેનાસાધનાઙ્ગવચનાત્ કથમ્ એવ ક્ષ્માદીનિ ગૃહ્યત ઇતિભટ્ટાર્ચટેણાપિ શઙ્કિતમ્ ન ચ પરિહૃતમ્ ઇતિ કિમ્ અસ્માકમ્ અત્ર પરિશ્રમેણધર્મોત્તરાદેર્ એ 7 વ તુ તદવસેયમ્ ઇતિ ।
યથાઇવ જન્યજનકભાવસ્ તથૈવ કિં ન ગમ્યગમકભાવ ઇત્ય્ આહ નહી [152 . 25]તિ । વસ્તુવૃત્ત્યપેક્ષયૈવ કસ્માન્ ન તથાત્વમ્ કિં પુનર્ નિશ્ચયાપેક્ષ ઇત્ય્ આહ -- તથાહી [152 . 26]તિ ।
નનુ ભવો ભવતો યસ્માદ્ ભાવશંકાયાં નાન્વયવ્યતિરેકાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તે તતો ઽભાવ ઉચ્યમાનઃ કથં શોભત ઇત્ય્ આશંક્યાહ એવં મન્યત [154 . 12] ઇતિ । શક્રમૂર્દ્ધા [154 . 28] વલ્મીકઃ 8 ઇતિ ।
મન્યમાન આહ -- સર્વઃ [155 . 13] તથાવિધજન્મે [155 . 15]તિ કુત [155 . 17] ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ઉક્તમ્ એવ તદુત્પન્નમ્ એવ કાર્યં કારણમ્ અપેક્ષતે ન તુ તાદૃશાતાદૃશતાયાં તતસ્ તયોર્ હેતુનિરપેક્ષયોર્ ઇષ્ટત્વાદ્ એવ કિમ્ અનેનોક્તેનેત્ય્ આશંક્યાહેતુકત્વે સર્વત્રૈવોત્પત્તરિતયો (?) વિશેષેણભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ ઇત્યાદિદૂષણમ્ ઉત્પત્સ્યેવ (?) કારણનિરપેક્ષત્વ[57બ્] 1 મ્ એવ તયોર્ અસહમાન આહ નહી [159 . 4]તિ । તદપેક્ષા ઇત્ય્ અપેક્ષા ।
અપરાજિતશબ્દેન યો લતાવિશેષ ઉચ્યતે સ સૂર્યશબ્દાભિધેયો ઽવસેયઃ । ઇતર [161 . 24] શબ્દેન લતાચમ્પકો વૃક્ષચમ્પકસમાનાકારો દેશવિશેષભવો વક્તવ્યો ન તુ ભૂમિચમ્પક ઇતિ યસ્ય રૂઢિઃ તસ્ય વૃક્ષચમ્પકેન સહાકારસામ્યસ્યૈવાભાત્ ।

ક્ષણભેદા (ધાનં[175]કુતશ્ચિદ્ રૂપાત્ કથંચિત્ તેન સહૈકપ્રત્યવમર્શજનના) શ્રયત્વેનૈવ સૂક્ષ્માવાન્તરજાતિભેદે [162 . 18] । જાતિભેદે કથમ્ એકસંતાનવ્યવસ્થેત્ય્ આહ -- {પ્. 378} સર્વે [162 . 20]તિ । યદ્ય્ એકાકારપ્રત્યયનૈવનુનૈવ્યપ્રત્યય(નિબન્ધનૈ)કસન્તાનવ્યવસ્થા તદાન્યસ્ય સો(સ્વો)પાદાનેન સહૈકસંતાનવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ સા ચાવશ્યવાચ્યાન્યથા સ્વસન્તતિપતિતકાર્યજનકત્વેન યા તસ્યોપાદનત્વેનાભિમતસ્યોપાદાનવ્યવસ્થા સા ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અ 2 ભિપ્રાયવાન્ પરશ્ ચોદયતિ આદ્યસ્યે [162 . 22]તિ । જાત્યનુવિધાનં કુતચિ(શ્ચિ)દ્ રૂપાત્ કથઞ્ચિત્ તેન સહૈકપ્રત્યવમર્ષજનનમ્ । તથાહી [162 . 23]ત્યાદિનૈતદ્ એવ સમર્થયતે । અગુરુજાતિભેદાનુકરણં તદ્ધૂમસ્યાગુરુગન્ધસહચારિતયા પ્રત્યવમર્ષજનકત્વમ્ । અનુકુર્વન્ત્યેવેતિ વર્તતે તદ્ધૂમાઃ [162 . 24] તદ્વર્તિંધૂમાઃ । 4 તદ્ભેદાનુકરણમ્ એષાં કુતો જ્ઞાયતે ઇત્ય્ આહ -- તદ્રૂ [176] પે [162 . 25]તિ । યસ્માદ્ ઇન્ધનેન સહ ધૂમસ્ય કેનચિદ્ રૂપેણ એકાકારપરામર્શજનકતયૈકસંતતિ [વ્યવસ્થાનાદ્ યેન (?)] તસ્માત્ ઇન્ધનમ્ એવેતિ સ્થૂલેનાયં વ્યપદેશો વસ્તુતસ્ તુ તદ્ગતાર્દ્રસન્તાનવિશેષસ્ તસ્યોપાદાનકારણં જ્ઞેયં સન્તા 5 નસ્ તુ તસ્યાઙ્ગારાદેઃ । યથા ચૈતત્ તથાધર્મોત્તરેણ વિનિશ્ચયટીકાયાં નિર્ણીતમ્ ઇતિ તત એવાપેક્ષિતવ્યમ્ । પ્રસજ્યતે પ્રતિપાદ્યત ઇતિ પ્રસઙ્ગો ઽતિશયિતઃ પ્રસઙ્ગો ઽતિપ્રસઙ્ગસ્ તેનાલમ્ અ[163 . 4]તિવિસ્તરેણેત્ય્ અર્થો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[175] કોષ્ઠકગતઃ પાઠઃ પ્રત્યન્તરે દૃશ્યતે સ ચ ન સમ્યગ્ ભાતિ ।
[176] દુર્વેકાનુરોધેન "તદ્રૂપરસવીર્ય" ઇત્યાદિ પાઠઃ સ્યાત્ ।
તસ્ય [163 . 6] કાર્યભેદસ્યાતાદૃશત્વલક્ષણસ્યાભાવાત્ । તસ્યેતિ ભેદસ્ય તસ્મિન્ સ 6 ત્ય્ અજાયમાનસ્યાપિ કથમ્ અહેતુત્વમ્ ઇતિ પાર્શ્વસ્થવચનમ્ આશંક્યાહ નહી [163 . 9]તિ । અસત્ય્ અભેદે [163 . 11] પ્રકરણાદ્ અસતિ સામગ્ર્યભેદ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતઃ પુનર્ અસત્ય્ અભેદે જાત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યં સામગ્ર્યોર્ ઇ[163 . 11]તિ । હેતૌ [163 . 12] સામગ્ર્યોર્ ભેદે ઽન્યાદૃશત્વલક્ષણે સત્ય્ અભવતો ભેદસ્ય તથા તદ્વત્ હેતૌ [163 . 12] સામગ્ર્યભેદલક્ષણે ઽસત્ય્ અપિ ભવતો ભેદસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । અભેદસ્ તાદૃશત્વમ્ એકજાતીયત્વમ્ ઇતિ યાવત્ તસ્ય નિબન્ધનત્વાત્ [163 . 14] શાલિકોદ્રવાદૌ ભેદસ્ય ભાવાત્ કથં ન ક્વચિત્ પદાનુબન્ધ ઇત્ય્ આહ શાલી [163 . 15]તિ । તદ્ધેત્વોર્ અભેદહતુત્વાત્ તયોર્ અપ્ય્ અભેદેનૈવ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ તદ્ અપિ પક્ષીકૃતમ્ એવેતિ ભાવઃ । હેતુભેદે ઽપિ 8 શાલિકોદ્રવાદેર્ ન તત્કુ(કૃ)તો ભેદો ઽન્યાદૃશત્વમ્ અપિ ત્વ્ એવમ્ એવેત્ય્ આહ -- નિમિત્તમ્ અન્તરેણે [163 . 13]તિ । કલ્પનાયાં ભેદકલ્પનાયાં વિશેષાભાવાન્ નિર્મિત્તત્વેન વિશેષાભાવાત્ [163 . 16] શાલ્યન્તરે ઽપિ કિં ન કલ્પ્યત ઇતિ શેષઃ પ્રકરણ લંભ્યમ્ વા । યદ્ વા ન હેત્વભેદો ઽભેદસ્ય નિબન્ધનમ્ । નાપિ હેતુભેદઃ કિત્વ્ એવમ્ એવાભેદો ભવિષ્યતીત્ય્ આ[58અ] 1 હ -- નિમિત્તમ્ ઇ[163 . 16]તિ । કલ્પનાયામ્ અભેદકલ્પનાયામ્ । વિશેષાભાવાચ્ છાલિકોદ્રવયોર્ અપિ ભે(અભે)દઃ કિં ન કલ્પ્યત ઇતિ પૂર્વવત્ ।
સ્યાદ્ એતત્ પ્રતિભાસનિયમનિબન્ધનોયમ્ અભેદો નાન્યનિબન્ધનસ્ તત્ કિમ્ એવમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આહ પ્રતિભાસે [163 . 16]તિ । પ્રતિભાસસ્ય ભેદસ્ તાદૃશત્વમ્ । તસ્ય સ(ભ્રા)ન્તિનિમિત્તાદ્ {પ્. 369} આ[163 . 17]કારસામ્યાદેઃ પરમાર્થતો ભેદે ઽપ્ય્ અતાદૃ 2 શત્વેપ્ય્ ઉપલક્ષણાદ્ દર્શનાનૈવમ્ ઇતિ દ્રષ્તવ્યમ્ । એવમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય ભેદવિચારાવસરે ઽપિ પ્રતિભાસભેદાદ્ ભેદ ઇતિ પૂર્વપક્ષે પ્રતિભાસભેદસ્ય ચ કુતશ્ચિદ્ ભ્રાન્તિનિમિત્તાત્ પરમાર્થતો ઽભેદેપ્ય્ ઉપલક્ષણાદ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । ઉભયત્રાપિ તુ યદિ પ્રતિભાસભેદાભેદાવ્ અપ્ય્ અપરપ્રતિભાસભેદાભેદનિબન્ધનૌ તત્રાપિ તત્પ્રત્યનવસ્થા તસ્માદ્ આ 3 દ્યયોર્ અપિ તથાત્વં વ્યવસ્થાપયિતું ન શક્યત ઇતિ દોષો દર્શયિતવ્યઃ તયોઃ [163 . 21] ભેદાભેદયોઃ । તસ્ય [163 . 22] સ્વંભાવસ્ય । તાભ્યાં [163 . 22] ભેદાભેદાભ્યામ્ । તેભ્યાં ભાવસ્વભાવભેદાભેદેભ્યો ઽન્યઃ સ ચાસૌ સમ્બન્ધશ્ ચેતિ તથા તસ્ય કલ્પના [163 . 23] તસ્યામ્ । સોપિ તેષાં કુત ઇત્ય્ આકાંક્ષાયાં સમ્બન્ધાઙ્ગીકરણં તત્રાપિ તત્પર્યનુયોગે તદ્ એ 4 વોત્તરમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા । સ્વાત્મન્ય્ એવાવસ્થાનાદ્ ઇ[163 . 24]તિ બ્રુવતો ઽયં ભાવો યદિ ભાવસ્વભાવે તયોર્ અનુપ્રવેશસ્ તદા સ એવાવતિષ્ઠેત ન તુ તૌ । અથ તયોસ્ તસ્યાનુપ્રવેશસ્ તર્હિ તાવ્ અવતિષ્ઠેયાતાં ન ત્વ્ અસાવ્ ઇતિ । પુનર્ ભેદપક્ષ એવ દોષાન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ અનુપકારાચ્ ચે [163 . 25]તિ । યૌ ભેદાભેદૌ તાદૃશત્વાતા 5 દૃશત્વલક્ષણાવ્ અસૌ પ્રતિપદ્યતે તાવ્ અપિ યદિ ભિન્નૌ [164 . 1] તતો વ્યતિરિક્તૌ । તાદવસ્થા (તદબસ્થઃ) [164 . 2] ન ભિન્નં નાપ્ય્ અભિન્નં યત્ તદવસ્થમ્, યદવસ્થં ભેદાભેદપ્રતિપત્તિકાલે । તસ્ય [164 . 2] ભાવસ્વભાવસ્ય । તસ્ય [164 . 6] સ્વરૂપાન્તરેણ ક્રિયમાણસ્ય । તત એવ હેતુબલાયાતાત્ કુતશ્ચિદ્ ભિન્નાભિન્નાદ્ રૂપાદ્ વિશેષસામાન્યાત્મનો [164 . 11]ર્ ઇત્ય્ અત્ર વિશેષશબ્દેન સ્વલક્ષણં ન વાચ્યમ્ । તસ્ય ભિદ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ભેદરૂપત્વાપત્તેર્ અયોગાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાન્ નાપિ વિશેષ્પદાર્થસ્ તસ્ય વિનાશારમ્ભરહિતેશ્વે વાણવાકાશાદિષુ પ્રવૃત્તેઃ પરેણ ભેદશબ્દેનાભિપ્રેતત્વાત્ । કિંત્વ્ એકસામાન્યયોગેપ્યવાન્તરસામાન્યવિશેષઃ । તયો [164 . 13]ર્
ભેદાભેદયોઃ । 7 અપેક્ષયા હી [164 . 18]ત્ય્ અત્રસ્થસ્ય હિ શબ્દસ્ય મૌલસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ એતત્ યસ્માદ્ ઇ[164 . 18]તિ । ટીકાકૃતસ્ તુ " અપેક્ષયાહિ " ઇત્ય્ અત્રસ્થહિશબ્દો ઽવધારણે, યદ્ વા હિર્ યસ્માદ્ અપેક્ષયા તસ્યે તિ યોજ્યમ્ । દ્વાવ્ એતૌ શતૃપ્રત્યયૌ હેતૌ દ્રષ્ટવ્યૌ ।
સાધનાનાં કારણાનાં સાધનાય [165 . 2] નિષ્પાદનાય કથં નેષ્યત ઇત્ય્ આહ । વિલક્ષણાદ્ અપી [165 . 10]તિ । યાદૃશં દૃષ્ટં યથા દૃષ્ટમ્ । 8 યથાદૃષ્ટં કાર્યં યથાદૃષ્ટાદ્ એવ કારણાદ્ ઉત્પદ્યેતેતિ વર્તતે । વિલક્ષણયાપિ વિવક્ષિતસામગ્ર્યા અન્યાદૃશાપિ તલ્લક્ષણં વિવક્ષિતસામગ્ર્યા જાયમાનકાર્યસરૂપમ્ । તત્સામગ્રીવૈલક્ષણ્યાવિશેષાદ્યસ્યાઃ કસ્યાશ્ચિત્ સામગ્ર્યા જાયમાનં કિં તલ્લક્ષણં ન ભવતીતિ ।

તથા ચ સ એવ દોષ ઇત્ય્ આશંક્ય પર એવાહ કસ્યાશ્ચિદ્ એવે [165 . 23]તિ । અત્રા સ્મિ[58બ્] 1 ન્ પૂર્વપક્ષે [165 . 25] યાદૃશી શક્તિ [165 . 28]ર્ ઇતિ યોજ્યમ્ । નામાન્તરેણ [166 . 3] સંજ્ઞાન્તરેણ । કથં તદ્ એવ નામાન્તરેણોક્તં {પ્.380} સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ તદ્વિલક્ષણસ્યે [166 . 3]તિ । તદ્વિલક્ષણસ્યા ગ્ન્યાદિસામગ્રીવિલક્ષણસ્ય । યાગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાન્યાદૃશી સામગ્રી સા તચ્છબ્દેન પ્રત્યવમ્રષ્ટવ્યા । તસ્ય્ આવિલક્ષણસ્યા ગ્ન્યાદિકારણકલાપસ્ય ય આત્માતિશયઃ શક્તિશબ્દવાચ્યસ્ તસ્ય્ આસંભવાદ્ અ[166 . 4]યોગાત્ । 2 અનગ્ન્યાદિરૂપસ્ય કારણકલાપસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્રીશક્તિયોગાસંભવાદ્ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । તદાત્માતિશયયોગે ઽપિ કથમ્ અગ્ન્યાદિરૂપત્વં તસ્યેત્ય્ આહ સ એવ હી [166 . 4]તિ ધૂમં જનયતિ સહકારિકારણત્વેન । સ્વજાતિમ્ અનુકારયત્ય્ ઉ[166 . 5]પાદાનભાવેન જનયતીત્ય્ અર્થઃ । યદિ ચે [166 . 7]ત્ય્ અત્ર ચ શબ્દસ્ તુશબ્દસ્યર્થે । તાં સામગ્રીમ્ અગ્ન્યાદિસંજ્ઞયા વયં 3 વ્યવહરામો ભવન્તસ્ તુ શક્રમૂર્ધાદિસંજ્ઞયા વ્યવહરન્તે અતો નાગ્નિ સંજ્ઞાયામ્ એવ વિવાદઃ સ્યાત્ । [166 . 7] કથં પુનર્ નાગ્ન્ય્ એવ વિવાદો નાન્યત્રેત્ય્ આહ અર્થાભેદમ્ ઇ[166 . 7]તિ । અર્થાભેદં તથા ધૂમજનનશક્તિલક્ષણમ્ અભ્યુપગમ્ય તથાભિધાનાત્ [166 . 7] શક્રમૂર્ધાદીત્ય્ અભિધાનાત્ । ધૂમાદિકં કાર્યં કર્તૃ કથં નિશ્ચિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- અતદ્રૂપે [166 . 9]તિ । કા 4 રણમ્ ઇન્ધનાદિકં કર્મ ન વ્યભિચરતિ । ક્ષણાપેક્ષાપક્ષે તુ કારણમ્ ઇન્ધનાદિ ક્ષણરૂપમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । અવ્યભિચારસ્યાકારં દર્શયતિ -- તદ્વિલક્ષણાદ્ ઇતિ । ઇતિર્ હેતૌ સિદ્ધ્યતિ [166 . 12] નિષ્પદ્યત ઇતિ ।
કાર્યં હેતું વ્યાખ્યાયાધુનાનુપલબ્ધિં વ્યાચિખ્યાસુર્યતસ્ તતસ્ તદુત્થાનં તદુપદર્શયિતું તદ્ એવમ્ ઇ [167 . 3]ત્યાદિનોપક્રમતે । ભવદ્ ઉત્પદ્યમાનં દૃષ્ટં નિશ્ચિતં સકૃદ્ ઇ[167 . 3]તિ સકૃદ્ અપીતિ જ્ઞેયમ્ । પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં [167 . 3] યથા વ્યાખ્યાતાભ્યામ્ । તથાવિધાદ્ એવે [167 . 4]ત્ય્ અવધારયતો ઽનન્તરોક્તૈવોપપત્તિઃ બુદ્ધિસ્થા । અવધારણેન પ્રતીયમાનમ્ અપ્ય્ અતથાવિધાજ્ જન્મનિષેધં કણ્ઠોક્તં કુર્વન્ન્ આહ -- ને [167 . 4]તિ । વ્યાપ્ત્યા [167 . 5] સર્વદેશકાલપરિગ્રહેણ । 6 તુર્ અનુપલબ્ધિં ભેદવતીં દર્શયતિ । યાદૃશ્યુક્તા યથોક્તા [167 . 7] તસ્યાં દૃશ્યત્વવિશેષણાયામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનં પ્રાગ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । સ્વરૂપ [167 . 8]ગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણં તેન વ્યાપારેપીત્ય્ અપિ પ્રત્યેયમ્ । અત એવ વ્યાપારસ્ય પશ્ચાદ્ દર્શયિતવ્યત્વાત્ । ક્રમે તાવચ્ છબ્દં પ્રયુઞ્જાનો ઽનુપલબ્ધિસ્વરૂપં 7 તાવદ્ દર્શયતીતિ વક્ષ્યતિ । એ [ વ ] કા [167 . 8]રસ્ ત્વ્ અન્વયવ્યતિરેકવિષયવિપ્રતિપત્તિમાત્રનિરાસાર્થઃ । યથાશ્રુતિ વ્યાખ્યાને તુ તથેત્યાદિ વક્ષ્યમાણમ્ અસંગતં સ્યાત્ । તથાહી [167 . 8]ત્યાદિના સ્વરૂપવિષયવિપ્રતિપત્તિં પ્રતિપાદયતિ । તથા ચેશ્વરસેનશ્વરકવ્યાખ્યાને પ્રમાણાન્તરત્વેનેમામ્ ઉપદર્શયાં બભૂવ । પ્રતિષેધ્યવિષયજ્ઞાનવિષયરૂપે 8 ણાપરિણામ [167 . 11]સ્ તદ્વિષયજ્ઞાનાનાધારત્વં તદ્ગ્રાહકત્વેનાનવસ્થાનમ્ આત્મનો મન્તવ્યમ્ । તજ્જ્ઞાનાધારત્વપ્રતિષેધમાત્રવિવક્ષયા ચ પક્ષાન્તરમ્ ઇતિ પ્રમાણાન્તરત્વમ્ એવ તદન્યવિજ્ઞાનાશ્રયેણોપપાદયન્ન્ {પ્. 381} આહ નહી [167 . 13]તિ । પ્રત્યક્ષમ્ એકમ્ અનુમાનાત્મકં યદ્ વા । તસ્ય [167 . 13] પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનસ્ય વા । તતો ભાવાંશાત્ । કિં કુર્વત્ તર્હિ તદભાવપ્રમાણ[59અ] 1 વ્યપદેશમ્ અશ્નુત ઇત્ય્ આહ ભાવાંશ (અભાવાંશે) [167 . 14] જનયદ્ ઇતિ [167 . 15] હેતાવયં શતૃપ્રત્યયઃ પ્રત્યેયઃ । તદ્ ઇત્ય્ અન્યવિષયજ્ઞાનમ્ । તદિન્દ્રિયજન્મનિ જ્ઞાને યદવભાસતે સ તસ્ય વિષયસ્ તત્પ્રતિપત્તિજનકત્વેન લભત ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ દ્વિતીયા સાધન [167 . 18]પદસંસ્કારવેલાયામ્
અનુપલબ્ધિર્ નાપેક્ષિતેતિ તથા નિર્દેશઃ । કથં તર્હિ સ સિધ્યતીત્ય્ આશંકાયામ્ આચાર્યદેશીય 2 સ્યૈવાભિપ્રાયં વર્ણયન્ન્ આહ અનુપલબ્ધેર્ ઇ[167 . 18]તિ । યદિ વિમૃશ્યમાનમ્ "અઘટમ્ એતદ્ભૂતલમ્" ઇતિ પ્રતીતિર્ નાતિશેતે "તદ્ઘટો નાસ્તિ" ઇતિ જ્ઞાનમ્ પ્રતિયોગિસ્મરણસહાયેનેન્દ્રિયેણ જન્યમાનત્વાત્ તજ્જ્ઞાના[ન]ન્તરભાવિ સંયુક્તવિશેષભાવલક્ષણાત્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાટ્ જાયમાનં પ્રત્યક્ષં સદ્ એવ પ્રમાણાન્તરમ્ અનુમાનાદેઃ પ્રમાણાદ્ અન્યત્ પ્રમા 3 ણમ્ । યદ્ વા વિશેષવચનો ઽયમ્ અન્તરશબ્દઃ । કિં ભૂતં સદ્ એતત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ અભાવસ્ય [167 . 21] ઇતિ । તુચ્છરૂપસ્ય [167 . 21] ઇતિ ભાવરૂપશૂન્યસ્યેતિ બોદ્ધવ્યમ્ ન ત્વ્ અવસ્થા(ત્વ્ અસ્ત્વ્ આ)ત્મન ઇતિ તન્મતેનાભાવસ્યાપિ વસ્તુત્વાત્ ।
નનુ ચ નેદં પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં, અપિ તુ સન્નિકર્ષસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્ય પ્રમાણરૂપં ફલમ્ એતત્ તત્ કથ 4 મ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ એતત્ । કેવલં હાનાદિબુદ્ધિરૂપં ફલં પ્રધાનમ્ ઇદં પ્રમાણમ્ અભિપ્રેતમ્ । પરિચ્છેદાત્મકમ્ ઇ[167 . 21]તિ ચ પરિચ્છિદ્યતે ઽનેનેતિ પરિચ્છેદસ્ તદાત્મકમ્ । પરિચ્છિત્તિસ્ તૂપાદાનાદિધીરેવેતિ । યદિ વા પ્રમાણશબ્દેનોપચારાત્ ફલમ્ એવાભિપ્રેતમ્ ઇહ એવંભૂતં પ્રત્યક્ષપ્રમાણફલાન્તરમ્ આચ 5 ક્ષાણૈશ્ ચ સામર્થ્યાત્ યત એતદ્ ભવતિ તત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ ઇતિ સર્વથાવદાતમ્ । તેષામ્ એવ બૌદ્ધં પ્રતિ વક્રોક્તિં દર્શયન્ન્ આહ -- તદ્ એવ [167 . 21] ઇતિ તદ્ એવ પ્રમાણમ્ અનન્તરોક્તં યત્ । પ્રતિવાદિનાં તીર્થકાનામ્ આચાર્યદેશીયાનાં ચ તન્નિરાસાર્થં [167 . 24] બુદ્ધિભેદનિરાસાર્થં, વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ ઇતિ યાવ 6 ત્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ યસ્યાસ્તિ સ ખલૂપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઉચ્યતે । સૈવ તુ કીદૃશી યત્પ્રાપ્તો ઽર્થસ્ તથોક્તો વાર્તિકકૃતેત્ય્ આશઙ્ક્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિમ્ અભિપ્રેતાં દર્શયન્ન્ આહ ઉપલબ્ધી [167 . 25]તિ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ એવંરૂપા શાસ્ત્રકૃતા 7 અન્યત્ર વ્યાખ્યાતા [167 . 29] ઇતિ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ । પ્રત્યય [167 . 26]શબ્દઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસમ્બધ્યતે ।[177] હેતુ પ્રત્યય આલોકાદિઃ, સમનનતર પ્રત્યયઃ પ્રાક્તનં વિજ્ઞાનમ્, અધિપતિપ્રત્યયશ્ ચ ચક્ષુરાદિઃ, આલમ્બ્યત ઇતિ કૃત્વા આલમ્બનપ્રત્યયો નીલાદિઃ સ । કિમ્ અર્થમ્ સા તથારૂપા શાસ્ત્રકૃતા [167 . 28] {પ્. 382} અન્યત્ર વ્યાખ્યાતેત્ય્ આશઙ્કાયામ્ આહ -- નૈયાયિક [168 . 1] ઇતિ । વિપ્રતિપત્તિમ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ -- તે હિ [168 . 1] ઇતિ । દ્ર [178] વ્યાણામ્ ઉ[168 . 2]પલમ્ભકાનીતિ વદતા ચ યત્રૈતાનિ સન્તિ તદુપલમ્ભે નિમિત્તં દ્રવ્ય એવ ચ સન્તીતિ દ્રવ્યસ્યૈવોલમ્ભે નિમિત્તમ્ અમૂનિ નોપલમ્ભમાત્ર ઇતિ દર્શિતમ્, અન્યથા અભાવસમવાયયોર્ ઉપલબ્ધિર્ ન સ્યાત્ । ન ચ નાસ્તિ સંયુક્તસમર્થતયા વિશેષણભાવેન તયોર્ ઉપલમ્ભસ્યનૈયાયિકૈર્ ઇષ્ટત્વાત્ । [59અ] 1 એવં ગુણાદીનામ્ અપિ તથા તથોપલબ્ધેર્ ઇષ્ટત્વાદ્ ઇતિ । એવમ્ એષાં અભિધાનં કુતો જ્ઞાયત ઇતિ આહ મહતી [168 . 2]તિ । એતચ્ ચ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તાશ્રયણેન એવં

વચનાદિ [168 . 3]ત્ય્ આચષ્ટ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ અન્યથા અસંગતમ્ ઉક્તં સ્યાત્વૈશેષિકસૂત્રત્વાદ્ અસ્યેતિ । અસ્યાયમ્ અર્થો મહત્ત્વયુક્તે મહત્યુપલબ્ધિર્ ભવતિ ન દ્વયણુકાદૌ । યદિ મહત્ત્વાદ્ ઉપલબ્ધિસ્ તર્હિ પરમમહત્ત્વેપ્ય્ અવકાશાદૌ સા કિં ન ભવતીતિ પર્યનુયોગાશંકાયાં તદ્વ્યવચ્છેદાર્થમ્ ઉક્તમ્ અનેકદ્રવ્યત્વાદ્ ઇતિ । અથવા અનેકદ્રવ્યાવયવાસ્ તદ્વત્ત્વમ્ અવયવિનો મહત એવ ન દ્વયણુકસ્યેત્ય્ ઉત્પત્ત્યાન્યનિરપેક્ષત્વં મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યત્વયોર્ ઇતિ લક્ષણવિકલ્પ એવાયં વિવક્ષિતં બોદ્ધવ્યમ્ । અનેકં દ્રવ્યમ્ આરમ્ભકતયા વિદ્યતે યસ્ય તદ્ભાવસ્ ત 3 સ્માત્ । અનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ ઇતિ પાઠે સર્વધનાદેર્ આકૃતિગણત્વેન ગણપાઠાદ્ અસ્ય બહુવ્રીહિપ્રતિષેધેન શતુર્ વિધે દ્રષ્ટવ્યઃ (મતુવિધિઃ દૃષ્ટઃ) અન્યથા કર્મધારયમત્ત્વર્થીયાત્ બહુવ્રીહિર્ લાઘવેનેષ્ટ ઇત્ય્ અનેકં દ્રવ્યં [યસ્ય] સ તથા તદ્ભાવસ્ તસ્માદ્ ઇતિ નિર્દેશઃ પ્રાપ્નોતિ અનેકદ્રવ્યવત્ત્વા(વ્યત્વા)દ્ ઇતિ પાઠે તુ ન કશ્ચિદ્ આયાસઃ । યદિ 4 મહત્ત્વાદ્ અનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ અન્યત[ર]સ્માદ્ વા ઉપલબ્ધિર્ વાયાવ્ અપિ સા સ્યાત્ । તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ ઉક્તં રૂપાદ્ ઇ[168 . 3]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[177] દુર્વેકાનુરોધેન "હેતુસમનન્તરે"ત્યાદિ પાઠઃ સમ્યગ્ ભાતિ ।
[178] દુર્વેકાનુરોધેન "દ્રવ્યાણામ્ ઉપલમ્ભકાન્ય્ આહ" ઇતિ પાઠઃ સ્યાત્ ।
નનુ ચાનયોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત્યા યુક્તસ્યાનુપલમ્ભતો ઽભાવસિદ્ધેર્ અનુપલબ્ધિસ્ તાવલ્ લિઙ્ગત્વેન તૈર્ ઇષ્ટૈવેત્ય્ આહ -- એવં ચ [168 . 3] ઇતિ । અનૈકાન્તિકીત્ય્ આચક્ષતે [168 . 5] ત એવનૈયાયિકાઃ। કુતો ઽનૈકાન્તિકીત્ય્ આશઙ્ક્ય 5 તન્મત એવ સ્થિત્વા આહ -- સત્ય્ અપિ [168 . 4] ઇતિ । એતદ્ એવ તન્મત્યૈવ નિદર્શનેનોપપાદયન્ન્ આહ -- નહિ [168 . 5] ઇતિ ।[179] ન ભવન્તિ ન સન્તિ ।ભાષ્યકારઃપ્રકરણાત્ન્યાયભાષ્યકારઃપક્ષીલસ્વામી । અનુમાનત ઉપલબ્ધિમ્ એવ તદીયાં દર્શયિતુમ્ આહ -- ઇન્દ્રિયત્વાત્ [168 . 8] ઇતિ । પ્રાપ્યકારી [168 . 9] વિષયં પ્રાપ્ય તેન સહ સંયુજ્ય તત્ર જ્ઞાનં જનયતીત્ય્ અર્થઃ । એ 6 તચ્ ચાર્થકથનમ્ અવસેયમ્ ન તુ અનુગમાનપ્રયોગ એષ । પઞ્ચાવયવસ્ય વાક્યસ્યાનુપદર્શનાત્ । ભવબૈકાન્તિકત્વં કીતન(તદનૈકાન્તિકત્વકીર્તન)મ્ એવોપસંહરન્ન્ આહ -- તદ્ એવમ્ ઇ[168 . 11]તિ । {પ્. 373} અનૈકાન્તિકત્વાભિધાનં ચ તેષાં વૈશેષિકસૂત્રે યથાશ્રુતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુ તૈર્ યથા વ્યાખ્યાયતે । તે હિ રૂપાદ્ ઇત્ય્ ઉદ્ભૂતસમાખ્યાતાદ્ ઇતિ વિશેષ્ય 7 નાયનરશ્મ્યવયવિન ઉપલબ્ધિં નિવર્તયન્તીતિ ।[180] તન્નિરાસાર્થમ્ ઉ[168 . 12]પલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલબ્ધેર્ અનૈકાન્તિકત્વનિરાસાર્થમ્ । કથં તન્નિરાસાર્થમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉપલબ્ધી [168 . 12]તિ । અભ્યધાદ્ [168 . 13] અન્યત્રેતિ સામર્થ્યાત્ । તદુપદર્શનેતિ[પિ] યદિ વ્યભિચારસંભવઃ કથં તન્નિરાકૃતં ભવતીત્ય્ આહ યદાહી [168 . 13]તિ । કુતો વ્યભિચારાવકાશ [168 . 15] ઇતિ તયોપલબ્ધિલક્ષણ 8 પ્રાપ્ત્યા વર્તમાનસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ ચ પ્રકરણાત્ । તસ્યા [168 . 15] ઇત્ય્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલબ્ધેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[179] મૂલે "ભવન્તિ" ઇત્ય્ એવ મુદ્રિતં કિંતુ "ન ભવન્તિ" ઇત્ય્ એવ પાઠો ઽનુટીકાગતઃ સાધુઃ ।
[180] તન્નિરાસં સ્ ।
નનુનૈયૈકૈર્ યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેન મહત્ત્વાદિકમ્ ઉચ્યતે તસ્યાપ્ય્ અનવદ્યત્વાત્ સૈવોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ભવતાપિ કસ્માન્ નોચ્યતે કિં પુનર્ આહોપુરુષિકયાન્યાભિધીયત ઇત્ય્ આશંક્યાહ મહત્ત્વાદિકં ત્વ્ ઇ[168 . 16]તિ । તમ્ એવા[60અ] 1 સંભવમ્ આશ્રયાભાવદ્વારેણ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ નહી [168 . 17]તિ । હિર્ યસ્માત્ । ન રૂપાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં સ્વજ્ઞાને પ્રતિભાસતે । કથં ન પ્રતીભાતીત્ય્ આહ આકારાન્તરેણે [168 . 18]તિ । રૂપાદ્યાત્મનો ઽન્યેનાત્મના । કિં ભૂતેનેતિ આહ તત્પ્રતિભાસે [168 . 18]તિ તસ્ય રૂપાદેઃ પ્રતિભાસઃ પ્રતિભાસત ઇતિ કૃત્વા સ્વરૂપમ્ એવ તસ્ય વિવેકઃ પ્રચ્યુતિસ્ તદ્વતા । અનેનાનુપલમ્ભ 2 સ્ તદ્ભાવવ્યવહારસાધકો દર્શિતઃ । પ (ઘ)ટપ્રતિભાસને ઽપિ પટપ્રતિભાસવ્યવસ્થા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અતિપ્રસઙ્ગ [168 . 19]સ્ તસ્માત્ । ઇદાનીં દ્રવ્યમ્ અભ્યુપગમ્ય મહત્ત્વાદેઃ તદુપલમ્ભકત્વમ્ અપાકર્તૃકામ આહ ન ચે [168 . 20]તિ । તત્સમ્બન્ધેપિ મહત્ત્વસંબન્ધેપિ । સ્વહેતુસમુદ્ભૂતે ઽપિ તત્રામહતિ દ્રવ્યાત્મનિ તસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । સ્વરૂપેણ મહતસ્ તુ કિમ્ અર્થાન્તરે 3 ણ મહત્ત્વેન તદ્બુદ્ધેર્ અપિ તત એવોત્પત્તેર્ ઇતિ ચાભિપ્રેત્ય ન ચ સ્વરૂપેણામહત [168 . 20] ઇતિ । એકસ્મિન્ન્ એવ પક્ષે સ દોષો દર્શિતો ઽનેનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથ તત્સંબન્ધે મા ભૂદ્ અસ્ય સ્વતો મહત્તા કિં નશ્ છિન્નમ્ અર્થાન્તરભૂતમહત્ત્વરૂપેણાસ્ય ગ્રહણં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- [168 . 21] -- પર [181] રૂપેણેતિ । પરસ્ય તતો ઽન્યસ્ય મહત્ત્વસ્ય રૂપેણ । 4 કથમ્ અભ્રાન્તં [168 . 21] ભ્રાન્તમ્ એવ । અતસ્મિંસ્ તદ્ગ્રહરૂપત્વાદ્ ભ્રાન્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । ઉપલમ્ભયતીત્ય્ ઉપલંભકમ્ । એતચ્ ચ મહત્ત્વમ્ ઉપેત્યોક્તં દૂષણમ્ । ન તુ ચ મહત્વા(ત્વ)ન્ નામ કિઞ્ચિત્ ન ચાત્ર સ(તત્) કસ્યાચિદ્ ઉપલંભકં નામેત્ય્ અપિ વક્તવ્યમ્ । રૂપં વા દ્રવ્યસ્યોપલમ્ભકમ્ ઇતિ વર્તતે । કુતસ્ તસ્યાનુપલમ્ભકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યાપી [168 . 23]તિ । તસ્ય રૂપ 5 સ્ય ન તથા ગ્રાહકત્વમ્ ઇ[168 . 24]તિ સમ્બન્ધનીયમ્ । ગ્રાહયતીતિ {પ્. 384} ગ્રાહકં તસ્ય ભાવસ્ તત્ત્વમ્ ઇતિ ચાર્થો દ્રષ્તવ્યઃ । અપિ [168 . 23] ન્યાયતઃ સંભાવનામ્ આહ । તુલ્યોપકત્ત્વં(પપત્તિં) વા સમુચ્ચિન્નોતિ । પરેણાકાંક્ષિતહેતું દર્શયિતુમ્ આહ સ્વરૂપેણે [168 . 23]તિ । સ્વરૂપેણ પ્રાતિસ્વિકેન આત્મના ગ્રહણે સત્ય્ અન્યસ્યોપલબ્ધૌ તસ્યેતિ પ્રત્યાસત્તેઃ । નાન્યસ્યાપરોક્ષીભાવ ઇતિ દ્રવ્યાત્મનો ઽત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ । અયમ્ અસ્યાશયો રૂપં હિ ગૃહ્યમાણમ્ એવોપલમ્ભકં યુક્તં, નાન્યથા । ન તચ્ ચ દ્રવ્યરૂપેણ ગૃહ્યતે તદ્ગ્રાહિણો જ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તત્વપ્રસંગાત્ । તતઃ કથં દ્રવ્યસ્યોપલંભ ઇતિ । તથાપ્ય્ અસ્ય તથાત્વમ્ ઉપગચ્છામો યદિ તતો ભેદેન તત્પ્રતિભાસઃ 7 સ્યાન્ ન ચૈતદ્ અસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ દ્રવ્યરૂપસ્યે [168 . 23]તિ । દ્રવ્યરૂપસ્ય દ્રવ્યસ્વરૂપસ્ય । તદ્વિવેકેન રૂપસ્વભાવવિવેકેન અનુપલક્ષણાદ્ અનુપલબ્ધેઃ । એતચ્ ચ દૂષણં મહત્ત્વેપ્ય્ ઉપલંભે દ્રષ્તવ્યમ્ । અત્રૈવ વક્તવ્યાન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ -- ન ચે [168 . 24]તિ । હેતુમ્ આહ યત [168 . 25] ઇતિ । પ્રતિલબ્ધાત્મકમ્ એવો ત્પન્નમ્ એવ સત્ । તથાતાં [168 . 25] સમવાયિકારણતામ્ । ઉત્પત્તિક્ષ 8 ણે નિર્ગુણમ્ અપિ દ્વિતીયે ક્ષણે સગુણં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ ન ચે [168 . 27]તિ ।[182] સ્વસ્ય દ્રવ્યસ્ય । પ્રાક્તનરૂપયોગેપિ પૂર્વસ્વરૂપનાશો ઽક્ષણિકત્વાદ્ અસ્યેત્ય્ આશયઃ । યતઃ [168 . 28] પૂર્વરૂપનાશરૂપાન્તરાવિર્ભાવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[181] અપરરૂપેણ સ્ ।
[182] અસ્ય સ્

નનુ ચ પૂર્વરૂપનાશે તસ્યૈવ નાશાદ્ રૂપાન્તરાવિર્ભાવે ચાન્યસ્યૈવ ભાવાત્ કથં યદ્ એવ મહત્ત્વાદિકં પ્રતિ પ્રાગપ્રતિપન્નાધારભાવં તદ્ એવાધા[60બ્] 1 રતાં યાયાદ્ ઇતિ ચેદ્ અયમ્ અપરો ઽસ્તુ દોષો ઽસ્યેત્ય્ અભિપ્રાયાદ્ અદોષ એષઃ । ઇહાપિ મહત્ત્વાદિકં પ્રતિ દ્રવ્યમ્ આધારો નોપપદ્યત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- ન ચે [169 . 1]તિ । પ્રજનકસ્યાપિ તથાત્વે ઽતિપ્રસંગાત્ । સ્થાપકત્વાદિના પ્રકારાન્તરેણાધારભાવસ્યાન્યત્ર નિષિદ્ધત્વાચ્ ચેતિ ભાવઃ । અર્થાક્રિયાવિરોધાદ્ અ[169 . 2]ર્થક્રિયાયા અનુપપત્તેઃ । યથા ચાક્ષણિકઃ ક્રમેણાક્રમેણ વાર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયિતું ન કલ્પ્યતે તથોદિતં પુરસ્તાત્ । સમવાયિકારણસ્યેતિ પ્રકરણાત્ મહત્ત્વાદિકં પ્રતિ સમવાયિકારણસ્યાસ્યોપલમ્ભસ્ય દ્રવ્યસ્યેત્ય્ અર્થો ઽવસેયઃ । સ્યાદ્ એતદ્ યદિ નામાનન્તરોદિતયા નીત્યા તં પ્રતિ તસ્યાધારભાવો નોપપદ્યતે તથાપિ તદનાધાર એવ તત્સમવયિકારણં કિં ન ભવતીત્ય્ આહ યત [169 . 3] ઇતિ । 3 સ્વોત્કલિતં સ્વાશ્રિતં સ્વારૂઢમ્ ઇતિ યાવત્ । જનયતુ તર્હિ સ્વોત્કલિતં કાર્યમ્ । યતસ્ તથા વ્યપદેશમ્ અશ્નત ઇત્ય્ આહ -- ન ચે [169 . 4]તિ । એતદ્ ઇતિ સ્વોત્કલિતકાર્યજનનમ્ । અયમ્ અસ્યાશયો લબ્ધાત્મસત્ત્વેનૈવ હિ તથા જનયિતવ્યં ન ત્વ્ આગૃહીતમહત્ત્વાદિરૂપેણ તેનોત્પત્તવ્યમ્ સહભુવોઃ કાર્યકારણભાવાભાવેનાત 4 દ્ધેતુકત્વપ્રસંગાત્ ક્ષણિક[ત]યા તુ દ્વિતીયેક્ષણે ઽસત્ત્વાત્ ન સ્વોત્કલિતકાર્યજનનમ્ ઇતિ -- પશ્ચાદ્ આધાર [183] ભાવો [169 . 5] ન ચેત્ય્ અનુવર્તતે, સ્વહેત્વાગતસ્ય તદાધારરૂપસ્યાવિનાશાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[183] આધારાભાવઃ સ્
{પ્. 385} તદભાવેપિ કથમ્ અસંભવીત્ય્ આહ -- યસ્માદ્ ઇ[169 . 6]તિ । એવમ્ અનેકદ્રવ્યવદ્ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । દ્રવ્યાભાવશ્ ચ ન હિ રૂપાદિવ્ય્ 5 અતિરિક્તમ્ ઇત્યાદિના અનન્તરમ્ એવોપપાદિતઃ । તયોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત્યા [169 . 10] ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યે તિ તથાભૂતોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિમત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ [169 . 11]ર્ હેતૌ શાસ્ત્રકારઃ પ્રકરણાત્વાર્તિકકારઃ। અભાવશબ્દેન અભાવો અભાવવ્યવહારશ્ ચાભિપ્રેત્ય(ત) ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ આહ -- અભાવવ્યવહારહેતુશ્ ચે [169 . 13]તિ । યા ત્વ્ ઇ[169 . 13]ત્યાદિ બ્રુવતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયો -- યદિ વ્યાપકાદ્યનુપલબ્ધ્યભિપ્રાયેણાભાવવ્યવહારયેતુર્ વેતિ વક્તુમ્ અધ્યવસ્યાહ -- નૈતદ્ રૂપાત્ અભાવશબ્દેનાપ્ય્ અભાવવ્યવહારસ્ય વિષયેણ વિષયિણો નિર્દેશસમ્ભવેન વક્તું શક્યત્વાત્ બ્રુવન્ વિશિષ્ટામ્ એવાનુપલબ્ધિમ્ અબિપ્રૈતીતિ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલબ્ધેર્ વ્યાપારમ્ ઇમં કથયતા ચ વાર્તિકકૃતા સામર્થ્યાદ્ યદ્ અત્રોપદર્શિતં અન્યત્ર તુ સાક્ષાદ્ અભિહિતમ્ તદ્ અપિ દર્શયન્ન્ આહ -- યા ત્વ્ અનુપલબ્ધી [169 . 15]ત્યાદિ સદ્વ્યવહારપ્રતિષેધહેતુર્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ [169 . 17] । કુતઃ પુનસ્ તદ્ અન્યવસ્તુવિજ્ઞાનમ્ એવેચ્છન્તીતિ જ્ઞાયત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ -- વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનીતિ વચનાદ્ ઇ[169 . 21]તિ । યદા કર્તૃસ્થતયા 8 વિવક્ષ્યત [169 . 24] ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ભવન્મતે કિમ્ ઉપધી(મ્ ઉપલબ્ધા) કશ્ચિદ્ આત્માસ્તિ, યેનૈવમ્ ઉચ્યતે ઇત્ય્ આહ -- ઉપલભમાનશ્ ચે [169 . 26]તિ । ચો વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે યસ્માદ્ અર્થે વા । અત્રૈવાહંકારસ્યોપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ ।

નનુ ઉપલબ્ધિક્રિયાયાઃ કર્તા ઉપલભમાન ઉચ્યતે । તત્ કિમ્ ઉપલબ્ધિજનકસ્ તથાવિધ-ઉપલભમાન ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ તથાહી [169 . 28]તિ । કામમ્ એવમ્ ઉચ(ચ્ય)તામ્ [61અ] 1 તથાપીન્દ્રિયાદેઃ કથં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ ન ચે [169 . 28]તિ । અન્યસ્યે [170 . 1]ત્ય્ આત્મનઃ । જનકત્વમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ઉપલબ્ધિજનકત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મન [170 . 7] આત્માખ્યસ્ય નિત્યદ્રવ્યસ્ય । તદુત્પત્તાવ્ ઉપલબ્ધ્યુત્પત્તૌ હેતૂનાં અવ(ન)સ્થિતિઃ ઇયન્ત એવ હેતવ ઇતિ વ્યવસ્થાભાવઃ । હેત્વનવસ્થિતૌ ચ કાર્યાર્થિનો નિયતકારણોપાદાનં ન સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
આશ્રયત્વાત્ તર્હ્ય્ અસૌ કર્તા 2 ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- આશ્રયત્વમ્ અપી [170 . 11]તિ । તસ્ય નિત્યસ્યાત્મનો 6 જનકત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । ક્ષણિકત્વે ઉત્પત્તિક્ષણમાત્રસત્ત્વે સતિ સ્થિતેર્ ઉપાદાતિરેકિણ્યા અભાવાત્ [170 . 12] । ન પાતાભાવસ્ તસ્યાઃ [170 . 14] પતનસ્યૈવાસંભવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । કુતો ન પતનં તસ્યા યતો ન પાતાભાવઃ સ્થિતિર્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્યાઃ [170 . 14] ઇતિ । તસ્યા ઉપલબ્ધેર્ ગુરુત્વાભાવાત્ [170 . 15] {પ્. 386} ગુરુત્વસંજ્ઞકગુણા 3 ભાવાત્ । તદભાવશ્ ચ બુદ્ધેર્ ગુણરૂપત્વે નિર્ગુણત્વાત્, નિર્ગુણત્વઞ્ ચ ગુણાનાં "અગુણત્વં દ્રવ્યાશ્રિતત્વં ચે"તિ વચનાત્, ગુરુત્વં ચ ગુણઃ "ગુરુત્વં જલભૂમ્યોઃ પતનકારણમ્" ઇતિ વચનાચ્ ચ ગુરુત્વાભાવઃ । મા ભૂદ્ ગુરુત્વં તસ્યાઃ પતનં તુ કિં ન ભવતીત્ય્ આહ -- સં [184] યોગાભાવ [170 . 15] ઇતિ । યદિ ગુરુત્વાદ્ એવ પતનં ભવેત્ ન 4 તર્હિ શાખાદૌ ફલાન્યવતિષ્ઠેતેતિ સંયોગાભાવે સતીત્ય્ ઉક્તમ્ સંયોગાભાવે [170 . 15] શાખાવૃન્તાદિસંયોગાભાવે ।
__________નોતેસ્__________
[184] સંયોગાભાવેન સ્ ।
કૃતાન્તઃ [170 . 16] સિદ્ધાન્તઃ સમવાયાત્ ઉપલબ્ધેસ્ તત્ર સમવાયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સો ઽપિ [170 . 16] સમવાયો ઽપિ । કાર્યકારણા(ણ)ભાવવિશેષઃ આધાર્યાધારભાવઃ સ ચાત્મનો નિત્યસ્ય સ સંભવતીતિ ભાવઃ । યદ્ય્ અપ્ય્ ઉ 5 પલબ્ધેર્ ન પાતઃ સમ્ભવી તથાપ્ય્ અસૌ કિમ્ આધારો ન ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વસ્મિન્ પક્ષ એવ પ્રતિવચનં દર્શયતિ । ન ચાપતનધર્મિકાયા [170 . 17] ઇતિ । અપતનધર્મકત્વં ચ તસ્યા ગુરુત્વાભાવાદ્ અનન્તરમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્ । અનેનૈતદ્ દર્શયતિ -- પતનધર્મણો જલાદેઃ પાતપ્રતિબન્ધકઃ કશ્ચિદ્ આધારો ભવતુ યાવદ્ ય 6 દિ તત્રાપિ કશ્ચિત્ કો ઽયં પ્રતિબન્ધો નામેતિ ન પર્યનુયુઞ્જીત । ન ત્વ્ અપતનધર્મણ ઇતિ તદ્ આહપ્રામાણિકચક્રચૂડામણિઃ--
"સ્યાદ્ આધારો જલાદીનાં ગમનપ્રતિબન્ધતઃ ।
અગતીનાં કિમ્ આધારો ગુણસામાન્યકર્મણામ્ ॥" [પ્રમાણવા. 1.70] ઇતિ ।
અન્યસ્યાપ્ય્ આ[170 . 18]ત્મનોપિ । તદ્ભાવપ્રસઙ્ગસ્ તદાધારત્વપ્રસઙ્ગઃ । કુત એતદ્ ઇત્ય્ આ 7 હ તસ્યે [170 . 19]તિ । તસ્ય સમવાયસ્ય । સમાનત્વાત્ [170 . 19] એકત્વાત્ । અત એવાહ -- એક ત્વેન [170 . 19] ઇતિ । અસ્ય [170 . 19] સમવાયસ્ય ।
પ્રકરણે [170 . 25] ચિંતાયાં પ્રસ્તાવે ઇતિ યાવત્ । વિવક્ષિતાત્ [170 . 25] શાસ્ત્રવિહિતાદ્ । ભક્ષ્યાત્ [170 . 25] ભક્ષણાર્હાત્ । અન્યત્વેન ગ્રામ્યકુક્કુટઃ [170 . 26] તદન્યસ્ય [170 . 26] બ્રાહ્મણાદેર્ અન્યસ્ય । ભક્ષ્યો ઽપિ સન્નભક્ષ્ય ઉચ્યત [170 . 26] ઇતિ સમ્બ[ન્ધ]નીયમ્ । અનેકેન નિદર્શનેનોપપદ્ય 8 માનો ઽર્થઃ સુજ્ઞાતો ભવતીત્ય્ નિદર્શનાન્તરમ્ આહ યથા ચ [170 . 27] ઇતિ । અધિકારે [170 . 27] પ્રસ્તાવે । તદ્વદ્ [171 . 1] ઉપદર્શિતદ્વયવદ્ વિશિષ્ટ [171 . 3] ઉત્તરપદાર્થાભાવવિશિષ્ટે અર્થે [171 . 3] તત્સદૃશ ઇતિ યાવત્ । તયા નઞો ભાવવિષયતા [171 . 3] ઇતિ {પ્. 387} યોજ્યમ્ । તયા [171 . 3] ઇતીત્થમ્ભૂતલક્ષના ચેયં તૃતીયા પ્રત્યેયા । ભાવવિષયભાનપ્રતિષેધમાત્રવિષયતેત્ય્ અર્થાત્ । કિંભૂતસ્ય નઞ [61બ્] 1 ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ આગૃહીતે [171 . 3]તિ । તથા વિધિસામાનયેન સમન્તાત્ સ્વીકૃઋતોત્તરપદાર્થપ્રતિષેધસ્ય કથં પુનર્ એતત્ જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અત્રાયં ન ...ત્તરપદાર્થપ્રતિષેધમાત્રવૃત્તિઃ પ્રસહ્યવૃત્તિર્ અત્ર તુ ઉત્તરપદાર્થાભાવવિશિષ્ટસદૃશવસ્તુવૃત્તિઃ પર્યુદાસવૃત્તિઃ ઇત્ય્ આશઙ્કાયામ્ આહ યત્ર [171 . 4] ઇતિ । યત્રૈવમ્ એવં તત્ર પર્યુદાસવૃત્તિતા [171 . 6] ઇતિ સમ્બન્ધઃ । વિધેઃ પ્રાધા 2 ન્યમ્ અ[171 . 4]ભિધેયતયા ભાવરૂપં પ્રતિપાદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રતિષેધઃ [171 . 5] તથાભૂતોત્તરપદાર્થનિષેધઃ અર્થગૃહીતઃ સદૃશવસ્તુવિધાનસામર્થ્યાક્ષિપ્તઃ વિધિભાગ્વિધે [171 . 5]ર્ યો ઽર્થઃ ક્ષત્રિયાદિઃ સ્વપદેના ત્મવાચકેન નોચ્યતે પર્યુદાસમ્ અર્થપ્રતિપાદકે વાક્યે ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ન તુ "સમાસનિમિત્તે અન્વાખ્યાનવાક્ય" ઇતિ નિત્યસમાસત્વાદ્ અસ્ય તદસંભવાત્ 3 ઇતરથા "રજ્ઞાઃ પુરુષમાનય" ઇત્યાદિવત્ ક્ષત્રિયાનયને વિવક્ષિતે ન બ્રાહ્મણમાનયેત્યાદિર્ અપિ પ્રયોગઃ પ્રસજ્યેત । યત્ તુ [ન] બ્રાહ્મણો ઽબ્રાહ્મણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદ્ બ્રાહ્મણો ન ભવતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધેન માત્રયા અર્થઃ કથ્યતે । પર્યુદાસે પ્રસજ્યપ્રતિષેધોપ્ય્ અસ્તીતિ કૃત્વા, ન પુનઃ સમાસાર્થમન્વાખાનવાક્યં 4 તત્, કુમ્ભં કરોતીતિ કુમ્ભકારઃ કુમ્ભસ્ય સમીપમ્

ઉપકુંભમ્ ઇત્યાદિવદ્ ઇતિ । યદિ સ્વપદેન નોચ્યતે કથં નામાસવ્ ઉચ્યેત ઇતિ ચેત્ । અન્યશબ્દેનેતિ બ્રૂમઃ । અન્યશબ્દસ્યૈવ તત્ર પ્રયોગાત્ એકવાક્યતા ચ તથાર્થકથને વાક્યે નઞર્થવાચકસ્યાન્યશબ્દસ્ય સુવન્તેનૈઅ પદાન્તરેણાભિસમ્બન્ધાત્ । એતદ્ એવ 5 સામાન્યોપદર્શિતં લક્ષણં પ્રકૃતે યોજયન્ન્ આહ વિ [185] ધિશ્ ચે [171 . 6]તિ । વાક્યેન [171 . 7] તથાવિધેનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એવં તત્પ્રતિષેધઃ પ્રતીયત ઇત્ય્ આહ -- વિવક્ષિતોપલબ્ધેર્ અનિવર્તન [171 . 8] ઇતિ । કથં તર્હ્ય્ અસાવ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ કિં તર્હી [171 . 10]તિ । કથમ્ અન્યશબ્દેનોચ્યતે ન તુ સ્વશબ્દેનેત્ય્ આહ અન્યશબ્દસ્યૈવે [171 . 11]તિ 6 । વાક્ય ઇતિ તત્ત્વાર્થકથને વાક્ય [171 . 11] ઇતિ પ્રત્યેયમ્ । તત્રાપિ કથમન્યશબ્દપ્રયોગ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યં પર્યુદાસાશ્રયેણે [171 . 10]તિ । એતદ્ એવ દર્શયતિ અન્યોપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિર્ ઇ[171 . 11]તિ । ઇતિર્ અ[171 . 12]શબ્દેનાભિધાનસ્યાકારં દર્શયતિ । નઞશ્ ચ સુબન્તેન સમાસૈકદેશેન । સામર્થ્યં [171 . 12] વ્યપેક્ષાલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ । 7 ઇતિ [171 . 12]ર્ હેતૌ । એકવાક્યત્વં ન વાક્યભેદં(દઃ) સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ -- અન્યા [186] ઉપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિર્ ઇ[171 . 12]તિ । ઇતિ ના એકવાક્યત્વસ્યાકારો દર્શિતઃ । પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ [171 . 13] કંચિદ્ અર્થં પ્રસજ્ય યઃ પ્રતિષેધઃ । કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય પ્રસઙ્ગમ્ ઉપદર્શનમ્ અધિકારં કૃત્વા યો નિષેધ ઉત્તરપદાર્થપ્રતિષેધમાત્રં યત્રાભિ 8 ધેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ મયૂરવ્યંસકાદિત્વાચ્ ચ {પ્. 388} સમાસઃ ।[187] તદ્વિપરીતઃ [171 . 13] ઉપદર્શિતપર્યુદાસવિપરીતઃ । વૈપરિત્યમ્ એવ સુખપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ઉપદર્શયન્ન્ અહ -- તત્ર હી [171 . 14]ત્યાદિ । તત્ર હ્ય્ અત્તરપદાર્થપ્રતિષેધસ્ય સમાસાર્થત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્ । વિધિઃ કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય વિધાનં અર્થાત્ સામર્થ્યાત્ ગમ્યતે [171 . 14] યદા વિધિપ્રતીતિસ્ તદાર્થાદ્ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । [62અ] 1 તથાહિ "અભિહિતે ન ભવન્તિ દ્વિતીયાદ્યાઃ વિભક્તયઃ" ઇત્ય્ ઉક્તેર્ વિશેષપ્રતિષેધસ્ય શેષધીનાન્તરીયકત્વાદ્ ઇતિ લક્ષણાત્ સામર્થ્યાદ્ અનભિહિતે ભવતીતિ ગમ્યતે । સૂર્યં ન પશ્યન્તીતિ નાત્ર પ્રદૃ(નઞો ઽત્રદૃ)શિના તિઞન્તેન
સંબદ્ધો ન તુ સુબન્તેનેતિ વાક્યભેદઃ । પ્રતિષેધભાક્ [171 . 15] સૂર્યદર્શનાદિઃ સ્વપદેન [171 . 15] સ્વવાચકેન સૂર્યં ન પશ્યન્તીતિ અનેનોચ્યતે । અત્ર તુ સમાસ 2 નિમિત્તે ઽન્વાખ્યાનવાક્ય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રસજ્યવૃત્તિનઞ્સમાસે તત્સંભવાદ્ ઇતિ સર્વઞ્ ચૈતત્ પ્રકરણાદિતો જ્ઞાતું શક્યમ્ ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[185] વિધેશ્ ચેતિ સ્
[186] ન ઉપલબ્ધિ-સ્
[187] એતદ્વિપરીતઃ સ્
પ્રાસંગિકં પરિસમાપય્ય સંપ્રતિ પ્રકૃતમ્ અનુધુન્વ(નુબન્ધ્ન)ન્ન્ આહ તદ્ એવમ્ ઇ[171 . 16]તિ ।[188] ભાવતો [171 . 26] વસ્તુનઃ પરમાર્થત ઇતિ યાવત્ । સંબન્ધકલ્પનાયામ્ અ[171 . 27]ન્યસ્ય વાસ્તવસ્ય સંબન્ધસ્ય કલ્પનાયામ્ । સોપ્ય્ અર્થાન્તરભૂતઃ સમ્બન્ધઃ 3 કથં તયોર્ ઇતિ પર્યનુયોગે તદન્યકલ્પના, તત્રાપ્ય્ એવમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા પ્રસ્તુતવસ્તુવ્યવસ્થાપરિપંથિની સ્યાત્ । ઉક્તસદૃશં ઉક્તપ્રાયમ્ [171 . 27] ।
__________નોતેસ્__________
[188] સમ્બન્ધાભાવતઃ સ્ ઇતિ તુ ન યુક્તં, "સમ્બન્ધો ભાવતો" ઇતિ તુ અનુટીકાનુરોધેન સમ્યક્ પાઠઃ ।
તત્ર વિજ્ઞાને કિં ભૂતં સદ્ઘટરૂપમ્ તત્ર સ્વાકારમ્ અર્પયતીત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ તથાવિધમ્ ઇ[172 . 16]તિ । યથાવિધં પ્રદેશરૂપં તથાવિધં સત્ વ્યવધાનવિપ્રકર્ષાદિરહિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વાકારદ્વારે 4 ણ । [172 . 19] સ્વાકારાર્પણદ્વારેણ । એતદ્ એવ સ્ફુટયન્ન્ આહ તદ્ ઇ[172 . 20]તિ । તયોઃ સંસર્ગસ્વા(સંસર્ગમા)ત્મનિ [172 . 20] સ્વાત્મનિ દર્શયતિ । અવધેયવચસઃ [172 . 28] આકર્ણનીયવચનાઃ । લઘુવૃત્તિત્વાદ્ [172 . 28] અતિશીઘ્રપ્રચારત્વાત્ જ્ઞાનસ્ય યૌગપદ્યાભિમાનો [172 . 29] યુગપદ્ગ્ર્હીતાનીત્ય્ અધ્યવસાયઃ । એવં ચાચક્ષાણેન ક્રમેણૈવ તાનિ પુરોવર્તીનિ તુલ્યયોગ્યતારૂપાણિ વસ્તૂનિ ગૃહ્ય 5 ન્તે જ્ઞાનેન તુ યુગપદ્ ઇતિ સામર્થ્યાદ્ દર્શિતમ્ । સર્વત્ર તથાભાવપ્રસંગાત્ [173 . 5] ભ્રાન્તિકલ્પનાપ્રસંગાત્ । જ્ઞાનમ્ એવાત્ર ક્રિયેતિ મન્યતે પરઃ । કથમ્ ઇ[173 . 4]તિ સિદ્ધાન્તી સન્તમસાવસ્થિતઘટાદિપ્રતિપત્તૌ કર્તવ્યાયાં પ્રદીપસ્યાપિ કરણરૂપત્વમ્ અવ્યાહતમ્ ઇતિ ભાવઃ । કર્તૃભેદાદ્ દેવદત્તાદિપ્રતિપત્તૃરૂપકત્વનૈક(કર્ત્રનેક)ત્વાત્ । કર્ત્રે 6 કત્વાત્ [173 . 5] તર્હિ ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદી । અયમ્ અસ્યાશયો યદિ સત્ય્ અપ્ય્ એકસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ કરણે ઽનેકત્ર ઘટાદિકે કર્મણિ કર્ત્રનેકત્વાદ્ અનેકક્રિયોદયો વર્ણ્યતે તર્હિ કર્ત્રેકત્વાત્ ક્રિયૈકત્વમ્ ઇતિ સામર્થ્યાદ્ આયાતમ્ {પ્. 389} તતશ્ ચ ન કરણૈકત્વાનુવિધાનં ક્રિયૈકત્વસ્યેતિ કિમ્ અનેનોક્તેનાપીતિ । સ્યાદ્ એતત્ યથા તત્ર કર્તારો 7 બહવઃ પ્રતિપત્તારસ્ તથા કરણાન્યપીન્દ્રિયાણિ બહૂન્ય્ એવ તતશ્ ચ કરણબાહુલ્યાદ્ એવાનેકત્ર કર્મણિ ક્રિયાબાહુલ્યમ્ ઇતિ કરણૈકત્વાત્ ક્રિયૈકત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ઇતિ । તદ્ એતદ્ અવદ્યમ્ । યતો જ્વલ્યમાને દીપે પ્રત્યેકમ્ એકસ્મિન્ન્ એવેન્દ્રિયે પ્રદીપે વા કરણે સર્વેષામ્ એવ પ્રતિપતૄણામ્ અનેકઘટાદિકર્મવિષયજ્ઞાનક્ષણાનેકક્રિયો 8 દયાત્ સાધારણનૈકાન્તિકત્વમ્ અનિવારિતમ્ એવેતિ । વિશરારુષુ [173 . 6] વિશરણશીલેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અયમ્ અસ્યાભિપ્રાયો યઃ કિલ લબ્ધાત્મસત્તાક એવ પશ્ચાત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કાંચિત્ ક્રિયામ્ અભિનિવેશયતિ સ કર્તા, યશ્ ચ ક્રિયાસિદ્ધૌ સાધકતમઃ સ કરણમ્ ઉચ્યતે । તથા સત એવ કદાચિત્ ક્રિયાયોગાદ્ અર્થાન્તરભૂતા ક્રિયા જાયતે ક્ષણમાત્રસ્થાયી ચ કૃત્સ્ના(સ્નો) ભાવ
[62બ્] 1 ઇતિ કથં સત્ત્વમ્ આસાદ્ય તથાકારી તથા પ્રતિપત્સ્યતે ક્રિયાસ્વર્થા(ક્રિયામ્ અર્થા)ન્તરભૂતામ્ ઇતિ । સંપ્રતિ ક્ષણિકાક્ષણિકયોર્ અસાધારણદૂષણમ્ આહ -- ન ચે [173 . 8]તિ । સર્વકારકાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિની તિ વિશેષણં હેતુભાવેન વેદિતવ્યમ્ । રૂપરસાદિવૈ(રસાવિ વવૈ)ધર્મ્યોદાહરણમ્ ।

ઇદાનીમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગાદ્ ઇત્ય્ અત્રૈકશબ્દાર્થં નિરૂપયિતુમ્ આહ તત્રે [173 . 14]તિ । એકાયતનસંગૃહીત એકરૂપા 2 દ્યાયતનસ્ંગૃહીતો ઽનેકત્રાપિ એકમ્ એવેન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ ઇ[173 . 15]તિ । નિરાકારપક્ષે દ્વ્યાદિસંખ્યાનિરાસાર્થ એકઃ શબ્દઃ સાકારપક્ષેપિચિત્રાદ્વૈતવાદિમતેન તથૈવૈકશબ્દઃ । પ્રત્યર્થમ્ ઇ[173 . 16]તિ સ્થૂલેનાયં વ્યપદેશઃ કૃતઃ । પરમાર્થતસ્ ત્વ્ એકસ્મિન્ન્ એવ દ્રવ્યે પરમાણુસમૂહાત્મકે પ્રતિ પરમાણુ તદાકારધારીણ્ય 3 ર્ વાગ્દર્શનં સંક્ષેપાન્ય્ એવ(દર્શનપ્રસંગે યાન્ય્ એવ) જ્ઞાનાન્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ । અસ્મિંશ્ ચ પક્ષે યચ્ ચોદ્યમ્, યશ્ ચ પરિહારસ્ તદ્ દ્વયમ્ અપિ વિશેષાખ્યાને ઽસ્માભિર્ અભિહિતમ્ ઇતિ નેહોચ્યતે । યોગ્યતાયા [173 . 23] ઇતિ પ્રકરણાત્ પ્રતિષેધ્યતદ્વિવિક્તપ્રદેશયોઃ સ્વજ્ઞાનોપજનનયોગ્યતાયા ઇત્ય્ અર્થઃ એકસ્મિન્ જ્ઞાને સંસ્રષ્ટું શીલં યયોસ્ તૌ તથોક્તૌ 4 । વ્યાપ્તિન્યાયસમાશ્રયાદ્ અ[173 . 23]શેષોપસંહારન્યાયસ્વીકારાત્ । પ્રત્યાસત્તેઃ [174 . 1] પ્રત્યાસત્તિન્યાયસમાશ્રયણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કા પુનર્ અત્ર તયોઃ પ્રત્યાસત્તિઃ સમ્ભવિનીત્ય્ આહ -- એકજ્ઞાને [174 . 1]તિ ।
તસ્માદ્ [174 . 8] ઘટાત્ । યદા તજ્જ્ઞાનં તદા જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણાનુપલબ્ધિર્ યદા તત્સ્વભાવસ્ તદા જ્ઞેયધર્મલક્ષણા તદ્વિવિક્તજ્ઞાનમ્ એ 5 વ પર્યુદાસવૃત્ત્યાનુપલબ્ધિર્ ઉચ્યતામ્, ન તુ તત્સ્વભાવો વેતિકુમારિલો [174 . 11] મીમાંસાવાર્તિકકારો મન્યત ઇતિ શેષઃ । કર્તૃકર્મસ્થત્વવિવક્ષયોપલબ્ધેર્ દ્વૈતાદ્ અનુપલબ્ધેર્ અપિ તથૈવ દ્વૈતમ્ આયાતં ન્યાયત ઇતિ મન્યતે । ઘટાભાવવ્યહારે તદ્વિવિક્તપ્રદેશજ્ઞાનસ્યૈવોપયોગાદ્ અનુપલબ્ધિત્વં 6 યુક્તં નાન્યસ્યેત્ય્ {પ્. 390} આશંક્ય દ્વયોર્ અપ્ય્ ઉપયોગાવિશેષં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ યથે [174 . 12]તિ । પ્રતિયોગી નિષેધ્યા(ધ્યો) વિવક્ષિતસ્ તત્ સ્મરણાપેક્ષમ્ [174 . 13] । એતદ્ એવ પ્રતિપત્તૃવ્યવહારેણોપપાદયન્ન્ આહ તથાહી [174 . 14]ત્યાદિ । અથૈકૈકત્રૈકૈકં નાસ્તીતિ કથં દ્વયોસ્ તત્ત્વાર્થમ્ ઇતિ ચેત્ । નૈતદ્ અસ્તિ । એકૈકસ્મિન્ન્ એકૈકસ્ય વિશેષણ 7 ત્વેનાવશ્યં ભાવાત્ । તથાહિ યસ્માત્ કેવલપ્રદેશાકારં જ્ઞાનં મયા સંવેદ્યતે તસ્માદ્ધટો નાસ્તીતિ વ્યવહરમાણસ્યાપિ પ્રદેશો વિજ્ઞાનાવચ્ છેદકત્વેનોપયુજ્યત એવ । તથા ગ(ય)તઃ કેવલઃ પ્રદેશોયં દૃશ્યતે તતો નાસ્તિ ઘટ ઇતિ વ્યવહરતોપિ દર્શનં પ્રદેશોપાધિભાવેન વ્યાપ્રિયત એવેતિ ।
આહત્યે [174 . 2]તિ નિપાતસ્ ત 8 ત્ક્ષણમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે ।
તયો [174 . 16] ર્ ભાવાભાવાંશયોઃ । ઉદ્ભવાભિભવાભ્યાં યથાસંખ્ય ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થા [175 . 16] ।
ધર્મભેદે ધર્મિરૂપેણાભેદે ઽપિ ધર્મયોર્ ભેદ ઇષ્ટઃ [175 . 18] । નો ઽસ્માકં સ્થાનં[189] સ્થિતં વ્યવસ્થાનં મતમ્ ઇતિ યાવત્ તસ્મિન્ । ઉદ્ભવાભિભવાત્મત્વાત્ [175 . 18] ઉદ્ભૂતાનુદ્ભૂતરૂપત્વાત્ । ગ્રહણં [175 . 18] ચ શબ્દાદ્ અગ્રહણં ચાવતિષ્ઠતે તયોર્ ઇતિ પ્રકર[63અ] 1 ણાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[189] સ્થિતે સ્ ।
એતસ્મિન્ વ્યાખ્યાને ભાવપ્રધાનઃ સાધનશબ્દોવાર્તિકકારસ્ય વિવક્ષિત ઉન્નેતવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ સાધનત્વમ્ ઇ[176 . 6]તિ વ્યાચષ્ટે । સિદ્ધિહેતુત્વ શબ્દસામર્થ્યાચ્ ચ કસ્યચિદ્ ઇતિ લબ્ધમ્ । તદયોગાત્ સિ [176 . 7]દ્ધિહેતુત્વાયોગાત્ । દૂષણાન્તરમ્ અત્ર સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ અભાવસ્યે [176 . 9]તિ ચ । અભાવસ્ય નાસ્તીતિ જ્ઞાનજનને [176 . 10] નિત્યં તજ્જનનપ્રસઙ્ગ [176 . 10] ઇતિ યોજયિત્વા કુત એતદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષા 2 યામ્ અનપેક્ષિતસહકારિણ [176 . 9] ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણપદં યોજ્યમ્ । તદનપેક્ષત્વમ્ એવ કથમ્ અસ્યેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ અનાધેયાતિશયં [176 . 10] તત્પ્રતિ (યતયેતિ) યોજ્યમ્ । સાધ [190] નત્વાયોગાત્ ત [176 . 11]સ્ય પ્રતિષેધમાત્રસ્યેતિ પ્રક્ર્તત્વાત્ પ્રત્યેયમ્ । તસ્ય સાધનાસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અસ્ય એકં(એકાં) વિધામ્ અભિધાય અપરામ્ ઉપદર્શયિતુમ્ આહ અથવે [176 . 11]તિ । સાધનમ્ એવ [176 . 12] સાધકમ્ એવ નિશ્ચાયકમ્ એવેતિ 3 યાવત્ તદુભ(દ)યપ્રસઙ્ગાત્ [176 . 15] નાસ્તીતિ જ્ઞાનોદયપ્રસંગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[190] સાધકત્વ- સ્ ।
અન્યથા [176 . 25] ભાવરૂપસંસૃષ્ટત્વપ્રકારેણ । તદયોગાત્ [176 . 26] તસ્યાભાવાંશસ્યાયોગાત્ । સા પરરૂપાત્ સં(પાસં)સૃષ્ટરૂપતા ।
{પ્. 391} પ્રકારાન્તરેણાપ્ય્ અભાવવ્યવહારસિદ્ધેર્ અવિબન્ધાત્ કિં તવૈતત્પક્ષાશ્રયણપ્રયત્નેનેતિ પરપક્ષ એવાશંક્યાપરસ્યૈવાભિપ્રાયં 4 વર્ણયન્ન્ આહ એવં મન્યત [177 . 9] ઇતિ । ઘટજ્ઞાનાભાવપ્રતિપત્ત્યા [177 . 10] વા ઘટાભાવં પ્રતિપદ્યત [177 . 11] ઇતિ વર્તતે । તતો [177 . 11] ઘટાભાવપ્રતિપત્તેઃ । ઘટાભાવવ્યવહારમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અસ્યાનુવર્તનાદ્ ઉક્તમ્ કેવલપ્રદેશાભિપ્રાયેણ સાક્ષાદ્ ગ્રહણમ્ [177 . 15] । તજ્જ્ઞાનાભિપ્રાયેણ પારંપર્યગ્ર હણમ્ । સ ચ તથા હાનતો(ભાવતો) ઘટાભાવઃ । એવં હિ લોકપ્રતીતિર્ અનુકૂલિતા ભવતીતિ ભાવઃ । મધ્યે ઘટાભાવપ્રતીતેર્ ભાવાત્ પારંપર્યેણાપિ [177 . 18] ઇત્ય્ આચષ્ટે પરઃ । ઇતિ [177 . 19]ના મનનીયસ્યાકારો દર્શિતઃ । કેવલપ્રદેશજ્ઞાનાપેક્ષયા સ્વસમ્વેદન [178 . 2]પ્રત્યક્ષેણ ચેત્યુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । પર એવ વિશેષમ્ આશંક્ય પરિહરન્ન્ આહ નન્વ્ અસ્ત્ય્ એવે [178 . 8]તિ । ઇતરયા [178 . 9] પ્રતિષેધમા 6 ત્રયા રૂપયાનુપલબ્ધ્યા તદવગતયા અન્યસ્યે [178 . 12]તિ વ્યવધાનાવ્યવધાનકૃતસ્ય । એવં સતિ કો ગુણ ઇત્ય્ આહ --સાંખ્ય(ખ્યઃ) સ્વમતે ગુણં દર્શયન્ન્ આહ તથે [178 . 18]તિ તથા સહી(તી)તિ યોજ્યમ્ । હિ ર્ યસ્માદ્ અર્થે દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તસ્ય વસ્તુનો લિઙ્ગં ભવતિ । [179 . 1] તલ્લિઙ્ગમ્ એવં સતિ ભવતીત્ય્ અર્થો ઽવસેય ઇતિ ।
ભાવાભાવયોર્ વિરોધા [179 . 10]દ્ એકાત્મત્વાનુપ 7 પત્તેઃ તુચ્છરૂપત્વં [179 . 15] ન કિઞ્ચિદ્ રૂપત્વમ્ । તદ્ અપિ પરરૂપેણ ન કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પરરૂપેણ [179 . 16] તસ્યાપિ તુચ્છરૂપત્વાદ્ ઇતિ શૂન્યવિકલ્પપ્રતિભાસી [179 . 17] તદભાવમાત્રવિકલ્પપ્રતિભાસી । તદ્ [191] રૂપ પરિહારાત્ [179 . 18] પ્રતિષેધ્યરૂપવિરહાત્ । તથા તદ્વત્ । વિરુધ્યેત [179 . 20] નોપપદ્યેત । અન્યથા [179 . 21] સ્વરૂપેણાપિ તુચ્છરૂપત્વપ્રકારેણ । કથં પુનસ્ તથાત્વે પરસ્ય તત્રાભાવો ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- યો હી [179 . 22]તિ રૂપાન્તરન્તુ સદૃશરૂપાન્તરન્તુ ।
__________નોતેસ્__________
[191] તદ્રૂપવિરહાત્ સ્

કીદૃશં પરરૂપશૂન્યં [179 . 28] નિષેધ્યરૂપરહિતમ્ । વિષયેણ વામુના વિષયિણો વિધાનસ્ય વિધીયમાનધર્મસ્ય -- નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । પર્યુદાસ ઇતિ [179 . 28] કથ્યત ઇતિ વર્તતે । તતો વિવક્ષિતાદ્ રૂપાત્ તત્પ્રતીતિઃ [180 . 2] રૂપાન્તરાભાવ પ્રતીતિઃ । નેતિ પ્રકૃતં નિષેધયતિ । પ્રતીતાવ્ ઇત્ય્ અન્તર્ભૂ[63બ્] 1 તો ઞિજર્થો દ્રષ્ટવ્યસ્ તેન્ આકારણ સ્ય પ્રત્યાયકાજનકસ્ય પ્રતીતૌ પ્રત્યાયને સામર્થ્યાસમ્ભવાત્ [180 . 2] પ્રકરણાત્ તસ્ય [180 . 5] વિવક્ષિતસ્ય રૂપસ્યેતિ । અર્થાન્તરસ્ય સતો {પ્. 392} ગમકત્વે હિ તજ્જનિતત્વં સામર્થ્યં વાચ્યમ્ । નચાર્થાન્તરપ્રસજ્યપ્રતિષેધેન સકલશક્તિવિકલેન તજ્જનિતં યેનાસ્ય તથાભાવો ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ । અવશ્યં કિં તેન તત્કારણેન ભાવ્યં યેનાકારણસ્યેત્ય્ ઉ 2 ચ્યમાનં શોભેતેત્ય્ આહ તાદાત્મ્યે [180 . 3]તિ । અન્યસ્ય [180 . 9] અવ્યભિચારનિબન્ધનસ્ય ભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તેન [192]પ્રત્યક્ષેણ અગ્રહણાત્ [180 . 9] ।
__________નોતેસ્__________
[192] તેન ગ્રહણાત્ સ્
સ્યાદ્ એતદ્ યદિ તત્ત્વવ્યવસ્થાપકાદ્ એવ પ્રમાણાદ્ ઘટસ્યાધેયભૂતસ્યાભાવઃ સિદ્ધ્યતિ, તર્હિ તસ્ય ઘટાસંસૃષ્ટરૂપત્વસિધ્યર્થમ્ અભાવપ્રમાણમ્ અભ્યુપેયમ્ । ઘટાસંસૃષ્ટરૂપત્વમ્ અસ્ય તતઃ સિદ્ધ્યતિ । એવં તર્હિ ઘટં પ્રત્યાધા 3 રભાવો ઽસ્યાભાવપ્રમાણપ્રતિષેધ્યઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આશંકાયાં યથા દ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ તત એવ પ્રસિદ્ધ્યતિ તથા પ્રદર્શયિતું દ્વિવિધો હી [180 . 9]ત્યાદિનોપક્રમતે । અયમ્ ઇ[180 . 10]તિ । ઇદમાત્રે(ત્ર) દેશમાત્રં વિવક્ષિતમ્ । તદ્ વ્યાવૃત્તરૂપતયા [180 . 10] ઘટવ્યાવૃત્તસ્વભાવતયા । ઘટસંસૃસ્તરૂપો ન ઘટેન સમ્બન્ધસ્યાહૈકરૂપમ્ । તદ્વ્યાવૃત્તરૂપ 4 તયૈવ ચ ઘટવાન્ અપિ ઘટસહિતો ઽપિ । તતો ઘટાત્ અન્ય ઇતિ । સર્વથા ઘટાદ્ અન્યત્વં તસ્યૈકા વિધા । ઘટવાન્ ઇ[180 . 10]તિ તુ પ્રમાદપાઠઃ । દ્વિતીયાં બા(વિ)ધામ્ આહ કેવલશ્ ચે [180 . 11]તિ । કેવલ ઇતિ, ઘટાદ્ અન્ય એવ સાનુ(સન્) -- તત્સંયોગીતિ વિવક્ષિતમ્ તદ્ એવ કૈવલ્યં સ્પષ્ટયન્ન્ આહ -- ઘટં પ્રતી [180 . 11]તિ । તસ્ય પ્રદેશસ્ય તદ્વિવેકેન [180 . 12] ઘટ 5 રૂપવિવેકેન ચ પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણે સતિ । ઘટવિરહશ્ ચ [180 . 12] સંયોગિઘટવિરહશ્ ચ । ઇતિસ્ તસ્માત્ । વસ્તૂ નામ્ અસઙ્કરો [180 . 13]સાઙ્કર્યમ્, મત્સરશબ્દવદ્ધર્મવચનસ્યાપિ સંકરશબ્દસ્યા(સ્ય) ભાવાત્, તત્ સિદ્ધ્યર્થં તન્નિશ્ચયાર્થં, પરાનભ્યુપગતાપેક્ષ(ક્ષ્ય)તે [180 . 20][193] તદેતિ [180 . 20] ઇહૈવચ્છેદઃ સ્વજ્ઞાન એવ । પરાનભ્યુપગતત્વમ્ એવ 6 તસ્યાઃ પ્રતિપાદયતિ અન્યભાવાદ્ ઇતિ । અન્યથા [180 . 21] યદિ તસ્ય તદ્ભાવરૂપતા પરાનભ્યુપગતાનપેક્ષતે(ક્ષિતા) તેન પ્રકારેણ । પ્રત્યક્ષસિદ્ધતા ચ [180 . 22] તદભાવસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । તદૈવે [180 . 23]તિ તયોસ્ તાદાત્મ્યોપગમકાલે । યદ્ વા પ્રત્યક્ષસિદ્ધતા તદૈવ નેતિ યોજ્યમ્ । યદ્ વા સા પરાનભ્યુપગતાપેક્ષ્યતે કિં તદા પ્રત્યક્ષસિદ્ધતેત્ય્ આશંકાયાં ને [180 . 23]ત્ય્ ઉત્તરમ્ । કે(ક્વ) તર્હિ સાભિહિતેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઉક્તં પ [194] ક્ષાન્તર [180 . 23] ઇતિ । તાદાત્મ્યોપગમપક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । સંયોગ એવ સમવાયશબ્દેનોક્ત

ઇતિ વ્યાચક્ષાણશ્ ચ ધૂમો હિ સંયોગી હેતુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રૈતિ । કુતઃ પુનઃ સ્વશબ્દેનૈવ {પ્. 393} ગો નોક્ત ઇત્ય્ આહ -- સંયોગે [181 . 2]તિ । ભેદેને [181 . 3]તરભિન્નેન રૂપેણ યો વ્યપદેશો [180 . 3] વ્યપદિશ્યમાનત્વં તત્ર્ આનાદરાત્ । યદ્ વા ભેદેન ભિન્નેન વાચકેન યો વ્યપદેશમ્ આ(શ આ)ખ્યાનં તત્રાનાદરાદ્ ઇતિ । કિં પુનઃ સમવાય એવ નોચ્યત ઇત્ય્ આહ પરેષાં ત્વ્ ઇ[180 . 3]તિ । એવં તાવદ્ભટ્ટાર્ચટોવ્યાચષ્ટ અન્યે પુનર્ અસ્થાન એવાસ્ય મતિવિભ્રમો જાત ઇત્ય્ આચક્ષતે । તથાહિ ધૂમાવયવિધર્મિણિ પર્વતે વા ધૂમત્વે(મવત્ત્વે)ન ધૂમત્વેન ચ હેતુના સાગ્નિ[64અ] 1 ત્વં સાધ્યત ઇત્ય્ એકાર્થસમવાય્યેવ ધૂમો હેતુર્ ઇતિ પરે સંસચતે (સંચક્ષતે) । પુરસ્તાચ્ ચાયં તસ્માદ્ ધૂમ એવાત્ર ધર્મી કર્તવ્યઃ । સાગ્નિર્ અયં ધૂમો ધૂમત્વાદ્ ઇત્યુદ્યોતકરમતમ્ અદર્શયદ્ ઇદાનીં તુ તદ્વિસ્મૃત્યૈવં વ્યાચક્ષાણોવાર્તિકકારમ્ અપ્ય્ અવજ્ઞયાત્ર(જ્ઞાપાત્ર)મ્ આપાદયતીતિ -- કિમ્ અત્ર બ્રૂમ ઇતિ । ઇતરસ્ય [181 . 6] ધૂમસ્ય ।
__________નોતેસ્__________
[193] તદ્ ઇતિ સ્ ।
[194] પક્ષાન્તરેણ સ્
નનુ ચે [181 . 8]ત્યાદિના પ્રકૃતમ્ આક્ષિ[પ]તા સત્યં [181 . 10] પ્રસઙ્ગોરનિત્યા (ઙ્ગેનેત્યા)દિના 2 ચ પરિહરતા અનેન યદીશ્વરસેનમતાનુપ્રવેશેન કશ્ચિદ્ અન્યભાવતદભાવયોર્ અમીષામ્ અન્યતમં સમ્બન્ધમ્ ઇચ્છતિ તદભાવોપદર્શનેન સ તાવત્ કણ્ઠોક્તેનૈવ નિરસ્યતે । સામર્થ્યાચ્ ચ યેપિનૈયાયિકા-- "ન વયમ્ અનયોર્ ગમ્યગમકભાવં વર્ણયામો ઽપિ તુ સંયુક્તવિશેષણસન્નિકર્ષજન્મના પ્રત્યક્ષેણ ઘટાભાવઃ પ્રતીયતે" ઇત્ય્ અભિ 3 મન્યન્તે તેપ્ય્ અન્યભાવતદભાવયોઃ સમ્બન્ધાભાવેન વિશેષ્યવિશેષણભાવાનુપપત્તેઃ કથં તજ્જન્મનઃ પ્રત્યક્ષસ્ય વાર્તાપિ યેન તદવસેયો ઽસત્ત્વાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ નિરસ્તા ભવન્તીત્ય્ અભિપ્રાયેણાન્યભાવતદભાવયોઃ સમ્બન્ધાભાવો વિભાવિત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । અસ્યૈવાર્થસ્ય પુનર્ ઉક્તતાં પરિહર્તુમ્ આહ 4 પૂર્વં હિ [181 . 11] ઇતિ । તસ્ય તદન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્યેત્યાદિના પ્રાગભિહિતત્વાદ્ ઉક્તમ્ । પ્રત્યક્ષાન્તરમ્ ઇ[181 . 12]તિ હાનાદિબુદ્ધિવ્યપેક્ષયા બોદ્ધવ્યમ્ । ન ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવલક્ષણ એવ સંબન્ધઃ । સમ્બન્ધેન ચ સંબન્ધાન્તરં મૃગણીયમ્ ઇતિ તેન શક્યતે વક્તું ષટ્સુ પદાર્થેષ્વ્ અસ્યાનન્તર્ભાવેન સપ્તમપદાર્થોપગમયન્વિ 5 પ્ર(ગમનપ્ર)સઙ્ગાત્ દણ્ડદણ્ડિનોર્ જાતિતદ્વતોશ્ ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવોપપત્તેઃ સંયોગસમવાયસમ્બન્ધયોર્ અસ્તંગમનપ્રસ(સં)ગાચ્ ચ કિં કુર્વચ્ ચ તત્ તસ્ય વિશેષણમ્ ઇત્યાદિવિચારાસહત્વાચ્ ચેતિ । એવં ચાસ્યાક્ષેપપરિહારાપુનર્ ઉક્તતાપ્રદર્શનં ચાનવગતવક્ષ્યમાણગ્રન્થાર્થસ્ય ત્વરયા ચોદિતસ્ય ચોદ્યે 6 સત્ય્ આદિતો દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતરથા સંબન્ધાભાવોપદર્શનગ્રન્થવ્યાખ્યાનાનન્તરમ્ ઇદં ભ્રાજેતેતિ ।[195] તેન પ્રદેશાવયવા દ્રવ્યાત્માનો [181 . 25] દ્રવ્યસ્વભાવાઃ । નવૈવ [181 . 26] નવસંખ્યાવ્યવચ્છિન્નાન્યેવ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશદિક્કાલાત્મમનોલક્ષણાનિ । તદ્ આહપ્રશસ્તકરઃ"તત્ર દ્રવ્યાણિ -- {પ્. 394} પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશદિક્કાલાત્મ 7 મનાંસિ સામાન્યવિશેષસંજ્ઞોક્તાનિ નવૈવેતિ । "[પ્રશ. ભા. પ્. 3] આદિ [181 . 17]શબ્દાદ્ ગુણવત્ત્વસમવાયિકારણત્વાવબોધેઃ(ધઃ) ।
__________નોતેસ્__________
[195] તેહિ સ્
તત્ર [181 . 17] અભાવો[વે] ગુણરૂપેણૈવાભાવો દ્રવ્યે વર્તિષ્યત ઇત્ય્ આહ ન ચે [181 . 28]તિ । તત્ર દ્રવ્યે રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્[ત્વ]સંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહસંસ્કારધર્માધર્મ 8 શબ્દાશ્ ચતુર્વિશતિગુણાઃ । ન ચાયમ્ અભાવસ્ તેષાં ચતુર્વિશતેર્ ગુણાનાં રૂપાદીનામ્ અન્યતમઃ । કર્મરૂપતયા તર્હિ તત્રાસૌ વર્તિષ્યત ઇત્ય્ આહ -- નાપી [182 . 1]તિ । કર્મરૂપતયા [182 . 1] વર્તત ઇત્ય્ અનુવર્તતે । કસ્માન્ ન વર્તત ઇત્ય્ આહ પઞ્ચસ્વ્ ઇ[181 . 1]તિ । ઉત્ક્ષેપણાપક્ષેપણાવકુઞ્ચનપ્રસારણગમનલક્ષણેષુ પઞ્ચસુ કર્મસ્વનન્તર્ભાવાત્ । કથં તસ્ય તત્રાન[64બ્] 1 ન્તર્ભાવ ઇત્ય્ આહ તલ્લક્ષણવિરહાદ્ ઇ[182 . 2]તિ । કિં પુનઃ કર્મણો લક્ષણં યદ્વિરહસ્ તસ્યોચ્યત ઇત્ય્ આહ એકદ્રવ્યમ્ ઇ[182 . 2]તિ । ભાવપ્રધાનત્વાન્ નિર્દેશસ્યૈકદ્રવ્યત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આદિ [182 . 3]ગ્રહણેન કર્મત્વસમ્બન્ધઃ ક્ષણિકત્વં મૂર્તદ્રવ્યવૃત્તિત્વં ગુરુત્વપ્રયત્નસંયોગજત્વં સ્વકાર્યસંયોગવિરોધિત્વં સંયોગવિભાગનિરપેક્ષકારણત્વમ્ અસમવાયિકારણત્વં સ્વપરાશ્રય 2 સમવેતકાર્યારમ્ભકત્વં સગાનજાતીયાનારમ્ભકત્વં દ્રવ્યારમ્ભકત્વં ચ પરિગૃહીતમ્ । સામાન્યાદિરૂપેણ તર્હિ તત્રાસૌ વર્ત્સ્યતીત્ય્ આહ -- નાપી [182 . 3]તિ । અપિ શબ્દાદ્ વિશેષસમવાયપરિગ્રહઃ । કુતસ્ તથા ન વર્તત ઇત્ય્ આહ તદ્રૂપે [182 . 3]તિ । એવં બ્રુવતો ઽસ્યાયમ્ આશયઃ -- સ્વવિષયસર્વગતમ્ અભેદાત્મકમ્ અનેકવૃત્ત્યનુવૃત્તિબુદ્ધિકારણં હિ સામાન્યસ્ય રૂપં ન 3 ચાયં તથા । તથાન્તેષુ ભવા અન્ત્યાઃ સ્વાશ્રયવિશેષકત્વાવિ(ત્વાદ્ વિ)શેષા વિનાશારમ્ભરહિતેષુ નિત્યદ્રવ્યેષ્વ્ અણ્વાકાશદિક્કાલાત્મનઃસ્વ(ત્મનઃસુ) પ્રતિદ્રવ્યમ્ એકૈકશો વર્તમાના અત્યન્તવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિહેતવઃ, ન ચાયં તથા । અયુતસિદ્ધાનામ્ આધાર્યાધારભૂતાનાં ચ સમ્બન્ધઃ ઇહપ્રત્યયહેતુઃ સમવાયો ન ચાયં તદ્રૂપ ઇતિ । 4 તદભ્યુપગમાત્ ત [182 . 5]સ્ય સંયોગસ્યાભ્યુપગમાત્ । પઞ્ચાનાં [182 . 9] દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષાણાં સમવાયિત્વં [182 . 9] સમવાયાશ્રયત્વમ્
। પ્રદેશાભાવેપિ [182 . 13] વિશિષ્ટોદ્દેશાભાવેપિ ઘટાભાવસંભવાત્ [182 . 13] । અનેન વ્યતિરેકાનનુવિધાનં દર્શિતમ્ । ન ચાસ્ય પ્રતિવિષયં ભેદ [182 . 18] ઇતિ અનેન ચેતરકાર્યધર્માતિક્રમો દર્શિતઃ । સમ્બન્ધિભેદાત્ [182 . 19] । સમ્બન્ધિનાં ઘટપટાદીના ભેદાત્ નાનાત્વાત્ અન્યાદૃશત્વાદ્ વા । ભેદે [182 . 20] નાનાત્વે અન્યાદૃશત્વે વેષ્યમાણે । તત્પ્રસઙ્ગો ભયપ્ર(ભેદપ્ર)સઙ્ગઃ । સમનન્તરમ્ એવોક્તં (?) ।

નનુ ચ વાચ્યવાચકભૂતાવ્ ઇહ શબ્દાર્થૌ પ્રકૃતૌ તથા બુદ્ધિઘટિતે ચ શબ્દાર્થસામાન્યે વાચ્યવાચકરૂપે ન તુ શબ્દાર્થસ્વલક્ષણે, ન ચ તયોઃ 6 શબ્દાર્થસામાન્યયોર્ જન્યજનકભાવઃ {પ્. 395} સમ્ભવી તત્ કથમ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિશેષાભિધાનાર્થમ્ અભ્યુપગચ્છન્ન્ આહ -- યદ્ય્ અપિ ચે [183 . 4]તિ । શબ્દાર્થયોર્ ઇ[183 . 5]તિ । વાચ્યવાચકભૂતયોર્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ । બુદ્ધિકલ્પિતસામાન્યરૂપતે [183 . 5]તિ પ્રબુદ્ધસંકેતાહિતવાસનસ્ય યા બુદ્ધિઃ "સ એવાયં યો મયા વાચકત્વેન પ્રતિપન્નઃ સ 7 એવાયં યો વાચ્યત્વેન પ્રતીત" ઇતિ સંકેતકાલોપલબ્ધશબ્દાર્થભેદેન સ્વાકારં પ્રતીયતી જાયતે તયા યદ્રૂપં કલ્પિતં સામાન્યં તદ્રૂપતેતિ વિશેષવિવક્ષયા ન । તથાપી [183 . 5]તિ ઉત્પ્રેક્ષા સમાકલનમધ્યવસાય ઇતિ યાવત્ તસ્યા નિબન્ધનસ્ય [183 . 6] બીજસ્ય । શબ્દસ્વલક્ષણાનુભાવાદ્ એવ હિ વાચકશબ્દસામાન્યા(ન્યો)ત્પ્રેક્ષા ભવ 8 તીતિ ભાવઃ । તન્મુખેન [183 . 7] વાચકશબ્દસામાન્યોત્પ્રેક્ષાબીજશબ્દસ્વલક્ષણોત્થાપનદ્વારેણ અન્યભાવસ્ય [183 . 13] કેવલપ્રદેશાદિભાવસ્ય । અનેન ચ પ્રાગ્ અપિ [183 . 15] ઇત્યાદિના સત્ય્ અપિ તદભિપ્રાય [183 . 16] ઇત્યાદિના ચ તદન્વયવ્યતિરેકાનુ(કાનનુ)વિધાનં તસ્ય દર્શિતમ્ । ભેદે સત્ય્ અસતિ કાર્યકારણભાવે અવિનાભાવાનુપપત્તેસ્ તદ્ દ્વારક [183 . 16] [65અ] 1 ઇત્ય્ આહ ।
નનુ યદિ યદ્ય્ અસ્ય સિદ્ધેર્ નિબન્ધનં તસ્ય તેન સહ કાર્યકારણભાવાદિકઃ સમ્બન્ધો ઽવશ્યં ભાવીત્ય્ ઉચ્યતે । ન તર્હિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયં સ્વવિષયસ્ય રૂપાદેઃ પ્રતિપત્તિનિબન્ધનં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પરઃ પ્રાહ --[196] કથં તર્હિ [183 . 28] ઇતિ । સિદ્ધાન્ત્ય્ આહ -- પરસ્પરે [183 . 28]તિ । અનેન યદિ નામ તયોઃ સમકાલિકયોઃ સાક્ષાત્ કાર્યકારણભાવો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ । અનયોર્ અપ્ય્ એવમ્ એવ ભવિ 2 ષ્યતીત્ય્ આહ -- નૈવમ્ ઇ[184 . 1]તિ । ઇહ અન્યભાવે તદભાવસાધને । એવં [184 . 1] અનન્તરોક્તં નાસ્તિ । કુત ઇત્ય્ આહ -- અન્યભાવે [184 . 1]તિ । તદયોગાદ્ એ[184 . 1]કસામગ્ર્યુત્પાદાયોગાત્ । અયોગશ્ ચાભાવસ્ય કુતશ્ચિદ્ ઉત્પાદે ભાવરૂપતાપ્રાપ્તેસ્ તાદ્રૂપ્યહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ઘટાભાવેન ચ વિના તત્પ્રદેશક્ષણસદૃશસ્ય ક્ષણસ્યાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ ચ દ્રષ્તવ્યઃ । પ્રૌઢવાદિતયા તત્ તદ્ ઉક્તં અયુક્તં પ્રતિપાદ્ય 3 સમ્પ્રત્યપ્રસ્તુતાભિધાનમ્ અસ્ય દર્શયન્ન્ આહ -- લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવલક્ષણસ્ય ચ [184 . 2] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[196] કથમ્ ઇન્દ્રિય સ્ ।
ન તુ કેવલો [184 . 24] ઘટાભાવ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ । કૈવલ્યમ્ એવ દર્શયતિ ધર્મિણઃ કસ્યચિદ્ ગુણભાવં [184 . 24] વિશેષણત્વમ્ અનાપન્ન ઇતિ ।
તદ [197] ન્યસ્ય [185 . 23] ધર્મિણો ઽભાવાદ્ ઇતિ કેવલપ્રદેશરૂપાદ્ અન્યસ્ય । ધર્મિણો [185 . 24] લિઙ્ગાશ્રયસ્યાભાવાદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[197] તતશ્ ચાન્યસ્ય સ્ ।
{પ્. 396} દેશકાલવ [198] સ્તુનિયત [186 . 8] ઇતિ 4 હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । પ્રતિજ્ઞા [186 . 10] સાધ્યનિર્દેશસ્ તસ્યાઃ । કૃતકત્વાદિપરિજિહીર્ષયા વિશિંસન્ન્ આહ -- વ્યાવૃત્તિતો ઽપી [186 . 12]તિ । પ્રદેશમાત્રમ્ ઇ[186 . 14]તિ બ્રુવતા પરેણ પ્રદેશત્વસામાન્યં હેતુઃ પ્રદેશવિશેષો ધર્મીતિ દર્શિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[198] દેશકાલાવ્ અસ્યાનિયતો સ્ ।
યો ઽસૌ કેવલ [186 . 23] ઇતિ । પુરો ઽવસ્થિતઘટજાતીય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ તસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાત્ । લિઙ્ગવજ્ જ્ઞાપકત્વાદ્ અવશ્યપ્રત્યેતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- લિઙ્ગભૂતસ્ય [186 . 25] કેવલસ્ય પ્રદેશસ્ય [186 . 26] પ્રતિપત્તાવ્ ઇતિ પૂર્વવત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશતાપ્ય્ અત્ર દ્રષ્ટવ્યા । તતઃ કેવલપ્રદેશાલ્ લિઙ્ગીભૂતાત્ ।
વિષયવિષયિભાવેને [187 . 10]તીત્થંભૂતલક્ષણા તૃતીયા । તથાવિધા ભિપ્રાયાન્ અભિજ્ઞા(જ્ઞ)તયે તિ[199]પાઠો ઽવદાતો યથાભિધાનાભિપ્રાયાન્ અભ્જ્ઞા(જ્ઞ)તયેતિ પાઠે તુ મહાન્ ક્લેશઃ ।
__________નોતેસ્__________
[199] અભિપ્રાયાન્ અભિજ્ઞતયા સ્ ।
પ્રમેય 6 ત્વેન [187 . 19] સાધ્યત્વેન । આદિ શબ્દાદ્ અન્યોન્યાભાવપ્રધ્વંસાભાવયોર્ ન વિરોધોમીમાંસકમતે ઽત્યન્તાભાવસ્ય ચ ।
એતે [188 . 3] પ્રાગભાવાદિરૂપા ભેદાઃ ઇતરપ્રતીતેશ્ ચા [188 . 6]ભાવાંશપ્રતીતેશ્ ચ । તત્સંયોગે [188 . 6] તેનેન્દ્રિયેણ પ્રત્યેતવ્યસ્ય સમ્બન્ધે । ઇત્થં તુ [188 . 5] યત્ પ્રતીયત [188 . 6] ઇતિ પ્રકરણાત્ । તદસંયોગહેતુકમ્ ઇ[188 . 7]ન્દ્રિયાસમ્બન્ધહેતુકમ્ । 7 જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ । યદ્ વા તત્ તથાવિધં જ્ઞાનં અસંયોગહેતુકં પ્રકરણાદ્ ઇન્દ્રિયાસંયોગહેતુકં ન ભવતીતિ । નનુ ભાવાંશયોર્ ભેદાત્ કથં "તદન્યભાવ એવે"ત્ય્ ઉક્તમાચાર્યેણ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- એવં મન્યત [188 . 15] ઇતિ । તદ્રૂપવૈકલ્યાત્ [188 . 17] ઘટરૂપવિરહિતત્વાત્ । તદ્રૂપવૈકલ્યં [188 . 17] ઘટરૂપવૈકલ્યમ્ । તદભાવે [188 . 18] ઘટરૂપવૈકલ્યાભાવે । તસ્ય ઘટાદ્ અન્યસ્ય ભાવસ્ય પ્રદેશાદેઃ । તથા ચ [188 . 20] તસ્યાપિ ઘટરૂપત્વપ્રકારે સતિ । અભાવાંશે ઽપિ ઘટાભાવો ઽપિ ન [200] સિદ્ધ્યતિ ઘટાત્મનિવેતિ ભાવઃ । તત્સંયોગ એવ [188 . 24] અન્યભાવસંયોગ એવ । વિચારયતા [189 . 2] મયેતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । અવધાર્યો [189 . 3] જ્ઞાતવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[200] ન સિદ્ધ્યેત્ સ્ ।
સકલત્રૈલોક્યવિલક્ષણં [189 . 11] સર્વપદાર્થવ્યાવૃત્તમ્ । અસાંકર્યેણ [189 . 12] અભિશ્રત્વેન । સંપ્ર [201] મુગ્ધાકારં [189 . 5] સંદિહ્યમાનસર્વાકારમ્ {પ્. 397} અનિશ્ચિતાકારમ્ ઇતિ । કામલો વિદ્યતે ઽસ્યેતિ કામલી [189 . 17] તસ્ય । તત્પરિચ્છદાભાવઃ [189 . 20] તસ્ય પુરોવર્તિનો ભૂતલાદેર્ અપ્ય્ અભાવસ્ય પરિચ્છેદાભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[201] સમ્મુગ્ધાકારં સ્ ।

નનુ ચ કસ્યચિદ્ દર્શનાદ્યોયં ક્વચિત્ પ્રાપ્તિપરિહારાર્થો વ્યવહાર ઇતિ પ્રકૃતે અદૃષ્ટસ્ય ચ પરિહારાર્થ [189 . 23] ઇતિ વ્યાખ્યાનં કથમ્ ઇવ ન સાહસમ્ ન હ્ય્ અદૃષ્ટસ્ય દર્શનમ્ અસ્તિ । અથ દર્શનમ્ ઇત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્, તતો ઽદર્શના[65બ્] 1 દ્ ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । તદ્ અવદ્યમ્, દર્શનસ્યૈવ સંકીર્ણાસંકીર્ણરૂપાવભાસિતયા વિચારયિતું પ્રકાંતત્વાત્, યદિ ચાદૃષ્ટપરિહારાર્થો વ્યવહારો ભવેત્ તર્હિ કણ્ટકાદેઃ પરિહારાર્થો વ્યવહારો ન ભવેત્ કિન્તુ પ્રાપ્ત્યર્થો એવ, સમ્યક્જ્ઞાનપૂર્વિકા ચ સર્વહાનોપાદાનલક્ષણા પુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ન સ્યાદ્ ઇતિ । સ્થાને પરાક્રાન્તં ભવતા કેવલં વિવક્ષિતે દૃષ્ટાદૃષ્ટશબ્દાર્થે સમીચીનં મનો ન પ્રણિહિતમ્, દૃષ્ટશબ્દેન હિ સુખમ્ અત્રવિવક્ષિતમ્ અદૃષ્ટશ બ્દેન ચ તદ્વિપર્યયેણ દુઃખમ્, તતે......... -- કસ્યચિદ્ વસ્તુનઃ સુખહેતોર્ દર્શનાદ્યોયં ક્વચિદ્ દેશે સંવિત્સામર્થ્યમાવવિ(ભાવિ)સ્મરણાદિના દૃષ્ટસ્ય સુખસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થો વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિલક્ષણો યશ્ ચ દુઃખહેતોર્ દર્શનાદ્ અદૃષ્ટસ્ય 3 દુઃખસ્ય પરિહારાર્થો વ્યવહારો નિવૃત્તિલક્ષણઃ સ ન સ્યાત્; સર્વત્રૈવ સુખહેતુદુઃખહેતુવિષયત્વેન સંપ્રમુગ્ધાકારત્વાત્ સર્વસ્યૈવ દર્શનસ્યેતિ । અતશ્ ચૈવં યદ્ વિનિશ્ચયઃ"સુખદુઃખસાધને હિ જ્ઞાત્વા યથાર્હં પ્રતિપિત્સવઃ" ઇત્ય્ અલં બહુના । કિં ભૂતસ્ તદર્થો વ્યવહાર ઇત્ય્ આહ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણ [189 . 24] 4 ઇતિ યથાસંખ્ય સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ । અન્યથા [189 . 26] સંકીર્ણરૂપાપ્રતિભાસનપ્રકારેણા સ્ય [189 . 26] પ્રત્યક્ષસ્ય ।
જ્ઞાનદ્વયેન [190 . 6] પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભરૂપેણ । પર [190 . 16]મ્ ઇતિમીમાંસકમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ । એવમ્ અભ્યુપગમે કારિતે ઽપિ કિં ફલમ્ ઇત્ય્ આહ તથા ચે [190 . 17]તિ । યથાશ્રુતિ જ્ઞા પરિણામાખ્યેન ધર્મેણે [190 . 18]ત્ય્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ભાવાં [202] શસ્યૈવાભાવત્વેનોપ 5 ગતત્વાદ્ ઇ[190 . 20]તિ । "ભાવાન્તરવિનિર્મુક્તો ઽભાવોત્રાનુપલંભવદ્" ઇત્યાદિવચનાદ્ ઉક્તં ભાવાન્તરસ્યાપ્ય્ અતુલ્યયોગ્યતારૂપસ્ય તથાત્વેનેષ્ટત્વાત્ । ન ત્વદુપગતાનુપલબ્ધિરૂપત્વમ્ અભાવપ્રમાણસ્ય ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ તુલ્યયોગ્યતારૂપ [203] સ્યૈ [190 . 20]વેતિ । અન્યથા તસ્ય તદભાવરૂપત્વાનુપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । ભવત્ય્ એવં 6 તથાપ્ય્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વાનપેક્ષિતયા ભેદો ભવિષ્યતીત્ય્ આહ તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્ય [190 . 20][204] એતજ્જ્ઞાનસંસર્ગિણ એવ ચે [190 . 20]તિ । અન્યથા તુલ્યયોગ્યતારૂપતૈવ {પ્. 398} ન સિદ્ધ્યેત્ । અસત્યાં ચ તસ્યાં ન પ્રતિયોગ્યતાભાવનશ્ચયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશયઃ । તથોપેયમ્ અ[190 . 21]ભાવપ્રમાણતયોપગન્તવ્યમ્ । તજ્જ્ઞાનાત્ [190 . 21] તસ્ય તદતુલ્યયોગ્ય 7 તારૂપસ્ય તદેકસંસર્ગિણશ્ ચ વસ્તુનો જ્ઞાનાત્ । એતદ્ એવ સાધયન્ન્ આહ નહી [190 . 22]તિ । કથમ્ અભાવઃ [190 . 28] પ્રસજ્યપ્રતિષેધયોર્ નિરૂપાખ્યાનત્વાત્ કસ્યચિત્ પરિચ્છેદો [191 . 1] ભવતિ । તદ્ધેતુભાવઃ [191 . 2] પ્રરિચ્છેદહેતુત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[202] ભાવાન્તરસ્યૈવ- સ્
[203] સ્યૈક- સ્
[204] એકજ્ઞાન-
તદે [191 . 10]ત્ય્ એવમ્ અભ્યુપગમકાલે । કસ્યચિદ્ અપી [191 . 10]ત્ય્ અનેન કસ્યચિદ્ અપીતિ મૂલગ્રન્થમ્ અનુભાસતે । તદ્ એવાહે તિ કસ્યચિદ્ ઇતિ ગ્રહણકપદવિવક્ષિ 8 તમ્ એવાહઆચાર્યઃ। તસ્યે [191 . 10]ત્ય્ અનેન તસ્યેતિ મૂલપદમુલ્લિઙ્ગાર્થમ્ આહ સલિલોપલમ્ભાભાવસ્યે [191 . 10]તિ । તદન્યસ્ય વે [191 . 14]તિ । મૂલ(લં) વ્યાચક્ષાણ આહ --[205] તતો ઽપી [191 . 11]તિ । કસ્માત્ પુનસ્ તતઃ સલિલાદ્ અન્યસ્યાનલાદેર્ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે ન તુ તત્પ્રતિષેધમાત્રપુરસ્કારેણેત્ય્ આશંક્યાચાર્યસ્યૈતદ્ દ્વયોપન્યાસે ઽભિપ્રાયં વચનભઙ્ગ્યા વર્ણયિતુમ્ આહ વિ [66અ] 1 જ્ઞાન [206] ઞ્ ચે [191 . 11]તિ । તત્રાપિ [191 . 12] "વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ" ઇતિ લક્ષણે તદઙ્ગીકરણે ઽપરિણામશબ્દેનાન્યવસ્તુજ્ઞાનાભ્યુપગમં ઇતિ યાવત્ । તદાત્મકત્વાદ્ અ[191 . 13]ન્યવસ્તુજ્ઞાનાત્મકત્વાત્ । તત આત્મનો યઃ પરિણામો મા ભૂદ્ ભેદેન વ્યવસ્થાપ્યેત "વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ" ઇતિ લક્ષણમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । કસ્યચિદ્ અપી ત્યાદેર્ મૂલગ્રન્થસ્ય સમુદાયાર્થમ્ ઇદાનીં તતશ્ ચ 2 કસ્યચિદ્ અપી [191 . 14]ત્યાદિના વક્તુમ્ ઉપક્રમતે । સ્થાપ [191 . 15]શબ્દેન ગાઢસ્વાપો ઽભિપ્રેતઃ । પ્રગાઢનિદ્રાક્રાન્તસ્ય હિ વિષયગ્રહણવૈકલ્યં ભવતિ । યદિ યત્ તદપેક્ષેણાન્યસ્યાન્યત્વેન સર્વં સુસ્થં સ્યાત્ પરસ્ય તદા વ્યવધાનાદ્યવસ્થૈવ પ્રસઙ્ગાર્થમાચાર્યેણ નોપદર્શિતા સ્યાદ્ ઇતિ ભાવો વ્યવધાનાદિગ્રહણેન ચ એતદ્ દર્શયતી [191 . 16]તિ બ્રુવતો દ્રષ્ટવ્યઃ । પ્રકારાન્તરેણા સ્મદ્ અભિમતાત્ પ્રધાનાદ્ અન્યેન પ્રકારેણ । ન તિષ્ઠેદ્ ઇતિ અસ્યાર્થકથનં પ્રવર્તેતે [191 . 25]તિ । તર્હિ પ્રતિષ્ઠેતૈવાર્થક્રિયાવાપ્તયે પ્રસ્થાનમ્ એવ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ નાપી [191 . 25]તિ । ન પ્રતિષ્ઠેતે ત્ય્ અસ્યાર્થં કથયતિ ન પ્રવર્તેતેતિ [191 . 25] એતદ્ એવ પ્રદર્શયિતુમ્ ઉપક્રમતે । તથાહી [191 . 26]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[205] તતો વે- સ્ ।

[206] ઇજ્ઞાનં વે- સ્ ।
તત એકદશનાદ્ અન્યા 4 ભાવે જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તથોચ્યતે [192 . 19]ન્યદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તદ્રૂપતયા [192 . 19] સકલાસંકીર્ણવસ્તુરૂપાવભાસિતયા । તદન્યદ્ વસ્તુ {પ્. 399} પ્રતિયદ્ એવમ્ અન્યાભાવં પ્રત્યેતીતિ વ્યપદિશ્ય [192 . 20] તદયોગાદ્ અ[192 . 20]ન્યભાવપ્રતિપત્ત્યયોગાત્ । યશ્ ચાન્યો વિકલ્પો પાશ્ચાત્ યો [193 . 8] વિધિવિકલ્પ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અભાવાખ્યપ્રમાણં [193 . 9] નેત્ય્ અનુવર્તનીયમ્ । વહનં 5 વહિત્રં તદ્ આરૂઢૈઃ [193 . 17] ।
તદાત્મનો [195 . 5] શેષપદાર્થવૃત્તાત્મનઃ સકાશાત્ તત્ [195 . 6] પ્રત્યક્ષમ્ । તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રિતા [195 . 7] અભાવપ્રામાણ્યસમાશ્રિતા ।
સ્વભાવત એવ [195 . 10] સ્વહેતુત એવ । તસ્યા(સ્ય) [195 . 13] અભાવાખ્યસ્ય પ્રમાણસ્ય ।
અધ્યાત્મનઃ [195 . 24] પરાત્મનઃ સકાશાત્ । તદન્યેભ્યો નિવર્તનં [196 . 1] વ્યવચ્છેદનં તસ્ય ગૃહ્યમાણ 6 સ્યેત્ય્ અર્થાત્ તત્પરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ [196 . 7] અન્યાત્મપરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદાત્મનઃ [196 . 10] સકાશાદ્ અશેષમન્યન્ નિવર્તયતીતિ વર્તતે । તદાત્મનોપલભમાનેતિ કથમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં તથાવિધસ્વભાવસ્યૈવાનુકારાદ્ ઇ[196 . 13]તિ યોજ્યમ્ । ઉપલભમાને [196 . 14]તિ હેતૌ શાનયોર્ વિધાનાદ્ધેતુપદમ્ ઇદમ્ અન(મ્ અવ)વસેયમ્ । 7 અન્યદેશે [196 . 15]ત્યાદિ તથાત્વપ્રચ્યુતે [196 . 14]ર્ વ્યાખ્યાનમ્ । તથાભૂતાદ્ ઇ[196 . 24]ત્યાદેર્ મૂલગ્રન્થસ્ય અભાવાત્ કાર્યમ્ આહ । અભાવકલ્પનયા [196 . 28] ઇત્ય્ અભાવપ્રમાણકલ્પનયેતિ પ્રકરણાત્ । વિષયમ્ એવા(વિષયેણૈવ) વિષયિણો નિર્દેશાત્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[207] અન્યચ્ ચૈવમ્ આત્મકં [197 . 1] ન ભવતીતિ વર્તતે । તતો [197 . 3] નિર્વિકલ્પકાત્ પ્રત્યક્ષાત વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાવ્ ઇ[197 . 4]તિ યથાવાસનાપ્રબોધં 8 વિધિવિકલ્પઞ્ચેતિ બોદ્ધવ્યમ્ । અથ વૈકલ્યસ્ય (?) સાક્ષાદ્ ઇતરસ્ય સામર્થ્યાજ્ જ્ઞાનાદ્ વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પદ્વયોપજનન ઉક્તઃ ।[208] તદર્થાદ્ ઇતિ [197 . 21] તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામ્ ભિન્નતયા વિકલ્પતા(ના)દ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યેન નિમિત્તેન વિવક્ષિતસ્ય તતો ઽન્યત્વં ન વ્યવસ્થાપ્યતે, તસ્ય નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાત્ [197 . 27] । કથં પ્રકારાન્તરાભાવં સૂચયતીત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ [66બ્] 1 તદ્વિરુદ્ધસ્યેતિ [197 . 27] તેન પરિચ્છિદ્યમાનેન વિરુદ્ધસ્યૈતત્પરિહારેણ વ્યવસ્થિતસ્ય તદસંકીર્ણસ્યેતિ યાવત્ । તદ્વિરુદ્ધસ્ય સર્વવસ્તુનો દ્વૈવિધ્યસાધનમ્ {પ્. 400} એવ કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સર્વસ્યાન્યતયા વ્યાપ્તિસાધનાદ્ ઇતિ [198 . 4] યોજ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[207] અન્યથૈતદાત્મકમ્ સ્ ઇતિ તુ ન સમ્યક્ ।
[208] તતો ઽર્થાત્ સ્
એકસ્ય પ્રમાણસ્ય વ્યાપાર એવ [198 . 6] ઇતિ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- તસ્યૈવૈકસ્ય પ્રમાણસ્ય વૃત્તં વિમૃષ્યમાન(ણ)મ્ એવમ્ અવતિષ્ઠતે । યત 2 ઇતિ તદ્રૂપત્વાત્ [198 . 10] પરાસંકીર્ણરૂપત્વાત્ । વસ્ત્વનતિક્રમેણ યથાવસ્તુ [198 . 10] ઇતિ દૃષ્ટતદન્યત્વેન સર્વસ્ય વ્યાપ્તિસાધનાદ્ ઇત્ય્ અપિ પ્રમાણવૃત્તવિચારેણોચ્યત ઇત્ય્ અવસાતવ્યમ્ ।
ઇતિના [198 . 27][ન]ન્તરોક્તસ્ય ન્યાયસ્યાકારો દર્શિતઃ । અનન્યસહાયત્વં [199 . 1] ચ કાર્યસ્ય [199 . 1] એકજાતીયકાર્યાપેક્ષયા દ્રષ્ટવ્યમ્ । દ્વયોર્ ભાવો દ્વિતૈવ દ્વૈતં તત્ સિદ્ધેઃ [199 . 3] । હ(પ્ર)તીયત્ય્ એવ [199 . 6] બુદ્ધિઃ વ્યવસ્થા [209] પકકાલ એવા [199 . 6]તદ્રૂપં તતઃ પૃથક્ કરોતીતિ અનુવર્તનીયમ્ । ઇતરથા શતૃપ્રત્યયસ્યાનુપપત્તિઃ પ્રસજ્યેત । અત્ર કથં પ્રત્યયાન્તરાભાવઃ સિદ્ધ્યતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -- તદ્વિપરીતે [199 . 6]ત્યાદિ ।
__________નોતેસ્__________
[209] વ્યવસ્થાપનાકાલ એવ સ્
એકપ્રમાણનિબન્ધનાં [199 . 9] ઇતિ પ્રત્યક્ષૈકનિબન્ધનામ્ અનુમાનૈકનિ 4 બન્ધનાં વેતિ વિવક્ષિતમ્ । ન તુ પરોપ્યેનામ્ અનેકપ્રમાણનિબન્ધનામ્ ઇચ્છતિ યદ્ અનેન વ્યવચ્છિદ્યેત । અભાવપ્રમાણમાત્રનિબન્ધનતયા તેનોપગમાદ્ ઇતિ તસ્યોપલભ્યમાનસ્ય [199 . 11] તદાત્મનો [199 . 12] વ્યવચ્છેદ [199 . 12] ઇતિ સમ્બન્ધઃ । "તદન્યાત્મન" ઇતિ મૂલે નિર્દેશાત્ કથં ત્વયા તદન્યાત્મતાયા [199 . 14] ઇતિ વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ અ 5 નુયોગમ્ આશઙ્ક્યાહ ભાવપ્રધાનત્વાન્ નિર્દેશસ્ય [199 . 14] ઇતિ ।
અવચ્છિદ્યતે [199 . 18] વ્યવચ્છિદ્યતે । સા તદેકાકારનિયતા પ્રતિપત્તિઃ ।
સ ચ [200 . 3] તદ્દેશકાલશ્ ચ સ્યાત્ । તદ્દેશતા ચ લોકપ્રસિદ્ધદેશાભિપ્રાયેણોક્તા દ્રષ્ટવ્યા । ન તુ વસ્તુનો મૂર્તં વસ્તુ વસ્ત્વન્તરેણૈકદેશં નામેતિ । નો ચેત્ કથમ્ ઇતિ વર્તતે । અભાવસિદ્ધિર્ ઇ[200 . 9]ત્ય્ અ 6 ભાવવ્યવહારસિદ્ધિર્ મૂઢં પ્રતીતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અમૂઢસ્ય પ્રત્યક્ષાદ્ એવાભાવવ્યવહારસિદ્ધેઃ । એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવ પ્રતિપાદયિષ્યતે । યથોક્તમ્ એવાનુપલમ્ભં દર્શયિતુમ્ આહ્ ઓપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય [200 . 9] ઇતિ । અનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ ચાવર્તનીયમ્ । તેનાયં વાક્યાર્થઃ -- ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ । નનુ ઉપ 7 લબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલમ્ભ એવ કીદૃશો યસ્માત્ તત્સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આહ તત્તુલ્યે [200 . 10] તિ । તેન નિષેધ્યેન સહ તુલ્યા સ્વજ્ઞાનોપજનનં પ્રતિ યોગ્યતા સૈવ રૂપં સ્વભાવો યસ્ય {પ્. 401} સ તથા તસ્ય યદુપલમ્ભ ઉપલભ્યોપલભમાનધર્મઃ સ આત્મા યસ્ય [200 . 10] તસ્માત્ । ચો [200 . 10] વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે । યદ્ વા ઉપલમ્ભશબ્દેન જ્ઞાનમાત્રસ્યાભિધાનં । તેન તુ તત્તુ 8 લ્યયોગ્યતારૂપોપલભ્યમાનસેન ઇતિ સમુચ્ચીયતે ઇત્ય્ એવંરૂપાદ્ અનુપલમ્ભાત્ । અન્યથા વ્યાખ્યાને તૂપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેત્ય્ અસઙ્ગતં સ્યાદ્ ઇતિ । ન તુ સામાન્યેન [200 . 10] અનુપલમ્ભમાત્રાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ એવંવાદિનો ઽપિ સમ્ભવતિ યેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- યથાહુઃ પર [200 . 11] ઇતિ । વસ્તુસત્તાવબોધાર્યં [200 . 13] યત્ર વસ્તુરૂપેણ પ્રમાણપઞ્ચકં [67અ] 1 ન જાયતે તત્રેતિ [200 . 12] યોજ્યમ્ । પઞ્ચાવયવા યસ્યેતિ પઞ્ચકમ્ । "સંખ્યાયાતિસદત્તાયા કન્" ઇત્ય્ અનેન કન્ । પ્રમાણં ચ તત્ પઞ્ચકં ચેતિ પશ્ચાત્ કર્મધારયઃ કાર્યઃ પ્રમાણપઞ્ચકં [200 . 12] ન જાયત ઇતિ ચ પઞ્ચાનાં પ્રમાણાનાં મધ્યે યત્રૈકમ્ અપિ ન જાયત ઇત્ય્ અર્થઃ । સતિ વસ્તુનિ તદનુદય એવ કથમ્ ઇત્ય્ આહ સત્ય્ અપી [200 . 15]તિ ।
તદ્વિષયાયા ઉપલબ્ધે [200 . 19]ર્ લિઙ્ગત્વમ્ અપિ પ્રકરણાત્ । તદભાવેન સહ સમ્બન્ધાભાવસ્ય તુલ્યત્વાદ્ ઇ[200 . 25]તિ યોજ્યમ્ ।[210] ભાવરૂપાયા ઉપલબ્ધિરૂપભાવરૂપાયાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[210] અન્યભાવરૂપાયાઃ સ્

કસ્માત્ સકાશાત્ પ્રમાણાન્તરં પ્રત્યક્ષાદિકં નાસ્તીત્ય્ આહ -- અન્યભાવવિષયોપલબ્ધેર્ ઇ[201 . 27]તિ । કિમ્ ઇતિ [202 . 6] સામાન્યતઃ પૃચ્છતિ । પુનર્ ઇ[202 . 6]તિ વિશેષતઃ સો ઽન્યભાવો [202 . 6] યોસૌ કેવલપ્રદેશલક્ષણો ઽન્યભાવઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણેને [202 . 7]ન્દ્રિયજપ્રત્યક્ષલક્ષનેન । એતચ્ ચ પ્રાયેણ લોકો યસ્માત્ કેવલમ્ ઇદં ભૂતલં વે 3 દ્યતે તસ્માદ્ ઘટો ઽત્ર નાસ્તીતિ પ્રત્યયમુખેન પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનુપલમ્ભેન સિદ્ધ [202 . 8] ઇતિ ચ તસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય તદનુપલમ્ભરૂપત્વાત્ વાસ્તવાનુવાદો બોદ્ધવ્યો ન તુ તસ્યાનુપલમ્ભરૂપતાપ્રતિપાદનમ્ ઇદાનીં પ્રકૃતં નાપ્ય્ ઉપયુક્તમ્ ઇતિ । અભાવવ્યવહારં સાધયેત્ [202 . 8] નાભાવમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્, તસ્ય કેવલ 4 પ્રદેશોપલબ્ધિકાલ એવ સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । નનુ અનુપલબ્ધ્યા અભાવવ્યવહારઃ સાધનીયો ન ચાસૌ પ્રદેશસ્ તથેત્ય્ આહ કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષયે [211][202 . 8]તિ । ઉપલબ્ધેઃ કર્મસ્થત્વાપેક્ષયા તત્પર્યુદાસેનાન્યભાવસ્ય તથાત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રત્યક્ષણાભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયિતુમ્ અનીશાનો ઽસ્ય મતે મૂઢો વાચ્યસ્ તસ્ય પ્રતિપત્તૌ [202 . 10] પ્રતિપ 5 ત્તિશબ્દેન ચાભાવવ્યવહારૈકદેશો જ્ઞાનલક્ષણો અનુષ્ઠાનલક્ષણો વા વક્તવ્યઃ । તસ્યાં સાધ્યાયાં વ્યવહારશ્ ચ તદ્ ઇતરો દ્રષ્ટવ્યઃ । મૂઢં પ્રતિપત્તારં પ્રતિ તં સાધયતિ નામૂઢમ્ ઇતિ ચ સમુદાયાર્થઃ । અમૂઢસ્ય {પ્. 402} તર્હિ કિં નિબન્ધનો ઽસદ્વ્યવહાર ઇત્ય્ આહ -- યસ્ ત્વ્ ઇ[202 . 11]તિ । પ્રસઙ્ગેના [202 . 13]સ્યૈવ પ્રસ્તાવેનાલં ન કિઞ્ચિત્ । અત્રધર્મોત્તરઃપ્રા 6 હ -- "તદેકાકારનિયતં પટીયો ઽપિ પ્રત્યક્ષં નાભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયતુમ્ અલમ્ અદૃષ્ટાનામ્ અપિ સત્ત્વાન્ નિત્યં શંક્યમાનાનુપલમ્ભવ્યભિચારો હ્ય્ અભાવઃ" ઇતિ । દૃશ્યત્વવિશેષણાપેક્ષાયાં ચાનુપલબ્ધિર્ એવાયાતેતિ ચાભિપ્રૈતિ । અત્ર તુ યથા પ્રતિવક્તવ્યં તથાસ્માભિઃસ્વયૂથ્યવિચારે વિચારિતં વિસ્તરેણેતિ તત એવાપેક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[211] -પેક્ષાયામ્ સ્
યદ્ય્ અપિ બહુપ્રકારાનુપલબ્ધિસ્ તથાપિ મૂલભૂતપ્રકારપ્રદર્શનાર્થં ત્રિવિધે [202 . 21]ત્ય્ ઉક્તં દ્રષ્તવ્યમ્ । સવિશેષણા [202 . 28] સહ વિશેષણેન ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વલક્ષણેન વર્તત ઇતિ ।
તથા કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિલક્ષણસ્યે [203 . 26]તિ કારણવ્યાપકયોર્ યાનુપલબ્ધિઃ તદ્વિવિક્તપ્રદેશજ્ઞાનાત્મિકા તલ્લક્ષણસ્યેતિ । સિદ્ધસમ્બન્ધયો [204 . 3]ર્ ઇતિ કારણવ્યાપક 8 યોર્ ઇતિ મૂલગ્રન્થસ્યાપેક્ષણાત્ સઙ્ગતમ્ ઇદમ્ । તથાભાવદર્શને [204 . 10]તિ એકદર્શનેનાન્યદર્શને તથૈકાદર્શનેનાન્યદર્શને ઽપિ ભૂયસ્ ત્વ્ અવિશેષણત્વે ચ ક્રિયમાણે લોહલેખ્યત્વપાર્થિવત્વાદિના પ્રત્યયવત્ તલ્લબ્ધી તદ્વિવિક્તપદાર્થજ્ઞાનાત્મિકે તયોઃ સંદેહરૂપત્વાત્ । તદભાવસ્ય ચ તયોઃ કારણવ્યાપકયોર્ અભાવસ્યચ સંદિગ્ધલક્ષણતા વાચ્યા । એતદ્ એવ વિદર્ભવચનેન માત્રયા દર્શયન્ન્ આહ -- [67બ્] 1 પુરુષસ્ય ત્વ્ ઇ[204 . 11]તિ । યદૃચ્છાસંવાદ [204 . 12] ઇતિ બ્રુવતો યથામલકકષાયરસત્વાદિના સંસ્કારાદિના અન્યથાભાવસમ્ભવે ઽપિ સાહચર્યાદર્શનસંવાદસ્ તથા વિવક્ષિતે ઽપિ ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ ।
પ્રતિબન્ધઃ [204 . 16] સમ્બન્ધો ઽભિધાતવ્યો ન તત્પ્રતિબદ્ધત્વં યથાન્યત્ર । સાધ્યસાધનયોર્ ઇ[204 . 16]ત્યાદેર્ અનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । પ્રતિબન્ધે ચેષ્ટૌ ચ સર્વેષાં સાધનવત્ત્વેન 2 ચ સાધ્યવતાં સાધ્યાભાવવત્ત્વેન ચ સાધનાભાવવતામ્ અર્થતાં દ્રષ્ટૃમ(?) પેક્ષત્વેપિ વ્યાપ્તિમતોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ નિશ્ચયઃ સઞ્જાયતે । સોયમ્ ઉપાનટધર્મમાત્ર (?) પૃથિવ્યાચ્છાદનં ન્યાયઃ પ્રાયઃ પ્રકારો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
જરન્નૈયાયિકાભિપ્રાયેણ નૈયાયિક [205 . 23] 3 ગ્રહણમ્ અસ્ય બોદ્ધવ્યમ્ । અધુનતનાઃ પુનર્ અન્વયવ્યતિરેકિણં પંચલક્ષણમ્ અન્વયિનં વ્યતિરેકિણં ચતુર્લક્ષણલક્ષણમ્ આચક્ષત ઇતિ સામાન્યેનનૈયાયિકગ્રહણે વ્યાખ્યાયમાને તન્મતાવેદનમસ્યાવેદિતં સ્યાદ્ ઇતિ । સંખ્યાયા ગુણત્વેન દ્રવ્યાશ્રિતત્વાદ્ ધેતુદ્રવ્યસ્યે [205 . 28]ત્ય્ આહ । એકસંખ્યાનવચ્છિન્નાયામ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવાર્થકથનં {પ્. 403} પ્રતિહેતુરહિતાયામ્ [206 . 3] ઇતિ । સાધ્યપ્રતિપક્ષસાધકો હેતુઃ પ્રતિહેતુઃ તદ્રહિતાયામ્ । સિષા 4 ધયિષિતવિરુદ્ધં ન વ્યભિચરતીતિ ।
તથા જ્ઞાતત્વં ચા [206 . 6]પરં રૂપમ્ ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ અનુવર્તતે । યથોક્તબાધાપ્રમાણેન સાધ્યધર્મનિરાકરણં તસ્મિન્ [206 . 17] સાધ્યે ઽસતિ [246 . 17] ।
વતેતિ [207 . 2] નિપાતો ઽનુવિષયે । યંત્રદ્વય [207 . 3]શબ્દેન પ્રકરણાદાકર્ષકનિષ્કાષકલક્ષણે યન્ત્રે વક્તવ્યે ।
યથા કિલ કેનચિત્ કુતૂહલિના કશ્ચિત્ તપસ્વી સ્ત્રીરૂપધારિણી તૃતીયાં પ્રકૃતિં પરિચરણાયોગ્યાં શબ્દવાચ્યામ્ ઉદ્વાહ્ય પુત્રં તદર્થક્રિયાં વા વ્યપદેશેન પ્રાર્થ્યતે તેન તુલ્યમ્ ઇદં યદવિનાભાવવિકલં હેતુમ્ ઉપદર્શ્ય ધર્મિણિ સાધ્યકથનમ્ ઇતિ મન્વાનઃ પરોપહાસપૂર્વકમાહાચર્યઃ શણ્ઢમ્ ઉદ્વાહ્યે [207 . 15]તિ મૂલમનૂદ્યસ્યાત્વં(ર્થં?) પ્રકૃતે યોજયન્ દર્શયતિ -- તસ્મિન્ન્ ઇ[207 . 15]તિ । 6 તસ્મિન્ સાધ્યધર્મિણિ સાધ્યધર્મસાધનશક્તિવિકલં [207 . 16] સાધ્યધર્મપ્રકાશનશક્તિવિયુક્તમ્ । તદ્વૈકલ્યઞ્ ચ તસ્ય તત્ર તદવિનાભાવિતયાનિષ્ટેઃ । શબ્દાર્થસ્યૈતદ્વ્યાખ્યાનં પ્રતિચ્છાયયા દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉદ્વાહ્ય [207 . 15] પદાર્થં તથૈવ વ્યાચક્ષાણ આહ -- પરિણાય્યે [207 . 16]તિ । પરિણાય્યપદેન ચ તત્સંબન્ધત્વોપદર્શનં તલ્લક્ષિતમ્ । તલ્લક્ષણં 7 પુત્રં મૃ [212] ગ્યતે [207 . 17] પ્રાર્થ્યતે યાચ્યત ઇતિ યાવત્ । નનુ ચાન્યત્રાવિનાભાવ્યપિ હેતુસ્ તત્ર સાધ્યં વિભાવયેદ્ ઇતિ કો ઽયમ્ ઉપહાસ ઇત્ય્ આહ નહી [207 . 20]તિ । યદમ્ભસ્ તલ્લવણરસં યથા સામુદ્રમ્ । અમ્ભશ્ ચેદં નાદેયમ્ ઇતિ પ્રયોગે ચૈતદ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ અવસેયમ્ । લવણતયા [207 . 21] લવણરસતયા ।
__________નોતેસ્__________
[212] મૃગયતે સ્ ।
અમ્ભસ્ ત્વ્ આદિષુ [207 . 25] હેતુયોપનીતેષુ તથા દર્શનાત્ । અબાધિતધર્મા [207 . 27] 8 અબાધિતસાધ્યધર્મા ।
તન્નિપતસ્ય [208 . 13] બાધકપ્રમાણવૃત્તિનિયતસ્ય । વ્યાપકાભાવે વ્યાપ્યસ્યાપ્ય્ અવશ્યમ્ અભાવ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ભાવસ્ય [208 . 20] સાધ્યભાવસ્ય । અત એવે [208 . 21]તિ બાધકપ્રમાણે સતિ સાધ્યાભાવાદ્ એવ ।
તદભાવેપિ [208 . 23] બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યભાવેપિ વા ભાવાત્ સાધ્યાભાવસ્યેતિ પ્રકરણાત્ ।
હેતોઃ સામર્થ્યં હેતુસામર્થ્યં તત્પ્રતિપાદયન્ન્ આહ પરઃ [209 . 2] । કથં [68અ] 1 હેતુસામર્થ્યં પ્રતિપાદયતીત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ -- તત્રાન્યથાત્વમ્ [213]ઇ[209 . 1]તિ । {પ્. 404} દર્શયન્ન્ ઇતિ [209 . 2] હેતૌ શતુર્વિધાનાત્ તત્રાબાધાયા અન્યથાત્વપ્રદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્સિદ્ધયે [209 . 6] સાધ્યસિદ્ધયે । યત્રાસૌ તદર્થમ્ અભિધાનીયઃ સ હેતુપ્રયોગસ્ય વિષયઃ [209 . 6] ।
__________નોતેસ્__________
[213] તત્રાન્યથાર્થમ્ ઇતિ સ્

વૈ [209 . 9]શબ્દો ઽક્ષમાયાં બાધાનુપલબ્ધિર્ અબાધેત્યાદિ યદ્ ઉચ્યતે તત્ર ક્ષમ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । કિંત્વ્ ઇ[209 . 9]તિ નિપાતાનિપાતસમુદાયઃ 2 પ્રશ્ને । તસ્યા [209 . 10] ઇતિર્ માત્રાર્થાનાં ભયહેતુર્ અપાદાનમ્ ઇત્ય્ અપાદાનત્વાદ્ અપાદાને પઞ્ચમીયમ્ ।
કાકુ [209 . 16]શબ્દેનાત્ર વચનવિન્યાસો વિવક્ષિતઃ । પ્રશ્નાર્થસ્ય કિં શબ્દસ્યાપ્રયોગેપિ કાકુર્ એવ શિરઃકમ્પસહિતા પ્રશ્નં પ્રકાશયતીત્ય્ અભિપ્રાયેણ પૃચ્છતી [209 . 16]તિ વ્યાચષ્ટે । બાધાનુપલબ્ધિર્ અબાધેતિ અભિધાનાદ્ ઉક્તમ્ એતદ્ ઇ[209 . 16 - 17]ત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પરઃ પ્રાહોક્તમ્ એવૈ 3 તદ્ ઇતિ । કિમ્ અર્થં પ્રયુજ્યતે [209 . 18] સ હેતુર્ ઇતિ સામર્થ્યાત્ । અભાવનિશ્ચયં [209 . 24] પરમાર્થતો ઽસદ્ભાવનિશ્ચયં પ્રતિ ।

સંશયિતસ્ય [210 . 6] બાધાં પ્રતિ જાતસંદેહસ્ય । જ્ઞાન [ નિ ] વૃત્ત્યા [211 . 4] બાધકજ્ઞાન[નિ]વૃત્ત્યાસૌ સાધ્યબાધા ।
આદિ [212 . 21]શબ્દાદ્ અનુમાનવિરુદ્ધાદેઃ સંગ્રહઃ તેષાં [212 . 23] {15] પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદીનામ્ ઉપવર્ણનં [212 . 23] સ્વરૂપ 4 પ્રદર્શનમ્ ।
તદ્ભાવાયોગાદ્ વિષયત્વાયોગાત્ સાધકપ્રમાણસ્યાનુમાનસ્યાવૃત્તેર્ યદ્ ઉક્તં "વ્યસ્તોહેતોર્ અનાશ્રય" ઇતિ ભાવઃ ।[214] કિં યથા બાધાવિનાભાવયોર્ ઇ[213 . 9]તિ પાઠો યુક્તરૂપઃ । કિંશબ્દવિયુક્તે તુ પાઠે સશિરઃકમ્પયાકાંક્ષા એવંવદતઃ પ્રશ્નો ઽભિપ્રાયગતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[214] કથં -- યથા બાધાવિનાભાવયોઃ સ્
તલ્લક્ષણં [213 . 14] તસ્ય હેતોઃ લક્ષણમ્ । અન્વયવ્યતિરેકાત્મા વિનાભાવઃ [213 . 14] । લક્ષણશબ્દસ્ય ચાસતિ બહુવ્રીહાવજહલ્લિઙ્ગત્વાત્ સ્વલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ ।
વિરુદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયે સમ્યગ્ધેતુત્વાત્ તદભિપ્રાયેણ વિપર્યયસ્ય ચે [213 . 23]ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
ભાવસિદ્ધિ [214 . 14]સ્ તત્ત્વસિદ્ધિસ્ તદયોગાત્ ।
વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વપ્રતિપાદિત [214 . 17]મ્ ઇતિ વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વશબ્દેન પ્રતિપાદિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । 6 પૂર્વકસ્યે [214 . 21]ત્યલક્ષણમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્ય । અત્રાપિ બાધિતત્વાદિરૂપાન્તરયોગિન્ય્ અપિ પૂર્વયોજિતુમ્ ઉપદર્શિતમ્ ।
નિષ્પ્રમાણિકે [214 . 59]ત્ય્ એતદ્ધેતુભાવેન વિશેષણમ્ । સ ઇતિ [215 . 3] સ એવેતિ વિવક્ષિતં । નિરસ્તપ્રતિપક્ષત્વમ્ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- તથાવિધે [215 . 12] તથા {પ્. 405} ભૂતવિશેષવતિ પટૂ તથાવિધે સાધ્યે ક્વચિદ્ ધર્મિણિ [215 . 13] સંભવતિ સતિ । તદ 7 વ્યભિચારિણઃ [216 . 7] સાધ્યાવ્યભિચારિણઃ ।
વેદપ્રામાણ્યનિરાકર્તૃષ્વ્ ઇ[217 . 14]તિ પ્રત્યક્ષાદ્યધિકારોપિ તેનાસંવાદાદીત્યાદિષ્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતં -- યદ્ આહ --વાર્તિકે કુમારિલઃ--
"સ્વર્ગયાગાદિસમ્બન્ધવિષયાશ્ ચોદના મૃષા ।
પ્રત્યક્ષાદ્યધિકારોપિ તૈર્ અર્થાંસંગતિર્ યત[215]" [શ્લોકવા. 2.26] ઇત્યાદિ ।
__________નોતેસ્__________
[215] શ્લોકવાર્તિકે તુ -- "પ્રત્યક્ષાદ્યગતાથત્વાદીદૃગ્બુદ્ધાદિવાક્યવત્" ઇતિ ઉત્તરાધર્મ
સૌગતૈર્ ઇ[217 . 14]તિવાર્તિકકારાત્ પૂર્વૈર્ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ । પ્રતિહેતવ [217 . 16] ઇત્ય્ અદુષ્ટકારણજન્ય 8 ત્વાદ્ ઇત્યાદયઃ । યથાહકુમારિલઃ--
"ચોદનાજનિતા બુદ્ધિઃ પ્રમાણં દોષવર્જિતૈઃ ।
કારણૈર્ જન્યમાનત્વાલ્ લિઙ્ગાપ્તોક્ત્યક્ષબુદ્ધિવદ્ ॥" [શ્લોકવા. 2.184] ઇત્યાદિ ।
તન્નિમિત્તસંભવાદ્ અ(દ્ આ) [217 . 20]શંકાનિમિત્તસંભવાત્ । આક્રોશમાત્રેણ [217 . 20] વિપૂર્વપક્ષે ભાષિકામાત્રેણ । કેષાં ન કશ્ચિદ્ધેતુઃ સ્યાદ્ ઇત્યાહ એકસંખ્યાવાદિનામ્ ઇ[218 . 1]તિ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનવિપર્યયહેતુર્ ઇષ્ટ [218 . 6] ઇતિ પ્રાક્તનેનઆચાર્યગ્રન્થેન । અ [68બ્] 1 થાપ્રદર્શિતહેતુર્ ઇ[218 . 6]ત્ય્ અસ્યાચાર્યગ્રન્થસ્ય સમ્બન્ધઃ કાર્ય ઇતિ । ન કથઞ્ચિદ્ વ્યવચ્છેદહેતુકં [216][218 . 9] કેનાપિ પ્રકારેણ નિત્યાનિત્યવ્યવચ્છેદહેતુત્વમ્ । તાભ્યામ્ અસ્યાન્વયવ્યતરેકાસિદ્ધેર્ અભિપ્રાયેણૈવોક્તે ।
__________નોતેસ્__________
[216] -હેતુત્વમ્ -- સ્
ભુજમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય [218 . 16] બાહુમૂદ્ધ્...વીર્કૃત્ય ફૂત્કુર્વન્ [218 . 17] ફૂત્કારં મુઞ્ચન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૈશ્ચિદ્ [218 . 18]ઈશ્વરસેનજિનેન્દ્રબુદ્ધિપ્રભૃતિભિઃ । અપ્રચ્છાદનીયં [218 . 20] અનાવરણીયમ્ ।
મી 2 માંસકમતેન નિરંતરા પ્રીતિઃ સ્વર્ગે(ર્ગો) વાચ્યઃ । અપવર્ગસ્ તુ મોક્ષઃ । સ ચ દર્શનભેદાદ્ અનેકવિધ ઇષ્ટઃ । સ્વર્ગાપવર્ગયોજનમ્ એવવૈયાકરણમતાશ્રયેણ દર્શયન્ન્ આહ -- તથાહી [219 . 1]તિ ।મીમાંસકમતાશ્રયેણ્ આથવે ત્ય્ અનેન પક્ષાન્તરમ્ આહ -- વેદાન્તનિષેવણાત્ [219 . 5] આત્મતત્ત્વનિષેવણાત્ । પ્રજ્ઞાજાતીયેન [219 . 5] પ્રશસ્તપ્રજ્ઞેન । ઉપ 3 હાસેપ્ય્ અયં પ્રયોગઃ પ્રકરણાત્ જ્ઞાતવ્યઃ । યદ્ અસ્ય સામર્થ્યમ્ આસીત્ તત્ તદુપદર્શનેનોત્કીલિતં {પ્. 406} અપનીતં [219 . 8] ઇતિ વ્યાચક્ષાણશ્ ચોત્કીલિતમ્ અપનીતં સાધનસામર્થ્યં યસ્ય શ્રાવણત્વલક્ષણસ્ય હેતોઃ સ તથોક્તો મૂલગ્રન્થ ઇતિ દર્શયતિ । નનુ તાનિ વસ્તૂનિ તે ચ પુરુષાઃ પ્રતિહેતુનૈતદ્વિપરીતરૂપોપદર્શનદ્વારા તથાભૂતાયાઃ સંપદઃ પ્રચ્યાવ્યન્તે, ન તુ તેન હેતુનેતિ કિમ્ ઉચ્યતે તાનિ વસ્તૂનિ નિત્યત્વસંપદઃ પ્રચ્યાવ્ય તાંશ્ ચ પુરુષાણ્ સ્વર્ગાપવરસમ્પદ [219 . 8] ઇતિ ચેત્, સત્યમ્ એતત્ કેવલં યસ્માદ્ અસૌ વિદ્યમાન એવ સ્વયં પ્રાપિતાયાસ્ તથાભૂતાયાઃ સંપદઃ પ્રચ્યાવ્યમાના ન સમાનજાતીયેન પરેણ 5 તાનિ વસ્તૂનિ તાંશ્ ચ પુરુષાંસ્ ત્રાયસ્વ ત્રાયસ્વેતિ ફૂત્કારં વિપ્લવમ્ આભાષમાણાનીવ સ્વજીવિતમ્ અપેક્ષમાણ ઇવોપેક્ષતે । તસ્માત્ પ્રચ્યાવ્યા વયં તં પરં પ્રયુક્તં ઇવેત્ય્ અભિપ્રાયાદ્ અદોષત્રય (?) ઇતિ ચેત્, સર્વઞ્ચૈતત્ કિં યો વસ્તુતો અસંભવાત્ પ્રતિહેતુર્ ઇત્યાદિદૂષણમ્ અવાધિતવિષયત્વે ઽપિ લક્ષણે પ્રતિહેતુપ 6 દમ્ અપોદ્ધૃત્યાબાધપદં પ્રક્ષિપ્ય વક્તવ્યં । અત એવસ્માભિર્ એતન્ન્ ઇદાનમ્ એવ કિં વસ્તુતો ઽસંભવદ્બાધત્વમ્ અબાધિતવિષયત્વમ્ અભિપ્રેતમુતાપ્રતિભાસમાનબાધત્વમ્ અપિ કિં તદૈવ કિં વા અન્યેષામ્ અપિ । તત્રાપિ કિં તદૈવાહોસ્વિદ્ ઉભયં વદાપિ (?) । અન્યેષામ્ અપિ કિં તદૈવાથ કાલાન્તરે ઽપીત્યાદિ વિકલ્પ્ય સર્વત્ર યથા 7 યોગં દૂષણમ્ ઉપનયદ્ભિર્ આત્મનિરાકરણે ઽ...આધિ[ત]ત્વમ્ આત્મસાધનસ્ય પ્રતિસંધાનલક્ષણસ્ય હેતોર્ વિશેષણમ્ અપહસ્તિતમ્ । તતો ઽન્યૈર્ અપિ જિગીષુભિર્ અબાધિ[ત]ત્વે વિશેષણે સર્વત્રૈવાનયૈવ દિશા પ્રત્યવસ્થેયમ્ ઇતિ ।

તલ્લક્ષણં [220 . 23] લિઙ્ગલક્ષણમ્ । જ્ઞાનસ્યૈવ ભાવપ્રત્યયેન [220 . 24] ત્વત્પ્રત્યયેન । એતદ્ એવ સાધયન્ન્ આહ તથાહી [220 . 24]તિ । સ્વતન્ત્ર 8 એવ [220 . 29] વાચ્ય્વસ્તુનિરપેક્ષ એવ । અનર્થપ્રતિલમ્ભ એવ સ્યાત્ [221 . 1] અર્થપ્રતિલમ્ભો ન સ્યાદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય [221 . 2] વિકલ્પપ્રતિભાસિનઃ સામાન્યાકારસ્ય । યદ્ય્ એવં બાહ્યસ્યૈવ હેતુત્વમ્ અસ્તુ તત્કિમ્ અનેન પ્રયાસેનેત્ય્ આહ -- સાધ્યે [221 . 3]તિ । કથં તર્હિ વિકલ્પારૂઢાનાં સામાન્યાકારાણાં પરમાર્થતો બાહ્યાઙ્ગાસંસ્પર્શિનાં સંપાદકત્વં સાધ્યસાધનભાવઃ [69અ] 1 કાર્યાદિરૂપત્વં ચેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તદ્ધર્મતામ્ એવે [221 . 4]તિ । તસ્યૈવ તદ્ધર્મતાં બાહ્યવસ્તુધર્મતામ્ । બાહ્યગતં(તાં) તદ્વ્યાવૃત્તિરૂપતાં ઇતિ યાવત્ । અનુ [217] સરંતો [221 . 4] ભેદાપ્રતિપત્ત્યા અવિદ્યમાનનિબન્ધનયાધ્યવસ્યન્તો નાનૈકવ્યતિરેકાન્ [221 . 4] એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અર્થે નાનારૂપં કૃતકત્વાનિત્યત્વાદિ, એકત્વં સામાન્યમ્ અનુગામિરૂપં, વ્યતિરેકં તયોઃ પરસ્પર(રં) ધર્મિણશ્ ચ ભેદં હેતૌ 2 શતુર્વિધાનાત્ પ્રદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાધ્યસાધનભાવસમર્થનાર્થમ્ એતદ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । {પ્. 407} સંવાદકત્વસમર્થનાર્થમ્ આહ -- વસ્તુનિ [221 . 5] ઇતિ । વસ્તુનિ -- સાધ્યે ઽર્થે । પરમ્પરયા [221 . 5] સંબદ્ધસંબદ્ધતયા । કાર્યાદિવ્યપદેશસમર્થન(ના)યાહ કાર્યાદી [221 . 5]તિ । કાર્યાદિદર્શનદ્વારાયાતત્વાત્ તત્ત્વેનાધ્યવસાયાચ્ ચ કાર્યાદિ [218] વ્યપદેશનિબન્ધનં [221 . 5] ત એવ ઇતિ પ્રકરણાત્ । તેન વ્યપદેશ 3 નિબન્ધનમ્ ઇતિ ચ વ્યપદેશ "ઇન્દ્રિયમ્ અસ્થાનમ્ એતદ્ રાજન (?)" ઇતિ નિર્દેશવદ્ દ્રષ્તવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[217] અનુસ્મરંતો સ્ ।
[218] કાર્યાદિલિઙ્ગવ્યપદેશનિબન્ધનં સ્ ।
જ્ઞાનસ્ય બાહ્યલિઙ્ગરૂપત્વં નિરાકૃત્ય સામાન્યાકારરૂપત્વમ્ અપિ નિરાકુર્વન્ન્ આહ વિકલ્પાવભાસી ચ [221 . 7] ઇતિ । તસ્ય [221 . 8] વિકલ્પાવભાસિનઃ । સામાન્યાકારસ્ય નિરૂપસ્યે [221 . 8]તિ ચ વ્યાચક્ષાણો ઽલીકરૂપતામ્ અપોહસ્યાભિપ્રૈતિ । તદ્રૂપસ્ય [221 . 9] અવૃક્ષવ્યાવૃત્તિ 4 રૂપસ્ય વિચારતો ઽસદ્રૂપસ્ય વિકલ્પ [219] પ્રતિબિમ્બકસ્ય [221 . 9] ઇતિ । વિકલ્પાકારાદ્ ભેદેન પ્રત્યેતુમ્ અશક્યત્વાત્ પ્રતિબિમ્બસ્યેવ પ્રતિબિમ્બકસ્યાપોહસ્ય અથવા અનયા વચનભઙ્ગ્યા બુદ્ધયાકારો ઽપિ તથાધ્યસ્તો ઽપોહો વાચ્ય ઇતિ દર્શિતમ્ અનેન । કથં તસ્ય સામાન્યાત્મત્વવ્ય્વસ્થેત્ય્ આહ -- યસ્માદ્ ઇ[221 . 10]તિ । અનુયાયિતયા [221 . 11]ધ્ય[220]વસિત 5 સ્યેત્ય્ અન્તરોક્તમ્ અનુવર્તતે । એવંવિધસ્યાપિ કિં ન વિકલ્પાત્મતા । તથા ચ જ્ઞાનં કિં ન રૂપં લિઙ્ગસ્યેત્ય્ આહ -- તથાત્વે ચ [221 . 11] ઇતિ । તથાત્વે [221 . 11] અનુયાયિત્વે । વિકલ્પરૂપા [221] ત્મતા [221 . 12] વિકલ્પસ્વલક્ષણાત્મતા । પ્રકૃતાયાં [221 . 17] પ્રસ્તુતાયામ્ । રૂપ [222] મ્ અભિધીયતે [221 . 17] એવંવિધં લિઙ્ગસ્ય રૂપમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે । પ્રત્યયાત્ [223][221 . 21] સંપ્રત્યયાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[219] વિકલ્પપ્રતિબિમ્બચક્રસ્ય સ્ ।
[220] વ્યવસિતસ્ય સ્ ।
[221] વિકલ્પરૂપતા સ્ ।
[222] સ્વરૂપમ્ અભિ- સ્ ।
[223] સંપ્રત્યયાત્ સ્
પરમતાપેક્ષયા પ્રમાતુર્ ઇ[221 . 28]ત્ય્ ઉક્ત 6 મ્ । તથા સંયોગસમવાયાદીનામ્ [222 . 1] ઇતિ, આલોકમનસ્કારાદીનામ્ [222 . 2] ઇતિ, વસ્તુવૃત્ત્યપેક્ષયોક્તમ્ । ન હિ તેષ્વ્ અસત્સ્વ્ ઇ[222 . 2]તિ બ્રુવતો ઽયં ભાવો યદિ તત્ર સાધ્યં ન ભવેત્ તદા તદવ્યભિચારિવસ્તુદર્શનપ્રનાડિકયા તત્ર જ્ઞાનમ્ એવ ન ભવેત્ । યદિ ચ લિઙ્ગે ધૂમાદૌ મહત્ત્વાદિસમવાયો ન સ્યાત્, યદિ ચ તસ્યેન્દ્રિયેણ સંયોગો ન 7 ભવેત્, તદા તદ્વિષયં પ્રત્યક્ષમ્ એવ ન ભવેત્ । અસતિ ચ તસ્મિન્ ન લિઙ્ગિનિ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યેત તથાલોકા ભાવે ઽપિ તથૈવ લિઙ્ગિજ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ જ્ઞાતવ્યા । તથાસતિ મનસ્કારે ઽસતિ । મનસ્કારસાદ્ગુણ્ય ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । પૂર્વવાલ્લિઙ્ગિજ્ઞાનાનુત્પત્તિશ્ ચ । નિશ્ચયો ઽપી ત્ય્ એવ પાઠઃ યત્ર પુસ્તકે {પ્. 408} નિશ્ચયો હી [222 . 9]તિ પાઠઃ । તત્ર હિશબ્દો ઽપિશબ્દસ્ય વાર્થે 8 દ્રષ્તવ્યઃ । તદ્વિશેષત્વાત્ [222 . 10] જ્ઞાનવિશેષત્વાત્ । અસ્ય [222 . 11] નિશ્ચયસ્ય ।
"સપક્ષે ભાવેન" [222 . 19] કિં ભૂતેનેત્ય્ આહ -- વિપક્ષે [222 . 19] ઇતિ । સર્વત્ર વિપક્ષે યો ઽભાવઃ તદ્ વિશિષ્ટેન [222 . 21] કિં ભૂતેન સર્વત્ર વિપક્ષે યો ઽભાવેનેત્ય્ આહ -- સપક્ષ [222 . 20] ઇતિ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી લક્ષણે નિમિત્તે યસ્ય ભાવસ્ય સ તથા તદ્વિશિષ્ટેન [222 . 21] । નનુ ચ દર્શનાદર્શનનિબન્ધનૌ સપક્ષાસપક્ષયો[69અ] 1 ર્ ભાવાભાવાવ્ અપ્ય્ અન્યોન્યવિશિષ્ટાવ્ એવ તત્ કો ઽતિશયો ઽનેનોક્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- એતદ્ ઉક્તં ભવતી [222 . 22]તિ । પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા નિ [224] શ્ચિતો (તૌ) [222 . 23] ન તુ દર્શનાદર્શનાભ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । તથાવિધાવ્ ઇ[223 . 6]તિ વ્યાપ્તિમાન્તાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[224] નિશ્ચિતૌ સ્
તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસાધનવિષયં [223 . 10] તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસિદ્ધિવિષયમ્ । તયોર્ એવ [223 . 19] ભાવાભાવયોર્ એવ । આક્ષિપ્યતે [223 . 20] પ્રકાશ્યતે । ઉત્પત્ત્યતિરેકિ 2 ણ્યાઃ સત્તાયા અનુત્પત્તેર્ યા સત્તા ઉત્પત્તિ [223 . 19]ર્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે । અભાવલક્ષણસ્ય [223 . 29] પ્રતિયોગ્યપેક્ષયા તદ્વિવિક્તપદાર્થલક્ષણસ્ય પરમતાશ્રયણેન ચૈવમ્ અભિધાનમ્ સિદ્ધ્યન્તિ [224 . 1] વ્યવહારયોગ્યતામ્ ઉપયાન્તિ । સર્વસ્ય [224 . 1] ઇતિ પુંસઃ । તથા ચ અયત્નસિદ્ધઃ સર્વઃ સર્વદર્શીત્ય્ આશયઃ । નૈવમ્ ઇ [228 . 1] તીદમ્ ઇતિ સમ્બન્ધ્યતે । લિઙ્ગસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ જ્ઞાપકસ્ય [224 . 13] ઇત્ય્ આહ 3 । આચાર્યેણ [224 . 21] ઇતિઆચાર્યદિગ્નાગેન ।સૂત્રકારીયનિશ્ચિતગ્રહણસાફલ્યમ્ ઉપવર્ણયતાવાર્તિકકૃતાસ્વાનુમતિર્ અત્ર દર્શિતૈવેત્ય્ અભિપ્રાયેણ આચાર્યવચનમ્ ઇવ કૃત્વા ઇહ અસ્માભિશ્ ચ [224 . 21] ઇત્યાદિ ।

તથાભાવો [225 . 3] વ્યાપ્ત્યાન્વયઃ । સર્વત્ર તદભાવે અવશ્યમ્ અભાવો નેતિ પૂર્વકમ્ અનુવર્તનીયમ્ । તસ્માદ્ યત [225 . 9] ઇત્યાદિકવસ્તુ(-કસ્ તુ) મૂલસ્યાદિ 4 ગ્રન્થો અનેન સુબોધત્વાન્ ન વ્યાખ્યાતઃ । અયં ત્વ્ અસ્યાર્થો ઽવસેયો યત એવં તસ્માદ્ [224 . 20] યતઃ પ્રમાણાદ્ અનયોર્ ભાવાભાવયોર્ ભવતિ નિશ્ચયસ્ તદધીનતા તયોર્ ભાવાભાવયોઃ સત્તા વ્યવસ્થેત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થં નિશ્ચિતવચનં કૃતમ્ ઇતિ ।આચાર્યદિગ્નાગકૃતનિશ્ચિતગ્રહણાર્થે ભૂયઃ સંહ્રિયમાણેવર્તિકકારેણ કથમ્ અસ્મા 5 ભિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- અસ્માભિર્ ઇ[225 . 9]તિ । આચાર્યકૃતે [225 . 9] સૂત્રકારાચાર્યકૃતે । નિશ્ચિતગ્રહણે [225 . 9] અસ્માકમ્ અભિમતત્વાદ્ ઇ[225 . 10]તિ વચનેન ચૈવંઆચાર્યસ્યાભિપ્રાયં દર્શયતિ । તચ્ ચેદ્ અસ્માકમ્ અભિમતમ્ એવ તદાસ્માભિર્ એવોક્તમ્ ઇતિ । એવં તાવદ્ અનેન વ્યાખ્યાતં લક્ષ્યતે પુનર્ અયમ્ અસ્યાર્થઃ -- {પ્. 409} એતદ્ અર્થં સૂત્રકારેણપ્રમાણસમુચ્ચયે 6 -- મયા ચ વિનિશ્ચયાદૌ નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાચાર્યવાર્તિકકારેણાવાભ્યામ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે ઽસ્માભિર્ ઇત્ય્ અભિધાયીતિ । દ્વયોર્ અર્થયોર્ બહુવચનં કેન વચનેનેતિ "અસ્મદોર્દ્વયોશ્ ચ" ઇત્ય્ અનેનેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
અતો ઽપિ ન્યાયાત્ ઇતિ પાઠોઃ અત એવ ન્યાયાત્ [225 . 12] ઇતિ તુ પ્રમાદપાઠઃ । પ્રતિપન્નત્વાત્ [225 . 15] જ્ઞાનસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । ત્રૈરૂપ્યાત્ જ્ઞાનં [225 . 1 ... ] " રૂપાન્તરં ન ભવતી "ત્ય્ અનુવર્તતે ।
સપક્ષે ભાવ ઉચ્યત [226 . ] ઇત્ય્ અનેન ચ સાધ્યે સત્ય્ એવ ભાવો લક્ષિતસ્ તથા અભાવો ઽસપક્ષ [226 . 1] ઇત્ય્ અનેન અસતિ સાધ્યે અભાવ એવ વિવક્ષિતઃ । વ્યાવૃત્તિકૃતં ભેદમ્ ઉપાદાય [226 . 9] ઇતિ તત્રાભાવવ્યાવૃત્ત્યા ભાવો વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ર ભાવયાવૃત્ત્યાભાવ ઇતિ । પરમાર્થતો ભેદો નાસ્તિ [226 . 10] ઇતિ બ્રુવતો 8 યં ભાવઃ તસ્મિન્ સત્ય્ એવ ભાવો ભવિતૃત્વં તદભાવો ચાભાવ એવાભવિતૃત્વં એવમ્ એવ હેતોઃ સ્વગત એવાયં ધર્મો ઽત એવ યત્રાન્વયસ્ તત્ર વ્યતિરેક ઇતિ સ્વભાવહેતુસાધ્યમ્ એતદ્ અવતિષ્ઠતે । ન તત્ત્વા(ત્વ્ અર્થા)પત્તિગમ્યમ્ ઇતિ । નનુ ચ યદ્ય્ અનયોઃ પરસ્પરાન્તર્ભાવો ન ભવેત્ તર્હિ કથમ્ એકં વાક્યમ્ ઉભયં ગમયેત્ । તથા ચૈતત્ પૂર્વોક્તં [70અ] 1 કિં ...... ર્હીતિ ।
ભિન્નલક્ષણમ્ એવ [226 . 15] વ્યાવૃત્તિતો ભિન્નસ્વભાવમ્ એવ સન્તં તતશ્ ચ ભિન્નત્વાત્ અનયોર્ લિઙ્ગરૂપત્વાચ્ ચ પૃથગવયવાન્તરત્વં યુક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદ્ય્ એકઃ સ્વભા...............યદુક્તપૂર્વં તદવસ્થમ્ એવેત્ય્ આહ પરસ્પર [226 . 16] ઇત્યાદિ । એકવાક્યાત્ [226 . 16] એકવાક્યાર્થરૂપત્વાત્ એકવાક્યપ્રકાશ્યરૂ 2 ......સપક્ષવિપક્ષયોર્ ભાવાભાવયોર્ અપરસ્પરાક્ષેપાદ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તવાદિનાભિહિતં કિમ્ અનેન તદપ્રતિવિધાયકેન ન ત્વ્ ઇ[226 . 17]ત્યાદિનોક્તેન ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પૂર્વપક્ષવાદિમત એવ ...............દર્શયિતુમ્ આહ -- અયમ્ અભિપ્રાય [226 . 17] ઇતિ । તદભાવો ઽભાવો ગમ્યતે અન્યથા તદર્થૈવાસ્યા વાક્યસ્ય ન સ્યાદ્ ઇત્યા 3 .........ત ઇતિ વર્તતે । પ્રતિબન્ધશ્ ચ [226 . 22] પ્રતિબદ્ધત્વઞ્ ચ હેતોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં [225 . 22] તાદાત્મ્યેન તદુત્પત્ત્યા વા । તદ્ભાવે ભાવરૂપ એવે [226 . 23]તિ વિચારત એતદ્ અવતિષ્ઠતે । યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણોક્તં એકવાક્યેનેતિ પીનો દેવદત્ત ઇત્યાદિના તત એવૈકવાક્યા [225] ન્તરભાવાદ્ ઇ[227 . 17]તિ
__________નોતેસ્__________
[225] -વાક્યાર્થાન્તર-સ્
{પ્. 410} કદાચિત્ 4 .........પાદનકાલે દૃષ્ટાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણોક્તમ્ -- એકવાક્યાર્થાનપેક્ષાવે [227 . 18]કવાક્યાર્થાવતવન્તા(?)વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદન્તર્ભાવમાત્રેણ [227 . 18] એકવાક્યાર્થાન્તર્ભાવમાત્રેણ નિયમવદ્વાક્યવ્યપક્ષેયા કદાચિદ્ દૃષ્ટેન તદન્તર્ભાવાત્ । એકરૂપાન્તરર્ ભાવાત્ તુ દ્વિતીયગતિ [227 . 27]ર્ નેતિ વર્તતે । ભિન્નરૂપાવ્ એવે [228 . 6]તિ યથા તયા ક 5 ......ત તથા ભિન્નરૂપાવ્ એવેતિ ।
તતઃ [228 . 19] શાસ્ત્રાત્ । સર્વદા ચાત્ર જ્ઞાન [228 . 15]ગ્રહણં જ્ઞાતત્વોપલક્ષણં જ્ઞાતવ્યમ્ । જ્ઞાત(ન)શબ્દેન અસ્યૈવ વિવક્ષિત્વાત્ । એતચ્ ચ પુરસ્તાદ્ ઉપદર્શિતમ્ એવ । સ્યાદ્ એતત્ યે તાવત્ જ્ઞાતત્વશબ્દેન જ્ઞાનમ્ એવાભિદધતે તે સન્તૂક્તયા નીત્યા નિરાકૃતાઃ । યે તુ જ્ઞાનકર્મત્વં જ્ઞાતત્વં 6 .........નિરાક્રિયન્તે ઇત્ય્ આશઙ્કાયામ્ આહ તદ્ અયમ્ અત્ર [228 . 20] ઇત્યાદિ । તદપેક્ષો ઽપિ [228 . 25] જ્ઞાનાપેક્ષો ઽપિ । પ્રકરણમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તદ્ એવમ્ ઇ[228 . 28]તિ । ત્રીણિ પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાત્મકાનિ લક્ષણાનિ યસ્ય સ તથોક્ત ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
આચાર્યશ્રીધર્મકીર્તિવિરચિતસ્યાસ્યહેતુબિન્દુસં 7 ...............થ તત્ત્વપ્રકાશિકાં ટીકાં પટીયસીમ્ ઈદૃશીં પરાર્થમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રણયતા નિયતં મયાપિ કિમ્ અપિ પુણ્યં ઉપાર્જિતં તદ્ અપ્ય્ અહં પરાર્થમ્ ઉપનયામ્ ઇતિ મન્વાનો ઽનેકજન્માભ્યસ્તકૃપાયોગાત્ સાત્મીભૂતપરાર્થકરણો ઽયં ભદન્તધર્માકરદત્ત ઇમમ્ [229 . 1] ઇત્યાદિ પરિણામનાશ્લોકેનાહ । અસ્યાયં સમુદાયા[ર્થઃ 8 મુનીશરાદ્દ્ધા ] ન્તનયપ્રદીપમ્ [229 . 2] વિવૃ [226] ત્ય યત્ પુણ્યમ્ ઉપાર્જિતં તત્ જગતો વિશુદ્ધિં વિધેયાત્ [229 . 3] ઇતિ । કાયવાઙ્મનોમૌનયોગાન્ મુનયઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાદયસ્ તેષાં ઈશઃ શાસ્તા બુદ્ધો ભગવાન્ સવાસનક્લેશપરિહાણિયોગેનાત(?)ભ્યસ્ તસ્ય પ્રકર્ષપ્રાપ્તયા તાયિત્વાત્ તસ્ય નયો નીતિઃ પ્રવચનં તસ્ય રાદ્ધાન્તઃ સિદ્ધાન્તસ્ તસ્ય [70બ્] 1 ............ક્ષણિકાઃ સર્વસંસ્કારા ઇત્યાદિ પ્રવચનાર્થસ્યાનેન યથાવત્પ્રકાશનાત્ કુ ત્સિતઃ પ્રમાણાનુપપન્નાર્થપ્રકાશનાત્ તર્કો ન્યાયદર્શનાદિ[ર્ ઇ]તિ તથા । અશેષશ્ ચાસૌ સ ચેતિ તથા । તસ્ય માર્ગઃ [229 . 1] પન્થાઃ સિદ્ધાન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । ક્ષતઃ ખણ્ડિતઃ તદ્વૈરૂપ્યાપાદનાદ્ અશેષઃ કુતર્કમાર્ગો યેન સ તથા । તં વિવૃ [227] ત્ય વ્યાખ્યાય 2 ...............ર્થાત્ । તત્ પુણ્યં [229 . 3] કર્તૃ વિશુદ્ધિં [229 . 3] વિમલચિત્તસંતતિ પરાં [229 . 4] પ્રકૃષ્ટાં સર્વાવરણપ્રહાણાદ્ ઇતિ સર્વમ્ અનવદ્યમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[226] વિતત્ય સ્
[227] વિતત્ય સ્
{પ્. 411} દારિદ્ર્યદુઃખાદ્ અભિયોગમાત્રાદ્ વિશુદ્ધબુદ્ધેર્ વિરહાદ્ અબોધાત્ ।
નાસ્તીહ સૂક્તં મમ યત્ પુનઃ સ્યાત્ ગુરોર્જિતારેઃસ ખલુ પ્રસાદઃ ॥
કુતૂહલેનૈવ યદૃચ્છયા વા માત્સર્યતો દોષજિઘૃક્ષ 3 [યા વા]
......સ્વત એવ રૂપં વિજ્ઞાસ્યતે ઽસ્યેતિ ન વર્ણયામઃ ॥
કૃતો ઽયમર્ચટાલોકો નિબન્ધો બાલબાન્ધવઃ ।
યત્ર મૂર્તિર્ ઇવાદર્શે દૃશ્યતે સ્વપરસ્થિતિઃ ॥
પરાર્થમ્ ઉદ્દિશ્ય યથાર્થમર્ચટંવિવૃણ્ય પુણ્યં યદુપાર્જિતં મયા ।
નિહન્તુ તેનાવરણાનિ વિદ્વિષો જનોન્તરાયેણ વિનૈવ સર્વથા ॥
સમાપ્તશ્ ચા 5 ............... નિબન્ધઃ ॥
કૃતિર્ ઇયં પણ્ડિતદુર્વેકમિશ્રસ્યેતિ ।