હેતુબિન્દુટીકાલોક · ભાગ 120

{પ્. 233}
પણ્ડિતદુર્વેકમિશ્રકૃતો
હેતુબિન્દુટીકાલોકઃ ।
[1 બ્ ] । 1 નમો બુદ્ધાય ।
પ્રહીણાવૃતિસંઘાતં પ્રણિપત્ય તથાગતમ્ ।
વિવૃણોમિ યથાશક્તિ ભટ્ટાર્ચટગુરોર્ ગિરઃ ॥
અભિમાનધના યે ચ યે ચ બુદ્ધિધના જનાઃ ।
ન તદર્થમ્ અયં યત્નસ્ તસ્માન્ નૈવ નિરર્થકઃ ॥
સ્વેષ્ટદેવતાનમસ્ક્રિયા હિ પુણ્યપ્રસવભૂમિર્ ઇતશ્ ચાન્તરાયરહિતા ઈપ્સિતપરિસમાપ્તિર્ ભવતીત્ય્ આગમાદ્ વેદિતા શિષ્ટાચારાનુરક્ષણધર્મા 2 ચાયં ધર્માકરદત્તો હેતુબિન્દુતીકાં ચિકીર્ષુરાદિત એવ સ્વાધિદૈવતં સ્તુતિપુરઃસરં નમસ્યતિ । નમસ્કારશ્લોકકરણે ચાક્ષેપપરિહારૌધર્મોત્તરપ્રદીપાદિતનીતિદિશા અનુગન્તવ્યૌ ।
આશયપ્રયોગભેદેન હેત્વવસ્થામ્ ઉભયીં સ્વાર્થપરાર્થપ્રકર્ષભેદેન ફલાવસ્થાં દ્વયીં દર્શયિષ્યતે । અસ્ય હેતુફલાવસ્થોપદર્શનં 3 મુનીન્દ્રસ્ય નમસ્યાભિમતા । બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં હિ ભગવાન્ અનેકજન્માભ્યાસયોગાત્ કલ્યાણમિત્રસંપર્કાચ્ ચ પ્રથમમ્ આશયવિશેષસમ્પદમ્ ઉદપીપદત્ । યામ્ ઇહ પ્રણિધિબોધિચિત્તમ્ આતિષ્ઠન્તે તત્ત્વવિદઃ । તસ્ય પરસ્તાદ્ આશંસિતાર્થસંપાદનાય પ્રયોગવિશેષમ્ અશેષમ્ અકાર્ષીત્ । યં પ્રસ્થાનબોધિચિ 4 ત્તમ્ આચક્ષતે । તસ્યોપરિષ્ટાત્ પ્રયોગવિશેષપ્રકર્ષપ્રાપ્તેઃ પરમપુરુષાર્થફલં સકલમ્ અલબ્ધ । અથાતઃ સત્ત્વોપકારં વિવિધમ્ અબાધિતં વ્યધિત ।
અત એવાયં યઃ સંજાતે [1 . 5 . [ત્યાદિનાદૌ કણ્ઠોક્તામ્ અકૃત આશયાવસ્થામ્ । તદનુ પુણ્યજ્ઞાને [1 . 6 . [ત્યાદિના પ્રયોગાવસ્થામ્ । તસ્ય પશ્ચાત્ કૃત્સ્ને [1 . 7 . ] ત્યાદિના ફલાવસ્થામ્ । તદનન્તરં લોક [1 . 8 . ] ઇત્યાદિના ચ સત્ત્વોપકારાવસ્થામ્ ઇતિ ।
યત્ર ચ એવંવિધો જિનરવિઃ [1 . 8 . ] તં નમસ્યામિ [1 . 8 . ] નમસ્કારોમીતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઉપકાર્યોપકારિણોઃ સમં પ્રવર્તમાના નિરન્તરમ્ ઉદીયમાના ચ મહત્ત્વયુક્તા મહતી ચ સા દુઃખાત્ દુઃખહેતોર્ વા સમુદ્ધરણકામતા નામ યા કરુણા તદાત્મિકા કૃપા ચેતિ તથા । સંજાતા 6 મહાકૃપા યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
કિં કર્તું સ તથાવિધ ઇત્યાકાંક્ષાયામ્ આહ -- ત્રાતુમ્ [1 . 5 . ] ઇતિ ।
{પ્.234}કિં ત્રાતુમ્ ઇત્યપેક્ષાયાં ત્રાણક્રિયાકર્મ જનમ્ [1 . 5 . ] આહ ।
તં વિશેષયન્ન્ આહ -- સમગ્રમ્ [1 . 5 . ] પરિપૂર્ણં સકલમ્ ઇતિ યાવત્ ।
પુનર્ અપિ વિશિનષ્ટિ વ્યસનિનમ્ [1 . 5 . ] ઇતિ । વ્યસનં દુઃખમ્, તદ્વન્તમ્ । નિત્યયોગે ચાયમિનિર્દ્રષ્ટ્વ્યઃ । કૃપાશબ્દપ્રત્યાસત્તેઃ 7 સામર્થ્યાત્ દુઃખાત્ દુઃખહેતોર્ વા ત્રાતુમ્ ઇત્ય્ અર્થો ઽવતિષ્ઠતે । અવિવક્ષિતાપાદનાદ્ વા અનપાદાનત્વમ્ ।
દુઃખાદ્ દુઃખહેતોશ્ ચ સર્વસત્ત્વા મયા મોચયિતવ્યા ઇત્યાશયસંપદ્યોગિન્ય્ અવસ્થા આશયાવસ્થેત્ય્ ઉચ્યતે ।
હેતુઃ [1 . 6 . ] નિમિત્તમ્, સાર્વજ્ઞપદસ્યેતિ વક્ષ્યમાણસ્વાર્થપ્રકર્ષપ્રાપ્તિસામર્થ્યાદ્ અવસેયમ્ । ચિતિક્રિયાભિસમ્બન્ધાદ્ દ્વિતીયા ।
કીદૃશમ્ ઇ 8 ત્યાશઙ્કાયાં તદ્વિશેષ્ટુમ્ ઉક્તં પુણ્યે ત્યાદિ પશ્ચાદ્ યોજ્યમ્ । પુણ્યજ્ઞાનમ્ અયં [1 . 6 . ] પુણ્યજ્ઞાનસ્વભાવમ્ ।
અન્યથા વિશિનષ્ટિ વિપુલં [1 . 6 . ] વિસ્તીર્ણં મહાન્તં યાવત્ । પુણ્યજ્ઞાનસંભારાવ્ એવ હિ સાર્વજ્ઞં પદમ્ આવહતઃ ।
પુણ્યજ્ઞાનસંભારોપાર્જનમ્ એવ સત્ત્વોદ્ધરણાય પ્રયોગઃ । તેન તત્પદપ્રાપ્ત્યૈવ સત્ત્વોદ્ધરણસંભવાત્ । અન્યથા તત્પદાભાવાત્ । [2અ] 1 એવંવિધપ્રયોગસમ્પદ્યોગિન્ય્ એવાવસ્થા પ્રયોગાવસ્થેત્ય્ ઉચ્યતે ।
અયં પ્રયોગઃ પ્રાચીનશ્ ચાશયો દ્વાવ્ એતૌ પારંપર્યેણ પરમપદપ્રાપ્તેઃ કારણમ્ ઇતિ તત્પદપ્રાપ્તિહેતુત્વમાત્રવિવક્ષયા, અવસ્થામાત્રવિવક્ષયા ચ હેત્વવસ્થા ભગવતો વ્યપદિશ્યતે । ભેદવિવક્ષયા પુનર્ આશયપ્રયોગાવસ્થેતિ ।
પ્રચિત્ય [1 . 6 . ] ઉપચિત્ય રાશીકૃત્યેતિ યાવત્ । તથા 2 ભૂતાદ્રિસમાશ્રિતૌ સમાશ્રયણાપેક્ષાયાં પૌર્વકાલિકઃ પ્રત્યયઃ ।
કિમ્ એવંકારં ચકારેત્ય્ આહ -- કૃત્સ્ને [1 . 7 . ]ત્યાદિ । યચ્છબ્દો ઽત્રાપિ સમ્બધ્યતે । ઉત્તરત્રાપિ અભિસમ્ભન્ત્સ્યતે । કિં ભૂતઃ સન્ યસ્ તમ્ આશ્રિત ઇત્યાહ -- વિધૂતે [1 . 6 . ]તિ । સર્વથા નિરસ્તઃ સાદરનિરન્તરચિરકાલાભ્યાસાયાસો યેન સ તથા । મતદ્વયાશ્રયણેન 3 સદાવ્યાપનેન ઇચ્છાધીનત્વાત્ યોગ્યતયા વા વ્યાપનેન ઉપયુક્તકાર્ત્સ્ન્યે કૃત્સ્નશબ્દપ્રયોગાત્ સોપાયહેયોપાદેયાત્મક કૃત્સ્નજ્ઞેયવિસર્પિણી ચાસાવાવરણાદિલક્ષણસ્ય મલસ્યાતિશયેન પ્રહાણાન્ નિર્મલપ્રજ્ઞા ચેતિ તથા । સૈવ પરાર્થોદયસ્થાનત્વાદ્ ઉદયાદ્રિર્ ઇવ તથા । તં શ્રિતઃ [1 . 7 . ] પ્રાપ્તઃ તદ્યોગી 4 જાત ઇતિ યાવત્ । ઇદમ્ એવ ચ સર્વજ્ઞસ્ય પદં પરમપુરુષાર્થફલમ્ । એવંલક્ષણફલસંપદ્યોગિન્ય્ અવસ્થા ફલાવસ્થેત્ય્ ઉચ્યતે ।
{પ્.235}હૃદિ ભવં હાર્દમ્ [ 1 . 8 . ] સદસત્પથવિવેકવિબન્ધકત્વાત્ તમ ઇવ તમઃ [1 . 8 . ] અજ્ઞાનમ્ કયાચિદ્ વ્યપેક્ષયા તુ હૃદો મનસો ભેદવિવક્ષાયાં તદુભયત્વમ્ ઉક્તમ્. લોકોક્ત્યપે 5 ક્ષયા વા । તદ્ અપહન્તિ વિધ્વંસયતિ ધર્મદેશનાદ્વારેણ અન્યથા ચેતિ તથા ।
જિનો મારજયનાદ્બુદ્ધો ભગવાન્। ક્વ હાર્દતમોપહ ઇતિ અપેક્ષયામ્ આહ -- લોકે [1 . 8 . ] ઇતિ । લોકવિષયં યચ્ ચૈતસં તમસ્ તસ્ય હન્તા । લોકસ્યૈવ તથાભૂતતમસોપહન્તેતિ યાવત્ લુપ્ય(ક્ય)ત ઇતિ લોકઃ । હાર્દતમઃ 6 શબ્દપ્રત્યાસત્તેઃ પ્રાણી જ્ઞાતવ્યઃ । એવંકારિણ્યેવાવસ્થા સત્ત્વોપકારાવસ્થેત્ય્ ઉચ્યતે ।
સ એવ વ્યસનિજનત્રાણનિમિત્તકૃપાધારણસાધર્મ્યાત્ । રવેર્ અપિ તદાગમે તથાર્થોપ્વર્ણનાત્ । તદા તુ વ્યસનં રોગો જ્ઞાતવ્યમ્ । ઉદયાદ્રિસમાશ્રયણસામ્યાલ્ લોકે તમોપહત્વસાધર્મ્યાચ્ ચ । તદા 7 તત્તમો ઽન્ધકારં દ્રષ્ટવ્યમ્ । રવિર્ ઇવ રવિઃ । રૂપકાલઙ્કારશ્ ચાત્ર કાવ્યગુણો દર્શિતઃ ।
મૂર્ધ્ના નમસ્યામિ [1 . 8 . ] ઇતિ શિરઃ પ્રણમયત એવંવિધં વચનમ્ અવસેયમ્ । તેન કાયિકો નમસ્કારો દર્શિતઃ સ્યાન્ નાન્યથા । શબ્દાનુપૂર્વીવિશેષોચ્ચારણેન તુ વાચિકો દર્શિતઃ । કાયવ્યાપારવ્યાહારયોશ્ ચ તદુત્થાપકમનઃપૂર્વકત્વાત્ 8 માનસિકો ઽપિ ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
સોપાયસ્વાર્થસમ્પદાખ્યાનદ્વારેણેયં નમસ્ક્રિયા ઇતિ તત્ત્વાવ્યાખ્યાનમ્ ઉદ્ઘૃષ્ટં નાતિશ્લિષ્ટઞ્ચેતિ નોદ્ઘટિતમ્ ।
અથવા અન્યથા વ્યાખ્યાયતે । પરાર્થઃ ખલ્વ્ અયં ટીકાલક્ષણો ગ્રન્થો ઽભિપ્રેતઃ । પરશ્ ચ વિષયદોષાશઙ્કાયાં શ્રવણાય નાવધત્તે । તતશ્ ચાનવધાનં વિષયદોષાશઙ્ક[2 બ્.] 1 યા વ્યાપ્તં તદ્વિરુદ્ધોપદર્શનેન અનવધાનનિષેધાર્થં વ્યાપકવિરુદ્ધવિષયવિશુદ્ધિમ્ ઉપદિદર્શયિષુર્ આહ -- ય [1 . 5 . ] ઇત્યાદિ ।
ટીકાવિષયોશ્ ચા( 0 ષયશ્ ચા)ચાર્યધર્મકીર્તિગ્રન્થઃ । તદ્વિષુદ્ધિશ્ ચ પ્રવચનવિશુદ્ધ્યા, પ્રવચનાર્થસમર્થનપરતયા આચાર્યશાસ્ત્રસ્ય તદેકવિષયત્વાત્ । તતશ્ ચાચાર્યશાસ્ત્રવિશુદ્ધિનિબન્ધનપ્રવચનવિશુદ્ધિં બોધયિતું ભગવતો ગુણેદિ 2ત ત્વનિર્દોષતે નમસ્કારાપદેશેન દર્શયતિ । ઉપાયોપદર્શનપૂર્વકતથાભૂતપ્રજ્ઞોદયાદ્રિસમાશ્રયણાભિધાનેન ભગવતઃ સર્વાજ્ઞાનવિગમો દર્શિતઃ ।

સર્વાજ્ઞાનવૈધુર્યાદ્ અસ્તુ નિર્દોષઃ, સ તુ સ્વાર્થપ્રકર્ષપ્રાપ્તઃ કસ્માત્ પરસ્મૈ સોપાયહેયોપાદેયતત્ત્વમ્ ઉપદિશતિ યેન તસ્ય તથાભૂતં પ્રવચનં સમ્ભવેદ્ ઇત્ય્ અપે 3 ક્ષાયાં -- યઃ સંજાતે [1 . 5 . ]ત્યાદિના મહાકરુણયા યોગમ્ ઉપદર્શયતિ । તતો મહાકરુણા યા ગાત્ સમીચીનમ્ ઉપદિશતિ પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષયોગાચ્ ચ ભૂતં સમાધા(સસાધ)નમિતિ પ્રકાશિતમ્ । તેનાનુપદેશો ઽન્યથોપદેશશ્ ચ વ્યુદસ્તઃ । યદ્ આહ --
{પ્.236}"દયયા શ્રેય આચષ્ટે જ્ઞાનાદ્ ભૂતં સસાધનમ્" [પ્વ્ 1.284] ઇતિ ।
તથા --
"વૈફલ્યાદ્વક્તિ 4 નાનૃતમ્"
ઇતિ । અત એવાવિપરીતજ્ઞેયાદ્યુપદેશદ્વારેણ હાર્દતમોપહઃ [1 . 8 . ] સંવૃત્તઃ ઇત્યર્થાદ્ એવ વચનં વિશુદ્ધં દર્શિતમ્ । તદ્વિષયતયા ચાચાર્યગ્રન્થવિશુદ્ધિઃ । તદ્વિષયતયા ચ ટીકાવિશુદ્ધિશ્ચ સામર્થ્યાદ્ આખ્યાતા ભવતિ । શેષમ્ સમાનં પૂર્વેણેતિ ।
ભવતુ ભગવતો નિર્દોષતયા પ્રવચનવિશુદ્ધિઃ । તથાપ્યાચાર્યસ્ય 5 વાઙ્મનસો(સયો)ર્ વૈગુણ્યસમ્ભવેન તચ્છાસ્ત્રં ન વિશોત્સ્યતિ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાચાર્યસ્યાપિ જગદતિશાયિપ્રજ્ઞાયોગપ્રદર્શનેન વાઙ્મનસો(સયો)ર્વૈગુણ્યાભાવો ન્યાયમાર્ગે [1 . 13 . ]ત્યાદિના દર્શયિષ્યતે । વાઙ્મનસો(સયો)ર્વૈગુણ્યં હિ જાડ્યે સતિ ભવત્તેન વ્યાપ્તમ્ । તદ્વિરુદ્ધં ચાત્યન્તપ્રકૃષ્ટબુદ્ધિત્વં । તસ્મિન્ સતિ કથમ્ ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયાત્ ।
6 આચાર્યગ્રન્થવિશુદ્ધાવ્ અપિ તવૈવ વાઙ્મનસયોર્ વૈગુણ્યાત્ ટીકા અવદાતા ન ભવિષ્યતિ ઇતિ ચાશઙ્ક્ય ઔદ્ધત્યપરિહારાપદેશેન આચાર્યવચનાપેક્ષયા આત્મનો જડત્વમ્ અભ્યુપેત્ય વૈદર્ભ્યપરયા વચનમ્ અઙ્ગ્યા તથાપિ [1 . 15 . ] ઇત્યાદિના સ્વવાઙ્મનસો(સયો)ર્ વૈગુણ્યવૈકલ્યમ્ અપિ પ્રકાશૈષ્યતે ।
આદૌ કસ્ય 7 ચિત્ પાર્શ્વસ્થસ્ય અશ્રુતૈતત્પૂર્વપક્ષવાદિવચનસ્ય તત્રાનાદૃતસ્ય વા વ્યાખ્યાતગ્રન્થવ્યાખ્યાનેન ચર્વિતચર્વણમ્ અનુતિષ્ઠતા ત્વયા [કથં] તત્ત્વાતિશયપ્રકાશનલક્ષનં માધુર્યમ્ અન્તસ્તૃપ્તિકરમ્ આસાદયિતવ્યઃ (વ્યમ્) તત્ કિમ્ એવમ્ આચરિતમ્ ઇતિ ત્વરયાભિપ્રાયં સ્વયમ્ ઉદ્ઘાટિતં વિઘટયિતુમ્ આહ -- વરં હિ [1 . 10 . ] ઇત્યાદિ । --

ત્વરાયોગિનો ઽસ્ય પૂર્વપક્ષં ક્ષે 8 પયિત્વા તુ તે એવાશઙ્કે નિરાકુર્વન્ન્ આહ -- ન્યાયમાર્ગે [1 . 13 . ]ત્યાદિ ।
પૂર્વવ્યાખ્યાને તુ વરમ્ અવ્યાખ્યાતે ઽન્યત્ર ક્લેશઃ ક્રિયતાં યત્ર રસવિશેષાસ્વાદઃ સમ્ભવી, ન પુનર્ અત્ર તદસમ્ભવાદ્ ઇતિ આશઙ્કાયામ્ ઇદં યોજ્યં । ઉત્તરાભ્યાં તુ શ્લોકાભ્યાં સ્વકીયૌદ્ધત્યપરિહારઃ કેવલઃ કૃત ઇતિ ।
ધર્મકીર્તેર્ ઇમાનિ વચનાનિ તેષુ । આકૃષ્ટરસં હિ ર[3અ] 1 સનીયં ચર્વિત મ્ ઉચ્યતે । અમીષામ્ અપિ બહુભિર્ વ્યાખ્યાતત્વેન આકૃષ્ટરસત્વાત્ ચર્વિતમ્ ઇવ ચર્વિતેષુ ચર્વણં [1 . 10 . ] રસાસ્વાદાર્થો વ્યાપારવિશેષઃ । અચર્વિતચર્વણરૂપાદવ્યાખ્યાતાન્યગ્રન્થવ્યાખ્યાનાદ્ ઇતિ પ્રકરણલભ્યમ્ અવધિમ્ અભિસમ્બન્ધાય (સન્ધાય) કિઞ્ચિદ્ ઇષ્ટૌ -- વરમ્ [1 . 10 . ] ઇત્ય્ અવ્યયમ્ આહ ।
{પ્. 237}"વરમ્ અદ્ય કપોતઃ શ્વો મયૂરાત્", "મૃતાદ્ વરં દુર્બલતે"ત્યાદિ યાવત્ । ન પુનર્ અચ 2 ર્વિતાન્યગ્રન્થચર્વણમ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થીકૃતવર્જનીયાઙ્ગમ્ એવ ચૈવમ્ આહ । સામર્થ્યગમ્યત્વાચ્ ચ વર્જનીયત્વેનાભિમતં નાવાદીત્ । ` અપિ ` ન્યાયતઃ સમ્ભાવનામ્ આહ ।
અન્યે પુનર્ અનિપાતમ્ એવ શ્રેષ્ઠવચનં ચર્વણસમાનાધિકરણં વર શબ્દં વર્ણયન્તિ । ન કેવલમ્ અચર્વિતેષ્વ્ ઇતિ ચાપિ શબ્દં વ્યાચક્ષતે । મહતો ઽપિ મહીયાંસમાચાર્યમ્ । વિદુષશ્ ચા 3 સ્ય સર્વથૈવાભિધાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ચ વ્યાખ્યાતત્વાદ્ આન્તરતયા નિષ્પીડિતસ્ય મનાગ્ અપિ માધુર્યાભાવાદ્ એવ તદપ્રાપ્તૌ કથં વરમ્ ઇત્ય્ અભિધીયત ઇતિ આશઙ્ક્ય પ્રતિવસ્તૂપમાલઙ્કારેણ પ્રતિવચનમ્ આહ નિષ્પીડિતાપિ [1 . 11 . ] ઇતિ । મૃદ્વીકા દ્રાક્ષાફલમ્ । કિમઃ ક્ષેપે પ્રયોગાત્ નૈવ જહાતી ત્ય્ અર્થઃ । અનયા વચનવ્યક્ત્યા 4 અસૂયામ્ અપિ । ગમ્ભીરાણામ્ આચાર્યગિરાં નૂનં ન સર્વમ્ અર્થજાતમ્ યથાવત્ પૂર્વે વ્યાચખ્યુર્ અતસ્ તથાવિધરસાસ્વાદસ્ તેન ભવિષ્યતીતિ નિતરાં વાચ્યમ્ ઇતિ સૂચયતિ । પૂર્વપક્ષનિષેધાભિપ્રાયે હિઃ [1 . 10 . ] યસ્માદ્ અર્થે, વ્યક્તમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વા ।
ન્યાયમાર્ગઃ [1 . 13 . ] યુક્તિમાર્ગઃ એવ તુલે ત્યન્તર્નીતનિયમઃ સમાસઃ । એકત્ર [1 . 13 . ] ઇત્ય્ અયં શબ્દઃ કા 5 કાક્ષિવદ્ ઉભયોર્ અપિ પાર્શ્વયોર્ વ્યાપ્રિયતે । તેનાયમ્ અર્થઃ જગત્ કર્મભૂતમ્ એકત્ર એકસ્મિંસ્તુલાન્તર્વર્તમાનમ્ એકત્રા વસ્થિતા યસ્ય મતિર્ જયેદ્ અધરીકુર્યાત્ । જયેદ્ ઇતિ સમ્ભાવનાપદમ્ એતત્ । યન્મતેર્ જગદ્ અભિભવનં સમ્ભાવ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ । શક્યાર્થં વા । જગજ્ જેતું શક્તેતિ યાવત્ ।
તસ્ય [1 . 14] એવંમતેઃ ગિરઃ [1 . 14 . ] વાચ 6 । પરોક્ષાર્થે ત્યાદ્યાત્મિકાઃ । ક્વતિ વદન્સ્વવ્યાખ્યેયતયા તાન્ સંભાવયતિ । દુરવગાહતયા ગમ્ભીરાઃ [1 . 14 . ] । અત એવ ક્વેત્ય્ આહ ।
અહં જડધીઃ ક્વ ચે ત્ય્ અનેન તદવ્યાખ્યાતૃત્વેનાત્માનમ્ અસંભાવયન્ દૂરીકરોતિ ।
તથાપિ [1 . 15 . ] ઇત્ય્ અનેન નિપાતસમુદાયેન પ્રકૃતં પ્રતિસમાધત્તે ।[1] યાન્ ઉદ્દિશ્ય [1 . 16 . ] યાન્ અધિકૃત્ય 7 યદર્થમ્ ઇતિ યાવત્ । મયાપિ [1 . 16 . ]એવંવિધેનાપિ મયા । વક્ત્રોક્તિપક્ષે ત્વ્ આચાર્યં પ્રતિ જડધીર્ ઇતિ બ્રુવતા લોકં પ્રતિ વિપર્યયો ઽન્તર્નિહિતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[1] ટિબેતનભાષાન્તરમ્ આશ્રિત્ય "તેષાં કૃતે" ઇત્ય્ એવંરૂપઃ પાઠો ઽસ્માભિઃ કલ્પિતઃ મુદ્રિતશ્ ચ। કિન્તુ ઇમાં ટીકામ્ આશ્રિત્ય તત્રત્યમૂલપાઠઃ "યાન્ ઉદ્દિશ્ય" ઇત્ય્ એવં પૂરણીયઃ ।
મન્દમતયઃ સન્તિ મત્તોપિ કેચન [1 . 15 . ] ઇતિ વિદર્ભવચનેન દુર્જનમનસ્ તોષકરેણ -- યદિ દુર્જનો મયિ નાહત્ય યદા ચરતિ તદા બહુબિર્ એવાચાર્યાભિપ્રાયો ન સમ્યગ્વ્યજ્ઞાયીતિ બહુજનોદ્દેશેનૈવ 8 મયૈતદ્ વિભજ્યતે । અન્યથા તુ સોપિ જનઃ {પ્. 238}પૂર્વાદપવ્યાખ્યાનગ્રન્થાદાચાર્યગ્રન્થાર્થં જ્ઞાસ્યતિ । ન હ્ય્ અજ્ઞો જ્ઞકૃતાદ્ એવ કિઞ્ચિદ્ અવગચ્છતિ નાન્યત ઇતિ નિયમઃ । તતઃ કથમ્ અહમ્ અસ્મિન્ નિષ્ફલે મહીયસિ પ્રયાસે પ્રવર્તેયેતિ દર્શયતિ । પૂર્વવ્યાખ્યાને પુનર્ ઔદ્ધત્યપરિહારમાત્રપરં વિવક્ષિતમ્ એતન્ નૈતત્ પર્યવસાનવ્યાપારમ્ ઇતિ [3બ્] 1 સર્વમ્ અનવદ્યમ્ ।
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવેનાવસ્થિતૌ વિશિષ્ટૌ વાચ્યવાચકરાશી પ્રકરણમ્ [1 . 18 . ] તસ્યા રમ્ભ [1 . 18 . ] આરભ્યત ઇતિ કૃત્વા । સામર્થ્યાત્ તદાદિસ્ તત્ર પ્રયોજનં [1 . 18 . ] ફલં પ્રકરણસ્યેત્ય્ અર્થાત્ । ઇદં ચ શાબ્દીઙ્ગતિમ્ આશ્રિત્યોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । આર્થેન તુ ન્યાયેન પ્રકરણાભિધેયસ્યાનુમાનસ્ય પ્રયોજનં પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિરૂપં વ્યાખ્યાર્થતયા જ્ઞાતવ્યમ્ । 2 તથા હ્ય્ અનુમનવ્યુત્પાદનમ્ એવાનેન કસ્માત્ ક્રિયતે ? યસ્માત્ પરોક્સાર્થપ્રતીતિસ્ તદાશ્રયા । અતસ્ તત્પરં વદન્ વાક્યમ્ ઇતિ સૈવ વાક્યાર્થઃ । એતચ્ ચ "પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ અનુમાનાશ્રયત્વાત્" ઇત્ય્ અનેન તુ [3 . 23 . ] ઇત્યાદિના પરસ્તાલ્લેશતો નિર્ને(ર્ણે)ષ્યત ઇતિ ।
તત્ [1 . 16 . ] પ્રયોજનાભિધાનમ્ । ચો [1 . 16 . ] અવધારણે પ્રવૃ [ ત્ત્ય ] ર્થ મિત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇતિઃ [1 . 19] 3 એવમ્ અર્થે । કેચિદ્વ્યા ખ્યાતારો મન્યન્ત ઇતિ વિશેષઃ [ઇતિ શેષઃ]ત એવ તદનુસહાયકમ્ અન્યં સાક્ષિણમ્ ઉપક્ષિપન્ત આચક્ષતે તદ્ ઉક્તમ્ [1 . 20 . ] ઇત્યાદિ । કસ્યચિદ્ [1 . 21 . ] ઇત્ય્ અનેન સર્વં સંગૃહ્ણાતિ અલ્પસ્યેતરસ્યાપિ વેત્ય્ અર્થઃ । અત એવ પૂર્વસ્માદ્ અવિશેષપ્રદર્શનાર્થો વા [1 . 21 . ]શબ્દઃ । યાવત્ [1 . 22 . ] ઇત્યવ્યયમ્ અવધૌ । નોક્તમ્ [1 . 22 . ] ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો ઽસ્તિર્ ભવન્તીપરઃ 4 સામાન્યપ્રાય[ઃ] સિદ્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તાવદ્ ઇતિ પ ર્વવદવધૌ । તચ્ છાસ્ત્રં તચ્ ચ કર્મ કેન ગૃહ્યતામ્ [1 . 22 . ] પ્રવૃત્તિવિષયિ ક્રિયતામ્ ।
કિમઃ ક્સેપે પ્રયોગાત્ ન કેનચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તત્ [1 . 24 . ] શ્રોતૃપ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રકરણાદૌ પ્રયોજનાભિધાનમ્ અયુક્તમ્ [1 . 24 . ] ।
નનુ યેનાભિપ્રાયેણ તૈસ્ તત્પ્રવૃત્યર્થમ્ ઉપવર્ણ્યતે સ એવાભિપ્રાયો ભવતા ના 5 બોધિ તત્ કથમ્ એતત્ પ્રતિષિધ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય યત [1 . 24 . ] ઇત્યાદિના તદભિપ્રાયમ્ ઉદ્ભિનત્તિ । ઇતિ ના [1 . 24 . ] વચનસ્યાકારમ્ આહ । તં પ્રતિ પ્રકરણસ્યોપાયતાં નિશ્ચિત્ય પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્ યથા સ્યાદ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
કિમુપાયનિશ્ચયેન તેષામ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુપાય [1 . 25 . ] ઇતિ ।
પ્રેક્ષાવતામ્ [2 . 1]ઇતિ કાકાક્ષિન્યાયેન દ્વયોર્ અપિ પાર્શ્વયો 6 ર્ અભિસમ્બધ્યતે ।
ઉપાયનિશ્ચયેપિ કસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- તદર્થિતયા [2 . 1 . ] તસ્ય ફલસ્યાભિલાષેણ । ક્વ પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રકરણસ્ય શ્રવણં [2 . 1 . ] આદિ ગ્રહણાત્ ચિન્તાદેઃ {પ્. 239} સંગ્રહસ્ તત્ર । ઇતિ [2 . 2] હેતૌ । તદ્ અભિધાનસ્ય [2 . 2] તસ્ય પ્રયોજનસ્યોક્તેઃ । અર્થવત્તા [2 . 2] સફલત્વમ્ વર્ણ્યતે [2 . 2] તૈર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
યદિ સોપપત્તિ 7 કમ્ એતત્ તૈસ્ તથોપવર્ણિતમ્ તર્હિ સુન્દરમ્ એવેત્ય્ આહ -- ન ચૈતદ્ ઇતિ [2 . 2] । ચો ઽવધારણે । એતદ્ અનન્તરોપનીતોપપત્તિગર્ભિતં તદ્ અભિધાનં ન યુક્ત્યા સઙ્ગતમ્ ।
તદ્ ઉપાયે [2 . 3] તસ્ય પ્રયોજનસ્યોપાયે । તદ્ભાવઃ [2 . 3] તદ્ ઉપાયત્વમ્ । તસ્ય નિશ્ચયાત્ [2 . 3] । સસ્યદ્યુપાયે બીજાદૌ [2 . 4] પ્રવૃત્તિઃ ।

અવધૃતે [1 . 4]ત્યત્રાન્તર્ભૂતો ણિજર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ । તેન અવધ્ર્તઃ અવધારિતો બી 8 જાદિ ભાવો યૈસ્ તેષામ્ । કર્ષકા અપિ બીજાદિવિષયે બુદ્ધિપૂર્વકારિણ ઇતિ પ્રેક્ષાવત્ત્વપુરસ્કારેણોદાહરણમ્ ।
નનુ યથોપેયાર્થિનામ્ ઉપાયાનિશ્ચયેન પ્રવૃત્તૌ પ્રેક્ષાવત્ત્વે ક્ષતિસ્ તથોપેયાનિશ્ચયેપિ પ્રવૃત્તૌ કિં ન તત્ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ ઉપેયે તુ [2 . 6] ઇતિ । તુઃ પૂર્વસ્માદ્ અસ્ય ભેદં દર્શયતિ ।[2] ભાવિનિ [1 . 6] ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । અનિશ્ચયેપિ [2 . 7] ઇત્ય્ ઉપે[4અ] 1 યસ્યેતિ પ્રકરણાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[2] હેતુબિન્દુટીકાયાઃ પ્રતેર્ અત્ર ત્રુટિતત્વાત્ "ભાવિનિ" ઇતિ પદં પૂરયિત્વા ન મુદ્રિતં નિર્દિષ્ટપૃષ્ઠે, તથાપિ "ઉપેયે તુ" ઇત્ય્ અનન્તરં તત્પદં તત્ર સ્થાપ્યમ્ એવ આલોકાનુરોધેન । 32 હે.
ઇતિઃ [2 . 8] સમ્ભાવનાયા આકારં દર્શયતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- શક્યનિશ્ચયમ્ અનિશ્ચિત્ય પ્રવર્તમાનાઃ સ્વકર્તવ્યાકરણાદ્ ઉપાલભ્યાઃ, ન ત્વ્ અશક્યા(ક્ય)નિશ્ચયમ્ ઇતિ ।
યદ્ય્ એવં પ્રકરણસ્યાપિ પ્રયોજનવિશેષં પ્રત્યુપાયભાવં નિશ્ચિત્ય તદર્થિતયા પ્રવર્તિષ્યન્ત ઇતિ આહ -- નિશ્ચયશ્ ચ [2 . 10] ઇતિ । ચો ઽવધારણે ।
કસ્માન્ નાસ્તિ ઇત્ય્ આહ -- શબ્દાનામ્ [2 . 11] ઇતિ ।
ન 2 નુ ચ વાચ્યવાચકભાવલક્ષણપ્રતિબન્ધસદ્ભાવાત્ પ્રતિબન્ધાભાવો ઽસિદ્ધઃ । તથાહિ -- યદિ શબ્દસ્ય વાચકશક્તિર્ અર્થસ્ય ચ વાચ્યશક્તિર્ વસ્તુસતી ન સ્યાત્ તદા પૌરુષેયી સ્યાત્। પુરુષાધીનત્વે ચ શક્તેઃ -- યો ઽયમ્ "શબ્દ એવ વાચકો ઽર્થસ્ય, અર્થ એવ વાચ્યઃ, ન ત્વ્ અર્થઃ શબ્દસ્ય વાચકઃ" ઇતિ દૃષ્ટો નિયમઃ, સ ન સ્યાત્ । પુરુષેચ્છાયા અવ્યાહ 3 તપ્રસરત્વાત્ । ન ચ નિયમવિલોપો ઽસ્તિ । ન હીચ્છન્ન્ અપિ સમયકારઃ પુરુષો ઽર્થે વાચકશક્તિમ્, શબ્દે ચ વાચ્યશક્તિમ્ અર્પયિતું પારયતિ । તસ્માદ્ યથા ઘટ-પ્રદીપયોઃ પ્રકાશ્યપ્રકાશકશક્તિર્ વૈપરીત્યમનનુભવન્તી નિયમવતી વાસ્તવી તથા શબ્દાર્થયોર્ અપિ વાચ્યવાચકશક્તિર્ નિયમવતી વાસ્તવ્યેવેતિ ।
{પ્.240}અત્રોચ્ય 4 તે । યદ્ય્ અર્થશબ્દમાત્રાપેક્ષયા નિયમઃ પ્રતિપાદ્યતે તદાસાવ્ અસિદ્ધઃ । તથાહિ -- સઙ્કેતવશાત્ તૃણજૂટાદિર્ અર્થો યથાર્થાન્તરસ્ય મમત્વક્રિયાવિશેષવિધાતાદિલક્ષણસ્ય પ્રકાશકો વાચકસ્ તથા સમયસામર્થ્યાદ્ એવાર્થઃ શબ્દસ્યાપિ વાચકો ભવત્ય્ એવ । તદ્ યથા ભૂતહસ્તલક્ષણાયાં કલાયાં 5 કનિષ્ઠાદ્યા અઙ્ગુલ્યઃ કકારાદીનાં તત્પર્વરેખાશ્ ચાકારાદીનામ્ । ન ચ શબ્દસ્યાપિ અર્થપ્રકાશનાદ્ અર્થપ્રતીતિજનનાદ્ અન્યદ્વાચકત્વં નામ ।
અથ ઘટાર્થો ઘટશબ્દસ્ય વાચકો ન ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે । હન્ત! તસ્યાપિ સઙ્કેતવશાત્ તથાભાવઃ કેન નિવાર્યતે? । "યદાહં યુષ્મભ્યં ઘટમ્ અ 6 ર્થં દર્શયામિ તદા ઘટશ દમુચ્ચારયિતવ્યમ્, અન્યથા વા જ્ઞાસ્યથેતિ" -- તદા કિં તસ્ય તથાત્વં ન ભવતિ? । યદિ સત્યવાદી ભવાન્ નૈવં વક્તુમ્ અર્હતીતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ । તસ્માત્ સિદ્ધઃ પ્રતિબન્ધાભાવઃ ।
નનુ શબ્દસ્ય તાવદ્ વક્તુકામતાયાં અસ્તિ પ્રતિબન્ધઃ । સા ચ યથાવસ્ ત્વ્ એવ વર્તત ઇતિ પ્રણાલિકયા બાહ્યે પ્રતિ 7 બન્ધાત્ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં કો ઽપહસ્તયેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- વિવક્ષાયામ્ [2 . 11] ઇતિ ।
અપિઃ [2 . 12] વિશેષવિવક્ષાયા અભ્યુપગમે । વસ્ત્વનતિક્રમેણાપિ ક્વચિદ્ ભવતીતિ નિયમ ગ્રહણમ્ । તતઃ [2 . 12] ઇતિ વિવક્ષાયાં પ્રમાણાત્ શબ્દાત્ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- યે યમ્ અર્થં યથા વિવક્ષયા વિષયીકુર્વન્તિ વક્તારસ્ તે તથૈવ તમ્ અર્થમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ ઇત્ય્ અત્ર અપ્ય્ એવં વિવક્ષિતુર્ એવમ્ એવાનુષ્ઠાનં 8 ભવિષ્યતીતિ નિશ્ચયે કુતો નિશ્ચયાભાવઃ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન હિ [2 . 13] ઇતિ । હિઃ યસ્માત્ ।
કથં તથાનુષ્ઠાનનિયમાભાવ ઇત્ય્ આહ -- વિસંવાદે [2 . 14]તિ ।
"સરિતસ્તીરે શર્કરાશકટં પર્યસ્તમ્ આસ્તે । તદાગચ્છત ભો ગચ્છામઃ" ઇત્ય્ અભિધાયાપ્ય્ અન્યથા પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ લોકે [2 . 15] વ્યવહર્તરિ જને । સર્વગ્રન્થકારવચને ઽપિ અનાશ્વાસાત્ [2 . 16] આસ્થાયા અભાવાત્ ।
પ્રયોજના[4બ્] 1 ભિધાનાત્ પ્રકરણસ્ય તદુપાયભાવવિષયો ઽર્થસન્દેહઃ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ ઉપજાયતે । તતશ્ ચ પ્રકરણે પ્રવૃત્તિર્ અર્થિનામ્ ઇતિ પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનવિશેષં પ્રત્યુપાયત્વસંશયં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગકર્તુમ્ આદિવાક્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ મતં પશ્ચાત્ધર્મોત્તરાદિનાપ્ય્ અર્થાત્ દર્શિતં યેષામ્, તાન્ કટાક્ષયન્ન્ આહ -- પ્રયોજને [2 . 17]ત્યાદિ ।
પ્રકરણસ્ય [2 . 17] ઇતિ પ્રથમતો યોજ્ય 2 મ્ । તસ્ય તસ્મિન્ વા ઉપાય સ્ તદ્ભાવસ્તત્તા સૈવ[3] વિષયો યસ્ય સ તથા ।

__________નોતેસ્__________
[3] અસ્માભિઃ "તદુપાયતાવિષયે" ઇતિ પાઠઃ કલ્પયિત્વા મુદ્રિતઃ કિન્તુ આલોકમ્ આશ્રિત્ય "તદુપાયતાવિષયઃ" ઇતિ પાઠઃ કલ્પનીયઃ ।
{પ્. 241} કસ્ય તદુપાયતેત્ય્ એકદેશાકાઙ્ક્ષાયાં તુ પ્રકરણસ્ય [2 . 17] ઇતિ શ્રુતત્વાદ્ દ્રષ્તવ્યમ્ ।
જન્યતે [2 . 18] જાયતે । અત એવ "જનિઃ કર્તુઃ પ્રકૃતિઃ" [પા. 1.3.23] ઇત્ય્ અનેન લબ્ધાપાદાનસંજ્ઞકાત્ પૂર્વં પઞ્ચમી ।
તતઃ [2 . 18] સન્દેહોદયાત્ । તદ્ભાવનિર્ધારણાય [2 . 18] તદુપાયનિશ્ચયાર્થમ્ । કૃષીવલો [2 . 18] હાલિકઃ । આદિ[2.18]શબ્દાત્ 3 તદ્ ઇતરઃ । અઙ્કુરાદિજનનયોમ્યં બીજં , તદ્વિપરીતમ્ અબીજમ્[4] । તદવધૃતયે [2 . 18] તન્નિયમાર્થમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[4] અત્રાલોકસમ્મતઃ ટીકાપાઠઃ "બીજાબીજાવધૃતયે" ન તુ યથા મુદ્રિતે લભ્યતે "બીજાદ્યવધૃતયે" ઇતિ ।
ચેત્ [2 . 19] ઇતિ પરાભ્યુપગમે સર્વત્ર । ન [2 . 19] ઇતિ યુક્તત્વેનાભિમતાં પ્રવૃત્તિં પ્રતિષેધયતિ । હેતુમ્ આહ -- પ્રયોજને [2 . 19]તિ ।
અસતિ વચને કથં સમ્ભવ ઇત્ય્ આહ -- તત્સાધકે [1 . 20]તિ । તસ્ય [2 . 21] સંશયસ્ય ।
"અનુમાનવ્યુત્પત્તિઃ પ્રયોજનમ્ અસ્ય" ઇત્ય્ 4 અનભિધાને વિશિષ્ટં પ્રયોજનં પ્રતિ પ્રકરણસ્યોપાયત્વં કથમ્ ઇહ સન્દિગ્ધે વિદગ્ધ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અનુમાને [2 . 21]તિ ।
દર્શનાત્ [2 . 22] ઇત્ય્ ઉપલમ્ભાત્ । સામર્થ્યાત્ તેષાં શ્રવણાદિત્ય્ અર્થો ઽવસાતવ્યઃ ।
અયમ્ અત્રભટ્ટાર્ચટસ્યાભિપ્રાયઃ -- યદ્વ્યુત્પત્ત્ય યો ઽર્થીશ્રુતતદુપાયગ્રન્થસમ્ભવશ્ચ સ કસ્યચિદ્ ગ્રન્થસ્ય દર્શનાત્ તસ્ય ચાર્થિત્વ 5 વિષયોપાયભાવં પ્રતિ સાધકબાધકપ્રમાણાપ્રતિસંવેદી તથાવિધવચનમ્ અન્તરેણાપિ અર્થિત્વમાત્રચોદિતો ઽર્થિત્વવિષયોપાયભાવં સંશયાનો જિજ્ઞાસાદિત એવાન્યત્ર આદિવાક્યવિયુક્ત ઇવ ગ્રન્થે પ્રવર્તિષ્યતિ(તે) -- તત્પાઠશ્રવણાદિલક્ષણાં પ્રવૃત્તિમ્ આચરિષ્યતિ । અન્યથા આદિવાક્યવિકલે ભૂયસિ શાસ્ત્રે પ્રવૃ 6 ત્તિર્ ન સ્યાત્ । તત્ર ચ યદ્ એવ પ્રવૃત્તિનિબન્ધનં તદ્ અત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
નાપિ આદિવાક્યે સત્ય્ અપ્ય્ આશ્વાસો યુજ્યતે, અન્યત્પ્રતિજ્ઞાતવતામ્ અપિ અન્યવ્યુત્પાદનદર્શનાત્ । યથાતઃ (યથા --"અથાતઃ) ધર્મં વ્યાખ્યાસ્યામઃ" [વ્સ્ 1.1.1] ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ષટ્પદાર્થીપ્રતિપાદનંકણાદસ્ય ।
તતો નિષ્ફલૈવાદિવાક્યક્રિયા સ્યાદ્ યદિ તદ્વિષય 7 સંશયોત્પાદનેને પ્રવૃત્ત્યર્થં તદ્ ઉપવર્ણ્યતે । અન્યથા ત્વ્ આદિવાક્યેપિ કથમ્ ઇવ પ્રવર્તેત શ્રોતેતિ? ।
{પ્. 242} અનયૈવ ચર્ચદ્વારાધર્મોત્તરાદિમતેપિ પ્રત્યવસ્થેયમ્ । તથાહિ --યદ્ય્ અર્થસંશયં પ્રકરણે પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં કર્તુમ્ અભિધેયાદીનિ અભિધીયન્ત આદિવાક્યેન, તત્કરણાદ્ એવ ચ તફલમ્ ઉપવર્ણ્યતે, તર્હિ તત્રૈવાદિવાક્યે કથં પ્રવૃત્તિઃ 8 શ્રોતૄણામ્ અસતિ તસ્યાદિવાક્યસ્યાભિધેયાદ્યભિધાયકે વાક્યાન્તરેઽ ઇતિ પ્ર્ષ્ટોધર્મોત્તરાદિરાચષ્ટાં તાવત્ ।
કા પ્રવૃત્તિર્ આદિવાક્ય ઇતિ ચેત્; તસ્ય પઠનં શ્રવણમ્ અર્થાવગાહનમ્ । અન્યથા પ્રકરણેપિ કા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ તુલ્યચોદ્યમ્ । વ્યાખ્યાતૃવચનાત્ તત્ર પ્રવૃત્તૌ પ્રકરણે ઽપિ કા ક્ષતિઃ? । તદ્વચનં ક્રીડાદ્યર્થમ્ અન્યથાપિ [5અ] 1 સંભાવ્યત ઇતિ ચેત્; સમાનમ્ ઇદમ્ અન્યત્રાપિ । જિજ્ઞાસયા પ્રવૃત્તૌ ચાદિવાક્યં વૈયર્થ્યમ્ અશ્નુવીત । આદિવાક્યવિકલશાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યૈવ ચ પ્રયાસાલ્પીયસ્ત્વાત્ । તત્ર તદન્તરેણાપિ પ્રવૃત્તિર્ નાન્યત્રેતિ પ્રતિવચનં પ્રતિક્ષિપ્તમ્ । તસ્માદ્ દૂરમ્ અપિ ગત્વા તેનેદમ્ અભિધાનીયં યદ્ એવાસ્મદભિમતમ્ ઇતિ કિમ્ અતિનિર્બન્ધેન [કૃ]તં બહુતિથેન દોષેણ ।
સંશયસ્ય 2 સ્વરૂપમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- કિમ્ અસ્ય [2 . 22] ઇતિ । ન વા કિઞ્ચિદિ [2 . 22]ત્ય્ અનેન નિશ્ચયેનાન્યાનુસરણબીજં દર્શિતમ્ ।
સંપ્રતિ પ્રયોજનવિશેષં પ્રતિ પ્રકરણસ્યોપાયભાવસંશયં તદભિધાનાત્ પ્રાણ્ ન્યાયપ્રાપ્તં પ્રદર્શ્ય પ્રયોજનમાત્રાપેક્ષયાપિ તસ્યોપાયત્વસન્દેહસ્ તદભિધાનસ્ય પુરસ્તાત્ સમ્ભવી તતો ઽપિ પ્રકરણે પ્રવૃત્તિર્ અવ્યાહતેતિ દર્શયન્ 3 તત્રૈવાભ્ય્ચ્ચયે હેતુમ્ આહ -- અપિ ચ [2 . 23] ઇતિ ।
એવં જિજ્ઞાસોઃ [2 . 24] ઇત્ય્ એતજ્જિજ્ઞાસાત ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
પ્રવૃત્ત્યુપયોગિપ્રયોજનશૂન્યં નિષ્પ્રયોજનમ્ [2 . 24] તદ્વિપરીતં પ્રયોજનવત્ [2 . 24] । ઉત [2 . 24] ઇતિ પક્ષાન્તરાવદ્યોતને । અનેન પ્રેક્ષાપૂર્વકારિ[ત્વ]પ્રયુક્તત્વજિ(પ્રયુક્તજિ)જ્ઞાસા દર્શિતા । સપ્રયોજનત્વાનુસરણે કદાચિદ્ અસ્મદભિમતમ્ અપિ પ્રયોજ 4 નં સમ્ભાવ્યત ઇતિ ભાવઃ । અત એવ વ્યનક્તિ -- અસ્મદભિમતેન વા [2 . 24] ઇતિ । ઇતિ ના [2 . 25] જિજ્ઞાસાયાઃ સ્વરૂપં દર્શિતમ્ ।
વ્યર્થઃ [2 . 25] નિષ્ફલઃ પ્રયોજનપ્રતિપાદકો વાક્ય સ્ય પ્રસ્તાવાદાદિવાક્યસ્યો પન્યાસઃ [2 . 26] પ્રદર્શનમ્ ।
યદ્ય્ એવમ્ અર્થો વાક્યોપન્યાસો વ્યર્થસ્ તર્હિ કિમ્ અર્થંવાર્તિકકારેણાકારીત્ય્ આશણ્ક્ય તસ્માદ્ [2.27] ઇત્યા 5 દિનોપસંહારવ્યાજેન ફલમ્ અસ્ય દર્શયતિ । યસ્માદ્ એવમ્ અર્થઃ સમ્બદ્ધઃ તસ્માદ્ધેતોઃ ।
કર્તું પ્રતિપાદયિતું વા નારભ્યતે [2 . 28] નાનુષ્ઠીયત ઇતિ યથાસંખ્યં સમ્બન્ધઃ । તયોઃ સાધ્યયોઃ યથાસંખ્યમ્ એવોદાહરણે પ્રાહ ।
{પ્.243} ઇતિઃ [3 . 2] પ્રતિષેધ્યસ્ય તત્કરણપ્રતિપાદનાનુષ્ઠાનલક્સણસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપ 6 લબ્ધેર્ આકારં કથયતિ । તયા પ્રત્યવતિષ્ઠમાનસ્ય [3 . 2] પ્રત્યવસ્થાનં કુર્વતઃ । તસ્યા અસિદ્ધતા , યસ્યા ઉદ્ભાવનં પ્રદર્શનં તદ્ એવાર્થઃ પ્રયોજનમ્, તદ્ યથા ભવતીત્ય્ ઉપન્યસનક્રિયાયા વિશેષણમ્ એતત્ ।
આદીયતે અસ્માદ્ ઇતિ આદિઃ [3 . 3] તત્ર । અસ્માત્ ખલુ અર્થા આદાય આદાય વ્યાખ્યાયન્ત ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- વચન 7 સ્યાસ્ય બહિર્ અર્થે પ્રામાણ્યાભાવાત્ કથમ્ અસૌ તદ્વચનાત્ તદસિદ્ધતાં બુધ્યતે? । યદિ પરસ્માદસ્ય તદ્વિષયો ઽર્થસંશયઃ પ્રવ્ર્ત્ત્યઙ્ગં જાયત ઇતિ તદ્ એવ મતમાયાતમ્ ઇતિ કિમ્ અનેન મસીમ્રક્ષિતકુક્કટન્યાયેનાચરિતેનેતિ ।
અત્રાચષ્ટે -- કેવલં યઃ પ્રતિપત્તા સતિ પ્રયોજનાદૌ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણં કર્તારં 8 નિયમેન આદૌ તદ્વાદિનં મન્વાનઃ તદર્થં વચનમ્ અસ્યાપ્ય્ અપશ્યન્ન્ અપ્રેક્ષાવત્પ્રયુક્તત્વગર્ભપ્રયોજનાદિકમ્ અત્રાપિ જાનીતે, તં પ્રતિપત્તૃવિશેષં પ્રતીદમ્ અકૃતાદિવાક્યંવાર્તિકકૃદ્ ઇતિ । અન્યથા કથમ્ અસૌ નિષ્પ્રયોજનં ચેદિ(દમિ)ત્યાદિ નિઃસન્દિગ્ધમ્ અભિદધ્યાત્ ।
આદ્યસ્ય તૂક્તયા નીત્યા પ્રવૃત્તિર્ અવ્યાહતેતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
અત્ર 1 [5બ્]ભટ્ટાર્ચ્ચટમતે સર્વૈર્ એવધર્મોત્તરાદિમતાનુસારિભિઃ પરાક્રમ્યતે । ઇત્થમ્ અસ્માભિર્ ઇદં ગમિતમ્ । એતચ્ ચ સાધ્વ્ અસાધુ વા મધ્યસ્થયા ધિયા સદ્ભિર્ એવ વિજ્ઞાસ્યત ઇતિ ।
પૂર્વં સામાન્યેન પ્રયોજનાભિધાનમ્ આખ્યાતમ્ ઇદાનીં વિશેષેણાવચ્છિન્દન્ન્ આહ તત્રેતિ [3 . 5] વાક્યોપન્યાસે । એતદ્ અર્થાત્મનોપિ સંભવાત્ પ્રકરણાત્મન ઇત્ય્ આહ । તદ્ ઉક્તમ્કાવ્યાલ 2 ઙ્કારે "શબ્દાર્થૌ સહિતૌ કાવ્યમ્" [કાવ્યા. 1.16] ઇતિ ।

કથં પુનર્ વ્યુત્પાદનં " પરોક્ષાર્થે "ત્યાદિશબ્દરૂપસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આશંક્ય સર્વશબ્દસાધારણપ્રયોજનોપન્યાસપૂર્વકમ્ અસ્ય તદ્યોગં દર્શયિતુમ્ યથાસ્વમ્ [3 . 6] ઇત્યાદિનોપક્રમતે । યસ્ય યદાત્મીયમ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થઃ । વાક્યસ્ય [3 . 6] એકસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદ્યે ઽર્થાદ્વારેણાન્યોન્યા 3 પેક્ષિણ ઉપકાર્યોપકારકભાવેનાવસ્થિતસ્ય પદસમૂહસ્ય । હિઃ [3 . 6] યસ્માદ્ અર્થે ।
તદ્ એવાત્ર નાસ્તીત્ય્ આહ તચ્ચે [3 . 7]તિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । પદાનાં [3.7] સુપ્તિઙ્ન્તાનાં શબ્દાનામ્ અવાન્તરવાક્યાન્તર્ગતાનામ્ । અવાન્તરવાક્યાનામિ [3 . 7]તિ ।હેતુબિન્દુસંજ્ઞકમહાવાક્યાપેક્ષયા તદન્તર્ભૂતાનાં વાક્યાનામ્ । આકાંક્ષાપૂરણ 4 યોગ્યં(ગ્ય)તત્તદર્થદ્વારેણ પરસ્પરં[5]સમ્બન્ધો [3 . 7]વ્યપેક્ષા તેન ।
__________નોતેસ્__________
[5] પરસ્પરસંસર્ગાત્ઽ સ્[અતઃ પરં સર્વત્ર મુદ્રિતહેતુબિન્દુટીકાયાઃસ્ઽ ઇતિ સંજ્ઞા બોધ્યા ।]
{પ્. 244} નન્વ્ એતાવતાપિ ન જ્ઞાયતે કોત્ર સમુદાયાર્થો યસ્મિન્ પ્રતિપાદ્યે અમીષાં પરસ્પરસમ્બન્ધેન વ્યાપાર ઇત્ય્ આહ તથાહિ [3 . 8] ઇતિ । નિપાતસમુદાયશ્ચાયં યસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે સર્વત્ર ।
વ્યુત્પાદ્યતે [3 . 8] વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન પ્રતિપાદ્યતે । 5 ઇતિઃ [3 . 8] હેતૌ ।
યદિ તચ્છબ્દેન તત્ પરામૃષ્યેત તદા તદભિધેયં વ્યુત્પાદ્યતયોક્તં ભવેદ્ યાવતા તચ્છબ્દેન તન્ ન પરામૃષ્ટમ્ ઇતિ આહ -- તસ્યૈવ [3 . 9] ઇતિ ।[6] ચઃ યસ્માદ્ અર્થે । વાક્યભેદેશ્ ચ દ્રષ્ટવ્યઃ । તતો ઽયમ્ અર્થઃ -- યસ્માત્ તચ્છબ્દેન તસ્ય સમ્બન્ધઃ સ્વીકારઃ તસ્માત્ સમ્બન્ધાત્ [3 . 9] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[6] આલોકાનુરોધેનતસ્યૈવ ચ તચ્છબ્દેનઽ ઇતિટીકાપાઠઃ સ્યાત્ । મુદ્રિતે તુચઽ વર્જિતઃ પાઠો ઽસ્તિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- અયં ખલુ તચ્છબ્દો અનન્તરપ્ર 6 કાન્તં પ્રધાનં પરામૃશન્ દૃષ્ટઃ, અનુમાનઞ્ ચ સામાન્યે(સમાસાર્થે) ગુણીભૂતમ્ । તત્ કથં તસ્ય તેન પરામર્શઃ? ઇત્ય્ અશંક્યાહ -- યદ્ય્ અપિ [3 . 9] ઇતિ । નિપાતસમુદાયશ્ ચાયં વિશેષાર્થાભિધાનાભ્યુપગમે સર્વત્ર । ગુણીભૂતમ્ [7][3 . 10] ઉપસર્જનીભૂતમ્ અપ્રધાનીભૂતમ્ ઇતિ યાવત્ । બહુવ્રીહાવન્ય્ અસ્યૈવ પદાર્થસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ।

__________નોતેસ્__________
[7] ટીકાયાં પ્રતેર્ અત્ર ત્રુટિતત્વાત્ગુણભૂતમ્ઽ ઇતિ કલ્પયિત્વા સ્થાપિતઃ પાઠઃ, કિન્તુ આલોકસમ્મતઃગુણીભૂતમ્ઽ ઇતિ પાઠઃ ।
ત 7 થાપિ [3 . 10] ઇત્ય્ અભ્યુપગપૂર્વં વિશેષોક્તૌ । શબ્દ સ્ય વૃતિઃ પ્રવૃત્તિઃ -- અર્થાભિધાનમ્, તસ્યાઃ ।
પ્રધાન સ્ય સંસ્પર્શઃ સ્વીકારઃ સમ્બન્ધઃ ઇતિ યાવત્ । તેન સમં વાસ્તવસમ્બન્ધાત્ તત્પરામર્શઃ સ્યાદિત્ય્ આહ -- શબ્દાનામ્ [3 . 12] ઇતિ । સ્વભાવતઃ [3 . 12] સ્વરૂપેણ સઙ્કેતાવ્યવધાનેનેત્ય્ અર્થાઃ ।
અથવા મસ(શ)કસંકાશે કિં મહાસ્ત્રાકર્ષણપ્રાયે 8 ણેતિ મન્યમાનસ્ તદભિમતં પ્રાધાન્યમ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ -- પક્ષે [3 . 13]ત્યાદિ ।
અયમ્ અસ્યાશયઃ -- યદ્ય્ અપિ સમાસાર્થોપસર્જનં પ્રત્યવમ્રસ્ટુમ્ અશક્યં તથાપિ વ્યુત્પાદ્યતયા શાસ્ત્રે પ્રકૃતત્વાત્ બુદ્ધ્યન્તરેણ ગૃહીતં સ્વતન્ત્રં સત્પ્રત્યવમૃષ્યતે । યથાયદ્ગૃહમ્ એતત્ તમ્ આનયઽ ઇતિ ।
અવિપરીતસ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ [3 . 14] શિષ્યસન્તાનવર્ત્તિનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । [6અ] 1 સાધ્યત્વાદ્ [3 . 15] એવેત્ય્ અવધારણીયમ્ ।
{પ્. 245} યદ્ય્ એવં તદ્વ્યુત્પત્ત્યર્થમ્ ઇતિ વક્તવ્યે ણિચા નિર્દેશેન કિં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ -- અત એવ [3 . 15] ઇતિ । યતો ઽનુમાનવ્યુત્પત્તિઃ પ્રકરણસ્ય સાધ્યત્વાદ્ એવ પ્રયોજનં નાન્યથા અતઃ અસ્માત્ કારણાત્ પ્રકરણસ્ય વ્યાપારસ્ તથાર્થાભિધાનં તદ્ દર્શયિતું[8] [3 . 16] । કિંરૂપં તદ્ દત્શયિતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુમાને [3 . 15]તિ । અનુમાનવ્યુત્પત્તિઃ વિષયઃ સાધ્યત્વાદ્ ય 2 સ્ય સ તથોક્તસ્ તં દર્શયિતું વ્યુત્પત્તિવિષયં પ્રયોજકવ્યાપારં દર્શયિતુમ્ ઇતિ યાવત્ । નિર્દિશતિ [3 . 16] આચાર્ય ઇત્ય્ અર્થાત્ । ણિચ્નિર્દેશસ્યૈવાકારં ઇતિઃ દર્શયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[8] પ્રતિપાદયિતુમ્ઽ ઇતિ કલ્પયિત્વા પૂરિતો ટીકાપાઠઃ । તથાપિ આલોકાનુરોધેનદર્શયિતુમ્ઽ ઇત્ય્ એવ સમ્યક્ ।
એવં ચ વ્યાચક્સાણઃ શિષ્યસ્યાનુમાનવ્યુત્પત્તૌ પ્રકરણસ્ય હેતુકર્તૃતાં દર્શયતિ । શબ્દો ઽર્થં પ્રતિપાદયતિ ઇતિ લોકસ્ય વ્યવહારદર્શનાત્ । સામર્થ્યાચ્ ચાચાર્યસ્યાપિ તથાભાવ 3 મ્ અભિપ્રૈતિ । સતિ ચૈવં કર્તુઃ શ્રોતુશ્ ચ કરણ-શ્રવણપ્રયોજનમ્ અપિ સૂચિતં ભવતિ ।
અથાસતિ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધાભિધાને કથં તત્પ્રતીતિર્ યેન તસ્ય તત્પ્રયોજનં સિદ્ધિમ્ અધ્યાસીતેત્ય્ આહ -- તતશ્ ચ [3 . 17] ઇતિ । યતઃ પ્રકરણવ્યાપારો ઽનુમાનવ્યુત્પત્તિવિષય ઉક્તઃ તતઃ કારણાત્ । ચઃ [3 . 17] અવધારણે ઉક્તઃ [3 . 17] પ્રકાશિતઃ 4 । અન્યથા પ્રકરણવ્યાપારસ્ય તદ્વિષયત્વાયોગાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ચ પ્રણેતુર્ જ્ઞાનસ્થમ્ અર્થં પ્રતિપાદયિતુમ્ ઉચ્યતે ન (ંઉચ્ચરિતેન) શબ્દાત્મના પ્રકરણેન તદભિધાનં કર્તવ્યમ્ । ન હિ અન્યથા તમ્ અર્થં પ્રતિપાદ્યા(દ્યાઃ આ)કૃત્યા દર્શયિતું શક્યન્તે । તથા ચાર્થાભિધાનમ્ એવાત્ર પ્રયોજકસ્ય પ્રકરણસ્ય વ્યાપારઃ । સ ચ ણ્યન્તાભિધેયઃ 5 । તસ્માત્ વ્યુત્પાદનં પ્રકરણસ્યાભિધાનમ્ એવ । તતશ્ ચાસ્યૈવાભિધાનાર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યત ઇતિ પ્રસક્તમ્ । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ । અનુમાનવ્યુત્પત્ત્યર્થં હીદમ્ આરભ્યતે । ન ત્વ્ અસ્યૈવાભિધાનાર્થમ્ ઇતિ ચોદ્યં પ્રતિવિધાતુમ્ અભ્યુપગચ્છન્ન્ આહ -- યદ્ય્ અપિ [3 . 18] ઇતિ । શબ્દ સ્ય વૃત્તમ્ વર્તનમ્ પ્રવૃત્તિઃ વ્યાપાર ઇતિ યાવત્ । તેન શાબ્દેન ન્યા 6 યેન પ્રકરણવ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- શબ્દસ્ય હિ વ્યુત્પત્તિવિષયઃ પ્રયોજકવ્યાપારો ઽભિધેયઃ પ્રધાનં તેન્ તાદર્થ્યં ગમ્યેતેતિ ।
યદીદમ્ અનુમતમ્ એવ તર્હિ કિમ્ અર્થમ્ એવમ્ અભિહિતમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પ્રતિસમાધાનમ્ આહ -- તથાપિ [3 . 19] ઇતિ । વસ્તુવૃત્તેન [3 . 19] વસ્તુવૃત્ત્યપેક્ષયા આર્થેન ન્યાયેનેતિ 7 યાવત્ ।
{પ્ 246}વસ્તુવૃત્ત્યાપિ કથં વ્યુત્પત્તેઃ પ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ આહ તસ્યા [3 . 18] ઇતિ । અયમ્ આશયઃ -- સર્વો હિ પ્રયોજકવ્યાપારઃ પ્રયોજ્યક્રિયાર્થઃ । ઉક્તં હિ "વિક્લેદનોપસર્જના વિક્લિત્તિઃ પચેઃ પ્રધાનાર્થઃ" ઇતિ । તસ્માદ્ વ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ પ્રયોજકવ્યાપારવદ્ વ્યુત્પત્ત્યર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તદ્વ્યુત્પત્ત્યર્થમ્ ઇતિ તૂચ્યમાને અન્યૈસ્ તદર્થૈસ્ ભોજના 8 દ્ ઇવ (જનાવ)સ્થાનાદિભિઃ પ્રયોજકસ્ તદર્થમાત્રવ્યાપારતયા સમાન ઉક્તઃ સ્યાત્ । અસ્તિ ચાસ્યાસાધારાણો વ્યાપારઃ । સ કથં નામ્ ગમ્યેત ઇતિ ન્યાય્યો ણિઙ્નિર્દેશઃ ઇતિ ।
શાબ્દીં ગતિમ્ આશ્રિત્ય વાક્યસ્ય પ્રકરણપ્રયોજનાભિધાનપ્રવૃત્તત્વમ્ અભિસન્ધાય પરોક્ષાર્થેત્ય્ આદેર્ એકદેશસ્ય શાબ્દ્યૈવ ગત્યા ગુણભૂતાર્થવાચકત્વં દ[6બ્] 1 ર્શયન્ન્ આહ -- પરોક્ષાર્થે [3 . 23]તિ ।
શબ્દાત્મનશ્ ચેત્ પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્, કૃતમ્ અર્થાત્મનસ્ તેનાભિહિતેન ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન હિ [3 . 24] ઇતિ ।
તાત્પર્યાર્થપ્રદર્શનેનૈવં વ્યાચક્ષાણશ્ ચાર્થેન ન્યાયેન અભિધેયપ્રયોજનમ્ એવ વક્તું પ્રવૃત્તમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઇતિ દર્શયતિ । યથા [4 . 5] ઇતિ સામાન્યોક્તસ્યાસ્ય વિષયોપદર્શને । ભૂતં [4 . 5] સત્યં । કિં તદ્ ઇ 2 ત્ય્ અપેક્ષાયાં બ્રાહ્મણીત્યુ ક્તૌ સ્ત્રીત્વાવગતાવ્ અપિ યથા ન તત્ર સ્ત્રીપ્રત્યયસ્ તદ્વત્ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આ સમન્તાદ્ ઉપ્યતે ઽનેન ઇતિ આવપનમ્ [4 . 5] કિમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં ઇયમ્ [4 . 5] ઇતિ । ઉષ્ટ્રિકા પિટકિકા ।
નનુ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ અનુમાનાશ્રયત્વાત્ યદિ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે તર્હિ શબ્દાદેર્ અપિ તન્નિમિત્તત્વાત્ તદ્ અપિ કિં ન વ્યુત્પાદ્યતે ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- અનેન [4 . 7] ઇતિ । અનેન 3 તત્પ્રતિપત્તેઃ ત્રિરૂપલિઙ્ગાશ્રયત્વકથનેન । ચો યસ્માદ્ અર્થે । પ્રમાણભૂતા [4 . 8] પ્રમાણરૂપા અવ્યભિચારિણીતિ યાવત્ ।
કસ્માદ્ એવમ્ ઉક્તં ભવતીત્ય્ આહ -- અન્યસ્માત્ [4 . 8] ઇતિ ઉક્તત્રિરૂપલિઙ્ગાદ્ અન્યસ્માત્ તત્પ્રતિપત્તેર્ અવ્યભિચારિણ્યાઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ અયોગાદ્ અપ્રયુજ્યમાનત્વાત્ ।
અસત્ય્ અવધારણે અયમ્ અ 4 ર્થઃ કુતસ્ત્ય ઇત્ય્ આહ -- અવધારણાત્ [4 . 10] નિયમાદ્ ઇતિ । ઇતિઃ [4 . 10] અવધારણસ્ય આકારં દર્શયતિ ।
તતઃ [4 . 10] પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ અનુમાનાશ્રયત્વાદ્ એવ । આદિ [4 . 10]શબ્દાદ્ અર્થાપત્ત્યાદિપરિગ્રહઃ । ઉક્તાદ્ અન્યેન પ્રકારેણાનુમાનત્વે પ્રામાણ્યે સતિ ઇતિ યાવત્ । તેષાં [4 . 11] શબ્દાદીનામ્ ।
{પ્. 247} સ્યાદ્ એતત્ -- અલિઙ્ગજાપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિર્ 5 અવ્ય્ભિચારિણી ભવિષ્યતિ તત્કહં શબ્દાદીનાં સત્ય્ અપિ પ્રામાણ્યે તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તથાહિ [4 . 13] ઇતિ ।
સર્વ શબ્દેનાશેષપરિગ્રહં દર્શયતિ । સ્વતન્ત્રા [4 . 13] સ્વવશા લિઙ્ગાનપેક્ષેતિ યાવત્ ।
હેતુમ્ આહ -- તસ્યાઃ [4 . 14] ઇતિ । યસ્તયા વ્યવસીયતે સ તસ્યાઃ સ્વાર્થઃ ।
મા ભૂત્ સંવાદિકા, પ્રમાણં તુ કસ્માન્ ન ભવતિ? । આહ -- અવિ 6 સંવાદન મ્[9]અવિસંવાદકત્વં, તદ્ એવ લક્ષણં સ્વભાવો યસ્ય તદ્ભાવસ્ તત્ ત્વં તસ્માત્ [4 . 15] ।
__________નોતેસ્__________
[9] આલોકસમ્મતઃ મૂલપાઠઃઅવિસંવાદનલક્ષત્વાત્ઽ ન તુ યથા મુદ્રિતઃ --અવિસંવાદલક્ષણત્વાત્ઽ ઇતિ ।

સ્વતન્ત્રાયા અયોગાત્, અન્યત એવ સા ભવિષ્યતિ કિમ્ એતાવતાનુમાનત્વમ્? । ન હિ પક્ષધર્મતૈવ લિઙ્ગસ્ય રૂપં યેન તજ્જાયાઃ તથાત્વં સ્યાદિત્ય્ આહ -- અન્યત્રાપિ(તોપિ) [4 . 15] ઇતિ ।[10] અસમ્બદ્ધાત્ [4 . 16] સિષાધયિષિતાપ્રતિબદ્ધાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[10] સ્ઽ પ્રતેર્ અત્ર ત્રુટિતત્વાત્યદિ સ્યાઽ ઇતિ પૂરિતમ્ અસ્માભિઃ । આલોકમ્ અનુસૃત્યઅસમ્બદ્ધાત્ યદિ સ્યાઽ ઇતિ -- પાઠઃ પૂરણીયઃ ।
અસ્તુ તર્હિ પ્રતિબન્ધો ન તુ 7 પક્ષધર્મતા । તતશ્ ચાન્વયવ્યતિરેકવતો ઽપિ શબ્દાદેર્ અપક્ષધર્માત્ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિર્ અવ્યભિચારિણી નાનુમાનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ધર્મ્યસંબન્ધેપિ [4 . 16] ઇતિ ।
યદ્ય્ એવમ્ અસ્તુ તત્પ્રતિપત્તિહેતોઃ પક્ષધર્મત્વમ્ અપિ । કિમ્ અતઃ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ [4 . 18] ઇતિ । એવં[11]રૂપં [4 . 18] સાધ્યસમ્બદ્ધં વિશિષ્ટધર્મસમ્બદ્ધઞ્ ચ । ઇતિઃ હેતૌ । સર્વા [4 . 18] કૃત્સ્નૈવ । ન ભિદ્યતે [4 . 19] ન પૃથક્ પ્રમાણમ્ 8 ।
__________નોતેસ્__________
[11] અયમ્ આલોકસમ્મતઃ પાઠઃ । સેવમ્ભૂતઃઽ ।
સર્વત્રાયમ્ ઇતિઃ [4 . 19] વાક્યાર્થપરિસમાપ્તૌ । યત્ર તુ અર્થવિશેષે વર્તતે સ પ્રાયેણ કથ્યતે ।
સ્યાદ્ એતત્ -- ઉત્સૂત્રો ઽયમ્ અર્થસ્ ત્વયા વ્યાખ્યાયતે ન ત્વ્ અયમ્ અત્રાચાર્યસ્ય વિવક્ષિત ઇત્ય્ આહ એષ ચ [4 . 19] ઇતિ । ચઃ [4 . 20] યસ્માદ્ અર્થે ।
નનુ પ્રકૃતસમ્બન્ધાદ્ અર્થિતમ્ અયમ્ અર્થો ઽત્યન્ત (-દર્શને ઽયમ્ અર્થો ઽસઙ્ગત) ઇત્ય્ આહ -- પક્ષ [4 . 20] ઇતિ । વ્યાપ્ત એવ ચ [4 . 22] ઇતિ સમુચ્ચીયમાનાવધારણમ્ ઇદમ્ ।

નરઞ્ ચ નારાયણ[7અ] 1 મ્ એવ ચાદૌ સ્વતઃ સુતૌ દ્વૌ જનયાં બભૂવ
ઇતિ યથા
{પ્. 248} "વિવક્ષાતો ઽપ્રયોગે ઽપિ તસ્યાર્થો ઽયં પ્રતીયતે"
ઇતિ ચ ભાવઃ અવધારણાત્ [4 . 22] ઇતિ ધ્રુ(બ્રુ)વતઃ ।
તદ્વ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ અર્થગ્રહણસમ્ભવાદ્[12] અત્રે [4 . 24]ત્ય્ આહ ।
__________નોતેસ્__________
[12] આલોકસમ્મતઃઅત્રાર્થગ્રહણંઽ ઇતિ પાઠઃ । સર્થગ્રહણંઽ ।
ઇતિઃ [4 . 24] પદસ્યાકારં દર્શયતિ । સ્વલક્ષણવિષયં [4 . 24] વસ્તુવિષયમ્, ન સામાન્યવિષયમ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
કથમ્ અર્થવિષયત્વાભિધાને ઽનુમાનપ્રામાણ્યસ્ય સ્વલક્ષણ 2 વિષયત્વમ્ ઉક્તં ભવતીત્ય્ આહ -- અર્થે [4 . 25]તિ ।
એવમ્ એવાચાર્યસ્ય તથાભિધાનં સઙ્ગચ્છતે નાન્યથેતિ દર્શયિતુમ્ આહ -- અત એવ [4 . 26] ઇતિ । અનુમનપ્રામાણ્યસ્ય સ્વલક્ષણવિષયત્વાદ્ એવ । અન્યથાપ્રત્યક્ષવ્યવસ્થાયાઃઽ ઇતિ વિશેષો(ષ્યો)ક્તં સ્યાત્ ન સામાન્યેનેત્ય્ આશયઃ । અત્ર પ્રામાણ્યસ્ય વસ્તુવિષયત્વાદ્ અન્યેન સામાન્યવિષયત્વપ્રકારેણ તત્ર [4 . 27] સ્વલક્ષણે, નાન્યવિષયા 3 જ્ જ્ઞાનાદ્ અન્યત્ર પ્રવૃત્તિર્ યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સામાન્યમ્ અપિ વસ્તુ, તેન તદર્થક્રિયાર્થિતયૈવે પ્રવૃત્તિર્ ઉપપત્સ્યત ઇત્ય્ આહ -- સામાન્યસ્યેતિ [5 . 1] । અપિ ના [5 . 1] વસ્તુત્વે ઽભ્યુપગમં દર્શયતિ ।
તસ્યામ્ એવાર્થક્રિયાયાં પ્રવૃત્તિર્ ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- તસ્યાશ્ ચ [5 . 2] ઇતિ ।[13] તદુત્પત્તાવ્ એવ [5 . 2] સામાન્યાલમ્બનજ્ઞાનોત્પત્તાવ્ એવ ।
__________નોતેસ્__________
[13] તદુ[ત્પાદ્ય]ત્વેનઽ સ્ ।
તર્હિ વાહદોહાર્થક્રિ 4 યાર્થિતયૈવ પ્રતીતે ગોત્વે સામાન્યે પ્રવર્ત્સ્યતીતિ અત આહ -- ન હિ [5 . 2] ઇતિ । હિઃ અવધારણે ।
હેતુમ્ આહ -- તસ્ય [14][ ? ] ઇતિ । અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તત્રૈવ તદ્વ્યાપારાવધારણાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[14] સ્વલક્ષણસ્યૈવ સ્ ।
ભિન્નસ્ય સતઃ કાર્યકારણભાવાદ્ અન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાદ્[15] અનુપકાર્યતયે [5 . 4]ત્ય્ આહ ।
__________નોતેસ્__________
[15] અનુપકાર[કત્વેન]ઽ સ્ ।
અભ્યુપેત્યાપિ સમ્બન્ધમ્ ઇદાનીમ્ આહ -- સત્યપિ [5 . 5] ઇતિ । ચઃ [5 . 5] વક્તવ્યા 5 ન્તરસમુચ્ચયે ।
ધૂમાર્થિનોપિ ધૂમપ્રતિપત્તૌ ધૂમધ્વજે પ્રતિપત્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ઇતિ ઇષ્ટમ્ ધર્મમ્ અતિક્રાન્તઃ પ્રસઙ્ગઃ અતિપ્રસઙ્ગ [5 . 6]સ્ તસ્માદ્ધેતોઃ ।
{પ્. 249} અનવસિતઃ -- અનવધારિતઃ, વિવેકઃ -- અન્યત્વં યેન સ તથા તસ્ય [5.6] ।
તદનવસાય એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- સમવાયસ્ય [5.3] ઇતિ । સમવાયેન હિ સમ્બદ્ધં સામાન્યમ્ ઇતિ --નૈયાયિકાદીનાંમતમ્ । તસ્ય [16]સામાન્યસ્ય્ આધ્યવસાયાત્ [5 . 7] સમારોપાત્ । તત્ર [5 . 7] સ્વલક્ષણે ।
__________નોતેસ્__________
[16] આલોકસંમતઃતદધ્યવસાયાત્ઽ ઇતિ પાઠઃ ।અવસાયાત્ઽ સ્ ।
નનુ કિમ્ ઇદં સમવાયસ્ય સૂક્ષ્મત્વં વિવક્ષિતમ્? । યદિ પરિમાણવિશેષયોગિત્વમ્, તદ્ અસ્ય ન સમ્ભવતિ । અથાપ્ય્ ઉપલબ્ધિજનનયોગ્યરૂપરહિતત્વં તદ્ અપિ તદભાવાત્ તદ્ એવ નોપલભ્યતામ્, ન તુ તસ્ય તાદ્રૂપ્યેણ સામાન્યતદ્વેતોર્ ભેદાનુપલક્ષણમ્ ઉપપદ્યતે । ન ચ સમવાયો નોપલભ્યતેનૈયાયિકમતે સમવેતવિશેષણભાવેન તસ્યોપલબ્ધેર્ ઇષ્ટત્વાત્ । તન્મતસ્ય ચાશંક્યમાનત્વાદ્ ઇતિ ।
ન, અભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનાત્ । ઇહ હિ સૂક્ષ્મત્વં સમવાયસ્ય સમવાયિનોર્ ભેદેનાનુપલમ્ભકત્વં વિવક્ષિતમ્ । એષ હિ સમવાયસ્ય મહિમા યેન સમવાયિનૌ નિર્લુઠિતગર્ભવદ્ભેદેન નોપલ 8 મ્ભયતિ પટતન્ત્વાદિવદ્ ઇતિ । અન્યથા વ્યાખ્યાનં તુ સાહસમ્ એવ ।
અત્ર એવં તર્હિ [5 . 7] ઇતિ પ્રતિવિધાનમ્ । ઇહ ભ્રાન્તેસ્ ત્વયાપ્ય્ અવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાદ્ ભ્રાન્તિમાત્રમ્ એવાસ્તુ [5 . 8] ઇત્ય્ આહ ।
વાસનાદ્વયનિબદ્ધો હિ વિકલ્પઃ સ્વાભાસમ્ એવાગોવ્યાવૃત્તં પ્રતિયન્ બાહ્યસ્યાપ્ય્ અગોવ્યાવૃત્તતયા ભેદમ્ અવગાહિતુમ્ અનીશાનો બાહ્ય એવ ગૌર્ મયા પ્રતીત ઇત્ય્ અભિમન્યમા[7બ્] 1 નઃ પ્રકૃત્યૈવ ભ્રાન્તિરૂપો જાયતે ।
ભ્રાન્તિર્ એવ ભ્રાન્તિમાત્રમ્ [5 . 8] વસ્તુભૂતસામાન્યશૂન્યં સ્વક્ષણાશ્રયતયા અનુમાનજ્ઞાનાશ્રયતયોપગતત્વેન ચ તયોર્ અન્તર્વર્તિત્વાદ્ અનુપયોગિતયા ચ ઘાટામસ્તકાન્તરાલવર્તિમાંસપિણ્ડરૂપગડુસ્થાનીયત્વાત્ ગડુરૂપં [5.8] તેન તદ્વિષયતયોપગતેનેતિ પ્રકરણાત્ કિં [5 . 8] ન કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અયમ્ અસ્યાશયઃ -- 2 યદિ વિકલ્પો દૃશ્યવિકલ્પ્યાવ્ અર્થાવ્ એકીકૃત્ય લોકં પ્રવર્તયિતું ન શક્નુયાત્ યદિ ચ તદુપગમે ઽપિ ભ્રાન્તિઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં નોપગમ્યેત, તદા તથા પ્રવૃત્તૌ સામાન્યમ્ ઉપયુજ્યેતાપિ । યદિ ચ તત્ પ્રમાણપ્રસિદ્ધં ભવેત્ ગડુવદેવાનુપયુક્તમ્ અપિ ઉપગમ્યેત, ઉપગમ્ય ચ તથા પ્રવૃત્તિ ઇષ્યેત, યાવતા સર્વમ્ એવેદમ્ અસમ્ભવીતિ ।
નનુ નિર્નિબન્ધનો ઽન્યત્રા 3 ન્યસ્ય સમારોપો નોપપદ્યતે । ન ચ વ્યક્તિષુ સર્વતો વ્યાવૃત્તાસુ અનુગતાકારસ્ય બુદ્ધિપ્રતિભાસસ્યારોપે કિણ્ચિન્ નિમિત્તમ્ અસ્તિ । તત્ કથં ભ્રાન્ત્યા પ્રવૃત્તિકલ્પના જ્યાયસીત્ય્ અભિપ્રાયવાનાહ -- નિર્બીજે [5 . 8]તિ ।
{250} તા એવ [5 . 9] ઇત્ય્ ઉત્તરમ્ । યાઃ સ્વહેતુભ્યસ્ તથોત્પન્નાસ્ તા વ્યક્તયઃ સ્વહેતુસામર્થ્યાત્ તદેક પ્રત્યવમર્ષાર્થજ્ઞાનાદ્ય્ એકં કાર્યં 4 યાસાં તાસ્ તથા ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- અતત્કાર્યવ્યાવૃત્ત્યા તદેકકાર્યત્વં સર્વસજાતીયાનુગતં તાસુ વિદ્યમાનમ્ અનુગતાકારસ્ય બુદ્ધિપ્રતિભાસસ્યારોપબીજં કિન્ ન ભવતીતિ? ।
સ્યાદ્ એતત્ -- તદેકકાર્યતયા તથાભૂતા અપિ વ્યક્તયઃ તથાભૂતાયા ભ્રાન્તેર્ બીજમ્ ઉપપદ્યન્તે । સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અસ્મત્પક્ષસ્યાપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અભિ 5 સમ્બન્ધમ્ આકલય્ય પરસ્પરસામાન્યાભિધાનમ્ ઉન્મૂલયિતુમ્ આહ -- વર્ણે [5 . 10]તિ । વર્ણઃ શુક્લાદિઃ, આકૃતિઃ સંસ્થાનં સંયોગવિશેષઃ, તાભ્યાં સમાનો ઽવિશિષ્ટઃ આકાર આભાસો યસ્ય યત્ર વા તત્ તથોક્તમ્ । વર્ણસમાનાભાસમ્ આકૃતિસમાનાભાસં વર્ણાભાસમ્ આકૃત્યાભાસમ્ ઇતિ યાવત્ ।
વર્ણાકૃતિપ્રયુક્ત 6 ત્વાત્ સામાન્યસ્ય, તજ્જ્ઞાનસ્યાપિ તથાત્વં નાયુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચ [5 . 11] ઇતિ । તદ્રૂપં [5 . 11] વર્ણાકૃતિયુક્તરૂપમ્ । તદુક્તમ્ --
"વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં ગોત્વમ્ હિ વર્ણ્યતે" [પ્વ્ 2.147] ઇતિ ।
તત્ [5 . 11] તસ્માત્ ।

વર્ણાકૃતિપ્રયુક્તં હિ પ્રતિભાસમાનં હિ તદ્વર્ણાકૃતિયોગિન્ય્ અપરત્ર ભ્રાન્તેર્ બીજં [5 . 11] નિબન્ધનં ભવેત્, નાન્યદ્ ઇતિભાવઃ ।
યદિ નામ સામાન્ય 7 તદ્વતોર્ વર્ણાદિયોગાભ્યાં વૈસદૃશ્યં તથાપિ સામાન્યં તત્ર ભ્રમનિબન્ધનં કિં ન ભવતિ ઇત્ય્ આહ -- સાદૃશ્યે [5 . 11]તિ । અસ્તિ હિ કાચિદ્ભ્રાન્તિર્ યા અન્તરુપપ્લવસમ્ભવે ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પરૈઃ [5 . 12] ઇત્ય્ આહ ।
યદિ એવં બાહ્યસ્ય બુદ્ધિપ્રતિભાસેન સામાન્યેન કિં સાદૃશ્યં યેન બ્રાન્તિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ આહ -- વ્યક્તય [5 . 12] ઇતિ ।
[17] સામાન્યાલમ્બનં યજ્ જ્ઞાનં તસ્ય ય આકારો 8 વિજાતીયવ્યાવૃત્તરૂપં તસ્ય સરૂપાઃ [5 . 13][18] વિજાતીયવ્યાવૃત્તા [5 . 12] ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । તેન વિજાતીયવ્યાવૃત્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । બુદ્ધિપ્રતિભાસસ્ય વા અતદ્રૂપપરાવૃત્તતયૈવાવભાસનાદ્ ઇતિ ચ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[17] આલોકસમ્મતઃસામાન્યાલમ્બનજ્ઞાનાકારસરૂપાઃઽ ઇતિ પાઠઃ ।સામાન્યાકારજ્ઞાનસ્વરૂપાઃઽ સ્ ।
[18] આલોકસમ્મતઃવિજાતીયવ્યાવૃત્તાઃઽ ઇતિ પાઠઃ ।અ[સમાનજા]તીયવ્યાવૃત્તાઃઽ સ્ ।
યૈર્વૈશેષિકાદિભિર્ વ્યક્તેર્ ભિન્નં સામાન્યમ્ ઇષ્ટં તૈર્ અપ્ય્ અવશ્યમ્ ઉક્તયા નીત્યા સ્વલક્ષણવિષયમ્ અનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ એષ્ટવ્યમ્ ઇતિ પ્ર[8અ] 1 તિપાદ્ય સંપ્રતિમીમાંસકાદીન્ પ્રતિપાદયિતું યૈઃ [5 . 16] ઇત્ય્ આદિનોપક્રમતે ।
{પ્. 251} તુઃ [5 . 16] વિશેષાર્થઃ ।
સામાણ્યં અનુમાને પ્રતિભાસમાનં પ્રવૃત્તિવિષયઃ, તચ્ ચ વ્યક્તિસ્વરૂપમ્ ઇતિ સ્વલક્ષણવિષયમ્ એવ પ્રામાણ્યં તસ્યાપતિતમ્ ઇત્ય્ આશયઃ ।
યદ્ય્ એવં ભવન્મતવત્ તદ્ અપિ મતમ્ અતિશોભનમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય આહ -- સ્વલક્ષણે [5 . 17]તિ ।
તદ્દેશોપસર્ગણજન્મનીન્દ્રિયજ્ઞાન ઇવ 2 પ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગેન શબ્દાદ્ અપિ તં(તત્)પ્રતીતૌ ચક્ષુરિન્દ્રિયાદિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગેન વ્યક્તેર્ અપ્રતિભાસને તદાત્મકં સામાન્યં કથમ્ ઇવ પ્રતિભાયાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ યદ્ય્ અનુમાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં સ્વલક્ષણવિષયં તર્હિ પ્રત્યક્ષાદ્ અસ્ય ભેદઃ કથમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ --[19] પરોક્ષ ઇતિ । તુઃ પ્રત્ય્ક્ષાદ્ અનુમાનં ભેદવદ્ દર્શયતિ ।
__________નોતેસ્__________
[19] સ્ સંજ્ઞકહેતુબિન્દુટીકાયાઃ પ્રતેર્ અત્ર ત્રુટિતત્વાત્ મૂલપાઠાભાવઃ બોધ્યઃ ।
યસ્માદ્ અર્થા[ત્]સાક્ષાદ્ અનુદય 3 માનમ્ ઉત્પત્તું લિઙ્ગમ્ અપેક્સતે, અર્થઞ્ ચ ન સાક્ષાત્કરોતિ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સતિ ભાવ આશ્રયાર્થઃ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- યદ્ય્ અસ્યાપિ સ્વલક્ષણં વિષયઃ, તર્હ્ય્ અન્યત્ સામાન્યલક્ષણં, સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ[ન્બ્ ઇ] ઇતિન્યાયબિન્દુર્ વિરુધ્યેતેત્ય્ આહ -- તદેવે તિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે ।
કથં તથા વક્તું શક્યત ઇત્ય્ આહ -- લક્ષ્યત ઇતિ ।
સા 4 માન્યમ્ અતદ્રૂપપરાવૃત્તિર્ લક્ષણં લક્ષકં યસ્યાતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્ય વસ્તુનઃ ।
ત એવ ભેદાશ્ ચ અવિવેચિતભેદાઃ સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુનર્ ઉક્તાશઙ્કામ્ ઇત્ય્ અર્થપુનરુક્તાશઙ્કા ઇત્ય્ અવસેયમ્ । શબ્દપુનરુક્તસ્યાનુમ્ભવાદ્ એવ તદાશઙ્કાયા અભાવાત્ ।
દ્વિવિધં હિ પુનર્ ઉક્તમ્ । અર્થપુનરુક્તમ્ -- યદા વિશેષવિધિત્સા 5 દ્યભાવે સ એવાર્થઃ શબ્દાન્તરેણાભિધીયતે । શબ્દપુનરુક્તં તુ વિધિત્સાદ્યભાવ એવ યદા સ એવ શબ્દઃ પુનર્ ઉચ્ચાર્યતે । વિશેષવિધિત્સાદિભાવે તદ્ એવ દ્વૈધમ્ અર્થાનુવાદશબ્દાનુવાદાત્મના દ્વૈધં ભવતીતિ ।
વાર્તિકાદૌ તર્હ્ય્ અનૈપુણ્યમાચાર્યસ્યેતિ ચેત્ । ન, મન્દબુદ્ધીનધિકૃત્ય તત્પ્રવૃત્તેઃ ।
પ્રમાણેનેતિ તૃતીયાન્તાત્ તસિર્ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તન્નિશ્ચયતઃ પ્રભેદનિશ્ચયતઃ પુરુષવ્યુત્પાદનમ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । પ્રભેદસ્ય વ્યુત્પાદનમ્ ઇતિ સમ્બધ્યતે । પ્રભેદો ઽપિ દ્વિધા દ્રષ્ટવ્યઃ -- અનુપલબ્ધ્યાદિભેદેન પક્ષધર્મત્વાદ્યાત્મના ચ । યદિ કાર્યાદિભેદનિશ્ચાયકં પ્રમાણમ્ અત્રોક્તમ્, તર્હિ અન્વયાદિપ્ર(સ્વ)રૂપપ્રભેદનિશ્ચાયકં પ્રમાણં નોક્ત 7 મ્ એવત્ય્ આશંક્યાહ ત્રિવિધેતિ । ત્રિભિર્ અન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મતાત્મકૈઃ પ્રકારૈઃ । {પ્. 252} પ્રકર્ષેણ ભિન્નસ્ય ભેદમ્ ઉપગતસ્ય । એવમ્ અભિધાનાદ્ એવ ચાસ્ય પ્રભેદસ્યેત્ય્ અત્રાસ્માભિસ્ તથા વ્યાખ્યાતમ્ અન્યથા એતન્ ન સંગચ્છેત ।
સ્યાદ્ એતત્ -- લિઙ્ગલક્ષણાનુમાનસ્વરૂપસ્ય વ્યુત્પાદનં સ્યાદ્ યદિ લક્ષ્યં લક્ષણં તન્ નિર્દિષ્ટં ભવેત્ । પ્રભેદસ્ય ચ 8 તદા સ્યાદ્ યદિ તન્ નિર્દેશઃ સ્યાત્ । ન ચાત્ર તદ્વાચકમ્ અસ્તીત્ય્ આહ તત્ર ત્રેધાવ્યુત્પાદને વ્યવસ્થિતે સતીતિ । એવઞ્ ચ નિર્દેશપ્રદર્શનં પરં કૃતં બોદ્ધવ્યં ન તુ લક્ષણાનુવાદેન લક્ષ્યવિધિર્દર્શિતઃ ।
હેતુ ર્ ઇતિ તુ લક્ષ્યમનૂદ્ય પક્ષધર્મ ઇત્યાદિલક્ષણં વિધેયમ્ અવસેયમ્ । ઇતિના નિયમસ્યાકારો દર્શિતઃ । પ્રતિપાદ્યોપલક્ષણં [8બ્] 1 ભાવગ્રહણં । તેન ભાવેષુ અભિધેયેષુ ઇત્ય્ અર્થઃ । અભાવેષુ તથા ન સ્યાત્ ।
અત્ર તુ સાહાયકંકુમારિલસાક્ષિણમ્ અપક્ષિપન્ન્ આહ તદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ । સંવિત્તેર્ અનુગમો ઽનુબન્ધઃ સ્થૈર્યમ્ । ધારાવાહિત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । સકૃજ્જાતા તુ વિપક્ષાભાવસંવિત્તિર્ અદૃઢા યત્ર, ન તત્ર, યથાવધારણમ્ ઇત્ય્ અનેન સૂચયતિ ।[20]હિર્યસ્માદ્ ઇન્દ્રિયસ્ય ભાવાઙ્ગે(વાંશે)નૈવ સંયોગઃ । સંયોગ શબ્દેન 2 સંબન્ધો વિવક્ષ્યતે । ન ત્વ્ અન્યતરકર્માદિગુણ એવ । સામાન્યાદેર્ અપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સો ઽપિ કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ -- યોગ્યત્વાદ્ ઇતિ । ભાવાંશેન સહ સમ્બદ્ધમ્ ઇન્દ્રિયં યોગ્યંમીમાંસકમતે । સતોર્ એવ સમ્બન્ધોપપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । સ વિષયો ઽસ્યેતિ તદ્વિષય સ્ તસ્ય ભાવસ્ તત્તા । કસ્યા સેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ પ્રત્ય્ક્ષસ્ય્ એતિ । કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થે તિ । વિરો 3 ધિન્ય્ અનુપપન્ના ચતુર્ધા ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈઃ ।
__________નોતેસ્__________
[20] ભાવાંશેનૈવ સંયોગો યોગ્યત્વાદિ ઇન્દ્રિયસ્ય હિઽ ઇતિ સ્વ્, અભાવ 18 ।
અસામાન્યતયૈવ તત્સાધનીભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- તત્ર ઇતિ ।
અનુક્રાન્તં રૂપં [6 . 9] સ્વભાવો યસ્ય તત્ તથા । અનુક્રાન્તં પ્રકાન્તમ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિતુલ્યયોગ્યતાલક્ષણં વાચ્યમ્ ।
હેત્વન્તરમ્ અપિ તથા ભવિષ્યતિ ઇત્ય્ આહ -- યદિ [6 . 9] ઇતિ સમ્ભાવયતિ । હિઃ [6 . 9] યસ્માદ્ અર્થે । સ્યાત્ તથારૂપમ્ ઇતિ પ્રસ્તાવાત્ । આદિ [6 . 9] 4 શબ્દાત્ કાલસ્ય સંગ્રહઃ । ઘટવદ્ ઇતિ ચાશયઃ ।
અયં પ્રકારઃ [21][6 . 12] કાર્યકારણવ્યાપ્યવ્યાપકલક્ષણઃ । તસ્માત્ [22][6 . 12] કાર્યકારણભાવાદ્યભાવાત્ । તે [6 . 12] કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી । ન ચ તસ્ય ચાત્યન્તાસતો ઽવિકલકારણસ્ય ભાવઃ સમ્ભવતિ ઇતિ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[21] પ્રકારો ઽયંઽ --સ્
[22] તત્ઽ -- સ્
{પ્. 253} અમૂષાં સમ્ભવમ્ અભ્યુપપદ્યેદાનીં દૂષણં દત્તે -- સમ્ભવે ચ[23] [6 . 14] 5 ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[23] વાઽ સ્

નનુ કથમ્ અયં નિયમઃ સિધ્યતીતિ પ્રશ્ને કિમ્ ઇદમ્ અકૃતં નિયમસિદ્ધ્યનઙ્ગમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- એવં મન્યત [6 . 18] ઇતિ । એવં વક્ષ્યમાણકમ્ । ઇહ [6 . 18] વાઙ્મયે વ્યવહારે । તદ્વિપર્યયેણ [6 . 18] તસ્ય નિયમ્યમાનસ્ય વિપર્યયેણ । તદ્વિપક્ષસ્ય [6 . 19] તસ્ય નિયમવિષયસ્ય વિપક્ષઃ તદ્વિપક્ષસ્ તસ્ય વ્યાપ્તૌ । [6 . 21] સત્યામ્ । 6 પ્રતિષેધ્યસ્ય હેતુત્વસ્ય યઃ સ્વભાવસ્ તેન યદ્ વિરુદ્ધં હેત્વાભાસત્વં તસ્ય ઉપલબ્ધ્યા [6 . 25] ।

નનુ હેતૂક્તલક્ષણપ્રતીતિકામ્(મો)હેતોર્ એવ રૂપં પ્રતીયતામ્, કથં પુનઃ પરસ્પરપરિહારવત્તયા તયોર્ વિરોધઃ પ્રતીયત ઇત્ય્ આહ -- તદાત્મે [7 . 1]તિ । તસ્ય હેતોર્ ય આત્મા તત્ર નિયતો યઃ પ્રતિભાસ સ્ તસ્ય યજ્ જ્ઞાનં સંવે 7 દનં તસ્માદ્ધેતોઃ વિપરીતસ્ય અન્યતયા તદનાત્મતયા સામર્થ્યાત્ જ્ઞાતયા । ઇત્થંભૂતલક્ષણા ચેયં તૃતીયા । તદાભાસતા તસ્યાઃ પ્રતીતેઃ [7 . 2] સામર્થ્યેન નિશ્ચયાત્ ।
તસ્માત્ કિં ભવતીત્ય્ આહ -- પરસ્પરમ્ ઇતિ [7 . 2]
સ્યાદ્ એતત્ -- અત્યન્તાસતો હેત્વન્તરસ્ય ન કેનચિત્ સહ વિરોધાવગતિઃ યેન વિરુદ્ધોપલમ્ભાત્ અભાવગતિર્ ભવતિ । તત્ર ચ હેતુત્વમ્ અ 8 ત્યન્તાસત્ કથં નિષિધ્યેત ઇતિ પૂર્વપક્ષદ્વયમ્ ઉત્પ્રેક્ષમાણ આહ -- તે ચ [7 . 4] ઇતિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । નાપિ ચ તેન નિષિધ્યમાનં હેતુત્વમ્ અત્યન્તાસત્તયોપગતમ્ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્ । તર્હિ કિમ્ અત્ર તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- કેવલં [7 . 6] ઇતિ ।
અન્યત્ર [7 . 6] કાર્યાદૌ પ્રસિદ્ધં નિશ્ચિતં વ્યામોહાદ્ અજ્ઞાનાત્ તત્ર [7 . 6] હેતુત્રયબાહ્યે અર્થે આરોપિતં [7 . 7] સત્ત્વેન વ્યવસ્થાપિતમ્ । શઙ્કિત [9અ] 1 મ્ અસ્તિ ન વેતિઽ સંશયાસ્પદીકૃતમ્ ।
તત્ [7 . 7] તસ્માત્ । કિં કસ્માત્ સામર્થ્યાત્ પ્રકાશ્યમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય કથં નિષેધ ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ કિં હેત્વન્તરે હેતુત્વં ભવત્વા[ભવત્ હેત્વા]ભાસત્વભાવાન્ નિવર્તમાનમ્ અવગતં યેન તસ્યાનેન વિરોધો વક્ષ્યત ઇત્ય્ આહ -- ન ચ [7 . 8] ઇતિ ।
ઇદાનીમ્ અત્યન્તાસત્ત્વમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ દોષાભાવં પ્રદર્શયિતુમ્ આહ -- નાપિ [7 . 10] ઇતિ ।
{પ્. 254} કથં પુનસ્ તત્રૈવ 2 તદવગમો ન ભવતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- ન હિ [7 . 11] ઇતિ ।
મા તત્રાવધારિ વિરોધો ઽન્યત્રાપિ કથમ્ અત્યન્તઃ(તા)સતસ્ તદવગમ ઇત્ય્ આહ -- સર્વત્ર[24] [7 . 13] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[24] સ્ પ્રતાવ્ અત્ર શઙ્કિતઃ પાઠઃ । આલોકાનુરોધેન સ તુ "વિરોધો ઽપિ તુ સર્વત્ર" ઇતિ ગમ્યતે ।
લક્ષણં [7 . 15] વસ્તૂનાં વિભક્તરૂપં, તત્ પ્રયોજનમ્ અસ્ય ઇતિ તથા[25]। નિયતરૂપપ્રતીતિર્ એવ સર્વેણ સમં તસ્ય વિરોધપ્રતીતિર્ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[25] લાક્ષણિકઃ [7.15]
દુર્મતીનાં વિસ્પન્દિતાનિ [7 . 18] વ્યાકૃતાનિ, તેષુ ।
પ્રકરણં નિગમયન્ન્ આહ -- ઇતિ સ્થિતમ્ એ 3 તત્ [7 . 18] ઇતિ । ઇતિઃ [7.18] ઇતિ અનન્તરોક્તમ્ ઉપપત્તિપ્રકારં પ્રત્યવમૃષતિ । ઇતિઃ [7 . 20] અભિપ્રાયસ્યાભિપ્રાયેણ વિષયીકૃતસ્યાકારં દર્શયતિ ।
પ્રમાણયોર્ દ્વૈતાત્ દ્વયોર્ અનિયતરૂપદર્શને કતરેણે [7 . 25]ત્ય્ ઉક્તમ્ । ઉપગતમ્ ઇત્ય્ અનેનારોપમ્ આહ । વિશેષપ્રતિષેધાત્ શેષવિધાનં લબ્ધમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ પક્ષધર્મતાસદ્ભાવે
પિ 4 [7 . 27] ઇત્ય્ આહ ।
ભવતુ અવિનાભાવાભાવો હેત્વાભાસત્વન્ તુ કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ -- અવિનાભાવેતિ [8 . 2] । અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા નાં સામાન્યધર્મેણ [8 . 3] સાધારણેન ધર્મેણ ।
સંપ્રતિ વિશિષ્ટેન નામ્ના સાધનમ્ ઇદમ્ અવચ્છિન્દન્ આહ -- ઇતિ [8 . 3] ઇત્યાદિ ।
અવિનાભાવવૈકલ્યમ્ એવ તુ કુતઃ સિદ્ધિમ્ ઇત્ય્ આહ -- અવિનાભાવવૈકલ્યઞ્ ચ [8 . 5] ઇતિ ।
તેભ્યઃ 5 સ્વભાવાદિભ્યો વ્યતિરિક્તાનાં વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા[26] [8 . 6] વક્ષ્યમાણસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપલબ્ધ્યા ।
__________નોતેસ્__________
[26] વ્યાપકાનુપલબ્ધિતઃ -- સ્
તદનુપલબ્ધિર્ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- ત્રિવિધે [8 . 5]તિ । તદ્ભાવે હિ ત્રિવિધાન્તર્ભાવાદ્ એવ તદ્વ્યતિરિક્તત્વમ્ એવ ન ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
કિં તદ્વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા તત્સિદ્ધિમ્ અધ્યારોહતીત્ય્ આહ -- તથાહિ [8 . 6] ઇતિ ।
તાદાત્મ્યેન તદુત્પત્તા 6 વ્ એવેતિ(ત્પત્ત્યા વેતિ) વિવક્ષિતમ્ । ન તુ દ્વાભ્યામ્ એવ । તસ્માદ્ ઉત્પત્તિસ્ તત્કારણાદ્ વોત્પત્તિશ્ ચ તદુત્પત્તિર્ ઇષ્ટા દ્રષ્ટવ્યા ।
કુતસ્ તાભ્યાં તસ્ય વ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ આહ -- તયોઃ [8 . 7] ઇતિ । તત્ર [8 . 7] અવિનાભાવે । તસ્ય [8 . 8] અવિનાભાવસ્ય । તયોઃ [8 . 8] સતોર્ એવ ।
{પ્. 255} કસ્માત્ તયોર્ એવ તસ્ય ભાવઃ? । કિં પુનર્ અન્યથાપિ ન ભાવહ્ ઇત્ય્ આહ -- અતત્સ્વભાવસ્યેતિ [8 . 8] ।
પૂર્વોક્તત 7 દુત્પત્તિનિષેધેન યસ્ય યસ્માદ્ અનુત્પત્તિર્ યત્કારણાદ્ વા તસ્ય્ આતદુત્પત્તેર્ ઇતિ [8 . 8] બોદ્ધવ્યમ્ ।
અત્ર સ્વાતન્ત્ર્યજિહાસયાવાર્તિકમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- તદુક્તમ્ [8 . 9] ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- દૃષ્ટચરમ્ ઇદં યત્ અતત્સ્વભાવેન અનુત્પન્નેન ચ કેનચિત્ કસ્યચિદ્ અવ્યભિચારો યથા રસાદિના રૂપાદેર્ ઇત્ય્ આહ -- રૂપાદિના [8 . 15] ઇતિ ।
રસાદેર્ અવિનાભાવઃ [8 . 15] અવ્યભિચારિત્વમ્ ।
3 કેનેત્ય્ આહ -- રૂપાદિના [8 . 15] ઇતિ । આદિ શબ્દાત્ સ્પર્શાદિસઙ્ગ્રહઃ ।
તત્કારણોત્પત્તિર્ એવ [8 . 16] ઇત્ય્ અભિદધાનસ્ તદુત્પત્તિશબ્દેન પૂર્વં દ્વે વિધે વિવક્ષિતે ઇતિ સ્ફુટયતિ ।
એતદ્ એવ્ આન્યથા [8 . 17] ઇત્યાદિના દ્રઢયતિ ।
વિશેષાભાવો ઽસિદ્ધઃ, એકાર્થસમવાયિત્વમ્ એવ વિશેષ ઇત્ય્ અભિપ્રેતુર્ વચનમ્ એકાર્થ [8 . 19] ઇત્યાદિના શઙ્કતે ।
એકાર્થસમવાય ઇત્ય્ અત્ર દ્વયી વ્યુત્પ[9બ્] 1 ત્તિઃ -- એકસ્મિન્ન્ અર્થે એકસ્મિન્ સમવાય એકાર્થસ્ય વા સમવાય ઇતિ ।
અત્ર તુ એક સ્મિન્ન્ અર્થે દ્વયોઃ સમવાયઃ ઇતિ વિવક્ષિતમ્ । સ નિમિત્તં યસ્ય અવિનાભાવસ્ય સ તથા ।
સિદ્ધાન્તી પ્રતિવિધાસ્યમાનશ્ ચોદયતિ -- નનુ [8 . 20] ઇતિ ।

"અયુતસિદ્ધાનામ્ આધાર્યાધારભૂતાનાં યઃ સમ્બન્ધ ઇહપ્રત્યયહેતુઃ સ સમવાયઃ" [પ્રશસ્ત. પ્. 696) ઇત્યાદાવ્ આધાર્યાધારગ્રહણાદ્ ઉપવર્ણ્યતે ઇત્યા 2 હ ।
અસ્તુ તથાવિધયોર્ અસૌ કા ક્ષતિર્ ઇતિ આહ -- સ ચ [8 . 20] ઇતિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે ।
તસ્યાભિધેયત્વેનાભિમતસ્વરૂપાન્ધકારે અતિપ્રસક્તિદોષાન્ ન સિધ્યતિ [8 . 21] । સ્થિત્યાદિકરણેનાધારભાવસ્યાન્યત્ર નિષિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇતિઃ [8 . 21] હેતૌ ।
સમવાયમ્ અભ્યુપેત્ય એતદ્ ઉક્તમ્ । તદ્ એવ તુ નાસ્તીતિ સંપ્રતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ --[27] યથા ચ [8 . 22] ઇતિ । તાદા 3 ત્મ્યે ચે [28][9 . 1]તિ તેન સહેત્ય્ એવ યોજનીયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[27] સ્ પ્રતેર્ અત્ર ત્રુટિતત્વાત્ "-સમવાયો[વસે]યઃ" ઇતિ કલ્પનયા પૂરિતઃ પાઠઃ । આલોકાનુરોધેન તુ સ એવં સ્યાત્ -- "-સમવાયો ઽવસેયઃ । યથા ચ સમવાયઃ"
[28] વા -- સ્
{પ્. 256} યે [9 . 2] વસ્તુસ્વભાવાઃ એવં ભવન્તિ [9 . 2] તથાભૂતાવ્યભિચારિણો ભવન્તિ ।
ભવન્તસ્ તર્હિ કિં કર્તાર ઇત્ય્ આહ -- કેવલમ્ [9 . 3] ઇતિ । દ્રષ્ટારઃ [9 . 3] પરિચ્છેદકાઃ તથાભૂતવસ્તુસ્વભાવાનામ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ ।
"અકસ્માત્"શબ્દો ઽનિમિત્તવચનઃ તેનાકસ્માદ્ ભવો ઽહેતુક ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતિઃ [9 . 4] તસ્માત્ ન કસ્ય ચિદ્ વ 4 સ્તુનઃ સ સ્વભાવો વિરમેત્ । સર્વસ્ય સર્વઃ સ્વભાવઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
દિગાદિવદ્ અહેતોઃ સતો દેશકાલનિયમો નેષ્ટ એવેતિ વાદિનિ તુ દેશકાલ ગ્રહણં દૃષ્ટાન્તાર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેન યથા દેશકાલનિયમો હેતુરહિતસ્ય નાસ્તિ તથા દ્રવ્યનિયમો ઽપિ ન સ્યાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
એતદ્ એવ તદ્ધિ [9 . 5] ઇત્યાદિના સમર્થયતિ । 5 હિર્ યસ્માત્ તદ્ ગમકં વસ્તુ કર્તૃ કિઞ્ચિદ્ ગમ્યં[29] કઞ્ચિદ્ (ક્વચિદ્) ધર્મિણ્ય્ ઉપનીયેત અગ્નિર્ વા ન વેતિ [9 . 5] તદ્વિપરીતં વા સ્યાત્ । યસ્ય [9 . 5] વસ્તુનો યત્ર [9 . 6] ગમ્યે કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમ્ આયત્તં , ન વે તિ અસ્ય વિવરણં અનાયત્તમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[29] "ક્વચિદ્" ઇતિ મુદ્રિતે સંપૂરિતઃ પાઠઃ સમ્યક્
અન્વયમુખેનોક્ત્વા વ્યતિરેકમુખેણાપ્ય્ ઉપપાદયતિ અન્યથા [9 . 6] ઇતિ ।
[30] તસ્માદ્ [9 . 7] ઇત્યાદિનોપસંહરતિ ।
__________નોતેસ્__________
[30] "તતો" ઇતિ મુદ્રિતે સંપૂરિતઃ પાઠઃ ।
પાદપ્રસારિકા [9 . 9] ઇતિ । સુખાવસ્થાનોપલક્ષણમ્ ઇદં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અભિધાતવ્યમ્ એવ કારણમ્ ।
ન તુ ભવદભિપ્રેતમ્ ઇત્ય્ આહ તચ્ ચ [9 . 10] ઇતિ । ઇતિઃ [9 . 10] તસ્માત્ । તદ્વિકલા [9 . 11] અવિનાભાવરહિતાઃ । એતદ્ એવાચાર્યવચનેન સંસ્યન્દયન્ન્ આહ -- તથા ચાહ [9 . 11] ઇતિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- અસત્ય્ અપિ તત્સ્વાભાવ્યે તત્કાર્યત્વે વા કિઞ્ચિદ્ અર્થાન્તરમ્ અવ્યભિચરદૃષ્ટમ્ એવ યથા 7 તપે તરુચ્છાયા । યથા તુલાયા અર્વાગ્ભાગોન્નામાવનામૌ પરભાગાવનામોન્નામાવ્ ઇતિ । એવમ્ આદ્યસ્માભિર્ધર્મોત્તરપ્રદીપે વિસ્તરેણ નિરૂપિતમ્ ઇત્ય્ આસ્તામ્ તાવદ્ ઇહ ।
સ્યાદ્ એતદ્ -- અવિનાભાવસ્ય તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અવ્યભિચારે નિમિત્તમ્ ન તાવત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્તો યથા ચાયં તથા તદન્યોપિ તદવ્યભિચારી ચ સ્યા 8 ન્ ન ચ તસ્ય તત્સ્વભાવત્વં તત્કાર્યત્વઞ્ ચેતિ ।
{પ્. 257} અત્રોચ્યતે । નાવિનાભાવો નામાન્ય એવાન્વયવ્યતિરેકવતો ઽવિનાભાવિનો રૂપાત્ । કેવલં કયાચિદ્ વ્યપેક્ષયા તતો ભિન્ન ઇવ કથ્યતે. ન તુ તાવતા વસ્તુતો ભિન્ન એવ. અવિનાભાવિ ચ રૂપં કિઞ્ચિદ્ અવ્યભિચરિતવ્યાદ્ અર્થાન્તરં કિઞ્ચિદ્ અનર્થાન્તરમ્, તસ્ય તત્કાર્યતયાઇવ પ્રતિબન્ધો ઽનર્થાન્ત[10અ] 1 રસ્ય તુ તાદાત્મ્યેન । અત એવાવિનાભાવભાવાત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિવ્યવહારઃ સાધ્યતે । તદભાવં તુ તદ્ અપિ રૂપં નાસ્તીતિ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
અત્ર [9 . 15] અસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રયોગો [9 . 15] દ્વ્યવયં સાધનવાક્યમ્ । તદુત્પત્તિપક્ષે તુ તત્કારણેન ચેત્ય્ અપિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- યથા તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવો ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિઃ સાધ્યાવ્યભિચારિણી તથાન્યદ્ અપિ કિં ન ભવેદ્ ઇત્ય્ આશં 2 ક્યાહ સ્વભાવે [9 . 18]તિ । અભાવવ્યવહારયોગ્યતાયાઃ સાધનાદિત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તાદાત્મ્યં [9 . 19] લક્ષનં નિબન્ધનં યસ્ય સ તથા । તદ્ અપિઆચાર્યસ્યાભિમતમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ તદુક્તમ્ [9 . 22] ઇતિ ।
ઇદાનીમ્ ઇમમ્ એવ "પક્ષધર્મ"ઇત્યાદિશ્લોકં અન્યથા વ્યાચિખ્યાસુરનેન યાવન્તો ઽર્થા નિર્દિષ્ટાઃ તાવતઃ પરિસંખ્યાતુમ્ આહ -- તદ્ એવમ્ [9 . 25] ઇતિ ।[31] તસ્ય સંખ્યાનિયમસ્ય્ ઓપપત્તિ 3 ર્ યુક્તિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[31] "તદુપદર્શકં ચ પ્રમાણમ્" -- સ્ । "તદુપપત્તિશ્ ચ" ઇતિ આલોકસંમતઃ પાઠઃ ।
એતચ્ છ્લોકવ્યાખ્યાનસ્યાપરામ્ અપિ વિધાં દર્શયન્ન્ આહ -- અથવા [9 . 28] ઇતિ । પૂર્વન્ તુ લક્ષ્યાનુવાદેન લક્ષણવિધાનપરં વિવક્ષિતમ્ । ન ત્વ્ અવધારણચિન્તાકૃતેતિ તતો ભિન્નમ્ ઇદં વ્યાખ્યાનમ્ । કથમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અવધારણમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પૃચ્છતિ । કિં કારણમ્ [10 . 1] અત્રેતિ પ્રસ્તાવાત્ । કિમ્ ઇતિ સામાન્યતઃ કારણં પૃચ્છતિ । અવિ 4 નાભાવ[32]ભાવાદ્ ઇતિ શ્લિષ્ટનિર્દેશમ્ અભિસન્ધાય ત્રિવિધસ્ય ચ [10 . 3] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા હ્ય્ અવિનાભાવે નિયમાન્ નિયતત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે કસ્યેત્ય્ આશંકાયાં ત્રિવિધસ્ય ચ શ્રુતત્વાત્ ત્રિવિધસ્યેતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[32] અવિનાભાવનિયમાત્ -- સ્
એવમ્ ઉભયાવધારણે(ણેન) વ્યાખ્યાતેન કોર્થાતિશયઃ પ્રકાશિતો ભવતીત્ય્ આહ તેન [10 . 3] ઇતિ । દ્વાવ્ અપિ ઇતિ શબ્દૌ હેત્વર્થાઉ । એવમ્ ઉ 5 ક્તં ભવતિ । તતઃ [10 . 7] કારણાત્ ત્રિવિધહેતુવાહ્યેષુ હેતુવ્યવહારં કુર્વન્તો નિરસ્તા ભવન્તિ । કુતઃ? અવિ [33] નાભાવ સ્યા ભાવાત્ । ત્રિવેધે ચ હેતાવ્ અહેતુતામ્ આચક્ષાણા નિરસ્તા ભવન્તિ । કુતઃ અત્રા વિ [34] નાભાવસ્યાવશ્યં ભાવાત્ [10 . 8] ।
__________નોતેસ્__________
[33] આલોકસંમતઃ પાઠઃ સમ્યક્, ન તુ યથા સંપૂરિતઃ
[34] અહેતુત્વમ્ -- સ્
{પ્. 258} અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને "હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપરે" ઇતિ વ્યાખ્યાતું પૂર્વપક્ષં રચયન્ન્ આહ[35] તથૈતત્ [10 . 11] 6 ઇતિ । દ્વેધા હિ તદંશવ્યાપ્તિવિરહો વિપર્યયવ્યાપ્તેઃ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણાભાવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ વિપર્યયે [10 . 17]ત્યાદિ । તે [10 . 17] બુદ્ધિનિવિષ્ટા અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા હેતુરૂપવિકલતયા હેત્વાભાસા ગમ્યન્ત એવ । અસિદ્ધેત્યાદિ તુ વાસ્તવાનુવાદઃ । ન તુ તત્સંજ્ઞયા જ્ઞાતૈસ્ તૈઃ પ્રયોજન(નં) હેતુત્વમાત્રજ્ઞાને 7 ન ચરિતાર્થત્વાત્ । એવમ્ અપિ વા પ્રજ્ઞાઇઃ જ્ઞાયન્ત ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[35] તત્રૈતત્ -- સ્
એવદેવ સામાન્યન્યાયોપદર્શનમુખેન પ્રસાધયન્ન્ આહ -- તથાહિ [10 . 19] ઇતિ ।

અત્રાપિ વ્યાખ્યાને અઙ્ગાઙ્ગિભાવેન પ્રતિપાદિતાનામ્ અર્થાનામ્ અવચ્છેદં કુર્વન્ન્ આહ -- તદ્ અત્રેતિ [10 . 27] । તદુભય સ્ય -- ત્રિવિધો હેતુર્ એવ, ત્રિવિધ એવ હેતુર્ ઇત્ય્ અસ્યાવધારણદ્વયસ્ય કારણમ્ [11 . 1] ઉપપત્તી દ્વે 8 ઇત્ય્ અર્થત્વાત્ । શ્લિષ્ટસ્ય ષષ્ઠ્યા સપ્તમ્યા ચ સંગતસ્ય, અવિનાભાવનિયમાત્ -- ઇત્ય્ અસ્ય નિર્દેશાત્ । અનન્તરોક્તાસ્ ત્રયો ઽર્થા ઇમૌ ચ દ્વિકારણલક્ષણૌ દ્વાવ્ અર્થાપત્તયશ્ ચક ઇતિ ષડર્થા ભવન્તિ ।

અસ્મિન્ન્ એવ શ્લોકે પૂર્વવ્યાખ્યાનાપરિત્યાગેનાવૃત્ત્યૈવાપરમ્ અપિ વ્યાખ્યાનમ્ અભ્યુચ્ચિન્વન્ન્ આહ કિઞ્ચેતિ [11 . 4] ।
નનુ પ્રથમ એવ વ્યાખ્યાને "ત્રિવિધૈવ(ત્રિધૈવ) સ[10બ્] 1 ઇતિ પ્રભેદસ્ય વ્યુત્પાદનમ્" ઇતિ બ્રુવતા સ હેતુસ્ ત્રૈધા કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિભેદભિન્ન ઇતિ પ્રકાશિતમ્ એવૈતત્, કથં વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ ઇદમ્ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં "ત્રિધૈવ સ" ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ ઇદં વિધેયં તચ્ ચ તદા સુજ્ઞાતં ભવતિ, યદ્ય્ અસ્ય પ્રાક્પ્રવૃત્તં વ્યાખ્યાનમ્ ઉપદર્શ્ય પ્રદર્શ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ તદ્ વ્યાખ્યાનમ્ અનૂદિતમ્ । એતદ્ અપેક્ષેણ તુ અ 2 થવેત્ય્ અનેન કિઞ્ચશબ્દાર્થમ્ ઉજ્જ્વલયતા યત્ પ્રદર્શ્યતે તદ્ એવ વ્યાખ્યાનાન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અજહત્કાર્યત્વાદિપ્રભેદ એવાયં પ્રભેદો જ્ઞાતવ્યઃ । તેનાયમ્ અર્થઃ -- કાર્યાદિભેદભિન્ન એવ પ્રત્યેકં પક્ષધર્મત્વાન્વયવ્યતિરેકાત્મકસ્ ત્રિરૂપ એવેતિ । એતેનૈકદ્વિપદપર્યુદાસેન ષટ્પક્ષાન્ પ્રતિક્ષિપ્ય સપ્તમપક્ષપરિગ્રહેણાનુમાનલક્ષણમ્ અભિપ્રે 3 તં વાર્તિકકૃતો દર્શયતિ ।
યત એકપદપરિગ્રહેણ ત્રયઃ પક્ષા, દ્વિપદપરિગ્રહેણાપિ ત્રય ઇતિ ષટ્કમ્, તત્પર્યુદાસેન સપ્તિકા(સપ્તમ)પરિગ્રહઃ । તથાહિ પક્ષધર્મો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને યસ્ય સપક્ષેનન્વયો વિપક્ષે ચ પ્રવૃત્તિઃ સોપિ હેતુઃ સ્યાત્ । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ । સપક્ષે યસ્યાન્વય ઇત્ય્ ઉચ્યમા 4 ને વિપક્ષપ્રવૃત્તેર્ અપક્ષધર્મસ્ય હેતુત્વં સ્યાત્ । યથા નિત્યઃ શબ્દશ્ ચાક્ષુષત્વાત્ સામાન્ય{પ્. 259}વદ્ ઇતિ । ય(ત)થા સપક્ષવ્યતિરેક ઇત્ય્ ઉચ્યમાને યો ઽપક્ષધર્મઃ સપક્ષે ચ નાસ્તિ સ હેતુઃ સ્યાત્ । યથા અનિત્યઃ શબ્દો ઽસત્ત્વાદ્ ઇતિ । પક્ષધર્મે સપક્ષે ચ યો ઽસ્તિ સ હેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને નિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ 5 વિપક્ષવૃત્તિર્ હેતુઃ સ્યાત્ । પક્ષધર્મઃ સપક્ષે નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યમાને નિત્યઃ શબ્દો જાતિમત્ત્વે સતિ શ્રાવણત્વાદ્ ઇત્ય્ અયં સપક્ષવૃત્તિહીનો હેતુઃ સ્યાત્ । સપક્ષે ઽસ્તિ વિપક્ષે ચ નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યમાને અનિત્યાઃ પરમાનવઃ કૃતકત્વાદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપક્ષધર્મો હેતુઃ સ્યાત્ । તદ્ એતત્ સર્વમ્ મા ભૂદ્ ઇતિ સમુદાયોપાદાને પ્રયો 6 જનમ્ ઇતિ । ઇદમ્ એવ ચ સર્વં બુદ્ધાવાધાયધર્મોત્તરપ્રદીપે ઽસ્માભિર્ અભ્યધાયિ "ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ ઇતિ ચ આચક્ષાણેન" ઇત્યાદિ ।
નનુ પક્ષધર્મવચને પક્ષધર્મતોક્તા । અન્વયવ્યતિરેકાત્મકયોસ્ તુ રૂપયોઃ કેનાભિધાનં યેનૈવં વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ આહ તદંશે [11 . 6]તિ । અત્રૈવ સામર્થ્યાવચ્છિન્નમ્ અવદર્શયન્ન્ આહ 7 નાબાધિતે [11 . 7]ત્યાદિ । પૂર્વપ્રભેદાપરિત્યાગેનાસ્ય ભેદસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । ઉભયમ્ અપિ તચ્છબ્દેન પરામૃષતિ । અવિનાભાવભાવ એવાબાધિતવિષયત્વસ્ય ભાવાત્ ન તદ્રૂપાન્તરમ્, વસ્તૂનાઞ્ ચ વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયાભાવાત્ તત્રૈકસ્મિંસ્ તદવિનાભાવિનિ તદ્વિરુદ્ધરૂપાવિનાભાવિનો ઽન્યસ્યાસંભવેનાપિ(પ્ય)પ્રતિપક્ષત્વં નામ તદન્તર્ગતમ્ એવ । યસ્ય તુ તદ્વ્ય 8 તિરિક્તમ્ ઇષ્ટં તદભિપ્રાયેણ વ્યતિરિક્ત [11 . 10]ગ્રહણમ્ । રૂપાન્તરસ્ય [11 . 12] સમ્ભવઃ [11 . 12] સદ્ભાવઃ, સ યસ્યાસ્તિ તસ્મિન્ ।
અવિના[ભાવા]ભાવમ્ એવ નહિ [11 . 13] ઇત્યાદિના સમર્થયતિ । રૂપાન્તરયોગિન્ય્ અપ્ય્ અવિનાભાવાસમ્ભવાદ્ અસિદ્ધસ્ તદ્ભાવ ઇત્ય્ આહ તદ્વતિ [11 . 14] પ્રતિબન્ધનિબન્ધના[વિના] ભાવવતીતિ । યદિ તસ્મિન્ન્ અપિ રૂપાન્તરં સ્યાત્ કેવલમ્ અપ્રમાણકમ્ એતદ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ યથા ચે [11 . 15]તિ । [11અ] 1 વક્ષ્ય તે[36]હેતુના વ્યક્તીક્રિયત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[36] વક્ષ્યતિ -- સ્
પક્ષો ધર્મધર્મિસમુદાયઃ । તથાભૂતસમુદાયસાધકપ્રમાણાભાવેન તદ્ધર્મતયા સર્વસ્યૈવ ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અથ કથઞ્ચિત્ તદ્ધર્મસ્ય સિદ્ધિઃ [11 . 19] નિશ્ચયસ્ તસ્યાં વા સિદ્ધપ્રયોજનત્વાત્ તસ્ય હેતોર્ વૈયર્થ્યમ્ ।
પરસ્થાનપતિતત્વાત્ પર એવાસાવ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણઈશ્વરસેન એવ પરઃ [12 . 6] અભિપ્રેતઃ ।
અધિ(વ્યધિ)કરણ ત્વેન 2 સાધ્યાધિકરણાદ્ વિ ભિન્નાધિકરણત્વેન અસિદ્ધમ્ [12 . 12] અનિશ્ચિતમ્, તત્ર ચિરાસ્પદીભૂતે ધર્મિણિ દ્વયોર્ અપ્ય્ અન્યયોર્ અસિદ્ધત્વાત્ । ઇદમ્ ઇહ સ્વરૂપાસિદ્ધમ્ ઇદં તુ વ્યધિકરણાસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવ કુતો વ્યવસ્થાપ્યમ્ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ એતત્ । કેવલં તત્રાસિદ્ધો ઽપિ હેતુર્ અન્યધર્મિગતત્વેનોપાદીયતે, સ વ્યધિકરણાસિદ્ધો બોદ્ધવ્યઃ । {પ્. 260} કસ્માત્ તત્સંબન્ધના 3 ર્થં નાશઙ્કનીયમ્ ઇત્ય્ આશંકાયાં તદ્ અભિધાનીયં તદભિવ્યક્તત્વાદ્ અનેન નોક્તમ્ । ધર્મો હેતુસ્ તદંશેન વ્યાપ્ત ઇત્યુક્તે વા [સક]લોપિ હિ જાનાત્ય્ એવ । ન તસ્યાત્મન એવાંશેન વ્યાપ્ત ઇત્યભિપ્રાયાત્ ।
આચાર્યેણ [13 . 22] ઇતિ ।આચાર્યદિગ્નાગેન ।
પક્સસ્ય ધર્મિણો ધર્મસ્યાનુપપત્તેઃ ન તાવત્ કર્મધારયો ત એવાસંખ્યાપૂર્વકત્વા 4 ચ્ ચ ન દ્વિગુઃ । અનવ્યયત્વાચ્ ચ નાવ્યયીભાવઃ । યચ્ છબ્દવાચ્યાસંભવાત્, ન હિ સ એવ ધર્મી સ એવ ધર્મ ઇત્ય્ અર્થવિરોધાચ્ ચ સમાસાન્તસ્યાનિચ્પ્રત્યયપ્રસક્તેશ્ ચ ન બહુવ્રીહિઃ । નપુસંકલિઙ્ગાત્ દ્વિવચનપ્રસઙ્ગાચ્ ચ "ચા"અર્થાસંભવાચ્ ચ ન દ્વન્દ્વઃ । સપ્તમીસમાસસૂત્રે ચ ધર્મશબ્દસ્યાસંગ્રહાદ્ યોગવિભાગેન તત્સમાસભાવે 5 પિ ષષ્ઠીસપ્તમ્યોર્ અભેદાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પ્રાહ [37] ષષ્થીતત્પુરુષાદ્ [14 . 22] ઇતિ । ષષ્ઠીસમાસે ચ રાજપુરુષાદૌ સ્વામ્યન્તરવ્યવચ્છેદો દૃષ્ટો રાજ્ઞઃ પુરુષો વાચ્યુસ્યેતિ(-ષો નાન્યસ્યેતિ) । તદ્વદ્ ઇહાપિ પક્ષસ્ય ધર્મો નાન્યસ્યેત્ય્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિસમ્બન્ધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[37] ષષ્ઠીસમાસાચ્ ચ -- સ્

નનુ જ્વાલા [15 . 21] વહ્નિઃ । આદિ શબ્દાદ્ બુદ્ધ્યાદિ ક્ષણિકત્વેનેષ્ટમ્ ઇતિ તત્ ક 6 થમ્ અક્સણિવાદિનં તં પ્રતિ પક્ષસ્ય(સ્યા)ભાવ ઇત્ય્ આહ યદ્ અપીતિ [15 . 21] । ન પ્રત્યક્ષતઃ [15 . 22] ઇતિ બ્રુવતોયં ભાવઃ -- યદિ પ્રત્યક્ષેણ ક્ષણસ્યોપલક્ષણં સ્યાત્, તદા દૃષ્ટાન્તપર્યેષણા પર્યવસાનં ગચ્છેત્ । યદા ત્વ્ અનુમાનતસ્ તદા તદ્ અપિ તેષામ્ અનુમાનમ્ અદૃષ્ટાન્તકં કથં સ્યાદ્ ઇતિ સાધનં દુઃખમ્ ઇતિ । એતચ્ ચ કસ્યચિત્ પરસ્ય ક્ષણિકત્વાભ્યુ 7 પગમમ્ અભ્યુપગમ્યોક્તમ્ । ન તુ સહેતુનાશવાદિભિર્ બુદ્ધ્યાદેર્ અપ્ય્ ઉત્પત્તિક્ષણ એવ ભાવો ન તુ દ્વિતીયે ક્ષણ ઇતિ એવં લક્ષણં ક્ષણિકત્વમ્ એષ્ટવ્યમ્, આશુતરવિનાશિત્વાભિપ્રાયેણ ક્ષણિકશબ્દપ્રવૃત્તેર્ ઇષ્ટત્વાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ । તત્ર પ્રતિ.....ન્ધનસ્યાવિનાભાવસ્ય બાધકપ્રમાણતઃ સિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અન્યત્વે ઽત્રૈવ વૃત્તિર્ અપેક્ષણીયેતિ પરિભા.... 8 કાલ્પનિકત્વં [15 . 24] તસ્ય પ્રતિપન્નં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશયઃ । પ્રતિપન્નં [15 . 25] સ્વીકૃતમ્ અભ્યુપગતમ્ ઇતિ યાવત્ । સ્વ (સ) [15 . 26] ઇતિ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધઃ । અન્યત્ર [16 . 1]વિનિશ્ચયે । યદ્ વસ્તુ ધૂમાદિકં ક્વચિત્ પર્વતાદૌ દૃષ્ટં નિશ્ચિતં તસ્ય ધૂમાદેઃ યત્ર વહ્ન્યાદૌ પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધત્વમ્ તદ્વિદઃ પ્રતિબન્ધવિદઃ પુંસસ્ ત્ અસ્ય પ્રતિબન્ધવિષયસ્ય વહ્ન્યાદેઃ તદ્ ધૂમાદિ[11બ્] 1 કં ગમકમ્ અનુમાપકં તત્ર પર્વતાદૌ ઇતિઃ એવમ્ અર્થે । ગતિર્ બલં સામર્થ્યમ્ ઇતિ યાવત્ ।
એવંપરમ્ [16 . 5] એવંપ્રધાનમ્ એતદ્ અર્થં "તત્તુલ્યે સદ્ભાવઃ" ઇતિ વચનમ્ । સ હેતુનાપિ તત્ત્વેન (હેતુઃ કલ્પિતત્વેન) ધર્મો યસ્ય સ તદ્ધર્મા [16 . 5] સાધ્યધર્મી તસ્ય । વસ્તુબલાદ્ આગતં વાસ્તવમ્ ।
{પ્. 261} પક્ષત્વેન તસ્ય સપક્ષત્વં નિરાક્રિયત ઇત્ય્ આહ સાધ્યત્વેને[16.6]તિ । ઇચ્છાવ્યવસ્થિતલક્ષણત્વેન તસ્યાવાસ્તવત્વં 2 દર્શિતમ્ । તેન હીનબલત્વમ્ સાધ્યાવિનાભાવિત્વસ્યાવિનાભાવાદ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । કસ્માત્ તન્નિબન્ધનં તદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -- અન્યથા [16 . 8] ઇતિ । તસ્યા વિનાભાવિત્વસ્ય્ આયોગાદ્ અયુજ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ । ઇદમ્ [16 . 10] અત્રાનનુવૃત્તેર્ ઇતિ ।
સત્યમ્ ઇ [16 . 10]ત્યાદિના પ્રતિવિધત્તે । કસ્યચિદિ [16 . 14]તિ શિંશપાત્વાદેર્ વૃક્ષત્વાદિવ્યવહારસાધનસ્ય । યદાપિ તથાવિધસ્ય હેતોર્ અન્યત્વે ચ પ્રસિદ્ધેન 3 પ્રતિબન્ધેન્ કાર્યં તદાપ્ય્ અન્યત્રાપ્ય્ અનનુવર્તમાનઃ કથં દુષ્યેદ્ ઇત્ય્ આહ તદા હી [16 . 18]તિ । વિરુદ્ધોપિ વિપર્યયે સમ્યગ્ધેતુનેતિ ચેતિ વિપર્યયાનિશ્ચિતવૃત્તિત્વમ્ ઉક્તમ્ । તસ્મિન્ ધર્મિણિ સંશયહેતુઃ સ્યાત્ । સાધ્યભાવાભાવયોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ ।
સાધ્યભાવાભાવવિમુક્ત એવ ધર્મી ભવિષ્યતિ પ્રકારાન્તરસદ્ભાવાત્, તત્ કથમ્ અસૌ તત્ર સંશયહે 4 તુઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- તદુભયબહિર્ ભાવાયોગાત્ [16 . 19] સાધ્યવૃત્તિવ્યવચ્છેદે વહ્નિભાવાયોગાત્ । કસ્યેત્ય્ આશંકાયામ્ આહ તદ્ધર્મિણઃ [16 . 19] તસ્ય હેતોર્ આશ્રયસ્યેતિ । કસ્માત્ પુનસ્ તેન સાધ્યધર્મવ[તા] । તદભાવવતા વા ભવિતવ્યઃ(વ્યમ્) પ્રકારાન્તરસ્યાપિ સમ્ભવાદ્ ઇત્ય્ આહ સાધ્યે [16 . 20]તિ । અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપાણામ્ એકભાવસ્યા 5 પરવિધિનાન્તરીયત્વાત્ કુતઃ પ્રકારાન્તરં સંભવતીતિ ભાવઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- અન્તર્વ્યાપ્તિપ્રસાધકાદ્ એવ પ્રમાણાદ્વિવાદાધ્યાસિતસ્ય ધર્મિણસ્ તદ્ધર્મત્વજ્ઞાનાન્ મૌલસ્ય હેતોહ્ કથમ્ અતિવ્યક્તમ્ અપિ વૈયર્થ્યંભદન્તધર્માકરદત્તેન ન લક્ષિતમ્ ઇતિ । અહો અભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનવિલસિતમ્ । એવં હિ બ્રુવતો ઽસ્યાયમ્ આશ 6 યઃ -- દૃષ્ટાન્તધર્મિણીવ સાધ્યધર્મિણ્ય્ અપિ સર્વોપસંહારેણ ધર્માનવચ્છેદેન વ્યાપ્તિગ્રહે મૌલાદ્ એવ સાધ્યસિદ્ધેઃ કુતો વૈયર્થ્યમ્ । ઇતરથા દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યપિ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્તાવિષ્યમાણાયાં કથમ્ ઇવ મૌલો હેતુર્ વૈયર્થ્યં નાશ્નુવીત । તથાહિ તત્રાપિ તત્પ્રવૃત્તં ધર્મિસામાન્યોપગ્રહેણ વ્યાપ્તિં પ્રતિપદ્યતે । 7 તથા ચ પક્ષીકૃતસ્યાપિ જિજ્ઞાસિતધર્મવત્ત્વં તત એવ સિદ્ધમ્ ઇતિ ।
અથોચ્યતે -- બાધકપ્રમાણમાહાત્મ્યાત્ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વસિદ્ધાવ્ અપિ કિં ન શશવિષાણાદેસ્ તત્ત્વં સિદ્ધં તતસ્ તદ્વ્યાવૃત્તિરૂપતાપ્રતિપાદનાર્થં ધર્મિણો ઽવશ્યં "સંશ્ચાયમ્ શબ્દાદિઃ" ઇત્ય્ અર્થઃ [ઉપ]સંહર્તવ્યઃ । ઇતઃ સત્ત્વહેતોર્ એવાસંહૃતાત્ શબ્દાદેઃ ક્ષણિકત્વાવગતિર્ નાસ્મન્મતે હેતોર્ વૈયર્થ્યમ્ ઇ 8 તિ ।
નનુ સમાનમ્ ઇદમ્ અસ્માકમ્ અપિ । તથાહિ વ્યાપ્તિગ્રાહકાત્ પ્રમાણાત્ તત્ર પ્રવૃત્તાદ્ અપિ ધર્મિવિશેષાપરિગ્રહેણ પ્લવમાનાકારા પ્રવૃત્તિઃ ક્ષણિકત્વસત્ત્વયોસ્ તાદાત્મ્યગ્રાહિણી જાતા ન તુ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ । "ય(સ)ચ્ચેદમ્" ઇતિ તુ દર્ષિતે સતિ "ઇદં ક્ષણિકં શબ્દાદિ" ઇતિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં પ્રતીતિર્ ઉપજાયતે, યતો વિશિષ્ટે દેશાદૌ પ્રવર્ત્તત ઇતિ । કથમ્ અસ્મન્મતે મૌલ[12અ] 1 સ્ય હેતોર્ વૈયર્થ્યમ્ {પ્. 262}અમન્દમન્દાક્ષેણોચ્યત ઇતિ ।ધર્મોત્તરાદિભિર્વિગર્હિતે ઽપ્ય્ અસ્મિન્મતે ગતિર્ ઇયં અસ્માભિર્ ઉપવર્ણિતા । અત્રાપિ તુ કિઞ્ચિદ્ વાચ્યં તદ્ અસ્માભિર્ એવસ્વયૂથ્યવિચારે દર્શિતમ્ ઇહ તુ મા ભૂદ્ વિરસીભાવ ઇતિ નોચ્યત ઇતિ ।
નનુ વિશેષણેન સહોદિતો નિપાતો ઽયોગં વ્યવચ્છિનત્તિ । "વિશેષણવિશેષ્યાભ્યામ્ ઇતિ" વચનાત્ । અત્ર ચ પક્ષ એવ 2 વ્યવચ્છેદકવદ્ વિશેષણમ્ ઇતિ તેનૈવ સહાવધારણં વાચ્યમ્ । તથા ચ પક્ષસ્યૈવે ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તૌ તદવસ્થો દોષ ઇતિ ચેત્ । નૈતદ્ અસ્તિ । "વિશેષણવિશેષ્યાભ્યામ્" ઇત્ય્ અત્ર શાબ્દીં ગતિમ્ અનાશ્રિત્યાશ્રિતત્વાદ્ વિશેષણમ્, આશ્રયત્વાદ્ વિશેષ્યમ્ ઇત્ય્ આર્થેન વિશેષણવિશેષ્યયોર્ અભિપ્રેતત્વાત્ । સતિ ચૈવં પક્ષો ન વિશેષણમ્, આશ્રયત્વાદ્ વિશેષ્યસ્ તુ ભવતિ, ધર્મસ્ ત્વ્ આશ્રિ 3 તત્વાદ્ વિશેષણમ્ એવ ન વિશેષ્ય ઇતિ । તેન સહોદિતનિપાતો ઽયોગમ્ એવ વ્યવચ્છિનત્તીતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ ।
ચૈત્રો [17 . 4] નામ કશ્ચિત્ પુરુષઃ । તેનૈવાકારેણ જ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનાય પ્રશ્નાનુપપત્તિઃ । સામ [38] ર્થ્યમ્ [17 . 11] । આદિ [17 . 11] શબ્દાત્ પ્રકરણાદિસંગ્રહઃ । પ્રકૃષ્ટે અનન્યસાધારણે ગુણે ઽતિશયે વૃત્તિ ર્ યસ્ય સ [17 . 12] તથા । તદ્ ઉક્તં " 4 ન હિ વિશેષસન્નિધિર્ એવ સામાન્યશબ્દાનાં વિશેષાવસ્થિતિહેતુર્ અપિ તુ પ્રકરણસામર્થ્યાદિકમ્ અર્પય(મ્ અપિ" ઇ)તિ । પાર્થે હી [17 . 12]ત્યાદિનૈતદ્ એવ સમર્થયતે । પાર્થઃ પૃથાયાઃ કુન્તાયા અપત્યમ્ । યોગરૂઢિશ્ ચૈષા તેનાર્જુન એવાભિધીયતે । શ્રોતુઃ [17 . 19] અર્થાત્ પ્રષ્ટુઃ પ્રતિપાદ્યસ્યેતિ યાવત્ । તાદૃશં [17 . 13] સાતિશયં ધાનુર્દ્ધર્ય(યં ય)દાન્ય 5 ગામિ નિષિધ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[38] આલોકસમ્મતઃ "સામર્થ્યાદિના" ઇતિ સમ્યક્ । ન તુ યથા મુદ્રિતઃ "પ્રકરણ સામર્થ્યાદિના" ઇતિ ।
કમાત્ તત્ર ધનુર્ધરત્વમાત્રમ્ ઇત્ય્ આહ પ્રતિપાદ્યે [17 . 15]તિ ।
પરામૃષ્યતે[39][17 . 21] વાચ્યત્વેન પરિગૃહ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[39] પરામૃશ્યતે -- સ્
અનભિમતં પ્રતિષેધયતિ ન ધર્મ [17 . 21] ઇતિ । કુત ઇત્ય્ આહ -- ધર્મસ્યે [17 . 22]તિ ।

નનુ કૈષા વાચોયુક્તિર્દ્ ધર્મસ્ય ધર્માસંભવાદ્ ઇતિ । કિં ધૂમાદીનાં આશ્રિતત્વેન ધર્માણાં ધૂમત્વપાર્થિવત્વાદયો ધર્મા ન સન્તિ 6 ? યેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇતિ । સત્યમ્ એતદ્ વા કેવલં બોધે યત્નઃ કરણીયઃ । ધર્મશબ્દેનેહ સાધ્યો વહ્ન્યાદિર્ અભિપ્રેતઃ સ ચ તસ્ય ધર્મો નાસ્ત્ય્ એવેતિ કિમ્ અવદ્યમ્ । અથાત્ર કેન ધર્મો ઽભિહિતો યેન ધર્મસ્ય ધર્મભાવપ્રતિપાદનં યુજ્યત ઇત્ય્ આહ {પ્. 263} અંશશ્ ચ [17 . 22] ઇતિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । અંશ ઇવાંશો યથાંશો ઽ 7 શિવિશેષણસ્ તથા ધર્મોપિ ધર્મિવિશેષક ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પક્ષશબ્દેન સમુદાયવચનાત્ તદ્ એકદેશ એવાંશો વક્તવ્ય ઇત્ય્ આહ પક્ષશબ્દેન [17 . 22] ઇતિ । તસ્યૈવૈકદેશઃ કિં નોચ્યત ઇત્ય્ આહ તસ્ય [40] ચ [17 . 22] ઇતિ ।
[40] મુદ્રિતે "ચ" રહિતઃ પાઠઃ કપ્લિતઃ કિન્તુ આલોકસમ્મતઃ પાઠઃ "તસ્ય ચ એક-" ઇતિ ।
ધર્માણાં ધર્મા [41] ધારત્વાસંભવાદિ [17 . 28]તિ પૂર્વં બોદ્ધવ્યમ્ । યતો વ્યાપ્યે સતિ વ્યાપકસ્ય નિયમેનોપસ્થાપનમ્ એવ વ્યાપકનિષ્ઠા વ્યાપ્તિ 8 સ્ તત્કરણાત્ । વ્યાપ્યસ્યૈવ [18 . 3] ન તુ વ્યાપકસ્ય વ્યાપ્તતાપ્રતીતિ ર્ અવિનાભાવિતાપ્રતીતિઃ । કિમ્ અપેક્ષા સા તથા પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ આહ[42] વ્યાપકે [18 . 2]તિ । વ્યાપકભાવમ્ અપેક્ષતે "ઈક્ષિક્ષમિભ્યાંઞ્ ચ" [વા. 1981] ઇતિ કર્મોપપદે ણઃ । વ્યાપક સ્ય ભાવં નિયમવિષયં રૂપમ્ અપેક્ષ્ય પર્યાલોચ્ય તથા પ્રતીતિર્ ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[41] અયમ્ એવ સમ્યક્ પાઠઃ ન તુ યથા કલ્પિતો ઽસ્માભિહ્ "ધર્માણાં ધર્માન્તરત્વાભાવાત્" ઇતિ ।
[42] આલોકસમ્મતઃ "વ્યાપકભાવાપેક્ષા" ઇતિ પાઠઃ સમ્યક્, ન તુ યથા અસ્માભિઃ કલ્પિતઃ ।
તત્ર ભાવમ્ એવેત્ય્ અભિમતમ્ અવધારણં પ્રદર્શ્યાનભિમતં નિરા[12બ્] 1 કુર્વન્ન્ આહ ન ત્વ્ ઇ [18 . 3]તિ । નાપિ તત્રૈવે [18 . 5]તિ । અવધાર્યત ઇતિ વર્તતે । સાધારણઃ [18 . 6] સપક્ષાસપક્ષસાધારણઃ । દોષાન્તરસમુચ્ચયાર્થશ્ ચકારઃ । વા [18 . 8]શબ્દો વ્યાપકધર્માપેક્ષયા પક્ષાન્તરમ્ અવદ્યોતયતિ ।
તત્રૈવે [18 . 8]ત્ય્ અવધારણમ્ અભિમતં પ્રતિપાદ્યાન્યથાવધારણં નિષેધયન્ન્ આહ અત્રાપી તિ [18 . 9] ।
એતદ્ એવ સૂત્રકારવચનેન સંસ્યન્દયન્ન્ આહ તદ્ ઉક્તમિ [18 . 17]તિ । 2 લિઙ્ગે સાધને સતિ લિઙ્ગી સાધ્યં ભવત્ય્ એવ । અનેન વ્યાપકધર્મગતા વ્યાપ્તિર્ દર્શિતા । ઇતર લ્લિઙ્ગં પુનર્લિઙ્ગિન્ય્ એવ સાધ્ય એવ ભવતીતિ । અનેન વ્યાપ્યધર્મગતા વ્યાપ્તિર્ ઉક્તા । ઉક્તેન પ્રકારેણ નિયમસ્યા વધારણસ્ય વિપર્યાસે વૈપરીત્યે-વિપર્યાસશ્ ચ એકત્રાયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણા(ણમ)પરત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન તસ્મિન્ વિપર્યાસે સતિ 3 લિઙ્ગલિઙ્ગિનો [ ર ] સમ્બન્ધો ()વ્યાપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।[43] તેન [18 . 20] વ્યાપ્તેર્ ઉભયત્ર એકાકારતાપ્રતિપત્તિપ્રતિષેધપ્રદર્શનેન । અયઞ્ ચ દોષઆચાર્યેણયે ધૂમં સંયોગિનં હેતુમ્ ઇચ્છન્તિ, તાન્ પ્રત્યભિહિતો ન તુનૈયાયિકાન્ પ્રતિ । તૈર્ ધૂમસ્ય એકાર્થસમવાયિત્વાલ્ લિઙ્ગત્વેનોપગતત્વાત્ । તે હિ ધૂમા{પ્. 264}વયવિનં પ્રદેશં વા ધર્મિણમ્ આધાય 4 સાગ્નિત્વસિષાધયિષયા ધૂમત્વં ધૂમવત્ત્વં વા સામાન્યં હેતુમ્ ઉપાદદત ઇતિ ।

__________નોતેસ્__________
[43] એતેન -- સ્
ઇહ [18 . 23] વ્યાપ્તિવત્સદ્ગમકત્વે આખ્યાતં [18 . 23] પ્રકાશિતમ્ । તથાહી [18 . 23]ત્યાદિનૈતદ્ એવ સમર્થયતે ।
એતદ્ અપિ તદ્વચનેન સંસ્યન્દયન્ન્ આહ -- તથા ચ [19 . 1] ઇતિ । દ્વિષ્ઠત્વાત્ સમ્બન્ધસ્ય કથમ્ ઉભયત્રૈકાકારતાવ્યાપ્તિર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશંક્ય યદ્ય્ અપિ ઇ ત્ય્ અનેન દ્વિષ્ઠં સમ્બ 5 ન્ધં વાસ્તવમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ પ્રતિવિધત્તે । કયોર્ અસાવ્ ઇત્ય્ આહ = અઙ્ગ [19 . 2] ઇતિ । અંગેજ્ઞપ(અઙ્ગેર્ જ્ઞાનપ)રસ્ય ગ્રહણાદ્ અંગ્યતે લિઙ્ગ્યતે પ્રતીયતે ઽનેન પરોક્ષાર્થ ઇત્ય્ અઙ્ગં લિઙ્ગમ્ । તેન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કિંભૂતઃ સ ઇત્ય્ આહ । સહે[19.2]તિ । તયોર્ એવ યુગપદ્ભાવિપ્રકૃતત્વાત્ । દ્વિષ્ઠત્વાભ્યુપગમાદ્ એવ ચ સહભાવિત્વાભ્યુપગમો 6 પ્ય્ આયાતઃ । " યદ્ય્ અપિ "શબ્દસાન્નિધ્યાત્ "તથાપી"ત્ય્ અર્થતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । તસ્ય સંબન્ધસ્ય વૃત્તિર્ વર્તનમ્ । તયોર્ લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । કયોર્ ઇવ સેત્ય્ આહ -- આધારાધેયયોર્ ઇવેતિ સપ્તમ્યન્તાદ્ વતિઃ ।
યથા આધારાધેયભાવલક્ષણઃ સમ્બન્ધો દ્વિષ્ઠોપિ નૈકરૂપયા વૃત્ત્યા દ્વયોર્ વર્તતે યત એવૈકસમ્બન્ધયોગેપિ નાધારસ્યા 7 ધેયત્વમ્ આધેયસ્ય વાધારત્વં તથા લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ વ્યાપ્તિર્ અપિ ધૂમત્વાદાવ્ અન્યથા, અન્યથા ચ વહ્નિત્વાદૌ । અત એવ ધૂમત્વાદિર્ એવ વ્યાપ્યતયા ગમકો ન પ્રમેયત્વાદિઃ । વહ્નિત્વાદિર્ એવ વ્યાપકતયા ગમ્યો ન તુ તાર્ણત્વાદિર્ નાપિ ધૂમો ગમ્યો વહ્નિર્ ગમક ઇતિ ।
યત એવં તસ્ય વૃત્તિઃ તેન [19 . 4] કારણેન । ઇતી [19 . 4]ત્યાદિના પ્રકરણોપસંહારઃ ।
અન્યત્ર 8 [19 . 10] ઇતિન્યાયબિન્દૌ ।વિનિશ્ચયે ઽપિ "ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાત્" ઇત્યાદિનોક્તઃ ।
સ્પર્ધયાવસ્થાનં કક્ષા । તુલ્યા કક્ષા [19 . 22] યસ્ય સ, તદ્ભાવસ્ તત્તા, તસ્યાઃ સૂચકં પ્રકાશનં તદ્ એવ અર્થઃ પ્રયોજનં યસ્ય " વા "શબ્દસ્ય ।
પરમાર્થતસ્ તાદાત્મ્યાત્ [19.24] ઇતિ બ્રુવતા તદુપપાદયતા ચાન્વયેન વ્યતિરેકગતૌ વ્યતિરેકેણ ચાન્વયગતૌ સ્વભાવહેતુર્ અધિકૃત ઇતિ દર્શિતમ્ । તેન યત્ કે[13અ] 1 નચિદ્ ઉપક્ષિપ્તમ્ --
"સામર્થ્યમ્ ઇચ્છતઃકીર્તેર્ નષ્ટં દ્વિત્વાવધારણમ્" ઇતિ
- તદ્ અપહસ્તિતમ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
{પ્. 265}[44] પ્રસઙ્ગતો નિશ્ચયરૂપાત્ પ્રસ્તાવાત્ । "પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ" ઇતિ વચનાત્ । સૂત્રસ્ય ક્રમેણ પરિપાટ્યા । સર્વસ્યે તિ સર્વસ્યૈવેત્ય્ અવધારણીયમ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ ઇતિ સામસ્ત્ય્ અનિષેધો બોદ્ધવ્યો ન તુ કસ્યચિત્ । દ્વાભ્યામ્ અન્યસ્ય પુનર્ એકૈકે 2 નેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[44] અત્ર સ્ પ્રતેર્ એકં પત્રં નષ્ટમ્ ।
અવિકલ્પનત્વાત્ પ્રત્યક્ષાસ્ય કથં તતો નિશ્ચયસ્ તસ્ય સમ્ભવીત્ય્ આશંક્યાહ -- પ્રત્યક્ષેણ[45] પ્રતી [20 . 8]તિ । ચો [20 . 8] યસ્માદ્ અર્થે । સામાન્યવિકલ્પજનનાદ્ ઇ [20 . 9]તિ ધૂમાદિલિઙ્ગપ્રત્યક્ષાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । ઉપચારત [20 . 9] ઇતિ પ્રત્યક્ષતો નિશ્ચય ઇત્ય્ ઉપચારતઃ ઉચ્યત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[45] સ્ પ્રતૌ "પ્રતિ" ઇતિ નાસ્તિ ।
નનુ સામાન્યં લિઙ્ગં કથં તસ્યાધ્યક્ષતો નિશ્ચય ઇત્ય્ આહ યદ્ય્ અપી [20 . 11]તિ ।
યસ્ તુ [20 . 19] ઇત્યાદિનાઉદ્દ્યો 3 તકરમતમ્ આશંક્યતે । અગ્નિસમ્બન્ધી [20 . 19] વહ્નિમાન્ । સ દેશો ઽપ્રત્યક્ષો ઽધોદેશસ્ય તાદ્રૂપ્યાદ્ ઇત્ય્ આશયઃ । કિં તથાભૂતં નભોસ્તિ? સત્ત્વે વા કિં તસ્ય ભાગોસ્તીત્ય્ આશંક્યબૌદ્ધાભિપ્રેતમ્ એવ દર્શયન્ પર આહ આલોકે [20 . 20]તિ । આદિરહણાત્ તમસો ગ્રહણમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ " આલોકતમસી નભઃ" ઇવા(ઇત્યા)શયઃ । પ્રદેશે વસ્તુતઃ સાધર્મ્યા(સાધ્યા)ધા 4 ર ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તર્હ્ય્ અનુમાનોત્સેદ એવ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આશંક્ય પુનેર્ એવ વ્યવસ્થાં કુર્વન્ન્ આહ તસ્માદ્ [20 . 22] ઇતિ ।
કથં પુનઃ સ એવ ધર્મી સ એવ હેતુર્ ભવિતુમ્ અર્હતીત્ય્ આહ સાગ્નિઃ [20 . 22] ઇતિ । અનેન ધૂમવિશેષસ્ય ધર્મિત્વં ધૂમસામાન્યસ્ય હેતુત્વં દર્શયતિ । સમાનચોદ્યોપદર્શનમુખેન તુલ્યા(તસ્યા)પિ [20 . 23] ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તી પ્ર 5 તિવિધાતુમ્ ઉપક્રમતે । તસ્ય ઇવં મતેઃ । તાવત [20 . 27] ઇતિ દૃશ્યાદૃશ્યવિભાગવતઃ ધૂમેપિ ધર્મિણિ ઉક્તેન પ્રકારેણ એતત્ સંગચ્છત ઇતિ સામ્યાભિમાનશષ્યં(શસ્યં) પરસ્ય સા(શા)તયન્ન્ આહ પ્રદેશ એવ ચે [21 . 1]તિ । ચ શબ્દઃ પરમતાદ્ વિશેષાર્થઃ । અન્યત્રોપલભ્યમાનસ્યાન્યદેશાપેક્ષયા ગમકત્વં કથમ્ ઇત્ય્ આહ દેશ 6 કાલે [21 . 2]તિ ।
આચાર્યેણાપ્ય્ એતદ્ અભિમતમ્ ઇત્ય્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ યદાચે(હે) [21 . 3]તિ । અતશ્ ચૈવમ્ અભ્યુપેતવ્યમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ પથે [21 . 9]તિ । અનુમાનહેતુત્વાદ્ અનુમાનં પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદિ ।
ધર્મિણો વા [21 . 15] સ્વરૂપગ્રહણમ્ અપિ તાવત્ કથં યુજ્યતે ઇત્ય્ એવ યોજ્યમ્ ।
તયોઃ સમ્બન્ધસ્ય [21 . 15] આધારાધેયલક્ષણસ્ય ગ્રહ 7 ણમ્ । ઇતિઃ [21 . 16] પ્રત્યવસ્થીયમાનસ્યાકારં દર્શયતિ ।
{પ્. 266} એવમ્ અસૌ પ્રત્યવતસ્થ ઇતિ કથં જ્ઞાયત ઇત્ય્ આશંક્યાહ તેન હી [21 . 16]તિ । હિર્ યસ્માત્ તેન કુમારિલેન। જ્યોતિષ્ટોમાદેઃ શ્રેયઃસાધનત્વં ધર્મો બોદ્ધવ્યઃ । યદ્ આહશબરસ્વામી"કો ધર્મ્મો યઃ શ્રેયઃસાધનઃ" [શાબરભા.1.1.2] ઇતિ । અતએવકુમારિલોપ્યાહ
"શ્રેયઃસાધનતાપ્ય્ એષાં નિ 8 ત્યં વેદાત્ પ્રતીયતે" [શ્લોકવા. 2.14] ઇતિ ।
જૈમિનિસૂત્રે શબરસ્વામીયમ્ એતદ્ ભાષ્યમ્ [21 . 17] । એતદ્ભાષ્યમ્ ઇતિ ચાર્થદ્વારેણોક્તમ્ । ન ત્વ્ ઈદૃશ એવભાષ્યગ્રન્થઃ। પ્રમાણસ્યેતિ વિવક્ષાયામ્ અનુમાનાદિન [21 . 18] ઇતિ નિર્દેશઃ ।
કદા તત્પૂર્વકં તદ્ ઇત્ય્ આહ યદે તિ । નિર્વિકલ્પા કલ્પનાશૂન્યા ઇન્દ્રિયસ્ય ધીઃ [21 . 19] । સૈવ કથં તથેત્ય્ આહ સ્મૃતી [21 . 19]તિ ।
યસ્માદ્ અર્થે વા [13બ્] 1 યદાશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ । વિકલ્પનમ્ અન્તરેણાપિ કથં ન તથા ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ આહ નચે [21 . 20]તિ । લિઙ્ગાદેઃ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ લિઙ્ગાદિકમ્ એવા વિકલ્પ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા સમ્બદ્ધત્વેન ગૃહીતિર્ ગ્રહણમ્ । ઇતિઃ આક્ષેપસ્યાકારં દર્શયતિ ।
પ્રત્યક્ષેણાગ્રહણં કસ્યેત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ લિઙ્ગાદે [21 . 23]ર્ ઇતિ । કુત ઇત્ય્ આહ -- અવિકલ્પનાદ્ ઇતિ । તદ્ ઇત્ય્ અગ્રહણમ્ । ને તિ નિષેધયતિ । વિકલ્પ 2 સ્યાપીષ્ટત્વાત્ પ્રત્યક્ષેણેતિ પ્રકરણાત્ । કિં વિકલ્પમાત્રસ્ય તથોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- અર્થે [21 . 24]તિ । અર્થરૂપમ્ ઉપકારિ યસ્ય, તસ્માદ્વોપકારોપ્ય્ અસ્તીતિ તથા ।

નનુ નિર્વિકલ્પસવિકલ્પભેદેનાર્થવિજ્ઞાનસ્ય દ્વૈતે સતીદં વક્તું યુજ્યતે । ન ચૈતત્ સંભવીત્ય્ આહ -- અસ્તી [21 . 25]તિ । હિર્ યસ્માદર્થે । વિકલ્પાત્ પૂર્વં ભાવાત્ પ્રથમમ્ [21 . 25] આદ્યમ્ બાલાદિષુ તથા 3 વિધવિકલ્પાનિષ્ટેર્ જ્ઞાનં દૃષ્ટાન્તતયેષ્ટમ્ । શુદ્ધવસ્તુજમ્ [21 . 26] શબ્દસ્મરણરહિતવસ્તુજમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતઃ [21 . 27] આલોચનાજ્ઞાનાત્ પર મ્ ઉત્તરકાલમ્ । પુન ર્ અપ્રથમે । જાત્યાદિભિર્ વિશિષ્ટં યયા બુદ્ધ્યાવસીયતે સાપિ ન કેવલમ્ આલોચનાજ્ઞાનમ્ ઇતિ અપિ શબ્દઃ । એવં ચ બ્રુવતો ઽયં ભાવઃ -- યદ્ય્ અપિ પ્રથમં નિર્વિકલ્પકબોધેન દ્વ્યાત્મકં 4 વસ્તુગૃહીતમ્ ઇન્દ્રિયસંબન્ધાત્, તથાપિ ન વિશેષ્યવિશેષણભાવાપત્ત્યા ગૃહીતમ્, અયઃશલાકાકલ્પયોર્ જાતિતદ્વતોઃ સાક્ષાત્કરણાત્ । તથા ગૃહ્ણત્ત્વ્ ઇદં પ્રમાણમ્ એવેતિ । ઇતિ ના [22 . 1] ઉક્તેઃ આકારં દર્શયતિ । ઉક્તં [22 . 3] સામર્થ્યાદ્ એતદ્ ઉક્તમ્ । ન તુ સાક્ષાત્ તેનોક્તમ્ એતત્ । યસ્માત્ તેનૈવં બ્રુવતા સામર્થ્યાદ્ એતત્ પ્રકાશિતં તતઃ [22 . 3] તસ્માત્ । તેન કુમારિલેન ઉપદ [46] ર્શિતો યો દોષઃ "સૌગતાનામ્ એવ પ્રત્યક્ષેણ લિઙ્ગાદ્યગ્રહણામ્" ઇત્ય્ એવંલક્ષણઃ, તસ્ય પ્રતિવિધાનાય ।
__________નોતેસ્__________
[46] ઉપવર્ણિત સ્ ।
{પ્. 267} શિષ્યાણાં સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં સધૂમં હી [22 . 4]ત્યાદિફક્કિકાયાઃ સમુદાયાર્થમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ અયમ્ અત્રે [22 . 5]તિ ।
નનુ ચાવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં નેયતો વ્યાધાન(વ્યાપારાન્)કર્તું સમર્થં તત્ 6 કથં તન્નિબન્ધનસ્ તન્નિશ્ચય ઇત્ય્ અભિધાતરિ કથમ્ ઇદં "સધૂમં હી"ત્યાદિવચો ન પ્લવત ઇત્ય્ આશંકાયામ્ અત્રે [22 . 5]તિ । હિઃ [22 . 5] અવધારણે ।
એકસ્ય સાક્ષાદ્ ઇતરસ્ય સામર્થ્યાજ્ જનનાત્ વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પદ્વયં જનયતી [22 . 9]ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
કદાચિદ્ વિધિવિકલ્પં કદાચિત્ પ્રતિષેધવિકલ્પં જનયતીત્ય્ અભિપ્રાયેણ ચૈતદ્ ઉક્તમ્ । એવમ્ એતદિ [22 . 10]તિ યથાયોગં વિ 7 ધિવિકલ્પો દર્શિતઃ । નાન્યથા [22 . 10] ઇત્યાદિ યથાયોગં પ્રતિષેધવિકલ્પઃ । કિમ્ અનુભૂતે ઽર્થે વિકલ્પોદયઃ? નૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ[47] યથાભ્યાસમિ [22 . 11]તિ (યથાનુભવમ્ ઇતિ) । યદ્ય્ અનુભવાનતિક્રમેણ વિકલ્પોદયસ્ તદા સર્વત્રાંશે તદુદયપ્રસઙ્ગઃ ઇત્ય્ આહ અભ્યાસે [22 . 11]તિ । અભ્યાસાદિસહકારિણામ્ ઇત્ય્ અભ્યાસાદિસહકારિકાણામ્ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । ન તુ વિકલ્પસ્યોત્પદ્યમાનાભ્યા(માનસ્યાભ્યા)સાદિઃ 8 સહકારી, અનુભવસ્ય તુ ભવતિ । કેચિત્(કશ્ચિત્) ખલુ યન્નમ(?)નુભવો ભૂયોદર્શનલક્ષણાભ્યાસસહકાર્યનુરૂપં વિકલ્પં જનયતિ । અસ્યાપ્ય્ અયમ્ અર્થઃ -- નાનુભવ ઇત્ય્ એવ વિકલ્પં જનયતિ । કિંતુ કશ્ચિત્ પુનઃ પુનસ્ તત્રોત્પદ્યમાનસ્ તાદૃશો ભવતિ । યથા રૂપકાદિપરીક્ષકાણામ્ । કશ્ચિત્ તુ સ્વભાવાતિશયલક્ષણં પાટવમ્ અપેક્ષ્ય જનયતિ । અસ્યાપ્ય્ અય[14અ] 1 મ્ અર્થઃ -- કશ્ચિદ્ અનુભવઃ પ્રકૃત્યૈવ પટીયાન્ જાયતે યસ્ તત્ર ક્ષમઃ । યથા યોગિનાં સર્વત્ર । અસ્માદાદીનાં કે(ક્વ)ચિદ્ વિષયે । ક્વચિત્ પુનર્ અવિદ્યાનુબન્ધાત્ સદૃશાપરાપરોત્પાદવિપ્રલબ્ધશ્ ચ સર્વદૈવ તિરસ્કૃતપટિમા યો નૈવ તત્ક્ષમો ભવતિ । યથાર્વાગ્દર્શિનાં ક્ષણિકત્વાદૌ । પાટવાદી [22 . 11]ત્ય્ અત્રાદિગ્રહણાત્ પ્રત્યાસત્તિતારતમ્યાદયો ગૃહ્યન્તે ।
__________નોતેસ્__________
[47] યથાનુભવમ્ ઇતિ -- સ્
સ્યાદ્ એતત્ -- સ 2 મ્બન્ધો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચયાનનુભવનાત્ કથં સમ્બન્ધનિશ્ચયસ્ તન્નિબન્ધન ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ તથાહી [22 . 13]તિ । પાશ્ચાત્યવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પજનનં યથોક્તઃ પ્રકારસ્ તેન ।

નનુ સમ્બન્ધસ્યાધારાધેયલક્ષણસ્યાનનુભવાત્ કથં તન્નિશ્ચયસ્ તન્નિબન્ધન ઉપવર્ણ્યત ઇત્ય્ આહ ન ચે [22 . 16]તિ । તથા [22 . 19] ઔત્તરાધર્યેણ અવસ્થિતમ્ અર્થદ્વ્યમ્ આશ્રિત્ય [22 . 19] ગૃહીત્વા ।
{પ્. 268} યદિ 3 તથાભૂતવસ્તુદ્વયાદ્ અન્યો નાસ્તિ તર્હિ કથમ્ "અનયોર્ અયં સંબન્ધઃ સમ્બન્ધિનૌ ચૈતૌ" ઇતિ વ્યવહાર ઇત્ય્ આહ -- તેનેતિ [22 . 20] । યેન તથાભૂતવસ્તુદ્વયાનુભવાશ્રયતઃ સમારોપિતઃ સન્બન્ધઃ તેન કારણેન વ્યવહાર [22 . 21]શ્ ચ "અયં ધર્મી અયં ધર્મઃ" ઇતિ શાબ્દો ઽભિપ્રેતઃ । ધર્મધર્મિતયે [22 . 21]તીત્થંભૂતલક્ષણા ચેયં તૃતીયા । એતદ્ વ્યવહારે કારણમ્ આહ ભે 4 દાન્તરે [22 . 20]તિ । ન ત્વ્ અયં પરમાર્થિકો વ્યવહાર ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ચ તથાભૂતવસ્તુદ્વયાદ્ અન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાત્, તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણાત્ સમ્બન્ધનિશ્ચયસ્ તથાભૂતવસ્તુદ્વયકૃતોસ્ તુ, લિઙ્ગસામાન્યનિશ્ચયસ્ તુ કથં તત્કૃતઃ । પ્રત્યક્ષેણ લિઙ્ગસામાન્યસ્યાગ્રહણાત્ । ન ચ વિશેષો લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ સામાન્યે [22 . 22]તિ । 5 અપિ શબ્દઃ સમ્બન્ધવ્યવહારાત્ સામાન્યવ્યવહારસ્યાનતિશયખ્યાપનાર્થઃ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- અનુગતસ્ય વસ્તુનો ઽભાવે ઽનુગતપ્રત્યયો નિર્હેતુકઃ કથં ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ તેષામ્ એવ [22 . 23] ઇતિ । ન સ્વલક્ષણસ્ય વિકલ્પજનને સાક્ષાદ્ વ્યાપરસ્ તસ્યાતદ્વિષયત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુભવે [22 . 23]તિ । યદિ તે વિજાતીયસ્વભાવાસ્ તથાપિ કથં ત 6 ત્પ્રત્યયહેતુત્વં તેષામ્ ઇત્ય્ આહ -- વિજાતીયે [22 . 23]તિ । એકાકાર સ્યાભિન્નકારસ્ય પરામર્ષઃ , સ ચાસૌ પ્રત્યય શ્ ચ [તત્ર] હેતુત્વાત્ ।આચાર્યવચનેનૈતત્ સંસ્યન્દયન્ન્ આહ તથા ચાહ [22 . 25] ઇતિ । [એકસ્યા]ભિન્નસ્ય પ્રત્યવમર્ષસ્ તદ્ એવેદમ્ ઇતિ સમ્બન્ધાહાર (સમન્વાહાર) ઇતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ ન ત્વ્ એકશ્ ચાસૌ પ્રત્યવમર્ષશ્ ચેતિ । એવં હિ પ્રત્યવમર્ષશ્ ચા(સ્યા)પિ ભિન્ન 7 ત્વાત્ કથમ્ એકત્વં? તદપરૈક(પરા)મર્શાદ્ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યેત તદા તસ્યાપિ તત્ત્વં તત ઇત્ય્ અનવસ્થા । તથા ચ યાવદ્ અન્તિમસ્ય તથાત્વં ન જ્ઞાયતે તાવદ્ આદિમસ્યાપિ તત્ત્વવ્યવસ્થા ન સ્યાત્, અસત્યાં ચ તસ્યામ્ એકધીહેતુભાવેન વ્યક્તીનામ્ અપ્ય્ અભિન્ન[ત્વમ્ અ]ર્પાયિતું ન શક્યેતેત્ય્ અલમ્ ઇહ વિસ્તરેણ ।
યસ્માત્ તૈર્ અયં વિકલ્પો જન્યતે તતઃ [23 . 1] ।
અનુભૂતાલમ્બનં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ, અત્ર તુ 8 સામાન્યં કેનાનુભૂતમ્ અયં ગૃહ્ણાતિ, યેન સ્મૃતિત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ તત્પ્રતિભાસિન [23 . 1] ઇતિ ।
વિજાતીયવ્યાવૃત્તં સ્વલક્સણં પ્રત્યક્ષેણેક્ષિતમ્, ન તુ વ્યાવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ નહી [23 . 3]તિ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- વિકલ્પાનામ્ અનર્થગ્રાહિતયા બાહ્યાર્થાસંસ્પર્શાદ્ એવ કથં ગૃહીતગ્રાહિત્વલક્ષણં સ્મૃતિત્વમ્ ઇત્ય્ આશ્ચર્ય ઉપસંહારાપદેશેનાહ -- તસ્માત્ [23 . 4] ઇતિ । યદ્ય્ એવં દ્વૈધમ્ અપિ વિકલ્પઃ પ્રતિપત્તુર્ અધ્યવસા[14બ્] 1 યવશાદ્ ગૃહીતબાહ્યાર્થગ્રાહિતયા સ્મૃતિર્ ઉચ્યતે, તર્હિ પરમાર્થતઃ કિંવિષય ઇત્ય્ આહ વસ્તુત [23 . 7] ઇતિ । યતો ઽયં વિકલ્પઃ પરમાર્થતો નિર્વિષયોપિ પ્રતિપન્ત્રધ્યવસાયાનુરોધાત્ સ્મૃતિર્ અભિપ્રેતઃ તતઃ [23 . 7] તસ્માત્ । યદ્ એતદ્ વક્ષ્યમાણકમ્ આહ {પ્. 269} કશ્ચિત્કુમારિલાદિઃ। કિમ્ આહેત્ય્ આહ સામાન્યે [23 . 7]તિ । અભેદેના ભિન્નાકારં યદ્વિજ્ઞાનં તદ્ એતત્ સ્માર્તં સ્મૃતિરૂપ 2 મ્ ઇતિ યો બૌદ્ધો વદેત્ । તસ્યા ઇવંવાદિનો નૂનં નિશ્ચિતં વન્ધ્યાસુતે ઽપિ વિષયે યત્ સ્મરણં તત્ર શક્તતા સામર્થ્યમ્ અસ્તુ । વન્ધ્યાસુતસ્યાપિ સ્મર્ત્તું યત્ સો(-ર્તુમ્ અસૌ) શક્ત ઇતિ યાવત્ કથં તસ્યાત્યાન્તાભાવસ્મરણશક્તતોપકલ્પ્યત ઇતિ આશંકાયાં ચૂર્ણકેનોપપત્તિમ્ આહ સામાન્યસ્યાનનુભૂતતયા અનનુભૂતત્વાત્ । એવં બ્રુવતો ઽપિ (યં) ભાવઃ -- અનુભૂતે 3 હિ સ્મૃતિર્ ભવતિ । યદિ વાનનુભૂતેપિ સ્મરણમ્ ઉપપદ્યતે તદા વન્ધ્યાસુતેપ્ય્ અનનુભૂતત્વાવિશેષાત્ સ્માર્તા બુદ્ધિઃ કિં ન કલ્પ્યત ઇતિ ।
અઙ્ગ [23 . 18]શબ્દો ઽધ્યેષામન્ત્રણે । કિં શબ્દઃ સામાન્યતઃ પ્રશ્ને । પુનઃ શબ્દસ્ તુ વિશેષતઃ । તેનાયમ્ અર્થઃ -- યુષ્માન્ એવાધ્યેષ્ય સામાન્યતો વિશેષતશ્ ચ એતત્ પૃચ્છામ ઇતિ । શતં સંવત્સ 4 રાઃ પુરુષાયુષમ્ । અત્ર સ્વાતન્ત્ર્યપરિજિહીર્ષયા તત્કારિકા ઉપક્ષિપન્ન્ આહ -- તથા ચાહે [23 . 19]તિ । યસ્ય [23 . 20]બૌદ્ધસ્યમતેન । તસ્ય એકલિઙ્ગિનિ [23 . 28] ગતિર્ યુગસહસ્રેષુ બહુષ્વ્ અપિ ન વિદ્યત [23 . 29] ઇતિ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ ।
આનન્ત્યાત્ [23 . 28] ઇતિ હેતુઃ । તસ્યૈવ સમર્થનં સર્વમ્ ।
અલિઙ્ગજમ્ એવાનુમાનં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- નચે [23 . 21]તિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । 5 લિઙ્ગવિનિર્મુક્તં [23 . 21] લિઙ્ગરહિતમ્ । અસામાન્યસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય અનવગતમ્ એવ લિઙ્ગં લિઙ્ગિજ્ઞાનં કરિષ્યતીત્ય્ આહ -- નચે [23 . 23]તિ । ચઃ પૂર્વવત્ । પ્રદીપયોગ્યતયા ગમકસ્વસ્યાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તસ્ય [23 . 24] સામાન્યરૂપસ્ય લિઙ્ગસ્ય । તસ્ય લિઙ્ગસામાન્યગ્રાહિણો ઽનુમાનાન્તર સ્યોદ્ભૂતિઃ [23 . 25] જન્મ । કિંભૂતાલ્ લિઙ્ગાત્ સામાન્યજ્ઞા 6 નસંહિતાત્ સામાન્યજ્ઞાનયુક્તાત્ સામાન્યાત્મના જ્ઞાતાદ્ ઇતિ યાવત્ । અસ્ય ચ લિઙ્ગસામાન્યસ્ય જ્ઞાયમાનસ્યાનુમેયત્વમ્, પ્રત્યક્ષેણ ત્વન્મતે સામાન્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તસ્ય લિઙ્ગસ્ય સામાન્ય સ્યોદ્ભવસ્ તદુદ્ભવો [23 . 26] લિઙ્ગેનાપરેણેત્ય્ અર્થાત્ । તેનાપિ સામાન્યરૂપતયા અનુમાનાન્તરાદ્ એવ જ્ઞાતેન તથાભાવ્ય 7 મ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- અનુમાનાન્તરાદ્ એવ જ્ઞાતેને [23 . 27]તિ । અસ્ત્વ્ એવં કા ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ એવં ચે [23 . 27]તિ ।
નન્વ્ એવં લિઙ્ગાનુમાનસ્યૈવાનન્ત્યં ન તુ લિઙ્ગ્યનુમાનસ્ય તત્ કથંલિઙ્ગ્યનુમાનાનામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ચેત્ । સત્યં, કેવલં તદ્ એવાદ્યં લિઙ્ગં જ્ઞાપકહેત્વધિકારાત્ જ્ઞાયમાનસામાન્યરૂપતયા ચાનુમાનતા (-માનેન) નિશ્ચીયમાનં લિઙ્ગિ જાતમ્ । સ્વલિઙ્ગ્યપે 8 ક્ષયા લિઙ્ગમ્ અપેક્ષત(મ્ અપીષ્યત) ઇતિ અભિપ્રાયાદ્ અદોષ એવ ।
{પ્. 270} એક સ્મિલ્ લિઙ્ગિનિ [23 . 28] ધર્મિણિ ।
નનુ ચ સામાન્યરૂપસ્ય લિઙ્ગત્વે તસ્ય ચાનુમાનેનૈવ ગ્રહે ન પ્રત્યક્ષતસ્ તન્નિશ્ચય ઉપપદ્યત ઇત્ય્ અભિધાતરિ કથમ્ ઇદમાચાર્યીયં સધૂ મેત્યાદિના પ્રત્યક્ષતસ્ તન્નિશ્ચયસ્યોપવર્ણનં યુજ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ એવં મન્યત [23 . 30] ઇતિ ।
પ્રકૃત્યા વિભ્રમાદ્ [24 . 1] ભ્રાન્તત્વાત્ । [15અ] 1 સામાન્યં હિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તિઃ । અયમ્ અર્થો -- વિજાતીયવ્યાવૃત્તેર્ અન્યસ્ય સામાન્યસ્યાભાવાત્ વિજાતીયવ્યાવૃત્ત્યવગમ એવ સામાન્યાવગમઃ । વાસનાદ્વયનિબદ્ધશ્ ચ વિકલ્પઃ સ્વપ્રતિભાસમ્ એવ નિયતં બહીરૂપતયા સાધારણતયા પ્રતિપદ્યમાનો બાહ્ય એવ વિજાતીયવ્યાવૃત્ત્યા મયા પ્રતીયત ઇતિ મન્યત ઇતિ । પ્રક્ર્ત્યા ભ્રાન્તત્વાત્ સામાન્યસ્ય । સ વિવેચિત 2 ભેદો []ભેદ એવ વિકલ્પેન પ્રતીયત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।

અથ યદિ પ્રકૃતિભ્રાન્તો ઽયં વિકલ્પસ્ તર્હિ કથં તસ્ય અતદ્વ્યાવ્ર્ત્તવસ્તુપ્રાપકત્વલક્ષણં સંવાદકત્વમ્ ઇત્ય્ આહ લિઙ્ગવિકલ્પસ્ય ચે [24 . 2]તિ । કસ્માત્ પુનર્ વિકલ્પાભાસસામાન્યસ્ય લિઙ્ગ(ઙ્ગત્વમ્) ન તુ ધૂમાદિસ્વલક્ષણસ્યેત્ય્ આહ નહી [24 . 6]તિ । તસ્યે [24 . 6]ત્યાદિનોપપત્તિમ્ આહ । અત્રૈવોપચયહેતું દર્શયન્ન્ આહ સાધ્યે [24 . 7]તિ ।
અય 3 મ્ અત્રાભિપ્રાયઃ । અવશ્યં હિ કિઞ્ચિદ્ અનુમિત્સતા ધૂમાદિસ્વલક્ષણદર્શનોત્તરકાલમ્ -- "ઇદં સાધ્યમ્ ઇદં સાધનમ્" ઇતિ સંકલયિતવ્યમ્ । સતિ ચાસ્મિન્ સંકલ્પે સતઃ ક્ષણભઙ્ગિતયા વસ્તુદર્શનાભાવાત્ । દર્શનેન ચ વિષયિણા વિષયસ્ય દૃશ્યસ્યા[48]ભિધાનં તેન દૃશ્યસ્ય લિઙ્ગં(લિઙ્ગ)સ્વલક્ષણસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચ કથમ્ સ્વલક્ષણદર્શનાશ્રયો 4 ગમ્યગમકભાવો ભવેદ્ યેન કલ્પિતધર્મદ્વારકો ગમ્યગમકભાવો [ન ભ]વેદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[48] પ્ દૃશ્યસ્ય લિઙ્ગં । ન્ પ્રતેર્ અત્ર સમ્યક્ પાઠઃ । અત એવ સ એવ મૂલે સ્થાપિતઃ ।
નનુ યદિ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનાપિ વિકલ્પેન સામાન્યં પ્રતીયતે, તર્હિન્યાયબિન્દૌ યદવાદિ [તે]ન "અન્યત્સામાન્યલક્ષણં સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ" ઇતિ વિરુધ્યેતેત્ય્ આશંક્યાહ યત્ તૂક્તમ્ ઇ [24 . 9]તિ । તદન્યસ્યે[24.11]ત્ય્ અનુમાનોત્તરકાલભાવિ 5 નો ઽપ્રાપ્તપ્રામાન્યસ્યાગ્નિર્ અત્રેત્યાદ્યાકારસ્યાન્યસ્યાપિ સ્વતન્ત્રસ્ય વિકલ્પસ્ય ।
એવમ્ અપિ કિમ્ અર્થમ્ અવધાર્યત ઇત્ય્ આહ સ્વલક્ષણેતિ [24 . 12] । સ્વલક્ષણં વિષયો ગ્રાહ્યત્વેન નૈવ ભવતીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષદ્વયપૂર્વકં ફક્કિકાયાઃ સમુદાયાર્થં વ્યાખ્યાયાવયવાર્થં વ્યાખ્યાતું તત્ર [24 . 13] ઇત્યાદિનોપક્ર 6 મતે । આદિ [?]શબ્દાદ્ એકવિનાશે સર્વવિનાશાદિસઙ્ગ્રહઃ "પ્રત્યક્સેણ દૃષ્ટવતઃ" {પ્. 271} ઇત્ય્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થમ્ આહ ન ત્વિ [24 . 26]તિ । કથં પુનર્ અસ્ય તથામનનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ નહી [24 . 27]તિ । વસ્તુવલભાવિને [24 . 27]તિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ ।
સ્યાદ્ એતત્ -- કથં વિવિક્તતાપ્રતીતિઃ । યદિ કેવલપ્રતીતિસ્ તર્હિ સાભાવસંવિત્તિભન્તરેણ 7 નતરાં પ્રસિદ્દ્યતીતિ કથં પ્રત્યક્ષેણ તથાગ્રહણમ્ ઉપવર્ણ્યત ઇતિ । તદ્ અસત્ । તથાહિ ભિન્નમ્ અભાવમ્ ઇચ્છતાપિ વસ્તૂનાં સ્વરૂપં પરાનનુપ્રવિષ્ટમ્ અવશ્યૈષ્ટવ્યમ્, અન્યથા પ્રાતિસ્વિકામ્ એવં તદભાવસ્યૈવાયોગાનામ્ (?) । અતઃ પરાનનુપ્રવેશેન ગ્રહ એવ કેવલગ્રહઃ । ઇતરથેતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગઃ । તાવત્ ખલ્વ્ અભાવસંવિત્તિર્ નાસ્તિ તદા 8 ત્મવદ્ યાવત્ કેવલગ્રહો ન ભવેત્ । તાવચ્ ચ કેવલગ્રહો નાસ્તિ યાવત્ નાભાવસંવિત્તિર્ ઇતિ ।
કિઞ્ચ યથા કેવલો ઽભાવો ઽપરણાભાવેન વિના પ્રતીયતે તથા ભાવોપ્ય્ અન્તરેણાપરાભાવં કેવલઃ કિં ન મીયેત । એવમ્ અનભ્યુપગમે વાનવસ્થા પ્રસજ્યેતેતિ । તદ્ આહવાર્તિકાલંકારે પ્રજ્ઞાકરગુપ્તઃ
"પ્રપરાનનુ[15બ્] 1 વેશેન પ્રતીતિઃ કેવલગ્રહઃ ।
નનુ કેવલસમ્વ(સંવિત્તિ)ર્ અભાવવિત્તિતઃ કુતઃ ।
સાપિ કેવલસંવિત્તિં વિના નેતિ સમાનતા ॥
યથા વા કેવલો ઽભાવો વિનાભાવેન મીયતે ।
તથાભા(તથા ભા)વોપિ નૈવઞ્ ચેદ્ અનવસ્થા પ્રસજ્યતે ॥" ઇતિ ।
કથં નિર્વિષયસ્ય વિકલ્પસ્ય યથાદૃષ્ટભેદસ્ય પરમાર્થવિષયત્વમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ[49] નિશ્ચયેત્ય્ આદિ ।
__________નોતેસ્__________
[49] સ્ પ્રતિર્ અત્ર ત્રુટિતઃ ।
અનેનૈ તદ્ ઉપપત્ત્યપે 2 ક્ષયા । પરમાર્થશબ્દયોગોવાર્તિકકારસ્ય ટીકાકૃતાદર્શિતઃ । લક્ષ્યતે ચાયમાચાર્યસ્યાભિમતઃ । સમાનો યદ્વત્ યાદૃશો દૃષ્ટો યથાદૃષ્ટઃ । સ ચાસૌ ભેદ એવ પરમાર્થઃ । સ એવ વિષયો ઽધ્યવસાયવશાદ્ યસ્યેતિ સ તથા । ઇતરથા તુ પરમાર્થતો ઽવિષય એવ ।
"પરમાર્થશબ્દં પ્રયુંજાનો વાર્તિકકારઃ કથં ન પ્રમાદ્યે(દ્ય?)" એવં તુભટ્ટા 3 ર્ચટેન કથં ન વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ન પ્રતીમઃ ।
પ્રમાણલક્ષણસામાન્યેન યોગમ્ ઉપદર્શ્ય પ્રમાણવિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાપિ લક્ષણેન યોગં દર્શયન્ન્ આહ સદ્ ઇતિ । । ઇન્દ્રિયાણાં ઇતિ વ્યક્તિવિવક્ષયા બહુવચનમ્ । ચક્ષુર્ ઇન્દ્રિયાપેક્ષયા ગ્રન્થસ્યાસ્ય યોજનાયાં તુ ઇન્દ્રિયસ્ય નાયનરશ્મ્યવયવિન ઇન્દ્રિયસ્યાનુ 4 માનસિદ્ધસ્ય સંભારદંશેન સંયોગે સંબન્ધે સત્ય્ અસ્ય વિકલ્પસ્ય નીતોપનિત્યાત્મનો ભાવાદ્ ઇતિ ।
{પ્. 272-278} "યદ્વેન્દ્રિયં પ્રમાણ(ણં) સ્યાત્ તસ્ય ચાર્થેન સંગતિઃ [શ્લોકવા. 4.60] ઇત્યાદિવચનાત્ સ્વાભિમાનાત્ પ્રત્યક્ષત્વેનેન્દ્રિયમ્ ઉદાહરણીકૃતં પરેણ । ન પુનઃ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકયોર્ બુદ્ધિસામ્યવિષયો દૃષ્ટાન્તો ભવિતુમ્ અર્હતિ ।બૌદ્ધસ્યૈ 5 વમ્ અનિષ્ટેર્ બાધકાભિધાનાચ્ ચેતિ ।
પ્રથમમિતી [25 . 13]ત્ય્ અત્ર ચ્છેદઃ સુબોધ એવ । આદ્યમિ [25 . 12]ત્ય્ એતદ્ વ્યાચક્ષાણ આહ આદૌ [25 . 14] ઇતિ । કસ્માદા[દ]વિત્યાકાંક્ષાયાં આહ વિકલ્પપ્રવૃતેરિ [25 . 14]તિ । આદૌ ભવમ્ ઇતિ ત્વ્ અર્થ[ઃ] યસ્યાર્થસ્યેત્યાદિના સ્વલક્ષણેનાસાધારણસ્યૈવોપલક્ષણાદ્ અસાધારણવિષયં સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે । ઇતરયો [25 . 16]ર્ વિધિપ્રતિષેધ 6 વિકલ્પયોઃ । ઉક્તમ્ એવાર્થં તથાહી[25.17]ત્યાદિનોપપાદયતિ ।
અસંકીર્ણરૂપે [25 . 25] [અ]પરામિશ્ર(મૃષ્ટ)સ્વભાવે ।
નનુ ચ તસ્યાસંકીર્ણરૂપતા [ન] સ્વતઃ કિં ત્વ્ અભાવાંશસદ્ભાવાત્ । તત્ કથમ્ એવમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ આશંક્ય કારણમ્ આહ તથાહી [25 . 26]ત્યાદિ । અન્યથા [25 . 27] તસ્ય પરરૂપમિશ્રતાપ્રકારેણ । સ એવાભાવાંશઃ [25 . 28] પરાભાવો ન સિદ્ધ્યેત્ પરાત્મવ 7 દ્ ઇતિ ભાવઃ । અત્રૈવાભ્યુચ્ચયહેતુમ્ આહ ન ચેતિ [25 . 28] । સા [26 . 1] સંકીર્ણરૂપતા કથં ન યુક્તિમતીત્ય્ આહ સ્વહેતુબલે [26 . 2]તિ । સ્વહેતુબલાયાતસ્ય તદ્ધેતુભાવેન વિશેષણમ્ । યોગપરિવર્જનં તસ્યાયોગાત્ તેન વસ્તુનેતિ સામર્થ્યાત્ ।
નનુ તેન તસ્ય સંકીર્ણરૂપસ્ય વિનાશ[ને] પરાભાવેન સર્વેષામ્ એવ ભાવાનામ્ ઉદયક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અભાવાદ્ અભાવૈક 8 રસં જગત્ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રસંજયિતું યુક્તં ન ભૂ(તુ) તેન સંકીર્ણરૂપવિનાશેન [50] વરં સ્વહેતોર્ એવાસંકીર્ણરૂપાણામ્ ઉદયો ઽસ્ત્વિ [26 . 4]તિ । સત્યમ્ । યથાશ્રુતિઃ(તે) સ્યાદ્ એષ દોષઃ । કેવલમ્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થબોધે યત્નઃ કરણીયઃ । ઇહ ખલુ ભાવાનાં ક્ષણભઙ્ગિત્વેપિ સદૃશાપરાપરક્ષણોદયાદ્ વસ્તુસન્તાનવિષયા પ્રતીતિર્ અસ્તિ ન ત્વ્ અભાવવિષ[16અ] 1 યૈવ । અતએવ તત્ત્વવાર્મતથ(?)યામ્ ઉપપ્લવતોત્પદ્યતે । ઉદયોત્તરકાલમ્ અવ્યવધાનેન વસ્તુવિષયા ચ પ્રતીતિઃ કથમ્ ઉપપદ્યેત યદિ સ એવાભાવઃ પૂર્વસિદ્ધં સંકીર્ણરૂપં વિનાસ્યાદ્ અન્યસં(વિનાશ્યાત્ય્ અદસં)કીર્ણરૂપમ્ ઉત્પાદયેત્ । સતિ ચૈવં વરં સ્વહેતોર્ એવ તથાવિધાતામ્ ઉદયોસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ । હેતુત્વેનાર્થાક્રિયાકારિત્વેન વસ્તુરૂપત્વાદ્ અભાવ 2 રૂપતૈવ હીયેતેત્ય્ એતદ્ ઉપેક્ષે(ક્ષ્યૈ)વ ચૈતદ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

__________નોતેસ્__________
[50] -વિનાશને ચ વરં -- સ્
પ્રથમં સંકીર્ણરૂપાણામ્ ઉત્પાદોભ્યુપેયતે પશ્ચાદ્ અસંકીર્ણરૂપાણામ્ ઉદયમ્ ઉપગન્તુમ્ -- કા પુનર્ અત્ર હાનિર્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ કિમિ [26 . 5]ત્યાદિ । કશ્ચિત્ કિલ પરિવ્રાડશુચૌ પતિતં {પ્. 279} મોદકં કરણ ગૃહ્ણન્ કેનચિત્ સોત્પ્રાસં પૃષ્ટઃ " કિમ્ અશુચેર્ મોદકમ્ ઉદ્ગ્ર્હ્ણાસિ" ઇતિ । સ એવં પૃષ્ટસ્ તં પ્રત્ય 3 વાદીત્ "પ્રક્ષાલ્યોં(લ્યા) ત્રૈવ ત્યક્ષા(ક્ષ્યા)મિ" ઇતિ । સો ઽયં પરિવ્રાજકો(ક)મોદકે(ક) ગ્રહણાર્થો ન્યાય સ્ તદ્ ઉપગમેન કિમ્ [26 . 6] । યથા ચ તત્ર તન્મતમ્ "અત્રૈવ ત્યક્તવ્ય એવાયમ્" તદા કિમ્ અશુચિમ્ રક્ષિતસ્યાન્નસ્ય ગ્રહણેન, વરમ્ અયં પૂર્વાવસ્થાને નૈ(એ)વાસ્તુ ઇત્ય્ ઉપાલમ્ભસ્ તથાત્રાપિ । યદિ ત્વ્ અભાવત એવાસંકીર્ણરૂપાણાં પશ્ચાદ્ ઉત્પાદો ઽભ્યુપેતવ્યો 4 વરં પ્રથમત એવ તથાભૂતાનામ્ ઉદયો ઽભ્યુપગમ્યતામ્ ઇત્ય્ આભિપ્રાયઃ । તતસ્ તથાવિધો(ધ)સ્ય પ્રમાણપ્રસિદ્ધૌ ચાયમ્ ઉપાલમ્ભાભિપ્રાયો દ્રષ્ટવ્યઃ । તસ્માદિ [26 . 6]ત્યાદિના પ્રકૃતોપસંહારઃ ।
પ્રત્ય્ક્ષબલેન [26 . 13] ઇત્ય્ અસ્ય તાત્પર્યાર્થં દર્શયન્ન્ આહ -- યદિ તુ [26 . 13] ઇતિ । યદિઃ સંભાવયતિ તુર્ ભિનત્તિ । વ્યવચ્છેદેવિષયા [26 . 14] વ્યવચ્છિન્નઋઉપવિષ 5 યાતદ્રૂપપરાવૃત્તરૂપવિષયેતિ યાવત્ । તથા સત્ય્ અપિ સ્મૃતિર્ ન સ્યાત્ । વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણાનધિગતસ્ય વિશિષ્ટદેશાદિવર્તિતદ્ અસાધારણરૂપસ્ય ગ્રહણાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
"અન્યરૂપમ્ ઇદં ન ભવતિ" ઇત્ય(તી)યમ્ અભાવપ્રતીતિઃ કેન પ્રમાણેનેષ્ટા યેનાસ્યાઃ પ્રામાણ્યમ્ આચાર્યેણ નિવાર્યત ઇત્ય્ આશંક્યાચાર્યસ્યાભિપ્રાયં 6 પરિસ્ફુટયન્ન્ આહ -- નાભાવે [26 . 20]તિ । કસ્માત્ પુનર્ એતત્ પ્રતીતિજનકત્વેનાન્યદ્ અ[ભા]વાખ્યં પ્રમાણં ન ભવતિ, એષા ચ તત્ફલમ્ ઇત્ય્ આહ નહી [26 . 20]તિ । આક્રિયતે અધ્યવસીયત ઇતિ આકારો [26.21] વિશેષો વ્યાવૃત્તિર્ એવ । કિંભૂત ઇત્ય્ આહ -- પાટવે [26 . 22]તિ । પાટવં તીક્ષ્ણતા બુદ્ધેર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । આદિ શબ્દાત્ પ્રત્યાસત્તિતારતમ્યાદેર્ ગ્રહણમ્ । પાટવા 7 દિપ્રત્યયાન્તરં સ્વનિશ્ચયા[યા]પેક્ષત ઇતિ તત્સાપેક્ષ ઉક્તઃ । એતદ્ એવોપપાદયન્ન્ આહ નહી [26 . 22]તિ ।
અનધિગમાદ્ ઇતિ [27 . 10] વસ્તુનો વિશેષણત્વેનાગ્રહણાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન તુ સર્વથા []ગ્રાહ એવ વાચ્યઃ । અયઃશલાકાકલ્પસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય તેન ગ્રહણસ્યાભિમતત્વાત્ । અ(ન્ય)થા "નિર્વિકલ્પકબોધેન દ્વ્યાત્મકસ્યાપિ વસ્તુનો ગ્રહણમ્ ।" (શ્લોકવા. પ્. 118) ઇત્યાદિ વિરુધ્યેત । ઇન્દ્રિય 8 સમ્બધાધીનાલોચનાજ્ઞાનોત્પત્તિશ્ ચ કથમ્ અનિષ્ટમાત્રેન નિર્વર્ત્યેતે(નિવર્ત્યેતે)તિ । પુનર્ અ[27.14]પ્રથમે । વર્ણ્યત [27 . 16] ઇતિ વદન્ પ્રમાણાપ્રસિદ્ધતાં દર્શયતિ । પ્રખ્યાનં પ્રકાશનં પ્રતિભાસનં પ્રખ્યા । તૈ [ મિ ] રિકાદિજ્ઞાન સ્યેવ પ્રખ્યા [27 . 27] યસ્ય સ તથોક્તઃ । અત એવ તત્સદૃશ ઇત્ય્ આર્થઃ ।
અથ મા ભૂત્ સામાન્યમ્ અર્થક્રિયાસાધનં વ્યક્તિસ્ તાવત્ તત્સાધનીભવતિ । [16બ્] 1 તદધ્યવસાયિતયૈવ ચ વિધિવિકલ્પઃ પ્રમાણં કિં ન ભવતીત્ય્ આશંક્ય ન તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ [27 . 24] દૂરસ્થેન સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ । તસ્ય [27 . 23] વિધેર્ વિકલ્પસ્યેતિ પ્રસ્તાવાત્ । {પ્. 280} કથમ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ આશંક્યં યોજ્યમ્ । તસ્ય નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવિષયસ્ય નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનેનાધિગમાદ્ ઇતિ । ચો [27 . 23] વ્યક્તમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । ન મયાર્થક્રિયાસાધનનિર્વિકલ્પપ્રત્યક્ષવિષયાધ્યવસાતૃત્વં 2 તસ્યોચ્યતે, યેન ત્વયૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ તતઃ પરમ્ ઇ [27 . 19]ત્યાદિ । ચો [27 . 21] યસ્માદ્ અર્થે । તતોયમ્ અર્થઃ -- યસ્માદ્ એવમ્ ઉચ્યતે પૂર્વપક્ષવાદિનેત્ય્ અર્થાત્ । એવમ્ અભિધાને ઽપિ કથં તદધ્યવસાય ઉક્તો ભવતીત્ય્ આશંક્યાહ તત્રેતિ [27 . 21] ।
જાતિમ્ અતિરિક્તામ્ અધિગચ્છતો ઽસ્ય પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતીત્ય્ આશંક્યોક્તમ્ એવાર્થમ્ અધિકવિધાનાર્થમ્ અનુવદન્ન્ આહ જાતેસ્ ત્વ્ ઇતિ [27 . 24] । અપિઃ [27 . 25] અક્ષમાયામ્ । તસ્યા અર્થક્રિયાસાધનત્વાભાવેનાનર્થત્વાદ્, અર્થક્રિયાસાધનસ્યાઇવ ચાર્થત્વાત્ । અપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનત્વસ્ય પ્રમાણલક્ષણસ્યાભાવાદ્ અભિપ્રેત્ય ન પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
અનેન યઃ પરેણ વિધિવિકલ્પસ્ય "તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનમ્" ઇત્યાદિના સામાન્યેન પ્રમાણલક્ષણયોગો દર્શિતઃ સ નાસ્તીતિ દર્શિતમ્ । યોપિ "સત્સંપ્રયોગ" ઇત્યાદિના 4 વિષેશેણ પ્રત્યક્સલક્ષણયોગો દર્શિતઃ સો ઽપિ નાસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ અત એવેતિ [27 . 25] । અતએવ -- જાતેર્ અર્થક્રિયાસાધનત્વાભાવેનાનર્થત્વાદ્ એવ । પ્રત્યક્ષતાપિ અસ્ય વિકલ્પસ્ય અસંભવિની । કથં ન સંભવતીતિ આહ -- અર્થક્રિયે [27 . 25]તિ । તેન સહેન્દ્રિયાણાં [26 . 26] યઃ સંપ્રયોગઃ સમ્બન્ધસ્ તસ્યા અભાવાત્ [27 . 26] ।
મીમાંસકમતેન સદૈ(તૈ)વ સહેન્દ્રિયં સમ્બન્ધં (બન્દ્ધું) પ્રભવતિ નાસતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તદ્ ઉક્તંકુમારિલેન --
"ભાવાંશેનૈવ સમ્બન્ધો યોગ્યત્વાદ્ ઇન્દ્રિયસ્ય હિ" (શ્લોકવા. પ્ર. 18) ઇતિ ।
[51] અસ્ય [28 . 13] અર્થક્રિયાસાધનસ્ય વિ(સાધનવિ)ષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય અર્થક્રિયાસાધને [28.14] વસ્તુનિ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાદ્ ઉપદર્શિતાર્થપ્રાપકત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । નેતરત્ પ્રમાણં વ્રવીતી [28 . 13]તિ સંબન્ધનીયમ્ । ઇતરદ્ ઇ [22 . 8]ત્યર્થક્રિયાસાધનવિષયં યન્ ન ભવ 6 તીતિ । તદ(દ્)વિપરીતત્વાદ [27 . 14]ર્થક્રિયાસાધને પ્રવૃત્ત્યનઙ્ગત્વાત્ । એતદ્ એવ સમર્થયન્ન્ આહ તથાહીતિ [28 . 14] । અપ્રતારક [28 . 15]મ્ ઉપદર્શિતાર્થપ્રાપકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । લોકેપી [28 . 15]ત્ય્ અત્રચ્છેદો વ્યક્ત એવ । લોકે વ્યવહર્તરિ જને । અપિ વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે ।
__________નોતેસ્__________
[51] તસ્ય સ્ ।
નનુ યદિ નામ તદર્થક્રિયાસાધને પ્રવર્તકં ન ભવતિ તથાપિ તત્ પ્રાપકત્વેનાવિસંવાદ 7 કતયા પ્રમાણં કિં ન ભવતીત્ય્ આશંક્યાહ યચ્ ચે [28 . 16]તિ । અનધિગચ્છન્ન્ ઇતિ (ગંચ્છદિ)તિ [28 . 16] । અત્ર હેતૌ શતુર્ વિધાનાત્ પ્રવર્તતે । અનધિગમાદ્ ઇતિ કારણમ્ ઉક્તમ્ ।
{પ્. 281} તત્સધ્યતયા [28 . 22] સામાન્યજન્મજન્ય(સામાન્યજન્ય)તય્ ઓપગતામ્ અભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણામ્ । "સમાનપ્રસવાત્મિકા જાતિઃ" ઇતિ વચનાત્ । વ્યક્તિસાધ્યામ્ [28 . 23] ઇતિ વ્યક્તિસાધ્યતયોપગતામ્ ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ । અનેન યૌવાર્થક્રિયા 8 યુષ્માભિર્ વ્યક્તિસાધ્યતયોપગમ્યતે સૈવ તત્સાધ્યા ભવિષ્યતીત્ય્ અપિ પક્ષઃ પ્રતિક્ષિપ્તઃ । ઉભયત્રાપિ વ્યક્તેર્ એવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ ચ તત્ર સામર્થ્યસ્ય પ્રમાણેનાવગતત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ ।

નનુ કસ્મિન્ કાલે કરોતીતિ પ્રશ્ને "સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેર્ ઊર્ધ્વમ્" [28.23] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ યુક્તમ્ । ન તુ[52] કીદૃશ ઇતિ પ્રશ્ને ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ કેવલં સ્વલક્ષણ [17અ] 1 પ્રતિપત્તેઃ [28 . 24] ઉત્તરકાલં પ્રતીયમાનત્વાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્તરકાલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપચારત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । તત્પ્રતિપત્તેર્ ઊર્ધ્વં પ્રતીયમાનત્વમ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ તત્સામર્થ્યેતિ [28 . 25] । યદ્ વા કીદૃશમ્ ઇતિ પ્રશ્નયિત્વૈવ તત્સામર્થ્યેતિ યોજ્યમ્ । તત્સામર્થ્યોત્પન્નવિકલ્પગ્રાહ્યત્વમ્ અપિ કિં સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેર્ ઊર્ધ્વમ્ એવ કિં વા કિયત્કાલપરિ(ર્ય)વસાને ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ ઉક્તમ્ તત્પ્રતિપત્તે 2 ર્ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ એવં બ્રવીતિ [28 . 27] । કિંવિશિષ્ટં સામાન્ય તથાતયા પ્ર(બ્ર)વીતીતિ । પરાભિપ્રાયેણાપ્ય્ એવમ્ અભિધાનં કિમ્ અર્થમ્ ઇત્ય્ આહ દર્શનેતિ [28.27] । નનુ કિં સામાન્યમાત્રમ્ એવાર્થક્રિયાસાધનં ન ભવતિ, યેન પરૈસ્ તથા ભિધાનાદ્ એવં બ્રવીતી ત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાભ્યુપગમમ્ એવોત્તરં રચયન્ન્ આહ -- સર્વમ્ એવેતિ [28 . 29] ।
__________નોતેસ્__________
[52] કીદૃશં સ્
યદિ એવમ્ અનુમાનવિકલ્પગ્રાહ્યસ્યાપિ સામાન્યસ્ય તથાત્વા 3 ત્ તદ્વિષયસ્યાનુમાનવિકલ્પસ્યાપિ પ્રામાણ્યન્ ન સ્યાત્ । તતશ્ ચ શબ્દપ્રવેશે ઽક્ષિતારાનિર્ગમવૃત્તાન્તો જાત ઇત્ય્ આશંક્યાહ યત્ ત્વ્ અપિ [29 . 1] । તુર્ વિશેષાર્થઃ । યત્ સામાન્યમ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતિ [29 . 3] । કીદૃશમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -- અનધિગતેતિ [29 . 2] । અનધિગતં પૂર્વજ્ઞાનેનાપરિચ્છિન્નં યદ્ અર્થક્રિયાસાધનં તદ્વિષય આશ્રયત્વા 4 ધ્યવસાયેન યસ્ય તત્ તથા । હેતુભાવેન ચૈતદ્ વિશેષણમ્ । અનેન ચ વિધિવિકલ્પાવભાસિસામાન્યસ્યાર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વેપિ નાનધિગતાર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વમ્ ઇતિ ન તદ્વિષયસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । તદ્વિષયત્વમ્ એવાસ્ય કુત ઇત્ય્ આહ સમ્બદ્ધેતિ [29 . 2] યદ્ અર્થક્રિયાયાં સમ્બદ્ધં ક(કા)રણભાવેન તત્સંબન્ધા 5 ત્ તદારૂઢત્વાત્ તન્નિષ્ઠત્વાદ્ ઇતિ યાવત્ । સમ્બદ્ધસમ્બન્ધ(દ્ધ)ત્વમ્ એવેદૃશમ્ અસ્ય ક્વ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં કારણે [29 . 1]ત્યાદિ યોજ્યમ્ । તથાભૂતલિઙ્ગનિશ્ચયદ્વારેણ પ્રતીયમાનત્વાત્ કારણવ્યાપકસંબદ્ધલિઙ્ગનિશ્ચયદ્વારાયાતમ્ [29 . 1] ઉક્તં વેદિતવ્યમ્ । કાર્યઞ્ ચ વ્યાપ્યઞ્ ચ તથાવસીયમાનં સ્વકારણં વ્યાપકં ચાતદ્રૂપપરાવૃત્તં 6 પ્રત્યાયયતીતિ ભાવઃ । અનેન સર્વણૈતદ્ ઉક્તં અનુમાનવિકલ્પેન હિ પરમાર્થતો ઽર્થક્રિયાસાધનમ્ એવ વહ્ન્યાદિ વિશિષ્ટદેશાદ્યવચ્છેદેન । {પ્. 282} એકતો વ્યાવૃત્ત્યોલ્લિખ્યમાનં સામાન્યં, નાન્યદ્ અતસ્ તદધ્યવસાયિનસ્ તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉપપદ્યતે ।
નનુ દર્શનોત્તરકાલભાવિનો વિકલ્પસ્ય વિશિષ્ટદેશાદિતયા ગૃહીત 7 સ્યૈવાર્થક્રિયાસાધનસ્ય તથાધ્યવસાયાદ્ ઇતિ વિધિવિકલ્પગ્રાહ્યમ્ અપિ સામાન્યમ્ અનધિગતાર્થક્રિયાસાધનવિષયં સત્ સ્વગ્રાહિણં વિકલ્પં પ્રામાણ્યેન જોજયિષ્યતીત્ય્ આહ -- ઇદમ્ ઇતિ [29 . 4] । તુઃ પૂર્વાદ્ વૈધર્મ્યમ્ અસ્ય દ્યોતયતિ ।
ઉદાહ્રિયતે [29 . 9] । ઉદાહરણીક્રિયતે । પ્રકૃતપરિત્યાગે કિં કારણમ્ ઇતિ ચાશયઃ । નિરાકર્તુમ્ ઉ [29 . 10]દાહ્રિયત ઇતિ સંબન્ધનીય્ 8 અમ્ ।
દૃષ્ટાન્તમ્ એવ વિવટયિતું કાં પુનર્ ઇ [29 . 10]ત્યાદિનોપક્રમતે । પરસ્પરં વ્યાવૃત્ત્યા હિ વ્યક્તયો ભિન્નમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઉપજનયેયુઃ । કથં પુનર્ અભિન્નાં ધિયમ્ અભિધાનં ચાદધતીત્ય્ આશંક્યાહ -- એવમ્ [29 . 23] ઇતિ । તદ્ એકં વાહદોહાદિકાર્યં તત્ર પ્રતિનિયમઃ । પ્રતિનિયતત્વમ્ અવશ્યં પ્રાગ્ભાવિત્વં લક્ષણં [29 . 23] યસ્યા સા તથોક્તા । ઉપકર્તવ્યમ્ અભિવ(વ્ય)ક્તવ્યં ન તુ જનયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અવસે[17બ્] 1 યમ્ । નિત્યતયા તસ્ય પરેણ તથાત્વાનુભ્યુપગમાત્ । પરાભ્યુપગમાન્ અપેક્ષાયાં ચાસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વાનુપપત્તેઃ । તસ્માદ્ વિવક્ષિતાદ્ અપરં સામાન્યં [29 . 24] તદેકસામાન્યં વ્યંજકત્વાખ્યમ્ । અન્યથા [29 . 24] તદપરસામાન્યયોગેન વ્યંજકત્વપ્રકારેણ । તદભિવ્યક્તયેપિ તદપરં સામાન્યં તદેકસામાન્યાભિવ્યંજકાખ્યં સામાન્યાભિવ્યઞ્જકત્વાખ્યમ્ અપરમ્ ઉપેયમ્ । 2 તથા તદભિવ્યક્તયેપ્ય્ અન્યદ્ ઇત્ય્ અન વસ્થાયા અપર્યવસાનસ્ય પ્રસંગાત્ [29 . 24] પ્રાપ્તેર્ હેતોઃ । સાધયિષ્યન્તિ વિવક્ષિતસામાન્યયોગમ્ અન્તરેણ સ્વભાવત એવેતિ પ્રકરણાદ્ અવસેયમ્ ।
નનુ કિં પ્રમાણપરિદૃષ્ટાર્થાપલાપે પ્રયતિર્ ભવતાં યેનૈવમ્ અભિધીયત ઇત્ય્ આહ કિમ્ [29 . 6] ઇતિ । અથ કિમ્ અજ્ઞાયમાનપ્રમાણકમ્ અસદ્ અવશ્યં ભવતિ યેન સર્વથા તદર્થક્રિયો 3 ચ્છેદઃ ક્રિયત ઇત્ય્ આહ પ્રમાણાબાધિતેન ચે [29 . 26]તિ ।
પ્રમાણાબાધામ્ એવ માત્રયા દર્શયિતું તથાહી [29 . 27]ત્યાદિનોપક્રમતે નોપલક્ષયામ [29 . 28] ઇતિ વદન્ દૃશ્યાનુપલમ્ભં બાધકં દર્શયતિ । અવિભાવનં [30 . 2] નિર્લુઠિતગર્ભવદ્વિભાગેનાપ્રતિપત્તિઃ । રૂપરૂપિણોર્ અનન્યત્વેન ભેદે રૂપિણ એમ ભેદાપત્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાહ પદાર્થ 4 દ્વયોપગમપ્રસંગાદ્ ઇતિ [30 . 5] । આદિ [30 . 5]શબ્દાચ્ છબ્દજ્ઞાનપરિગ્રહઃ ।
નનુ ભિન્નસામાન્યયોગાદ્ ભેદો ભાવાનાં, ન પુનઃ પ્રતિભાસભેદાદ્ ઇત્ય્ આશંક્ય યદિ અપ્ય્ અત્ર શતં દોષાઃ સમ્ભવન્તિ, તથાપિ ગ્રન્થાવસ્તિરભયાદ્ એકમ્ એવ દૂષણં દત્તે સામાન્યસ્યેતિ {પ્. 283} [30 . 7] । એવં મન્યતે યદિ સામાન્યભેદાદ્ ભાવભેદસ્ તદા ગવાશ્વરસ્યેવ ગોત્વા 5 શ્વત્વયોર્ અપિ ભેદસ્ તદપરસામાન્યભેદાદ્ ભવેદ્ ઇતિ સામાન્યસ્યાપ્ય્ અપરસામાન્યપ્રસક્તેર્ ઇતિ । અસ્ત્વ્ એવ કા ક્ષિતિર્ ઇત્ય્ આહ -- નિઃસામાન્યસ્યેતિ [30 . 7] । અસ્યે [30 . 7]તિ સામાન્યસ્ય ।
એતેનેતિ [30 . 10] "ન તથાવિધમ્ ઉપલક્ષયામ્" ઇત્યાદિનોપદર્શિતેન દૃશ્યાનુપલમ્ભેન । કથં પુનર્ દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ સિદ્ધો યેન તન્નિરાક્ર્ટમ્ એ 6 તત્ સ્યાત્ યત [30 . 15] ઇતિ । તદાસિદ્ધમ્ ઇ [30 . 15]ત્ય્ અન્વ(નુ)ગમાપેક્ષત્વં બુદ્ધેર્ ઇતિ પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્ર [30 . 16] ઇન્દ્રિયબુદ્ધાવ્ અનુપલક્ષણાદ્ [30 . 16] અપ્રતિભાસનાત્ । અસ્પષ્ટનીલાદ્યાકારાઃ સા(રા સા)માન્યબુદ્ધિર્ અભિમતં સંવેદ્યત ઇતિ ચાત્રાભિપ્રેતમ્ । વ્યક્તિરૂપમ્ અપાસ્યાન્યસ્યેષ્ટ(સ્પષ્ટ)મ્ એવ રૂપમ્ ઉપગતમ્ । તત્રાવભાસતે તદ્ એવ સામાન્ય 7 મ્ અસ્માકમ્ ઇત્ય્ આશંક્ય તદ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ સ્પષ્ટસ્યાપી [30 . 27]તિ । અનુપલક્ષણાદ્ ઇત્ય્ અભિસમ્બદ્ધ્યતે । સંપ્રતિ દ્વિતીયસ્ય સ્પષ્ટરૂપસ્યોપલક્ષણમ્ અભ્યુપગમ્ય તસ્યાનુગાભિરૂપત્વં પ્રતિષેધયન્ન્ આહ । તદ્ ભાવે ચે [30 . 17]તિ । ચો વિશેષાર્થાભિધાનાભ્યુપગમે । અનેન કિં તદ્ દ્વિતીયં સ્પષ્ટં રૂપં સાબલેયબાહુલેયવ્યક્તિદ્વયાન્તરાલં ન વ્યાપ્નોતિ 8 કિં વ્યાપ્નોતીતિ વિકલ્પયોર્ બુદ્ધિસ્થીકૃતયોર્ મધ્યે ઽવ્યાપનપક્ષે દોષં દર્શયતિ । વ્યક્તિદ્વય સ્ય્ આન્તરાલ મ્ અવકાશમ્ અવ્યાપ્નુવતઃ [30 . 17] સ્વસત્તયાન્ અભિસમ્બન્ધ(ધ્ન)તઃ । કથં તદનુગમો [30 . 18] વ્યક્ત્યન્તરાનુગમો વ્યક્ત્યન્તરવ્યાપિત્વં નિષ્ક્રિયત્વેન ગત્વા વ્યાપારાસંભવાત્ તથાત્વેપિ પૂર્વવ્યક્તિવિયોગાનુષઙ્ગાત્ । ન ચ તત્સાઙ્ગમ્ ઇતિ ચ ભાવઃ ।

દ્વિતીય [18અ] 1 વિકલ્પેપ્ય્ આહ વ્યાપ્તૌ ચે [30 . 18]તિ । તત્ર [30 . 19] અન્તરાલે ।
ન તસ્ય તત્ર વ્યક્તં રૂપમ્ અસ્તિ વ્યઞ્જકાભાવાત્ તેનાનુપલક્ષણમ્ ઇત્ય્ આહ નહી [30 . 19]તિ । અવશ્યં હિ ભૂતલે તત્ કયાચિદ્ વ્યક્તમ્ ઇતિ ન તસ્યાવ્યક્તરૂપસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।વાર્તિકકારસ્યાપ્ય્ અયમ્ અર્થો ઽભિપ્રેત ઇતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- તથા ચે [30 . 20]તિ । પ્રકૃતોપયયોગિભાગ એવ પઠિતું યુજ્યત ઇતિવાર્તિકસ્ય પાદત્ર 2 યમ્ એવાયમ્ અપઠત્ । ઉક્તયોપપત્ત્યા વ્યક્તૈકરૂપસંભવે ચેદમ્ અન્યદા(ત્રા)પીતિ નિદર્શયન્ન્ આહ -- એકત્રાપીતિ [30 . 23] । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । સર્વસર્વગતવાદિનમ્ અધિકૃત્યોક્તં સકલેતિ [30 . 23] । સ્વાશ્રયસર્વગતવાદિનં તુ પ્રતિ સ્વાશ્રયે [30 . 24]તિ । નામ [30 . 25]શબ્દો ઽસમ્ભાવનાયામ્ । ઇહ એકત્રૈવાશ્રય ઇત્ય્ અને 3 નાપ્ય્ અંશેનાયં ન દૃષ્ટાન્તઃ કિન્તુ યથા ક્ષણિકત્વસ્ય નિર્વિકલ્પકબોધેન દૃષ્ટસ્યાપિ ન દર્શનાવસાયસ્ તથા સકલસ્વાશ્રયરૂપપ્રતિભાસેપિ ન દર્શનાવસાય ઇત્ય્ અનેનૈવ । અસ્તુ તર્હિ સર્વભુવનવર્તિરૂપસ્ય નિશ્ચયઃ । સર્વસ્વાશ્રયવર્તિનો વા કા {પ્. 284} ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ તત [30 . 27] ઇતિ । તત સ્ તાદૃશરૂપનિશ્ચયાત્ । તચ્ [31 . 1]છબ્દે 4 ન સામાન્યં પ્રત્યવમૃષ્યતે । સહચારિ શબ્દેન ચ સંબદ્ધં વિવક્ષિતમ્ । તેનાયમ્ અર્થસ્ તત્સહચારિણઃ સામાન્યસંબદ્ધસ્ય તત્સમવાયવિષયસ્યેતિ યાવદ્ ઇતિ । એતચ્ ચનૈયાયિકાદીન્પ્રત્યભિહિતમ્ ।
મીમાંસકંપ્રત્યાહ -- તદભિન્નસ્વભાવસ્ય ચે [31 . 1] તિ ।
કિમ્ ઇન્દ્રિયબુદ્ધૌ સામાન્યસ્ય પ્રતિભાસ આહોસ્વિદ્વિકલ્પબુદ્ધા 5 વ્ અનુમાનાત્મિકાયામ્ ઇતિ વિકલ્પયોર્ અન્તર્નિહિતયોર્ એકં વિકલ્પં નિરાકૃત્યાપરં નિરાકર્તુમ્ આહ અથે [31 . 3]તિ । આદિ શબ્દાદ્ શબ્દબા(શબ્દાદિ)પરિગ્રહઃ । પ્રાક્તનમ્ એવાભિપ્રેત્યે [30 . 15]તિ પદમ્ અત્રાભિસંબધ્યતે । તતઃ અનુમાનાદિબુદ્ધિમ્ ઇતિ દ્વિતીયયા નિર્દેશઃ । યથાસ્પષ્ટો વ્યક્ત્યાકારો ઽર્થાકારો વા લક્ષ્યમાણઃ સમ્વેદ્ય 6 માનોસ્તિ ન તથા સ્વલક્ષણપ્રતિભાસો વ્યક્ત્યાકારો લક્ષ્યમાણોસ્તીતિ યોજ્યમ્ । કસ્માદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદભાવ [31 . 5] ઇતિ તસ્ય સ્વલક્ષણસ્યાભાવે તાસાં [31 . 6] સામાન્યબુદ્ધીનામ્ । અત્રૈવાભ્યુચ્ચયહેતુમ્ આહ આકારાન્તરેણ ચે [31 . 6]તિ । સ્વજ્ઞાને ઇન્દ્રિયજન્મનિ જ્ઞાને । સ્પષ્તાસ્પષ્ટરૂપદ્વયયોગિ સ્વલક્ષણં તેનેન્દ્રિ 7 યજ્ઞાને સ્પષ્ટેન રૂપેણ પ્રતિભાત્ય્ અન્યત્ર પુનર્ અસ્પષ્ટેનેત્ય્ આહ અનેકે [31 . 6]તિ । અતિપ્રસઙ્ગાદિ [31 . 7]તિ ઘટ પ્રતિભાસેપિ પટપ્રતિભાસકલ્પના સ્યાત્ । ઘટપટલક્ષણરૂપદ્વય(યા)યોગિત્વાત્ પટસ્યેત્યાદેર્ ઉત્તરસ્યાત્રાપિ સુવચત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધિઃ । તસ્માદિ [31 . 7]ત્યાદિનોપસંહરતિ । ઇયમ્ અભિન્નાભાસા સામાન્યાકારા સ્વલક્ષણાદ્ ઉદ્ભવો ઽસ્યા ઇતિ સ્વલક્ષણોદ્ભવા સતી ભિન્નાર્થગ્રાહિણી વ્યાવૃત્તવસ્તુગ્રાહિણી ન પ્રતિભાતિ । કિં ત્વ્ અનાદી [31 . 9]તિ ।
"દૃઢત્વાત્ સર્વદા બુદ્ધેર્" ઇતિ બ્રુવતા યદિ બુદ્ધેર્ દાર્ઢ્યમ્ અભિહિતં તદ્ અપિ નિઋઉપયન્ન્ આહ -- દૃડ્ઃઅત્વઞ્ ચે [31 . 10] તિ । સહેતુકવિનાશવાદિપક્ષે ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાદ્ ઇ [31 . 10]ત્ય્ આશુતરવિનાશિત્વાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । અસ્યાઃ [31 . 11] સામાન્યબુદ્ધેઃ । તદ્ [31 . 10] અબાધ્યમાનત્વમ્ ।
[18બ્] 1 સ્યા ચ્છબ્દો ઽનેકાન્તવચનો નિયતોસ્તિ તેન સ્યાદ્વાદો [31 . 12]નકાન્તવાદ યદ્ વા સ્યાદ્ અક્ષણિકઃ સ્યાત્ ક્ષણિક ઇત્યાદિ [31 . 12] સ્યાદ્ ઇતિ વાદઃ સ્યાદ્વાદ સ્ તસ્ય ભંગો નિરાકરણં તસ્માદ્ એવાવધારણીયો બાધક ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ । સ્યાદ્વાદભઙ્ગમ્ અધીત્યેતિ કર્મણિ લ્યબ્લોપે ચેયં પઞ્ચમી દ્રષ્ટવ્યા ।
એવં મન્યત [29 . 22] ઇત્યાદિના યદ્ ઉપક્રાન્તં તદ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ 2 તસ્માદ્ ઇ [31 . 16]ત્યાદિ । યસ્ તુ [31 . 18] મિથ્યાત્વે [53] દોષ [32 . 1] ઇતિ સમ્બન્ધઃ । {પ્. 285} ઉક્તઃ [32 . 1] પરેણેત્ય્ અર્થાત્ । કિં કૃત્વાસાવ્ ઉક્ત ઇત્યાહ પૂર્વપક્ષયિત્વેતિ [31 . 19] । સામાન્યમ્ [31 . 22] ઇત્યાદિર્ ભવિષ્યતી [31 . 22]ત્યન્તઃ પૂર્વપક્ષગ્રન્થઃ । અસ્યૈવ પૂર્વપક્ષસ્યાકારમ્ ઇતિ [30 . 23]શબ્દો દર્શયતિ । તસ્ય [31 . 19] સામાન્યસ્ય વૃત્તે [31 . 19]ર્ વર્તનસ્ય । નિયામકં વ્યવચ્છેદકમ્ । સાબલેયાદિષુ કર્કાદિસાધારણે પરસ્પરં ભિન્ન 3 ત્વેપિ ગોત્વમ્ એવ વર્તતે નાશ્વત્વમ્ ઇત્ય્ એતન્ નિમિત્તમ્ । યથૈ કસ્માત્ સાબલેયાત્ કર્કો ભિન્નસ્ તથા બાહુલેયોપિ તતસ્ તુલ્યેપિ ભિન્નત્વે [31 . 21] ભેદે કેષુચિત્ [31 . 21] સાબલેયાદિષુ વૃત્તિર્ ગોત્વસ્ય અવૃત્તિતાવિદ્યમાનવૃત્તિત્વમ્ અવિદ્યમાનત્વમ્ એવાશ્વત્વસ્યાદિશબ્દસંગૃહીતસ્ય । કસ્ય કેષુચિદ્ વૃત્ત્યવૃત્તિતેતિ અપેક્ષાયામ્ ઉક્તં 4 ગોત્વાદેર્ ઇ [31 . 22]તિ । અનિમિત્તે [54] તિ કાકાક્ષિન્યાયેનોભયત્રાપિ વૃત્ત્યવૃત્તિતાયાં બુદ્ધાવ્ અપિ સંબધ્યતે । તેનાયમ્ અર્થો યથા ગોત્વાદેઃ કેષુચિદ્ વૃત્ત્યાવૃત્તિતાનિમિત્તાપિ નિયામકસામાન્યરહિતાપિ તથા [31 . 22] તદ્વદ્ બુદ્ધિ [31 . 22]ર્ અભિન્નાભાસા ધીરનિમિત્તા જનકગોત્વસામાન્યશૂન્યાનાદિતથાવિધવાસનાસામર્થ્યાત્ કેષુ 5 ચિદ્ એવ ભવિષ્યતી [31 . 22]તિ । તેન વિષયં વિના કુતોત્પ(વિના બુદ્ધ્યુત્પ)ત્ત્યભાવેન તત્ [31 . 25]સામાન્યં ધ્રુવં નિત્યમ્ ઇચ્છંતિ । યદ્ વા તેન કારણેન તત્ સામાન્યમ્ ઇચ્છન્તિ ધ્રુવં નિશ્ચિતમ્ । તેનાભિ ન્નેન વિષયેણ વિના અનુગમાત્મિકાનાં બુદ્ધીનામ્ ઉત્પાદે કો દોષ ઇત્ય્ આહ । તા હીતિ [31 . 26] । તા અભિન્નાભાસા સામાન્યબુદ્ધયઃ । અનેન સામાન્યાભાવે તથાભૂતબુદ્ધ્યુત્પાદે બાધકપ્રમાણમ્ ઉક્તં પરેણ । અસાવ્ એવ વન્દીકૃતમ્ અર્થં પ્રતિકુર્વન્ન્ આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ [31 . 27] । વૃત્તિર્ નિયતેતિ પ્રકરણાત્ । ન દુષ્યતી [31 . 27]તિ બ્રુવતો ઽયં ભાવસ્ તદન્તરેણ તથાવિધબુદ્દ્યુત્પાદે મિથ્યાત્વદોષોસ્તિ બાધકઃ । સામાન્યસ્ય [31 . 27]
તુ સામાન્યાન્તરેણ કેષુચિદ્ એવ વૃત્તૌ કિમ્ અસ્તિ બાધકં યેન તત્રાન્ય 7 સામાન્યમ્ અભ્યનુજાનામીતિ । અસૌ [32 . 1] મિથ્યાત્વપ્રસક્તિદોષો ન તથાગત સિદ્ધાન્તતીતિ પરિશુદ્ધબુદ્ધીન્ અ [32 . 2]સ્મદાદીન્ બાધતે વ્યથયતિ । કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ સામાન્યે [32 . 2]તિ । યદ્ય્ અપિ પૂર્વવત્ સામાન્યબુદ્ધેર્ મિથ્યાત્વવ્યવસ્થાનિબન્ધનં પ્રમાણં માત્રયા દર્શિતં તથાપિ બહુમુખમ્ એવાસ્યા મિથ્યાત્વવ્યવસ્થાપકં પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ પ્રતિપાદયિતું તથાહી [32 . 3]ત્યાદિનો 8 પક્રમતે । સામ્ના [32 . 4] ગલકમ્બલઃ । આદિ શબ્દાત્ કકુદાદિપરિગ્રહઃ ।[55] નાસાધારણં સામાન્યરૂપતાહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । નોદયવ્યયપ્રસઙ્ગયોગિ નિત્યત્વાભાવપ્રસઙ્ગભાવાદ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । ઇતિઃ [32 . 8] અનન્તરોક્તં પ્રત્યવમૃષતિ । કુતો ન યુક્તમ્ ઇત્ય્ આહ વિરુદ્ધે [32 . 9]તિ । અમુમ્ અર્થં સાતિરેકં કારિકાભિર્ વક્તું પર {પ્. 286} મુખેનાહ ને (-ખેનાહ આહચે) ત્યાદિ । નાશ ઇતિ વ્યક્તે[19અ] 1 ર્ ઇતિપ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અજાતતા [32 . 10] કેનેષ્ઠે [32 . 11]તિ લિઙ્ગવિપરિણામેન સંબન્ધનીયમ્ । કેન [32 . 11] કારણેન । તદ્વદ્ વ્યક્તિવત્ । અનન્વયો [32 . 11] વ્યક્ત્યન્તરાનનુગામિત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[53] "મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગદોષઃ" -- સ્
[54] "અનિમિત્તા" -- સ્

[55] ન ચાસા--- સ્
નનુ ચ "સામાન્યાન્ય્ અપિ ચૈતાનિ નાશીન્ય્ આશ્રયનાશત" [શ્લોકવા. પૃ. 380] ઇતિ વચનાન્મીમાંસકૈર્વ્યક્તિનાશે નાશ ઇષ્ટ એવેતિ કિમ્ ઉચ્યતે વ્યક્તિનાશે ઽનાશઃ । કેનેષ્ઠે(ષ્ટ ઇ)તિ પ્રકૃતં મીમાંસકમતમ્ ઇતિ । સત્યમ્ એત 2 ત્ । કેવલમ્ એવંવક્તુર્ અયમ્ આશયઃ યદ્ય્ એકં સામાન્યં તતો ભિન્નઞ્ચાભિન્નઞ્ ચ સંગચ્છતે તદા વ્યક્તિરૂપેણ વ્યયતે તદ્વ્યતિરિક્તેન ચ રૂપેણાનુવર્તત ઇતિ સ્યાદ્ અપિ યદિ પરં મનોમોદકોપયોગમાત્રવદ્ એતદ્ ઇતિ । એતચ્ ચાધસ્તાદ્ યથાવસરમ્ ઇહૈવ પ્રતિપાદયિષ્યતે । અત એવ ચ કૈશ્ચિન્નૈયાયિકાઇર્ નાશીનીત્ય્ ઉપલભ્યાનીત્ય્ એતદ્ અર્થં 3 કુમારિલેનોક્તં વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ।

વ્યક્તિજન્મનિ જન્માનિષ્ટૌ સામાન્યસ્ય દૂષણમ્ ઇદમ્ ઉપસ્થિતમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- વ્યક્તી [32 . 12]ત્યાદિ । જાતિર્ ઇતિ વક્ષ્યમાણાપેક્ષયા સ્ત્રીલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ । નિષ્ક્રિયત્વાજ્ જાતેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય નાગતેત્ય્ અભ્યુપગમયતિ । પ્રાગ્ [32 . 13] વ્યક્ત્યુદયાત્ પૂર્વમ્ । દૃશ્યાયા અનુપલબ્ધત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ ચ નાસીદ્ ઇત્ય્ ઉ 4 [32 . 13] પગમયતિ । ચેદિ [32 . 12]ત્ય્ અત્રાપિ સંબધ્યતે । તસ્યા વ્યક્તેર્ ઉત્પદ્યમાનાયા દેશો દિશ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ કૃત્વાધાર ઉક્તઃ । અનેનૈતદ્ દર્શયતિ । તત્સંબબ્ધોરુ(?)બન્ધનેન વા પ્રકારેણ ભવેત્ સ ચૈકોપિ ન ભવતીતિ । સા જાતિઃ તયા વ્યક્ત્યા સઙ્ગતા સંબદ્ધા કથં [32 . 13] ન કથઞ્ચિત્ । તજ્જન્યજન્મનિ સામાન્યસ્યેષ્યમાણે 5 તાદાત્મ્યં તાવદ્ અતિભવાન્ ન(તાવદ્ ભેદાન્ ન) યુજ્યતે । તત્સમ્બન્ધમાત્રમ્ અપિ ન સંગચ્છત ઇત્ય્ અભિપ્રાયો ઽસ્યૈવં ચ વદિતુર્ બોદ્ધવ્યો ઽન્યથામીમાંસકમતેતાદાત્મ્યાદ્ અન્યસ્ય સમ્બન્ધસ્યાનિષ્ટેર્ આગતાશ્રયાન્તરાદિત્યાદિદ્વારા સમ્બન્ધમાત્રનિષેધો ઽનુપયુક્તઃ પ્રસજ્યેત પ્રસ્તુતઞ્ ચ તન્મતમ્ ઇતિ । વ્યક્તિનાશે ઽવિનાશિત્વેષ્તૌ 6 ચ સામાન્યસ્યે(સ્યા)યં દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ વ્યક્તિ (ક્તીતિ) [32 . 14] । નિષ્ક્રિયત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ નાગતે [32 . 14]ત્ય્ આહ । તચ્છૂન્યે [32 . 14] નષ્તવ્યક્તિરહિતે દૃશ્યાદર્શનાભિપ્રાયેણ ચ ન સ્થિતે ત્ય્ આહ । ક્વેતિ [32 . 15] કાકાક્ષિ(કાક્વા) પ્રશ્નયુક્તઃ કથં(કથ)નાશક્યત્વં પ્રતિપાદયતિ । જાતેર્ વ્યક્ત્યાત્મકત્વોપગમે તદુદયવ્યયયોસ્ તદન્વય 7 વ્યયૌ ન સ્યાતામ્ । સત્યાઞ્ ચ તદ્વિષ્તાવ્ અયમ્ અયઞ્ ચ દોષ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય તત્તદિષ્ટૌ ચ જાતેસ્ તાદાત્મ્યોપગમ એવ જઘન્ય ઇતિ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ વ્યક્તે [32 . 16]ર્ ઇત્યાદિ । સા વ્યક્તિર્ આત્મા સ્વભાવો યસ્ય તદ્ભાવઃ । અનુપપ્લુતં [32 . 17] વાદ્યાદિભિર્ અપ્રાપિતાસ્વાસ્થ્યં ચેતો {પ્. 287} યેષાં તેષામ્ । કથમ્ ઇષ્ટમ્ । ક્ષેપે ચાયં કિમઃ પ્રયોગઃ । ઉપપ્લુતચેત 8 સામ્ એવમીમાંસકાનામિદમ્ ઇષ્ટમ્ ઇતિ સામર્થ્યાદ્ દર્શિતમ્ । પ્રમાણાસિ(માસિ)દ્ધૌ પ્રકૃષ્ટં કારકં પ્રમાણમ્ ઉચ્યતે ઽવિશેષાધાયિત્વે ચ સાધકતમત્વાભાવાત્ કથમ્ અસ્ય તત્ત્વં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશયઃ ।
નૈવૈ [32 . 27]તિ વ્યાચક્ષાણશ્ ચ [32 . 27]કારમ્ અવધારણે દર્શયતિ । લિઙ્ગગ્રહણાત્ તરકાલભાવિનો [32 . 28] વિકલ્પસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । તસ્મિન્ વિકલ્પે [19બ્] 1 પ્રતિભાસનાત્ તસ્ય સામાન્યમ્ ઇતિ પ્રકાશિતમ્ । સંબદ્ધસંબન્ધાદ્ ઇત્યાદિ પૂર્વોક્તઃ પ્રકારઃ । વ્યક્તિસ્વભાવત્વે તસ્ય કથં તદકર્તૃત્વમ્ ઇત્ય્ આહ તસ્યેતિ [33 . 3] । કલ્પિતં વિકલ્પેન ઘટિતં રૂપં [33 . 3] સ્વભાવો યસ્ય તસ્ય । તદસંભવાદ્ [33 . 3] રઞ્જનાદ્યર્થક્રિયાનુપપત્તેઃ । સર્વનિત્યસાધારણદૂષણમ્ ઇહ સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ । નચે [33 . 4]તિ । અન્યા [56] ચે [33 . 5]તિ તદેકસાધ્યતયોપગતાભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલ 2 ક્ષણમ્ અવસેયમ્ । ઇતિ [33 . 6]ર્ એવમ્ અર્થો મન્યતે [33 . 6] ચેતસિ નિધત્તેવાર્ત્તિકકાર ઇત્ય્ એવં બ્રુવાણ ઇતિ ચાર્થાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[56] વેતિ સ્ ।
અનધિગતાર્થવિષયં પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રમાણલક્ષણં પરેણ કારિકયા દર્શિતમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ તત્રાપૂર્વેતિ [33 . 11]. અહમ્ અહમિકયા ક્રિયા આહોપુરુષિકા તયા [33 . 16] કરણભૂતયા । તત્સ્વલક્ષણમ્ અસ્પષ્ટરૂપતયા અનુકરોતીતિ તદનુકારી 3 તિ વિવક્ષિતમ્ ઇતિ પ્રકટ્યન્ન્ આહ । અસ્પષ્ટનીલસ્વલક્ષણાનુકારી [33 . 27] અસ્પષ્ટનીલસ્વલક્ષણાભાસમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વ એવ હિ વિકલ્પો ઽસ્પષ્ટસ્વલક્ષણાભઃ । નીલાદિ પશ્યતસ્ તુ વિકલ્પયતો યઃ સ્પષ્ટાર્થપ્રતિભાસાભિમાનઃ, સ તદ્વિકલ્પસમસમયજન્મનો નિર્વિકલ્પસ્ય પ્રસાદાત્ । યથા ચૈતત્ તથોભે(ચે) સમીચીનમ્ આચાર્યો 4 વિનિશ્ચયમ્ ઇતિ (ય ઇતિ) તત એવા[વ]ગન્તવ્યમ્ । કથં પુનર્ અસ્પષ્ટનીલસ્વલક્ષણાનુકારિ ન તુ નિર્વિકલ્પવત્ સ્પષ્ટસ્વલક્ષણાનુકારીત્ય્ આશંક્ય યોજ્યમ્ -- સાક્ષાદ્ [33 . 27] વ્યવધાનેન અનુત્પત્તેસ્ તતઃ સ્વલક્ષણાદ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । યદિ તતસ્ તન્ નોત્પન્નમ્, તર્હિ તસ્ય નિયતનીલાદ્યાકારપરિગ્રહઃ કુતસ્ત્ય ઇત્ય્ આશંક્ય યોજ્યમ્ -- દર્શને [33 . 17]તિ । દર્શને 5 નામુધેના(નાનુભવેના)હિતઃ સંસ્કારો [33 . 27] વાસના તસ્યા [57] વેધ [33 . 27] આક્ષેપસ્ તદ્વશાત્ । ચો [33 . 27] વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આસ્મિન્ન્ અર્થે ।
__________નોતેસ્__________
[57] આધેય સ્ ।
નનુ યત્ તત્રાવભાસતે તત્ સ્વલક્ષણમ્ । યેન સ્પષ્ટનીલસ્વલક્ષણાનુકારીત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ દૃશ્યે [33 . 28]તિ । દૃશ્યવિકલ્પ્યયોર્ એકીકરણાત્ । દૃશ્યવિકલ્પ્યાવ્ અર્થાવ્ એકીકૃત્યાસ્ય પ્રવૃત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દૃશ્યવિકલ્પ્યૈકીકરણં 6 ચ તસ્ય તથોત્પત્તેર્ એવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદવભાસિનો ઽબાહ્યત્વાદ્ એવ ન પરમસાવનુકરોતીત્ય્ આશયઃ । સ [34 . 1] વિકલ્પઃ । ત પો(પા)નાલમ્બને કથં ગૃહીતગ્રાહિત્વલક્ષણં સ્મ્ર્તિત્વમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ તથાહી [34 . 4]તિ ।
{પ્. 288} સ્મૃતિરૂપત્વમ્ એવાનુમાનવિકલ્પસ્ય પ્રતિપાદયન્ પરઃ પ્રાહ -- તથાહિ [34 . 11]ત્યાદિ । અગ્નિત્વાદિના રૂપણાનવચ્છિન્ન્ 7 અત્વાત્ અનગ્નિવ્યવૃત્તં વસ્તુમાત્રમ્ ઇત્ય્ આહ મહાનસસ્ સૂપકારશાલા । આદિ [34 . 12]શબ્દાદયસ્ કારકુટ્યાદેર્ ગ્રહણમ્ । પ્રાક્ [34 . 15] પૂર્વં વ્યાપ્તિગ્રહણકાલ ઇત્ય્ આકૂતમ્ । પ્રદેશવિશેષે પર્વતાદૌ । તદ્વસ્ [34 . 13] અનુમાનવિકલ્પવત્ ।
નન્વ્ અધિગતાવ્ અધિગન્તુર્ અપ્ય્ અનુમાનવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યપ્રદર્શનેનાસ્યાપિ તથાભૂતસ્ય પ્રામાણ્યમ્ આવેદિતમ્ એવતિ કિમ્ અનેનોક્તા 8 નતિશાયિનોક્તેનાપીત્ય્ આશંક્યાહ એવં મન્યત [34 . 14] ઇતિ । પૂર્વપક્ષિણૈતસ્મિન્ન્ ઉક્તેપ્ય્ એવં બ્રુવાણો નિયતમ્ એવં વક્ષ્યમાણકં મન્યતે [34 . 14] ચેતસિ નિવેશયતિ । યદ્ ઇ [34 . 14]ત્યાદિના મનનીયમ્ એવ દર્શયતિ । આદિ [34 . 15]શબ્દાત્ કાલસ્ય પરિગ્રહઃ । સાધ્યધર્મિગ્રાહિ [34 . 17] પર્વતાદિગ્રાહિ । દૃષ્ટાન્તધર્મિગાહિ [34 . 17] મહાસાદિધર્મિગ્રાહિ । તત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિગ્રાહિણા દર્શને[ન] નૈવ [20અ] પર્વતાદિવિશિષ્ટમ્ અનગ્નિના વ્યાવૃત્તં વસ્તુ ગૃહીતમ્ । નાપિ તદાહ ન પર્વ(નાપિ પર્વ)તાદિસાધ્યધર્મિગ્રાહિણાન્વયાદ્યવેદિનો(ના)પિ । તથાત્ર વિપત્તિ (તથાત્વે ઽવિપ્રતિપત્તિ)પ્રસંગાત્ તદ્વિશિષ્ટમ્ અનગ્નિવ્યાવૃત્તમ્ વસ્તુ ગૃહીતમ્ ઇતિદર્શનાન્વયા(દર્શનદ્વયા)નધિગતમ્ ઉક્તમ્ । અયોગોવ્યવચ્છેદેન [34 . 18] સંબન્ધવ્યુદા...એન તદ્વિપરીતત્વાદ્ [34 . 20] અનુમાનવિકલ્પવિપરીતત્વાત્ । તેન યદા(થા) ડૃ..યત્યૈવ નિશ્ચયનાત્ ।
નનુ વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાદ્ વ [34 . 23]સ્ત્વાલમ્બનત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્ । તથા ચાનુમાનાસંગ્રહઃ ઇત્ય્ આહ વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં ચે [34 . 23]તિ । ચકારસ્ તુશબ્દસ્યાર્થે । પ્રમાણસ્ય વ્યાપારઃ પ્રાપણમ્ તસ્ય વિષયસ્ તમ્ અભિપ્રેત્યોચ્યતે । નાલમ્બનલક્ષણં [34 . 25] વિષયમ્ અભિપ્રેત્યોચ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્ । આલમ્બનલક્ષણં ગ્રાહ્યરૂપમ્ । ઉક્તાદ્ અન્યેન પ્રકારેણ અન્યથા વ્યાપિની સર્વપ્રમાણાસંગ્રાહિકા । વિપ્રકૃષ્ટો દે 3 શકાલસ્વભાવૈર્ વ્યવહિતો વિષયો યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।

તત્રાપી [35 . 1]ત્યાદિ પ્રતિવિધાનમ્ । વિકલ્પરૂપસ્યૈવ વસ્તુનો ધર્મિત્વાત્ । તસ્યૈવ ચ તત્પ્રધાનત્વાદ્યનુપાદાનત્વસાધ્યત્વાત્ । તત્રાપિ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાસ્ તદ્ એવ વિકલ્પરૂપં વસ્ત્વધિષ્ઠાનમ્ અસ્તીતિ સમુદાયાર્થ । દર્શનવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાનાં દર્શનસ્યૈવ 4 પ્રામાણ્યં નેતરયોર્ ઇતિ પ્રકૃતમ્ । ઉક્તઞ્ ચ "તત્ર તદાદ્યમ્ એવ"[25 . 11] ઇત્યાદિના । તત્કુતો ઽસ્ય વસ્ત્વાશ્રયેણ પ્રમાણવ્યવસ્થાપ્રતિપાદનસ્યાર્થોત્પા(સ્યોપપા)દનમ્ ઇત્યાશંક્ય સંગતિ દર્શયિતુમ્ ઇદં ચે [35 . 12]ત્યાદિનોપક્રમતે । તસ્ય અનધિગતવસ્તુરૂપાધિગન્તૃત્વસ્ય અસિ દ્ધતા । તસ્યા ઉદ્ભાવનં [35 . 16] પ્રકાશનં તદર્થમ્ । {પ્. 289} તસ્યૈવ [35 . 20] સ્વલક્ષણસ્યૈવ । સામા 5 ન્યસ્યાપ્ય્ અર્થ્ક્રિયાસ(સા)મર્થ્યલક્ષણત્વાત્ તદ્વિષયોપિ વિકલ્પઃ પ્રામાણ્યાન્નાપૈતીતિ પૂર્વપક્ષમ્ ઉત્પશ્યન્ન્ એવં બ્રુવાણઃ કિં મન્યત ઇત્ય્ આહ સામાન્યસ્યેતિ [35 . 21] । તદ્વિપરીતત્વાદ્ અ[35 . 21]ર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણવિપરીતત્વાત્ । યથા ચ તસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વસંભવિ તથા પુરસ્તાદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ । ગૂઢાભિસન્ધિશ્ ચૈવં મન્યત [35 . 21] ઇતિ દ્રષ્ટવ્ય 6 મ્ । તતોપિ [35 . 23] વસ્તુન્ય્ એવ [35 . 24] પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તેર્ ઇ [35 . 23]તિ સંબન્ધઃ । તત્સામર્થ્યજન્મા વિકલ્પો ન પ્રમાણમ્ ઇ [35 . 23]તિ સાધ્યે ચ હેતુપદમ્ એતત્ । કથં પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ તદધ્યવસાયેને [35 . 24]તિ । કસ્માત્ તદધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તિઃ કલ્પ્યતે ઇત્ય્ અન્યથે [35 . 25]તિ । તત્ર [4 । 35 . 24] સ્વલક્ષણે પૂર્વસ્યા ઉપપત્તેર્ અસ્યાશ્ ચ તુલ્યત્વાત્ કિમ્ અનેન પુનર્ ઉક્તેને 7 ત્ય્ આહ પૂર્વમ્ ઇ [35 . 27]તિ । એતઞ્ ચ શાબ્દીં ગતિમ્ આશ્રિત્ય ભેદો દર્શિતો દ્રષ્ટવ્યઃ । અથાર્થાભેદાત્ કિં મુખભેદમાત્રેણ ભેદેનોપદર્શિતેનેતિ નિર્બન્ધસ્ તદ્ એવોચ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ યદ્ વે [36 . 1]તિ । કિમ્ ઇતી [36 . 6]તિનિપાતાનિપાતસમુદાયઃ કસ્માદ્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થે વર્તતે ।
સ્યાદ્ એતત્ સ્વલક્ષણે નિર્વિકલ્પકવિષયે પ્રવર્તયન્ન્ અપિ તદનુભવાત્ પ્રમેયા 8 ન્તરવિષયઃ સન્ પ્રામાણ્યં પ્રાપ્સ્યતીત્ય્ આશંક્યાહ અયમ્ અસ્યાભિપ્રાય [36 . 12] ઇતિ । તત્રૈવ [36 . 13] પ્રમેયાન્તરે સ્વવિષય એવ[58] પ્રવર્તયેદ્ ઇ[36 . 14]તિ । સમ્ભાવનપદમ્ એતત્ । શક્યાર્થં વા । કિં કર્તું પ્રવર્તયેદ્ ઇત્ય્ આહ -- રૂપં [59] તત્સાધ્યમ્ ઇ[36 . 14]તિ । પ્રમેયાન્તરમાત્રં તદ્વિષયમ્ અભિપ્રેત્ય તત્રૈવ પ્રવર્ત્તયેત્ તત્સાધ્યામ્ અર્થક્રિયામ્ અધિગન્તુ મ્ ઇ[36 . 14]ત્ય્ ઉક્તમ્ અધુના તુ યદિ સામર્થ્ય[20બ્](સામાન્ય) 1 લક્ષણં તત્પ્રમેયાન્તરં તદા નૈવ વા [36 . 14] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । નૈવ વા પ્રવર્તયેત્ ન સ્વલક્ષણે નાપિ સામાન્યે ન ક્વચિદ્ અપીતિ પ્રવૃત્તિમાત્રપ્રતિષેધાદ્ ઘ્રિયતે ।
__________નોતેસ્__________
[58] પ્રવર્તયતુ સ્ ।
[59] તત્સાધ્યામ્ અર્થક્રિયામ્ સ્ ।
યદ્ વા પૂર્વં સામાન્યસાધ્યામ્ અર્થક્રિયામનાકલ્ય્યાભિહિતમ્ તત્રૈવ [36 . 13] ઇત્યાદિ । ઇદાનીં તુ તત્સાધ્યામ્ અર્થક્રિયામાકાલ્ય્યોક્તમ્ -- નૈવ વે [36 . 14]તિ । કસ્માદ્ એવામ્ ઇત્ય્ આહ -- તદ્વિષયે [36 . 15]તિ । તત્સિદ્ધય એવ પ્રવર્તયિષ્યતીતિ આહ વિકલ્પે [36 . 16]તિ । તત્સિ 2 દ્ધે [36 . 14]ર્ અભિન્નજ્ઞાનલક્ષણાયા અર્થક્રિયાયા નિષ્પત્તેઃ । સામાર્થ્યાચ્ ચાભિન્નાભિધાનલક્ષણાયાશ્ ચેત્ય્ આભેદમ્ (શ્ ચેત્ય્ અપિ વેદ્યમ્) ।
નનુ તતઃ પ્રમેયાન્તરવિષયોપિ પ્રત્યયસ્ તદ્વિષયે પ્રવર્ત્તયન્નિષ્પાદિતસ્વવિષયાર્થક્રિયો વા ક્વચિત્ પ્રવર્ત્તયન્ પ્રામાણ્યમ્ અપિ પ્રાપ્સ્યતીત્ય્ આહ -- નહી [36 . 16]ત્યાદિ । પ્રત્યયા [36 . 17] ઇત્ય્ અત્ર બહુવચનેન સાકલ્યં દર્શયતિ । સાધિતા નિષ્પાદિતા અર્થક્રિયા [36 . 18] । {પ્. 290} સ્વવિષયાર્થક્રિ 3 યા યેષાન્તે તથા, તેષાં ક્વચિદ્ અપિ [36 . 19] ન પ્રવર્તયન્તી તિ પૂર્વકેણાભિસમ્બન્ધઃ । વિશેષેણ [36 . 19] વિશેષેષ્યૈવ યૈર્ મીમાંસકૈર્ એવં વ્યાખ્યા [ ય ] તે [36 . 19] તેષાં મત ઇતિ સામાર્થ્યાત્ । દ્વ્યાત્મકસ્ય [36 . 21] સામાન્યવિશેષાત્મકસ્ય । વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુત્વાદ્ ઇચ્છાદેર્ વિજ્ઞાનાત્મકં(કત્વં) સિદ્ધમ્ અભિપ્રેત્ય પ્રામાણ્યાનુષઙ્ગઃ કુતો(કૃતો) વેદિતવ્યઃ । પ્રમાણાનામિયત્તા [36 . 26] વ્ય 4 વચ્છેદઃ ।કુમારિલમતેન પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાર્થાપત્તિશાબ્દાભાવાઃ ષડ્ એવ પ્રમાણાનીત્ય્ એવંરૂપા વિશીર્યેત [36 . 27] ત્રુટ્યેત્ । ધારયા પ્રવાહેન વહનશીલાનિ [37 . 1] ભવનધર્માણિ । અનેકાન્તસ્ તદ્ અભિન્નયોગક્ષેમત્વ લક્ષણો હેતુર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । એકસ્મિન્ન્ અર્થે સજાતીયાનિ સજાતીયવિજાતીયાનિ વા 5 પ્રમાણાનિ સંપ્લવન્તે પ્રવર્ત્તન્ત ઇતિ વાદી [37 . 5] । પ્રતિક્ષણં [37 . 7] ભિદ્યત [37 . 8] ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કેષાં ક્ષણિવિશેષે(ષ)સાધ્યે ઽર્થે વાઞ્છા ભવતિ । યદ્ય્ અસ્મદાદીનાં તથાર્થાદર્શિત્વાદ્ એવ ન સંભવતીત્ય્ આહ યોગિનામિ ઇ[37 . 11]તિ । યોગશ્ ચિત્તૈકાગ્રતા સ યેષામ્ અસ્તિ તેષામ્, નિત્યયોગે પ્રશંસાયાં વાય[મિ]નિર્દ્રષ્ટવ્યઃ । શમથવિપશ્યને વા યોગસ્ તદ્વ 6 તામ્ । નનુ તેષાં સ્વાર્થાસંભવાત્ કિમ્ અભિપ્રેત્યાસ્મિન્ વાઞ્છા ભવતીત્ય્ આહ -- પરે [37 . 11]તિ ।
અથ પરોપકારિણઃ પરેષામ્ એવોપકુર્વન્તુ કસ્માત્ પુનઃ ક્ષણવિશેષસાધ્યમ્ અર્થં પ્રાપ્તું પરિહર્ત્તું વાભિલષન્તીત્ય્ આહ કસ્યચિદ્ ઇ[37 . 12]તિ । કસ્યચિત્ ક્ષણવિશેષસાધ્યસ્યાર્થસ્ય કથં ચિત્ સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ વોપયોગાદ્ ઉપ [37 . 12]યુજ્યમાન 7 ત્વાત્ । ક્વચિત્ [37 . 12] પ્રાણિનીતિ પ્રકરણાદ્ અવસેયમ્ । અનેન પરોપકારાઙ્ગત્વં તસ્ય દર્શિતમ્ । તદા [37 . 12] નાનાયોગક્ષેમત્વમ્ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્ । તદેત્ય્ અત્રચ્છેદો વ્યક્ત એવ । એતદ્ એવ નિદર્શયન્ન્ આહ -- યથે [37 . 12]તિ । સામાન્યોચ્છેદસ્યાર્થસ્ય વિષયોપદર્શને યથૈતદ્દર્શિતમ્, તથાન્યદ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ યથાશબ્દસ્યાર્થઃ ।
ભાવનામાર્ગવ્યુદાસેન[60] દર્શનમાર્ગ [37 . 12] ઇત્ય્ ઉ 8 ક્તમ્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાંતિઃ, દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્ । દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાંતિઃ, દુઃખે અન્વયજ્ઞાનમ્ । સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્ । સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્ । નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, માર્ગે ધર્મજ્ઞાન[મ્] । મા[21અ] 1 ર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ ઇત્ય્ એવં પઞ્ચદશક્સણા દર્શનમાર્ગઃ તદુક્તમભિધર્મકોશે "અદૃષ્ટદૃષ્ટેર્ દૃઙ્માર્ગસ્ તત્ર પઞ્ચદશક્ષણાઃ" [અક્. 6.28] ઇતિ । તસ્મિન્ દર્શનમાર્ગે ફલભૂતાઃ પઞ્ચસંક્લેશસ્કન્ધાઃ । દુઃખાખ્યં સત્યમ્ । {પ્. 291} તસ્મિન્ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ [37 . 13] સ્વરૂપજ્ઞાનયોગ્યતા । દુઃખસાક્ષાત્સંકા(ક્ષાત્કા)રિજ્ઞાનોપજનનયોગ્યઃ કુશલ ઇતિ યાવત્ ।
__________નોતેસ્__________
[60] અત્ર વિશેષાર્થિના વિસુદ્ધિમગ્ગો ઽનુસતવ્યઃ પૃ. 359 ।

સ ક્ષણઃ કિં કરો 2 તીત્ય્ આહ ।[61] દશાનામ્ ઇ[37 . 13]તિ । રાગ-પ્રતિધ-માન-અવિદ્યા-વિચિકિત્સા પઞ્ચ, સત્કાયદૃષ્ટિ-મિથ્યાદષ્ટિ-અન્તહ્રાહદૃષ્ટિ-દૃષ્ટિપરામર્ષ-વ્રતપરામર્ષલક્ષણા દૃષ્ટયઃ -- દશાનુશયાઃ એષામ્ વાસનાં નિરોધયતિ [37 . 13] વિનાશયતિ । કથં કરોતીત્ય્ આહ । તદ્વિરુદ્ધે [37 . 14]ત્યાદિ । તૈર્ અનુશયૈર્ વિરુદ્ધો ઽયમ્ આશયશ્ ચિત્તસંતત્યવસ્થાવિશેષસ્ તસ્યો 3 ત્પાદનાત્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણસ્યાર્થક્રિયામ્ ઉપદર્શ્ય દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષણસ્ય તતો ભિન્નામ્ અર્થક્રિયાં દર્શયિતુમ્ આહ -- દુઃખ [37 . 14] ઇતિ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં [37 . 14] દુઃખસ્વરૂપસાક્ષાત્કારિ(ર)પ્રવૃત્તજ્ઞાનમ્ । નિર્વાણં [37 . 15] મોક્ષઃ પ્રાપ્યતે અનયેતિ વ્યુત્પત્ત્યા, નિર્વાણસ્ય પ્રાપ્તિર્ યસ્માદ્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા વા તાવત્ ક્લેશવિવિક્તતા નિર્વાણ 4 પ્રાપ્તિ શબ્દેનોક્તા । દર્શનમાર્ગપ્રહેયાણાં દ્વાત્રિંશતઃ ક્લેષાનાં મધ્યે ઽનેન દશાનાં એવ ક્લેષાનાં વિ(નિ)રોધાદ્ દગ્ધ(દ્ દશ)ક્લેશવિવિક્તતાનાતતસ્યાત્ પાદનાત (?) સમુદયાદિજ્ઞાનાદિપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણિપ્રતિરૂપા નિર્વાણભાવસ્ય દવીયા(યઃ) સિદ્ધ્યવસ્થાનાદ્ અન્યથાઇતદ્ અસમંજસં સ્યાદ્ ઇતિ । અથવા નિર્વાણશબ્દેન નૈવાર્ચટઃપરમનિઃશ્રયસાત્મને યદ્ એવમ્ ઊચે કિંત્વવાન્તરનિઃશ્રેયસં તથાભૂતમ્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ અવદ્યમ્ । કથં તથાકરોતીત્ય્ આહ અનુશયતિ [37 . 15] । સતિ તસ્મિન્ મનાગપિ તે પુનર્ નોત્પદ્યન્તે । અપિ તુ તદ્વિવિક્ત એવ ક્ષણપ્રબન્ધ ઇતિ તદા સુદાર્ડ્ઃયાપાદનં તસ્યાધીસયમ્ (?) । પૂર્વકેન ચ ક્ષણેન ક્લેશા નિષ્ક્લેશિતા ઉત્તરેણ તુ યથા તે 6 પુનર્ ન પ્રવિશન્તિ, તથા આચરિતમ્ ઇત્ય્ અનયોર્ વ્યાપારપ્રયોજનમ્ । અતએવાભિધર્મકોષે "ચૌરનિષ્કાશનપાટપિધાનવદ્" ઇતિ (અક્ 6.28 ભ્) દર્શિતમ્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિધર્મજ્ઞાને ચ કામાવચરક્લેશપ્રતિપક્ષતયા જ્ઞાતવ્યે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિધર્મજ્ઞાનયોર્ ઉદાહરણા(ણ)દિઙ્માત્રત્વેન અન્યેષામ્ અપિ તથા વિવિ 7 ક્તત્વાદ્ એષામ્ ઇ[37 . 16]તિ બહુવચનેનાહ ગ્રાહકાણ્યાલમ્બકાનિ । કાનિ પુનસ્ તાનિ ગ્રાહકાણીત્ય્ આહ પરે [37 . 16]તિ । પરચિત્તવિષયાણિ જ્ઞાનાનિ પરચિત્તજ્ઞાનાનિ [37 . 16]
।
__________નોતેસ્__________
[61] દમાનાં સ્ ઇતિ ત્વ્ અસમ્યક્
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । દર્શનમાર્ગમ્ અધિગચ્છતો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદિક્સણાઃ । ક્રમભાવિનઃ ક્રમભાવિભિર્ જ્ઞાનૈર્ યોગ્યંતરેણ યદ્ આલમ્બ્યતે પરાર્થોદ્દેશેન તથા તદ્વિષયાણિ ત 8 દ્યોગાન્તરજ્ઞાનાનિ પૃથગ્ એવ [37 . 16] પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનાદ્ ભિન્નાન્ય્ એવ પ્રમાણાનીતિ દર્શનમાર્ગાધિગન્તૃક્ષણવિષયાણાં યોગિજ્ઞાનાનાં પૃથગ્ એવ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય સંપ્રતિ સામાન્યેનૈવ યોગિજ્ઞાનાનિ ભિન્નાર્થક્રિયાસામર્થ્યક્ષણવિષયાણિ સર્વાણ્ય્ એવ પ્રમાણાનીતિ પ્રતિપાદયિષ્યન્ન્ આહ -- પરહિતે [37 . 17]ત્યાદિ । {પ્. 292} ભગવતામ્ [37 . 18] અધ્યક્ષચેતસાં નાનાયો [21બ્] 1 ગક્ષેમત્વાત્ [37 . 21] । પૃથગ્ એવ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ શેષઃ પ્રકરણલભ્યં વા । અધિકરણે ચેયં ષષ્ઠી । તેન ભગવત્ સમ્બન્ધીનિ યાન્ય્ અધ્યક્ષચેતાંસિ સાક્ષાત્કારપ્રવૃત્તાનિ જ્ઞાનાનિ તેષામ્ ઇત્ય્ આર્થઃ । કિંભૂતાનાં ભગવતામ્ ઇત્ય્ આહ સર્વે [37 . 19]તિ । સર્વભાવાન્ ભાવનાબલજેન જ્ઞાનેન પ્રતિક્ષણમી [62] ક્ષમાણાનાં [37 . 20] પશ્યતામ્ । કથં તેષાં નાનાયોગક્ષેમત્વમ્ ઇત્ય્ આહ તદ્વિષયે [37 . 20]તિ । તેષાં ભગવત્ સ 2 મ્બન્ધ્ય ધ્યક્ષચેતસાં [37 . 20] યે વિષયાભિન્નાઃ ક્ષણાસ્ તષાં ભિન્નાસ્વર્થક્રિયાસૂપયોગતો [37 . 21] વ્યાપારાત્ । અનેન વિષયસ્ય તથાત્વાદ્ વિષયિણસ્ તથાત્વમ્ ઉક્તમ્ અવસેયમ્ । કસ્માત્ પુનસ્ તે પ્રતિક્ષણં ભાવાન્ વીક્ષન્ત ઇત્ય્ આહ -- કશ્ચિદ્ એવે [37 . 18]તિ । ઇતિઃ [37 . 19] હેતૌ । અનુગ્રાહકવિબન્ધકાનુરૂપમ્ આચરિતુમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ એવ સ્થિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[62] -ક્ષણં વીક્ષમાણાનાં -- સ્
નનુ તથાપિ સિદ્ધાર્થા ભગવન્તઃ સ્વાર્થમણી 3 યાંસમ્ અપ્ય્ અપશ્યન્તઃ કસ્યચિત્ ક્ષણસ્ય કસ્યચિત્ પ્રાણિનો ઽનુગ્રાહકત્વે વિબન્ધ[ક]ત્વેપિ કસ્માદ્ ભાવાન્ પ્રતિક્ષણં વીક્ષન્ત ઇત્ય્ આશંક્યતેહે(ક્ય હે)તુ ભાવેન ભગવદ્ વિશેષણપદમ્ આહ પરહિતે [37 . 17]તિ । પરસ્મૈ હિતમાયતિ પથ્યં તસ્યાધાનં કરણમ્ । તસ્ય દીક્ષા અનુષ્ઠેયમ્ એવૈતદ્ ઇતિ નિયમસ્ તદ્વતામ્ । નિત્યયોગે ચાયં મતુપ્ 4 । જ્ઞાનમ્ એવ સદસદ્વિવેકકરણાદ્ આલોક ઇવ્ આલોક સ્ તેન્ આવભાસિત ઉદ્યોતિતો ઽન્તરાત્મા યેષાન્ તેષામ્ [37 . 18] અન્તરાત્મેતિ લોકભાવ(ન)યોક્તં પરમાર્થ(ત)સ્ તુ તથાભૂતજ્ઞાનાવ્ અલોકવતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અશબ્દવિષયે પ્રથને વાચ્યે વેઃ પરાત્સ્તૃણાતેર્ઘઞો ઽભાવાદ્ વસ્તુવિસ્તર ઇત્ય્ અસાધુર્ અયં પ્રયોગ ઇતિ 5 ચેત્ । તત્ તુ નાતિશ્લિષ્ટમ્ । યતઃ સૂત્રે પ્રથનં વિસ્તીર્ણત્વમ્ અભિપ્રેતમ્ । તદ્ આહકાશિકાકારઃ"પ્રથનં વિસ્તીર્ણતા" ઇતિ । ન ચાત્ર વિસ્તરશબ્દેન વસ્તૂનાં વિસ્તીર્ણત્વમ્ અભિપ્રેતમ્ અપિ તુ બાહુલ્યં યથા તૃણસ્ય વિસ્તર ઇત્ય્ અત્ર । અતએવ "પ્રથન ઇતિ કિં? તૃણવિસ્તર" ઇતિ પ્રત્યુદાહૃતમ્ । અસ્ય ચાર્થંભાગવૃત્તિકારોપિ અઞ્જસા 6 વ્ય(સા વ્યા)ઞ્જીત્ "તૃણસ્ય વિસ્તરો બાહુલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ" । તત્ કથમ્ અપ્રથને વર્ત્તમાનાદ્ અસ્માદ્ ધાતોર્ ઘઞ્ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ । અતએવપ્રજ્ઞાકરગુપ્તોપિવાર્તિકાલઙ્કારસ્યાદૌ "પ્રાયઃ પ્રસ્તુતવસ્તુવિસ્તરભૃતો નક્ષન્ત એવોચ્ચકૈર્ વક્તારઃ" ઇત્ય્ અવોચદ્ ઇતિ ।
કિં સર્વવેદિનો ઽધિકૃત્ય ભવતાયં હેતુર્ અનેકાન્ત ઉચ્યતે, અ 7 થાસ્મદાદીન્ ઇતિ વિકલ્પયોર્ બુદ્ધિસ્થીકૃતયોઃ પૂર્વસ્મિન્ વિકલ્પે પ્રતિસમાધાયાપરસ્મિન્ન્ અપિ પ્રતિવિધાતુકામઃ તદ્ યદી [37 . 21]ત્યાદિનોપસંહર્તુમ્ ઉપક્રમતે । ક્ષણાનાં વિવેકઃ પૃથક્ ત્વં તદ્ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તાન્ અધિકૃત્યો [37 . 21]દ્દિશ્ય ઉચ્યતે ।
{પ્. 293} પ્રકરણાત્ "પૂર્વેણાભિન્નયોગક્ષેમત્વાદ્" ઇતિ હેતુર્ અનૈકાન્તિક ઇત્યાખ્યાયતે । તદા "નાનેકાન્તઃ સ હેતુર્" ઇતિ 8 પ્રકરણાત્ । વિપક્ષગમનાભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અથે [37 . 23]તિ પક્ષાન્તરમ્ ઉપક્ષિપતિ । સંવ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણમ્ અનુષ્ઠાનં પ્રયોજનં યેષાં તાન્ [37 . 23] । પરમાર્થતો ભેદકારણમ્ ઉક્તમ્ અન્યાન્યકારણતયે [38 . 5]તિ । તત્રાદ્ય એવ પ્રમાણમ્ । ન સમ્યઞ્ચો ઽપિ પરાઞ્ચઃ પ્રત્યયા ઇતિ સમર્થયિતું તથાહી [38 . 8]ત્યાદિનોપક્રમતે । તત્સાધન [38 . 8]મ્ અર્થક્રિયાસાધ[22અ] 1 નં તસ્ય પ્રાપણં તત્ર સમર્થે [38 . 9][63] અક્લીવા વિદ્યમાનવિપ્લવા ધી [38 . 10]ર્ યેષામ્ તે તથા તેષાં પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ અર્થ સ્ય ક્રિયા નિષ્પત્તિસ્ તસ્યાઃ સાધનં નિષ્પાદકં તસ્ય ભેદો ભિન્નત્વાત્ । સંધુક્ષણ [38 . 16] સંદીપનમાદિશબ્દાત્ પવનસ્વેદનાદિપરિગ્રહઃ ।
__________નોતેસ્__________
[63] "અક્લીવધિયાં" ઇતિ આલોકસંમતઃ પાઠઃ । "અવિક્લવધિયાં" ઇતિ સ્
યદ્ય્ એવમ્ ઇ [39 . 18]ત્યાદિ યચ્ ચોદ્યમ્ । તથાહી [406 ? ]ત્યાદિ

પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ અભ્રાન્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતીતિ વક્ત 4 વ્યમ્ । અનન્તરોક્તાદ્ એવ કારણકલાપાત્ । પ્રત્યક્ષલક્ષણાનુક્તૌ ચ પ્રત્યક્ષસ્યૈવાનભિધાને પરોક્ષપ્રતિપત્તેઃ સર્વસ્યા અનુમાને ઽન્તર્ભાવપ્રદર્શનેપિ કથં પ્રમાણદ્વૈતમાખ્યાતં ભવતિ? દર્શનમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇત્યાખ્યાનાચ્ ચ નાજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયાદિ પ્રમાણમ્ ઇતિ દર્શિતં ભવતિ । ભિન્નાયાસ્ તુ પ્રથમાયાઃ કથમ્ અપાક 5 રણમ્? કિં ચ મુખ્યવૃત્ત્યા યદ્ ઉદ્દિશ્ય શાસ્ત્રં પ્રવર્તતે તદ્ અર્થં તદ્ ઉચ્યતે । ન તુ સામર્થ્યાનુષંગતો વા યદ્ વ્યુત્પાદયતિ તદ્ અર્થં તદ્ ઉચ્યતે । ન ચ પ્રત્યક્ષવ્યુત્પાદનાભ્યુપગમેપિ મુખ્યવૃત્ત્યા તદ્વ્યુત્પાદને પ્રવૃત્તમ્ ઇદમ્ ઇતિ કથં સામાન્યેન સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઉચ્યતે । અન્યથા અનુમાનવ્યુત્પાદનાર્થત્વેપિ તસ્ય સામર્થ્યાદ્ અનુ 6 માનાભાસપ્રતિપાદનમ્ અનુષઙ્ગતો વિકલ્પસ્ય ધારાવાહિનાઞ્ ચ પરાઞ્ચા(પરાચાં)વિકલ્પજ્ઞાનાનાં પ્રમાણાભાસત્વપ્રતિપાદનમ્ અસ્તીતિ અનુમાનતદાભાસવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ પ્રમાણાપ્રમાણવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ વા કિં નોચ્યતે? યદ્ય્ અ(યદ)પ્ય્ અન્યત્ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ અભિપ્રેતમ્, તત્રાપિ કલ્પનાપ્રવૃ(ભૃ)તોર્ મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાપિ 7 પ્રસંગતો વ્યુત્પાદનમ્ અસ્તીતિ તદ્ અપિ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ કિં નોચ્યત ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ । તથા યદ્ય્ અનુમાનતસ્ તથાભૂતસ્ય નિશ્ચયાત્ તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ઉચ્યતે, તદા પ્રત્યક્ષતો ધર્મિગ્રહણં વ્યાપ્તિગ્રહણઞ્ ચાન્તરેણ નાનુમાને પ્રવૃત્તિર્ અસ્તીતિ તસ્યાપિ કિં ન પ્રાધાન્યમ્ ઉચ્યતે? ન ચ તસ્યાપરભાવાત્ પ્રાધાન્યકલ્પના જ્યાયસી । કિ 8 ઞ્ ચ તદ્ અપિ તત્ત્વે નિશ્ચાયકમ્ અનુમાનં સમસ્તતત્ત્વનિશ્ચાયકસાક્ષાત્કારપ્રવૃત્તપ્રત્યક્ષાઙ્ગમ્ ઉપસર્જનમ્ । તદ્ એતભૂયેયં (?) પ્રધાનં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ કથં વિપર્યસ્તાસ્ તત્ત્વવિદઃ ।
અપિ ચ સ્વસંવેદનં પ્રત્યક્ષામ્ અન્તરેણ સર્વથા ન કસ્યચિત્ તત્ત્વવ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ તસ્યાઇવ પ્રાધાન્યં કિં ન કલ્પ્યત ઇતિ । સ હિ મિથ્યાજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો [22બ્] 1 યત(ત્ર) તેનાનુરૂપો નિશ્ચયો જનિતઃ ન ચ તત્ર વિવાદઃ સંભવતિ યેનાનુમાનાત્ તન્નિશ્ચયઃ પાર્થ્યતે । {પ્. 294} અથોત્તરકાલભાવિનઃ સંશયસ્યાનુમાનતો નિરાસાત્ તસ્ય તથાત્વમ્ ઉચ્યતે । તર્હિ પ્રત્યક્ષસ્યાતિશયેન તદ્વાચ્યમ્, તત્સંશયોનો(યાનુ)ત્પાદસ્ય પ્રત્યક્ષનિબન્ધનસ્ય બહુલમ્ ઉપલમ્ભાત્ । અથ તદા તત્પ્રત્યક્ષં ગૃહીતગ્રાહિતયા ન પ્રમાણવ્યપદેશયોગ્યં સત્સશયં નિરસ્ય 2 તિ અનુમાનમ્ અપિ તથૈવેતિ કિમ્ અનેનોક્તેન? ન ચ ક્ષણિકત્વાદિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો યેનાનુમાનતસ્ તન્નિશ્ચયાત્ પ્રાધાન્યં તસ્ય કલ્પ્યેતેત્ય્ અલં બહુના । પ્રત્યક્ષસ્યાપિ પટુનઃ પ્રવર્તકત્વાત્ કિં ન પ્રાધાન્યં? નહિ યોગ્યતા યોગ્યાદ્ વસ્તુનો ઽન્યા યા પરોક્ષા સતી તેન નિશ્ચેતુમ્ અશક્યાન્યેન નિશ્ચીયેત તન્નિશ્ચાયકં તજ્જ્ઞાનમ્ અન્યત્ પ્રમાણં સદ્ અનુમાનં સ્યાત્ । કિન્તુ 3 યોગ્યમ્ એવ વસ્તુ યોગ્યતા, યથા ચ પ્રત્યક્ષસ્યાર્થસ્યૈકપ્રકારા પ્રતિપત્તિસ્ તથાચાર્યેણ સ્વયમ્ એવાન્યત્ર દર્શિતમ્ । અથ યદ્ય્ અપિ યોગ્યતા યોગ્યવસ્તુસ્વભાવા તથાપિ પરોક્ષફલસવ્યપેક્ષા પરોક્ષેતિ । નનુ ફલસ્ય પરોક્ષત્વે સા કિં પરમાર્થતઃ પરોક્ષા કિં વા પરોક્ષકલ્પા? તત્ર યદિ પરોક્ષંમતે (?) પરોક્ષૈવ તદા પ્ર 4 ત્યક્ષપરોક્ષયોર્ એકાત્મતાનુપપત્તેર્ ભિન્નૈવ સ્યાત્ । યથામીમાંસકાનાંકાર્યાર્થાપત્તિસાધના । અથ પરોક્ષૈવ; કથં પુનઃ પ્રત્યક્ષસ્વભાવા પરોક્ષૈવ । તન્નિશ્ચયસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ । યદિ નામાભ્યાસાત્ પૂર્વં નિશ્ચેતુમ્ અશક્યા તથાપ્ય્ અભ્યાસદશાપન્નેન પટીયસા પ્રત્યક્ષેણ સ્વતો ઽપસારિતભ્રાન્તિનિ 5 મિત્તેન કિં ન નિશ્ચીયતે? ફલમ્ અપિ તસ્ય દાહાદિ નાત્યન્તપરોક્ષમ્ અન્યત્ર તત્કૃતસ્ય તસ્યાનેકશો ઽનુભવાત્ । અત એવાભ્યાસેન તત્ પટુતરં જાતમ્ । નત્વમ્ અભ્યુ(ન તુ અભ્યુ)દયાદિ દાનચેતનાદિકાર્યત્વેન નિશ્ચિતં કેનચિદ્ યેન તત્રાપ્ય્ અભ્યાસાત્ તથાનિશ્ચયઃ સ્યાત્ । યાવત્ આત્યન્તપરોક્ષમ્ એવ । અતસ્ તદપેક્ષયા દાનચેતના 6 શક્તેર્ અનિશ્ચયો યુક્તઃ । તદ્ અયમ્ અર્થો યેનાસકૃદ્ વહ્ન્યાદેર્ દાહાદ્યનુભૂતં સ તદા ફલસ્ય પરોક્ષત્વેપિ દાહાદિજનનયોગ્યમ્ એતદ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષેણ નિશ્ચિનોત્ય્ એવ । યથા ચાનભ્યાસાવસ્થાયાં
પૂંસઃ કૃત્તિમાકૃત્તિમમુક્તાદિપ્રતિપત્તેઃ પરોપદેશાપેક્ષણાત્ સ્વતો ઽસંભવેપિ સત્ય્ અપ્ય્ અભ્યાસે સ એવ પુરુષઃ પુરુષા 7 ન્તરનિરપેક્ષો મુક્તાદેઃ કૃત્તિમાદિરૂપતાં સ્વયમ્ એવ પ્રતિપદ્યતે । તથાનભ્યાસાવસ્થાયાં સ્વતસ્ તદ્યોગ્યતાનિશ્ચયેપિ અભ્યાસાદિતઃ પટિમપ્રત્યક્ષં સ્વયમ્ એવ તદ્યોગ્યં નિશ્ચાયયિષ્યતીતિ કિં નાનુમન્યતે । આહ ચાત્રભર્તૃહરિઃ"મણિરૂપ્યાદિજ્ઞાનં તદ્વિદાં નાનુમાનિકમ્" ઇતિ । કિઞ્ ચ ન વ્યાપ્તિસ્મરણમ્ અન્તરેણાનુમાનં પ્રવર્તતે । ન ચાગ્ન્યા 8 દિ વસ્તુ દૃષ્ટ્વા તત્સાધ્યાર્થક્રિયાવાઞ્છયા પ્રવૃત્તૌ યદ્ યદ્ એવમ્ અર્થક્રિયાકારિ યથા મહાનસાદિ દૃષ્ટં તદ્વસ્ત્વ્ ઇતિ પ્રવૃત્તૌ(ત્તેઃ) પ્રાગ્વ્યાપ્તિસ્મરણં સત્ય્ અવાદિના વદિતું શક્યત ઇતિ કથં તત્રાનુમાનસ્ય પ્રવર્તકત્વકલ્પના ન સાહસમ્ । અતશ્ ચૈવં યતસ્ તાદ્રૂપ્યાવસાયે પ્રત્યક્ષં નાનુમાનસાપેક્ષમનવસ્થાપ્રસક્તેઃ । યથા ચ તસ્ય પાટવં તાદ્રુપ્યનિશ્ચયે [23અ] 1 ચરિતાર્થમ્ ઉપવર્ણનીયમ્, તથા યોગ્યતાનિશ્ચયે કિં ન વર્ણ્યત ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ ।
યત્ તુ તચ્ ચ્ આનુમેયતાં નાતિપતતિ [40 . 19] તત્ સ્વપરસંતાનવર્તિનીર્ બુદ્ધીર્ અધિકૃત્યોક્તમ્ "અન્યત્રાનુભૂતવિષયેભ્ય" ઇતિ વચનાદ્ ઇતિ । અત્ર ચ સર્વત્ર સમાધાનં ધીમદ્ભિર્ એવ વિધેયમ્ ।

{પ્. 295} આત્મા (?) સાધ્યસાધનભાવો [41 . 20] ગમ્યગમકભાવઃ । કૃતકત્વાદૌ પારમાર્થિકં [41 . 24] સાધ્યસાધ 2 નયોર્ ધર્મિણિશ્ચભેદં [41 . 24] ભિન્નં રૂપં નાલમ્બ [તે] નાશ્રયતે । કુતો નાલમ્બત ઇત્ય્ આહ સમ્બન્ધે [41 . 25]તિ । પરમાર્થભિન્નાનામ્ અકાર્યકરણભૂતાનાં સમ્બન્ધાભાવે તથાત્વાભાવપ્રસંગાત્ । એકસ્મિન્ન્ અર્થે દ્વયોઃ સમવાય એકાર્થસમવાયો [41 . 26]ત્ર વિવક્ષિતઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વે [41 . 26] આદી યસ્ય તસ્ય । કૃતકત્વમ્ આદિર્ યસ્ય સાવયવત્વાદેઃ સાધનધર્મસ્ય । અનિત્યત્વમ્ આદિર્ યસ્ય 3 સાવયવત્વાદેઃ સાધ્યધર્મસ્ય । તસ્યે [41 . 27]તિ સમવાયસ્ય । અત્રૈવાપેચયહેતુમ્ આહ સમવાયાદ્ ઇ[42 . 2]તિ ।[64] આદિ [42 . 3]શબ્દાદ્ અકાશદિક્કાલમનઃપરમાણૂનાં સંગ્રહઃ । કથં પુનઃ કૃતકત્વાદેઃ શબ્દાદૌ વૃત્તાવ્ આત્માદિવ્ર્ત્તિર્ આસંજ્યત ઇત્ય્ આહ । ય એવ હી [42 . 3]તિ । તસ્ય [42 . 5] સમવાયસ્ય । "ન ચ સંયોગવન્નાનાત્વં ભાવવલ્લિઙ્ગાવિશેષાત્ વિશેષલિઙ્ગા 4 ભાવાચ્ ચ તસ્માદ્ ભાવવત્ સર્વત્રૈકઃ સમવાય" [પ્રશ.ભ્. પ્ર્. 172] ઇતિ વચનાદ્ એકત્વેનાભ્યુપગમઃ । અથાપિ સ્યાત્ ન સમવાયાદ્ વૃત્તિર્ અપિ તુ સમવાય એવ વૃત્તિર્ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ અવદ્યમ્ । સંબન્ધાભાવેન ભાવોયં વ્ર્ત્તિર્ ઇતિ કલ્પનાયા અયોગાત્ । સંબન્ધાન્તરકલ્પનાયાઞ્ ચાનવસ્થાપ્રસંગાત્ । યદિ ચ સમવાયસ્ તસ્ય વ્ર્ત્તિર્ આત્માદિષ્વ્ અપિ તસ્ય ભાવાત્ 5 કથં ન તસ્ય વૃત્તિર્ ઇતિ તદવસ્થો દોષ ઇતિ । અથ [42 . 6]શબ્દઃ પક્ષાન્તરમ્ અવદ્યોતયતિ । એતસ્મિન્ન્ ઉપગમે ગડ્ડપ્રવેશે ઽક્ષિતારાનિર્ગમ્વૃત્તાન્તો જાત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ સૈવ તર્હી [42 . 8]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[64] પુર્વત્ર શંકાચિહ્નિતં "આત્મા (?)" ઇતિ પદં અત્રત્યમ્ સમ્ભવતિ
અભૂત્વા યો ન ભવતિ ભૂત્વા ચ [ન] વિનશ્યતિ સ તદ્વિપરીતરૂપ સ્ તસ્ય યઃ સમારોપસ્ તસ્ય વ્યવચ્છેદઃ સ વિષયો [42 . 9] યસ્યાસ્ તસ્યાઃ । સા કિમ્ અ 6 વશ્યાભ્યુપગમનીયા યેનાન્યસ્યોપગમો નિષિધ્યત ઇત્ય્ આહ સૈવેતિ [42 . 8] । પરમાર્થેન ભેદો ધર્મિણા સહેત્ય્ અર્થાત્ તદ્વતોઃ પરમાર્થભેદવત્ત્વઞ્ ચ પરાભિપ્રાયેણોક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ધર્મિણિ [42 . 11] શબ્દાદૌ । તદ્ધર્મતાનપેક્ષાયાન્તુ નિત્યાભિમતેષ્વ્ અપિ તૌ વર્તેયાતામ્ ઇતિ ભાવઃ । ઉત્પત્તિવિનાશધર્મતાયાઃ કલ્પનાબુદ્ધેશ્ ચ્ આન્તરાલે ઘાટામસ્તકાન્તરાલવર્તિમાંસપિણ્ડાપરનામ ગડુર્ ઇવ ગડુ [42 . 11]ર્ નિષ્ફલત્વાત્ તેન । વ્યતિરેકો ભેદસ્ તદ્વતા [42 . 12] ।
અયમ્ અભિસન્ધિઃ । યદિ કૃતકત્વાદયો ધર્મા વ્યતિરેકિણસ્તવ ધર્મિણિ પ્રમાણસિદ્ધાઃ સ્યુસ્ તદા સત્યામ્ અપિ તસ્ય વસ્તુનસ્ તથાતાયામજાગલસ્તનવદનુપયુક્તા અપિ કેન નામ નાભ્યુપગમ્યેરન્ । વસ્તુસ્વભાવાના 8 મ્ અપર્યનુયોજ્યત્વાત્ । કેવલં તદ્ એવ પ્રમાણસિદ્ધત્વં ન સંભવતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાણવાધિતત્વમ્ એવ લક્ષ્યત ઇતિ ।
{પ્. 296} અથ કિં કલ્પનાનિવેશિનઃ કૃતકત્વાદયો ધર્માઃ સાધ્યધર્મમ્ અવબોધયન્તિ યેનાવશ્યાભ્યુપગમનીત્યાયા(નીયાયા) ઉત્પત્તિવિનાશધર્મતાયા એવ તથાવિધબુદ્ધિનિબન્ધનત્વાત્ કિમ્ અન્યેનેત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંકાયામ્ અભ્યુપગમ [23બ્] 1 એવોત્પત્તિર્(વોત્તર)મ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ તથાહી [42 . 12]ત્યાદિ । સત્તામાત્રેણ [42 . 12] તન્નિશ્ચાયકજ્ઞાનનિરપેક્ષેણ સ્વરૂપેણ વસ્તુન ઉત્પત્તેઃ પ્રભૃતિ સર્વદેતિ વેદિતવ્યમ્ । અનવરતં [42 . 14] સતતં તદ્ધર્મ સ્ય સાધ્યધર્મસ્ય પ્રતીતિ સ્ તસ્યાઃ પ્રસઙ્ગાત્ [42 . 14] । કથં નામ તે તત્પ્રતીતિનિબન્ધનં ભવતીત્ય્ આહ કિંત્વ્ ઇ[42 . 14]તિ । નનુ વસ્ત્વસંસ્પર્શિત્વે વિકલ્પસ્ય કથં વસ્તુનઃ કૃતકત્વાદિરૂપ 2 તાપ્રતીતિર્ ઇત્ય્ આહ સ ચે [42 . 15]તિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । તદ્રૂપસ્ય [42 . 17] કૃતકત્વાદિરૂપસ્ય વસ્તુનો ઽસંસ્પર્શેપ્ય્ અગ્રહણેપિ । તદગ્રાહિણઃ કથં તદધ્યવસાય ઇત્ય્ આહ પરમ્પરયે [42 . 17]તિ । તદુપાદાનત્વાત્ [42 . 18] કૃતકત્વાત્ કૃતકત્વાદિરૂપબાહ્યોપાદાનત્વાત્ । તસ્ય વિકલ્પસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । નનુ ચ ન કૃતકત્વાદયો ધર્માસ્ તથાવિધબુદ્ધિનિબન્ધનત્વેનેષ્યન્તે કિન્ત્વ્ અ 3 ર્થક્રિયાકારિતયા, તત્ કથં તથાવિધવિકલ્પઃ સ્યાદ્ યતઃ પ્રસવેત્ (વિકલ્પસ્ય તતઃ પ્રસવઃ) । તસ્ય તસ્ય ધર્મસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ તદ્વ્યતિરિક્તાસ્ ત્વ્ ઇ[42 . 18]તિ । તુ શબ્દો યસ્માદ્ અર્થે । તસ્માદ્ અભૂત્વાભવનધર્મણો ભૂત્વા ચાભાવનધર્મણો ધર્મિણો વ્યતિરિક્તા અન્યે તસ્યાઃ કલ્પના બુદ્ધેર્ ઉત્પત્તિસ્ તસ્યા નિમિત્તં કેવલં નિમિત્તમાત્રમ્ [42 . 18] તદ્ભાવસ્તયા । એતદ્ ઉક્તં 4 ભવતિ યદિ કૃતકત્વાદિ(દિઃ) ધર્મિણો ઽન્યો ન સ્યાત્ તર્હિ કૃતકાદિબુદ્ધિર્ અનુભવસિદ્ધા નિર્નિબન્ધના સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ અતો ઽસ્ત્ય્ એતદ્બુદ્ધિકારી કૃતકત્વાદ્ ઇતિ (દિર્ ઇતિ) તત્કલ્પના । તતશ્ ચ તન્માત્રકારિત્વ(ત્વં) પરિકલ્પનીયં સાધીયઃ । તથાપિ તથાવિધાદ્ ભાવાદ્ અન્યે તે તન્નિબન્ધનં કલ્પ્યંતામ્ ઇત્ય્ આહ તદ્વરમ્ ઇ[42 . 19]ત્યાદિ । યસ્માદ્ એવમ્ અનન્તરોક્તં તત્ 5 [42 . 19] તસ્માત્ । તસ્ય કૃતકત્વાદેર્ યા કલ્પના । "અત્રૈવેદં કૃતકત્વાદિ નાત્માદિષુ" ઇત્ય્ એવંરૂપા તસ્યા યન્નિબન્ધનમ્ અભૂત્વાભવનધર્મતાદિ તદ્ એવ તથાવિધવિકલ્પપ્રસવનિમિત્તં
વરમ્ અસ્તુ [42 . 20] । હેતુમ્ અસ્યાનિષ્ટેર્ આહ તસ્યે [42 . 20]તિ । અસ્તુ તદભ્યુપગમસ્ તથાપિ કથં તસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ । તદભ્યુપગમે ચે [42 . 21]તિ । ચરિતાર્થા [42 . 21] અન્યેન નિષ્પાદિતપ્રયોજના વ્યતિરેકવન્તઃ [42 . 21] તદ્વ્યતિરિક્તાઃ કલ્પનાનિર્મિતાસ્તુ તે સંતુ । તત્ર [ન] કાચિદ્ બાધેતિ ચાર્થાત્ સૂચિતમ્ ।

સ્યાદ્ એતત્ -- યદિ વ્યતિરિક્તાનિત્યતાદિધર્મયોગેપિ વસ્તુન એવાવસ્થાયિત્વાદિરૂપં વ્યવહર્તારઃ પ્રતિપાદયન્તિ, તદા તસ્ય ભૂત્વાભવનધર્મતાદ્યુપગમે તદુપગમે ચ તસ્યૈતદ્બુદ્ધિનિબન્ધનત્વસ્ય યુજ્યમાનત્વાચ્ ચરિતાર્થા વ્યતિરેકિણો ધર્મા ત ભ(ધર્મા ભ)વેયુર્ યાવતા વ્યતિરિક્તાનિત્યતાદિભાવે તદ્ એવ વ્યવહર્તારઃ પ્રતિપદ્યન્તે । તત્ કથં યદ્ એવ તત્કલ્પનાનિબન્ધનમ્ ઇત્યાદ્યુચ્યમાનં પરભાગં પુષ્ણાતીત્ય્ આશંક્યાહ અવશ્યઞ્ ચે [42 . 22]તિ । {પ્. 297} ચો યસ્માદ્ અર્થે । વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે વા । અનિત્યતાગ્રહણં ચોપલક્ષણં તેન કૃતકત્વાદાવ્ અપિ યથા 8 યોગમ્ એવ તત્પ્રત્યયં પ્રતિપદ્યન્તે [42 . 23] નિશ્ચિન્વન્તિ । કૃતકત્વાદ્ અનિત્યતામતમન્ધન્ત(તામ્ અનુમિન્વન્ત) ઇતિ પ્રકરણાત્ । કસ્માદ્ અવસ્ત્વાત્માનં તે તથા પ્રતીયન્તીત્ય્ આહ તસ્માદ્ અનવસ્થાયીસ્વભાવસ્ય્ આનુરૂપા સમીચીનોચિતા યા અર્થક્રિયા તદ્ અર્થિતયા પ્રવૃત્તેઃ [42 . 24] પ્રવર્તનાત્ । તેષામ્ અનુમાતૄણામ્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । અત્ર વિપર્યયે બાધકમ્ આહ અન્યથે [42 . 24]તિ । વ્યતિરિ[24અ] 1 ક્તાનિત્યતાયાં સત્યાં નિત્યત્વાત્ [42 . 25] સ્થિરત્વાત્ તસ્ય શબ્દાદિવસ્તુનઃ પ્રસ્તાવાત્ । નિત્યત્વાદિ [42 . 25]તિ બ્રુવાણસ્યાયમ્ આશયો ભિન્નનિત્યતાયોગેપિ વસ્તુનો નાન્યથાત્વં તસ્યાસ્ તત્રાકિઞ્ચિત્ કરત્વાત્ । કિઞ્ચિત્ક્રિયાયાં વા ભેદાભેદાદિદોષાનુષઙ્ગાત્ । ભેદેપિ તતો વ્યાવૃત્ત(વ્યાવર્ત)માનસ્ય તસ્યાકાશાદેર્ ઇવ નિત્યત્વવ્યવસ્થેતિ વસ્તુનો નિત્યત્વાદ્ ધે[42 . 25]તોસ્ તસ્ય નિત્યત્વસ્ય 2 વસ્તુનો યો ઽવગમસ્ તેન્ આર્થિ [65] ત્વે ન્યાયપ્રાપ્તે સતિ અયમ્ અનુમાતાદ્ ઇ(તા અનિ)ત્ય્શબ્દાદિપદાર્થ સાધ્યાર્થક્રિયાર્થી -- [42 . 25][66] ઇતિ સ્ તસ્માચ્ છબ્દાદિકં નિત્યમ્ આશંકમાનઃ [42 . 26] તદ્ અસંદેહે ઽનુમાનાયોગાત્ । તથા સન્દિહાનઃ કિં કસ્માદ્ વસ્તુનો ઽ નિત્યતાવિચારં પ્રત્યાહિતાસ્થઃ [42 . 26] કૃતતાત્પર્યાર્થઃ । અનિત્યતાયાસ્ તદ્વ્યતિરિક્તત્વાદ્ તસ્ય સ્થિરાત્મતાનિશ્ચયાદ્ એવ 3 તત્સંશયપૂર્વકાનિત્યતાવિચારસ્યૈવાયોગાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
[65] અવગમાર્થિત્વેન સ્ ।
[66] નાસ્તિ સ્ ।
વ્યતિરિક્તાનિત્યત યેતિ ક્વચિત્પાઠઃ । તત્ર નિત્યત્વે પ્રયોજ્યે હેતૌ તૃતીયા પ્રત્યેયા । વ્યતિરિક્તાયામ્ અનિત્યતાયાં વસ્તુનસ્ તથા વિચારો ન યુજ્યત ઇતિ પ્રતિપાદ્ય દોષાન્તરમ્ અપિ તસ્યાં દર્શયન્ન્ આહ વ્યતિરિક્તાયાં ચે [43 . 1]તિ । તત્રૈવ પ્રતિપન્નાયામ્ અનિત્યતાયાં ન વસ્તુન્ય્ અપ્રતિપન્ન ઇત્ય્ અર્થાત્ સૂચિતમ્ । તદ્વારેણ [43 . 2] વ્યતિરિક્તાનિત્યતાદ્વારેણ । પ્રતિપત્તે [43 . 2]ર્ વસ્તુનસ્ તથાત્વજ્ઞાનાત્ । વ્યવધીયતે વસ્ત્વનેનાનિત્યાદિનેતિ વ્યવધિસ્ તેન [43 . 4] । વ્યવધાનં વા વ્યવધિસ્ તેન કિમ્ [43 . 3] । અવ્યવહિતસ્યૈવ ભિન્નાનિત્યતાદિવ્યવધાનશૂન્યસ્યૈવ વરમ્ અસ્તુ પ્રતિપત્તિઃ । વિશેષ્હે 5 તુમ્ આહ -- તેનૈવે [43 . 4]તિ । વ્યતિરિક્તાનિત્યતાપ્રપિપત્તાવ્ અપિ વસ્તુનસ્ તથાત્વપ્રતીતિઃ કથં યુજ્યત ઇત્યાદિદોષશતમ્ ઉત્પશ્યન્ સોત્પ્રાસમ્ આહ તદ્ એતદ્ ઇ[43 . 4]તિ । એષો [43 . 8]નન્તરોક્તો દોષો ન [43 . 8] ભવતિ । તત્સ્વભાવતયા [43 . 8] હેતુભૂતયા । કથઞ્ચિ [43 . 4]ત્ કેનચિદ્ રૂપેણ યો ભેદ સ્ તસ્ય્ ઓપગમે કિઞ્ચિત્કલમ્ ઉત્પશ્યામો [43 . 10] નોત્પ્રે 6 ક્ષામહે । યદિ કથંચિદ્ ભેદો ન સ્યાદ્ ભેદાધિષ્ઠાનઃ સાધ્યસાધનભાવઃ કથમ્ ઉપપદ્યેતોયોનુ(દ્યેતેત્ય્ આહ) સાધ્યે [43 . 10]તિ । અપિ [43 . 11] ન્યાયબલાયાતાં સંભાવનામ્ આહ ।
{પ્. 298} સાધ્યધર્મસ્ય સાધનધર્મરૂપતોપગમે સતિ ભેદોપગમે ફલં ન કિઞ્ચિદ્ ઇતિ પ્રતિપાદ્ય સંપ્રત્યેકાત્મસાધ્યસાધનયોર્ ભેદ એવ ન સંભવતિ । તત્ કથં સ ચે 7 તનોપગમ્યેતિ(ગમ્ય ઇતિ) (?) પ્રતિપાદયન્ન્ આહ ન ચે [43 . 11]તિ । કથંચિ ત્ કેનાપિ સ્વભાવેન યો ભેદઃ [43 . 12] કૃતકત્વાનિત્યત્વયોઃ સ ન યુક્તઃ । કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ એકસ્માદ્ ઇ[43 . 12]તિ । યેન ધર્મિસ્વભાવેન તયોર્ અભેદ ઇષ્યતે તસ્માદ્ એકસ્માત્ [67] સ્વભાવભેદાત્ તયો [43 . 12]ર્ ધર્મયોર્ ઇતિ પ્રસ્તાવાત્ । યેન સ્વભાવેન તયોર્ અ[43 . 13]ભેદસ્ તેનાપિ [ન] ભેદ એવ યેનાયં દોષઃ સ્યાત્ । કિ 8 ન્તુ તતોપિ સ્વભાવાત્ તયોઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોઃ કથંચિદ્ ભેદાભેદૌ ન ભેદ એવાભેદ એવે(એવ વે)તિ । યેન સ્વભાવેનાભિન્નાવ્ ઇષ્યેતે તદેકસ્વભાવાદ્ અપિ ભેદવતો [43 . 14]ર્ ભિદ્યમાનયોઃ । તેન ભેદાવધિના સ્વભાવેન કથઞ્ચિદ્ અભેદનિમિત્તમ્ [43 . 14] ઇતિ । યદ્ય્ અભેદો નેષ્યતે તદૈકાન્તિકો ભેદ એવ સ્યાત્ । સતિ ચૈવં પૂર્વકો દોષ ઇતિ પ્રાયેણો[24બ્] 1 ક્તમ્ ॥ તેનાપ્ય્ અ[43 . 16]ભેદનિમિત્તેનાભિન્નેન સ્વભાવેન કથંચિદ્ ભેદનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રસ્તાવાદ્ બોદ્ધવ્યમ્ । અપરો ક્ષો ઽભ્યુ (રો ઽભ્યુ) પગન્તવ્યઃ [43 . 25] । અત્રાપિ યદિ તેન સ્વભાવેન તયોર્ અભેદ એવ ભવેત્ તદૈકાન્તિકો ઽભેદ એવ તદા ચ કલ્પનાવ્ અભાસિભેદનિબન્ધનઃ સાધ્યસાધનભાવઃ સ્યાત્ તથા ચાસ્મન્મતાનુપ્રવેશપ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ આશયો ઽવસેયઃ । અભેદ 2 નિમિત્તે ભેદનિમિત્તે ચ સ્વ્ભાવાન્તરે ઽભ્યુપગતે માભૂદ્ ઐકાન્તિકો ઽભેદો ભેદો વેતિ પુનસ્ તથાભૂતસ્વભાવાન્તરાભ્યુપગમો ન્યાયપ્રાપ્તઃ । પુનસ્ તત્રાપ્ય્ એવમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાનિતિશબ્દહેતાવ્ અભિપ્રાયાહ અનન્તૈવે [43 . 16]તિ (-પ્રાયવાન્ આહ ઇત્ય્ અનન્તૈવેતિ । ઇતિ શબ્દો હેતૌ) । ન કેવલમ્ અવિકલ્પકાયાં બુદ્ધાવત્ય્[68] આપ [43 . 16]શબ્દઃ । પરંપરા [43 . 17] પરપાટિઃ । તત્કલ્પનયા [43 . 28] ભિન્નાભિન્નસ્વભાવકલ્પનયા વિપ્રલમ્ભ 3 ન્તે [43 . 18] વિસમ્વાદયન્તિ । દૂષાન્તરમ્ અપ્ય્ અત્રોપચિન્વન્ન્ આહ । કથંચિચ્ ચેતિ [43 . 19] । ભેદપક્ષભાવિના સંબન્ધાભાવેન સાધ્યસાધનભાવાયોગાદ્ ઇત્યાદીનાં દોષાણાં કથમ્ અનવસરો
[43 . 20]વસરો ઽવકાશ એવેત્ય્ અર્થઃ । ઇતોપિ ભિન્નાભિન્નરૂપોભયધર્માસંભવ ઇતિ સંક્ષેપેણાહ યશ્ ચે [43 . 20]તિ । પુરોધાય [43 . 20] પુરસ્ક્ર્ત્ય વિકલ્પબુદ્ધ્યા આલમ્બ્યેતિ 4 યાવત્ કલ્પનાઘટિતસ્ય પ્રતિષેધાત્ પારમાર્થિક [43 . 24] ઇત્ય્ આહ । ઇતિઃ ત્રિતયસ્યાકારં દર્શયતિ । ત્રયો ઽવયવા અસ્યેતિ ત્રિતયમ્ [43 . 20] ।
__________નોતેસ્__________
[67] સ્વભાવાદ્ અભેદાત્ સ્ ।
[68] નાસ્તિ સ્
પ્રકરણમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ તસ્માદ્ ઇ[43 . 24]ત્યાદિ । સ ચો [44 . 18]ક્તરૂપો ઽન્વયઃ । તસ્યા વિરોધાદ્ અ[44 . 20]નુપપતેઃ ।
{પ્. 299} યથા ચાયોગસ્ તથોપરિષ્ટત્ સહકારિપર્વણિ નિર્ણેષ્યતે ।

ભવતો ઽસ્માદ્ અભિધાનપ્રત્યયાવ્ ઇતિ ભાવઃ [45 . 5] કાર્યત્વમ્ ઇ[45 . 5]ત્યાદિના તમ્ એવાભિવ્યનક્તિ । તદ્ભદાનુવિધાનમ્ એવ સાધ્યયન્ન્ આહ ચન્દને [45 . 23]ત્યાદિ । ઊર્ણા મેષલોમ ભેદો વિશેષઃ । અનેનૈતદ્ આહ -- યદ્ય્ અદૃશ્યં તસ્ય કરણં સ્યાત્ તત્ કથમ્ અકરણસ્યેન્ધનાદેર્ ભેદમ્ અનુવિ[દ]ધ્યાદ્ ઇતિ । ઇન્ધનભેદાનુવિધાનં ધૂમસ્ય પ્રતિપાદ્ય વહ્નિભેદાનુવિધાનં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- અલ્પે [45 . 27]તિ । અલ્પશ્ ચ મહાંશ્ ચાલ્પમહાન્તૌ તૌ ચ તાવ્ ઇન્ધનવિકારૌ ચ તત્કારિણઃ । પ્રાતિપદિકગ્રહણે ન હિ તદન્તસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ । "આન્મહતઃ સમાનાધિકરણ" [પા. 6.3.46] ઇત્યાત્વન્ન ભવતિ । તદનુરૂપસ્યા [45 . 27]લ્પમહતો વા ધૂમસ્ય દર્શનાદ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અદૃશ્યાત્મનો ઽગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાં નિયતં સન્નિધાન 7 મ્ ઉપેક્ષ્યાગ્ન્યાદેર્ એવ કાર્યં ધૂમ ઇતિ । એતત્ સાધિકામ્ ઉપપત્તિમ્ અભિધાયાધુના તન્નિયતસન્નિધાનમ્ એવ તસ્ય ન યુજ્યત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ ન ચે [45 . 28]તિ । ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । તસ્યાગ્ન્યાદેઃ કાર્યં તત્કારણં તદ્ભાવસ્ તત્તા [46 . 1] । તસ્યૈવાદૃશ્યસ્ય તદનન્તરં ભાવાન્ ન ધૂમઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ચો [46 . 3]દૃશ્યકાર્યત્વેન સમં ધૂમાદિકાર્યસ્ય તુલ્યોપાયત્વં 8 સમુચ્ચિનોતિ । તસ્યા દૃશ્યસ્ય સત(સતઃ)તદ્ભાવાનુવિધાનમ્ । ચો ઽવધારણે સમાન [46 . 4]મ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરોદ્રષ્ટવ્યઃ ।[69]અત્રાપિ વૃક્ષેન્ધનયોર્ અપિ તથાભાવકલ્પનાયાં તદ્ એવોત્તર [46 . 5]મ્ ઇતિ । તદુપલમ્ભે પ્રગુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ ઉપલબ્ધમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ । વૃક્ષાદિભાવે નિયતસન્નિધેર્ અદૃશ્યાત્મનઃ કુતશ્ચિદ્ ઇન્ધનસ્ય ભાવ ઇતિ પુનર્ અ[46 . 6]પ્રથમે ચોદ્યે [25અ] 1 પરકીય એવ [70] એવ વાક્ય(વૃક્ષ)ભેદાનુવિધાનાદ્ ઇન્ધનસ્ય વૃક્ષાદિસન્નિધાને ઽદૃશ્યાત્મનો નિયતસન્નિધાનતા યુક્તા, પ્રતિબન્ધાભાવાત્ પ્રતિબન્ધે [46 . 2] ચે [71]ત્યાદિ । વૃક્ષાદિકારણત્વં તસ્ય વૃક્ષાદેઃ સ્વહેતોર્ એવ [46 . 5] બીજાદેર્ ભાવદર્શનાદ્ ઇ [46 . 5]તિ પરિહારઃ । તત્રાપ્ય્ અદશ્યાત્મનો નિયતસન્નિધેર્ ઇત્યાદિચોદ્યપરિહારયોર્ આભીક્ષૂન્યેનાનવસ્થાનાત્ પર્યવસાનં ચ (નં ન) સ્યાત્ । તતશ્ ચૈ 2 કસ્યાપિ
નિયતકાર્યત્વં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આકૂતમ્ । યદિ વ તસ્યાપ્ય્ અદૃશ્યસ્ય ભાવે નિયતસન્નિધાન[ન]પરમદૃશ્યં કારણં કિં ન કલ્પ્યતે? ન્યાયસ્ય સમાનત્વાત્ । તથાત્રાપ્ય્ એવમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા ન વ્યવસ્થિતઃ કાર્યકારણભવો ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા તત્રાપિ [46 . 5] વૃક્ષાદૌ તથાભાવકલ્પનાયામ્ [46 . 5] દૃશ્યભાવકલ્પનાયાં પરેણ ક્રિયમાણાયાં તદ્ એવોત્તર[ 3 મ્ ઇન્ધના]દેર્ વૃક્ષાદિભેદાનુવિધાનાત્ । ન ચ વૃક્ષાદિસન્નિધાને નિયતસન્નિધાનતા યુક્તેત્યાદિ । નાપિ વૃક્ષાદિકારણત્વમ્ અદૃશ્યાત્મનો વૃક્ષાદેઃ સ્વહેતોર્ એવ બીજાદેર્ ભાવદર્શનદ્ ઇતિ {પ્. 300} ચ । ઉત્તીર્યતે ઽનિષ્ટપક્ષાદ્ અનેનેત્ય્ ઉત્તરમ્ એતત્ । બીજાદિભાવે નિયતસન્નિધેર્ ઇત્યાદૌ પુનશ્ ચોદ્યે [46 . 6] ચ પરસ્ય સ એવ બીજાદિભેદાનુવિ 4 ધાનાદ્ ઇત્યાદ્ય્ અનંતરોક્તો ઽસ્માકં પરિહારહ્ [46 . 6] પરચોદ્યપ્રતિવિધાનમ્ । અનવસ્થા [46 . 6] ચાનન્તરં વ્યાખ્યાતેતિ । એતેને [46 . 6]ન્ધનાદેઃ સ્વહેતોર્ એવ વૃક્ષાદેર્ ભાવદર્શનાદ્ તિ વચનસામર્થ્યાત્, યસ્ય યસ્માદ્ ભાવો દૃશ્યતે તસ્ય તત્કારણત્વમ્ ઇતિ પ્રતિપાદિતેન । યસ્યા એવ સામગ્ર્યા અગ્નીન્ધનાદેર્ ઉત્પત્તિસ્ તસ્યા એવ તદ્દ્ર્શ્યત્વ 5 મ્ ઉપજાયત ઇતિ । એકસામગ્ર્યધીનતા [46 . 7] તયોર્ નિયતસન્નિધાનનિમિત્તં સાપિ પ્રત્યુક્તા પ્રત્યાખ્યાતા કસ્યચિદ્ ભાવે વિજ્ઞાયમાનસ્યૈવ તત્કાર્યત્વવ્યવસ્થાસિદ્ધેઃ । તદ્ભાવે ઽનુપલભ્યમાનસ્ય તુ તત્કાર્યત્વકલ્પનાયામ્ અતિપ્રસંગાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અત્રૈવ વક્તવ્યાન્તરં સમુચ્ચિવન્ન્ આહ તદ્ ઇ[46 . 7]તિ । તસ્યાદૃ 6 શ્યસ્ય્ આન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ [46 . 7] । તદ્ અ[46 . 8]દૃશ્યમ્ । તચ્ ચા [46 . 8]ન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્ । નિમિત્તાભાવમ્ એવાવેદયન્ન્ આહ કાર્યેતિ [46.10] । સત્સ્વન્યેષુ કારણેષુ સમર્થેષુ કાર્યમ્ અભવત્કસ્ત(વત્ત)દુત્પત્તૌ કારણાન્તરમ્ અપેક્ષણીયં પ્રતિપાદયતિ । ન તુ ભવે(વ)દ્ એવેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[69] તત્રાપિ સ્
[70] સ એવ સ્
[71] બન્ધે વા સ્
સંપ્રતિ સ(ત)ત્કારણત્વમ્ ઉપેત્યાપિ 7 નાસ્મત્પ્રતિજ્ઞાતસ્ય કાચિત્ ક્ષતિર્ ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ રૂપન્ત્વ્ ઇતિ (ભવત્વ્ ઇતિ) [46 . 12] ।[72] યતો [46 . 14] વહ્ન્યાદેઃ કારણત્વહાનેઃ અગ્ન્યાદેર્ અન્યસ્યાપિ[73]ભાવઃ [ભાવે] ધૂમં પ્રતિ કારણત્વેન કથં ન અગ્ન્યાદેઃ કારણત્વહાનિઃ [46 . 14] । કથઞ્ ચ તન્નિષ્ચયેન પ્રવૃત્તૌ ન વિસમ્વાદ ઇત્ય્ આશંક્યાહ તસ્ય (?) । અભ્યુપગમનીયદૃષ્ટાન્તદ્વારેણામુમર્થં દ્રઢયન્ન્ આહ 8 નહી [46 . 15]ત્યાદિ । દૃષ્ટ સ્ય કારણસ્ય હાન મ્ અભાવો ન હ્ય્ અકારણત્વેન પ્રતીતસ્ય કારણત્વહાનિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય દૃષ્ટકારણસ્ય કાર્યં તદ્દર્શનાત્ [46 . 16] । અતત્પ્રાપ્તિ [46 . 16]ર્ દૃષ્ટકારણાપ્રાપ્તિઃ પ્રસજ્યત આપદ્યતે અનેનેતિ પ્રસઙ્ગાપાદનમ્ અતિશયિતઃ પ્રસઙ્ગો ઽતિપ્રસંગસ્ તેન્ આલં [46 . 16] ન કિઞ્ચિત્ । નનુ ચ તદ્ભાવે ભાવસ્ તદભાવે ઽભાવશ્ ચ [25બ્] 1 કાર્યધર્માવ્ ઇમૌ તત્ કથમ્ અયમ્ એવ કાર્યકારણભાવ ઉત્ય્ ઉચ્યતે । કાર્યભાવ ઇતિ તુ યુક્તં વક્તુમ્ ઇતિ । સત્યમ્ એતત્ કેવલમ્ એતસ્મિન્ કાર્યધર્મે કથિતે કારણધર્મોપિ સ્વભાવે ભાવો ભાવનં ભાવો ભાવયિતૃત્વં સત્તયાભિસમ્બન્ધયિતૃત્વં સ્વાભાવે ચાભાવો ઽભાવનમ્ અભાવયિતૃત્વમ્ અનુત્પાદયિતૃત્વં યત્ તલ્લક્ષણઃ સુજ્ઞાનો ભવતીત્ય્ આચાર્યેણૈવ 2 મ્ ઉક્તમ્ અનેનાપ્ય્ એવં વ્યાખ્યાતમ્ । {પ્. 301} તેનાયમ્ અર્થઃ -- અર્થાન્તરત્વે સતિ યઃ પ્રાગ્ભાવી સો(સ્વા)ન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધાપયતિ તત્ કારણમ્ । યશ્ ચ પશ્ચાદ્ભાવ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાપનાન્વ્યવ્યતિરેકાનુવિધાનલક્ષણઃ કાર્યકારણભાવ [46 . 22] ઇતિ । યદ્ વા કાર્યકારણભાવનિશ્ચયહેતુત્વાદ્ અયમ્ એવ તથોક્તઃ । તથા હિ કાર્યગતાભ્યામ્ એવ તદ્ભાવ 3 ભાવતદ્(તદ)ભાવાભાવાભ્યાં તયોઃ કાર્યકારણભાવો વિભાવ્યતે । અસતિ કારણત્વે તદ્ભાવ(વા)ભાવયોસ્ તદ્ભાવાભાવાવ્ એવ ન ભવેતામ્ ઇતિ । નાયમ્ એવમ્ અયમ્ એવ કારણભાવો નામ અન્ય એવ દ્વિષ્ઠઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તીત્ય્ આશંક્યાહ સ હીતિ [46 . 23] । હિ યસ્માદ્ અર્થે । તાભ્યાં [46 . 23] તદ્ભાવભાવતદભાવાભાવાભ્યામ્ । સ્વરૂપે 4 ણાસ્વીકૃતકાર્યકારણરૂપયોર્ અગ્નિધૂમયોઃ દૂષણાન્તરમ્ અન્વચિન્વન્ન્

આહ સ્વભાવેન ચે [47 . 1]તિ । તસ્ય [47 . 4] અપૂર્વસ્ય રૂપસ્ય તેન નિષ્પાદ્યમાનસ્ય । તતો [47 . 4]કાર્યકારણરૂપાભ્યામ્ । નહીત્વાય(?)ર્થાન્તરસ્યત્વ સમર્થનમ્ (?) । તતસ્ તસ્ય તતો [47 . 9]ર્થાન્તરત્વાત્ । પૂર્વકે [47 . 9] ઇતિ કાર્યકારણભાવસમ્બન્ધેન ક્રિયમાણો(માણાત્) 5 રૂપાત્ પ્રાગ્ભાવિની વહ્નિસ્ તસ્ય ધૂમરૂપે (?) તદ્ભાવઃ [47 . 13] કાર્યકારણભાવઃ તયોસ્ તાદ્રૂપ્યેપિ કારણબુદ્ધાવ્ અસ્યોપયોગાન્ ન વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- કર્યે [47 . 13]તિ । અપિ [47 . 14] ન્યાયતઃ સમ્ભાવનાં દર્શયતિ । કથમ્ અવસીયતે નાર્થાન્તરનિમિત્તે ઇત્ય્ આહ તસ્યે [47 . 14]તિ । તસ્ય તત્સામર્થ્યા(તસ્ય તાભ્યામ્ અર્થા)ન્તરસ્ય તથાવિધસ્ય [47 . 16] તદ્વિવેકેનાપ્રતિ 6 ભાસિનઃ । અપિ [47 . 16] વ્યક્તિમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । સર્વં સર્વત્ર ગૃહીતમ્ ઇતીષ્ટં ધર્મમ્ અતિક્રાન્તઃ પ્રસઙ્ગો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ [47 . 16] । તસ્યાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વાદ્ વિશેષે(ષ)ણાસિદ્ધોયં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ અનુપલબ્ધી [47 . 16]તિ । કિમ્ અવશ્યમ્ ઉપલભ્યમાનેન તેન તદ્બુદ્ધિહેતુના ભાવ્યં યેનૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ ન હી [47 . 18]તિ । તદ્બુ 7 દ્ધી [47 . 18] કાર્યકારણબુદ્ધી । અસ્ય [47 . 19] અર્થાન્તરસ્ય તયોઃ [47 . 19] કાર્યકારણબુદ્ધ્યોઃ । ન ચાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્ અવિદુષસ્ તદ્બુદ્ધી ભવત ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । ઉપપત્ત્યન્તરમ્ અત્રૈવ સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ ન ચે [47 . 19]તિ । સ્વવિશિષ્ટપ્રત્યયનિબન્ધનં [47 . 20] ચો(સ્વો)પરક્તજ્ઞાનનિબન્ધનમ્ । કાર્યકારણબુદ્ધ્યો [47 . 21]ર્ વિકલ્પાત્મિકયોર્ ઇતિ પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્બુ 8 દ્ધિનિબન્ધનત્વેપિ તસ્ય કથમ્ અવશ્યમ્ ઉપલક્ષણમ્ ઇત્ય્ આહ નહી [47 . 22]ત્યાદિ । ચો [47 . 24] વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । કાર્યકારણાભ્યામ્
__________નોતેસ્__________
[72] અત્ર "યતો વહ્ન્યાદેઃ કારણત્વહાનેઃ" એતાવાન્ પાઠઃ અગ્રે "વિસંવાદ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ" એતદ્ અનન્તરં સંગચ્છતે । પ્રમાદાત્ પ્રાગાયાતો ભાતિ ।
[73] અગ્રેતનં "તસ્ય?" ઇતિ શંકા ચિહ્નિતં પદં અત્રત્યં ભાતિ । તથા ચ "તસ્ય ભાવે" ઇતિ "તદ્ભાવે" [46.13] ઇત્ય્ અસ્ય વિવરણમ્ ।
અ[47 . 24]ગ્નિધૂમાભ્યામ્ અર્થાન્તરસ્ય [47 . 24] ભિન્નસ્ય । કાર્યકારણભાવરૂપસ્ય સત્ત્વસ્ય સબન્ધાન્તરસદ્ભાવાત્ કથં ન ઘટત ઇત્ય્ આહ । સમ્બન્ધે [47 . 25]તિ । તસ્માત્ કાર્યકારણાભાવસંબન્ધાદ્ અન્યસ્ય તેનાપ્ય્ અર્થાન્તરેણ [26અ] 1 સમ્બન્ધેન સહાસ્ય કથં સંબન્ધ ઇતિ પર્યનુયોગે સંબન્ધાન્તરં કલ્પનીયમ્ । પુનઃ પર્યનુયોગે પુનસ્ તથેતિ અનવસ્થા [47 . 25]પ્રસક્તિસ્ તતઃ । ન ચૈવંસમ્બન્ધાન્તરં પરિકલ્પ્યતે । કિં તર્હિ કાર્યકારણભૂતવસ્તુકાર્યકારણાખ્યસમ્બન્ધયોર્ {પ્. 302} અકાર્યકારણભાવ એવ સમ્બન્ધ ઇત્ય્ આહ કાર્યે [47 . 26]તિ ।[74] તદ્ભાવસ્ય [47 . 27] કાર્યકારણભાવસ્ય ભિન્ન 2 સ્ય કલ્પિતસ્ય તતો ઽસહભાવિત્વાત્ । કાર્યકારણકાલે [47 . 27] કાર્યકારણભૂતવહ્નિધૂમાદિવસ્તુકાલે । તયોશ્ ચૈકકાલિકત્વં કુતો યેનૈકજનકત્વં સ્યાદ્ ઇતિ । અત્ર ગજનિમીલિકાં કૃત્વૈતદ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ ચ [48 . 3] કાર્યકારણાધ્યવસાયઃ । ભવત્વ્ અસૌ કલ્પિતવિષયસ્ તથાપિ ભિન્નસમ્ભવઃ કથં ન ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- 3 કલ્પિતે [48 . 4]તિ । તદ્વ્યવસાયસ્ય કાર્યકારણતાવ્યવસાયસ્ય । ત [75] સ્ય ભિન્નસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય । માભૂત્ કલ્પિતવિષયોયં તદવસાય ઇતિ હિ તસ્ય કલ્પના સ ચેત્ તથાવિધ ઐષિતવ્યઃ કિં તેનેતિ ભાવઃ । કિં કલ્પ્યમાનોસૌ તદ્ભાવઃ કિં કાર્યકારણભાવાભ્યાં સહિતાભ્યાં જન્યતે આહોસ્વિદે 4 કૈકેનેતિ પક્ષયોર્ આદ્યં પક્ષં ક્ષપયન્ન્ આહ કાર્યેતિ [48 . 5] । કાર્યેણ જન્યમાનઃ કાર્યભાવઃ સ્યાત્ । કારણેન જન્યમાનશ્ ચ કારણભાવ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય કથમ્ ઇ [48 . 6]ત્ય્ આહ । પ્રત્યેકજન્યમાનતાયામ્ અપિ કારણમ્ ઉદ્દિશ્ય નિરૂપયન્ન્ આહ -- યદા ચે [48 . 6]તિ । પશ્ચા [48 . 8]ચ્છબ્દાપેક્ષયા તુ સ્વકાર્યસ્યેતિ વિ 5 ભક્તિવિપરિણામેન યોજ્યમ્ । અ[76]તસર્થપ્રત્યયયોગેનષષ્ઠી પ્રાપ્તેઃ । તત્ તસ્માદ્ ઉભયોઃ [48 . 9] કાર્યતદ્ભાવયોઃ ।
__________નોતેસ્__________
[74] સદ્ભાવં સ્
[75] તસ્યા સ્ ।
[76] ષષ્ઠ્યતસર્થપ્રત્યયેન (પા. 2.3.30)
નન્વ્ એકસામગ્ર્યધીનતૈવાનયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ કથં પરસ્પરાસમ્બન્ધ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ । ન, કાર્યેણાપિ સમમ્ અસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય સંબન્ધસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ સૂક્તમ્ ઇદમ્ । એક 6 સામગ્ર્યધીનતેષ્ટૌ ચ તદ્ ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં કારણં ન કારણં સ્યાત્ । ત્વન્મતે તદ્યોગાત્ તદવ્યવસ્થિતેર્ યોયમ્ અપ્રાપ્તત્વાદ્ ઇતિ દોષો દ્રષ્ટવ્યઃ । કાર્ય સ્ય ધૂમાદેઃ ક્રિયા [48 . 11] કરણં કથં । તદપેક્ષં [48 . 13] તદ્ધૂમાદિક્રિયાપેક્ષમ્ । અસ્ય [48 . 12] વહ્ન્યાદેઃ અસત્ત્વાન્ મા સ્મ તજ્જનયત, કા નો હાનિર્ ઇત્ય્ આહ તદ્ભાવશ્ ચે [48 . 15]તિ 7 । તદ્ભાવઃ કાર્યકારણભાવઃ સંબન્ધઃ । કારણાભાવાદ્ અનુત્પન્નશ્ ચ(ન્નાશ્વ)શશવિષાણા યથા નઃ (ન) કથં તદ્ભાવસમ્બન્ધો ભવિતુમ્ અર્હતીત્ય્ આશયઃ । સંપ્રત્યક્ષણિકપક્ષમ્ અભ્યુપગમ્યાહ -- અક્ષણિકત્વેપીતિ । પ્રત્યયહેતુઃ કાર્યકારણબુદ્ધિહેતુર્ વા નાતિવર્તતે । યદિ હિ તદાશ્રિતં સ્યાત્ તદા તત્ર તથાવિધં બોધં વિદધ્યાદ્ અ 8 ન્યથાસતિ વિપ્રકર્ષાભાવાત્ સર્વત્ર તદ્બુદ્ધિં જનયેન્ નો વા ક્વચિદ્ અપીતિ ભાવઃ । ઇદં પુનર્ અત્ર સાધુ દૃશ્યતે । અયં ખલુ કાર્યકારણભાવઃ કાર્યકારણયોર્ વસ્તુનોર્ વર્ત્તમાનો નાંશેન વંશદણ્ડવદ્ વર્તતે અખણ્ડરૂપત્વાત્ । કાર્યાભાવઃ કારણા[77]ભાવ ઇતિ પ્રાપ્તેર્ અનેકરૂપતાપત્તિપ્રસક્તેશ્ ચ । પ્રત્યેક[26બ્] 1 રૂપકાર્યત્વેન વર્તમાનશ્ ચ યથાકાર્યકાર[ણ]યોઃ કાર્યકારણબુદ્ધી જનયતિ તથા પ્રત્યેકં જનયેત્ । સતિ ચૈવં વહ્નાવ્ એવ ધૂમાપેક્ષયૈવ કાર્યકારણબુદ્ધી પ્રસજ્યેયાતાં તથા ધૂમેપિ તદ્વહ્ન્યપેક્ષયૈવ કાર્યકારણબુદ્ધી પ્રસઙ્ગ(સજ)તઃ । મા સ્મ વા કાર્યકારણયોર્ અપિ {પ્. 303} ભૂતામ્ ઇતિ । તદેકપ્રકા(હા)રનિહતે ઽપિ સમ્બન્ધે ઽસ્મિન્ન્ ઇમામ્ ઈદૃશીં સૂક્ષ્મેક્ષિકાં કુર્વતાભટ્ટાર્ચટેન 2 કથમ્ અયં સ્થવીયાન્ દોષો ન દર્શિત ઇતિ ન પ્રતીમઃ ।
__________નોતેસ્__________
[77] "કારણભાવ" ઇત્ય્ અપિ પઠ્યતે ।

નનુ યઃ કિલ કાર્યકારણલક્ષણસંબન્ધાન્તરવશાત્ કયોશ્ચિદ્ વસ્તુનોઃ કાર્યકારણરૂપતામ્ ઉપૈતિ તં પ્રત્યેતદ્ ઉચ્યમાનં શોભેત । અસ્માકં તુ કાર્યસમવાયં કારણત્વં કારણસમવાય(યિ)ત્વં ચ કાર્યત્વમ્ ઇચ્છતામ્ ઇત્ય્ અનન્તરોક્તાદ્ દોષાન્ ન(ક્તા દોષા ન) કિંચિદ્ ઉપઘ્નન્તીતિનૈયાયિકવચનમ્ આશંક્ય તદભિ 3 માનમ્ અપ્ય્ ઉન્મૂલયન્ન્ આહ -- સમવયીતિ । સમવાયિકારણસ્યૈવ કપાલાદેઃ । તત્રૈવ ઘટાદિકાર્યસ્ય સમવાયાત્ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । નિમિત્તકારણં કુલાલાદિ । અસમવાયિકારણં કપાલસંયોગાદિઃ । તયોર્ ન કાર્યસમવાયોસ્તીતિ ન કારણં સ્યાત્ તતશ્ ચાવ્યાપિત્વં લક્ષણદોષ ઇતિ સામર્થ્યાદ્ દર્શિતમ્ । કાર્યલક્ષણે 4 (ણ)સ્યાપ્ય્ અકાર્યસ્ય વેતિ વા શબ્દો ઽપિશબ્દસ્યાર્થે । તત્સમવાયઃ કારણસમવાયઃ । સમવાયિકારણ એવ કપાલાદૌ સમવાયહ્ કાર્યત્વં ન નિમિત્તાસમવાયિકારણયોર્ ઇતિ સપ્તમ્યન્તં સ(પદ)દ્વયમ્ ઇહ સમ્બન્ધવ્યમ્, કપાલાદિસમવાયિન એવ ઘટાદેર્ ઉદયોપગમાત્ । તતશ્ ચ નિમિત્તાસમવાયિકારણાપેક્ષયા ઘટાદિ 5 કં કાર્યં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ અવ્યાપિતૈવ દર્શિતા ।
ઇદાનીં સાધારણં દૂષણમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ તસ્ય ચે તિ । તસ્ય સમવાયસ્ય ચો વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । અન્યથાત્વવ્યાખ્યાનમ્ અત્ર સાહસમ્ ઇતિ નાનૂદ્યતેપિ । વ્યક્તિભેદવિવક્ષયોપયુક્તકાર્યે વા સર્વત્ર શબ્દપ્રયોગાત્ । સર્વત્ર કાર્યકારણભૂતે વસ્તુનિ । અવિશેષાદ્ અ 6 વિશિષ્ટરૂપત્વાત્ । પરસ્પરમ્ અન્યોન્યં વહ્નેર્ ધૂમો ધૂમસ્યાપિ વહ્નિઃ । કાર્યં કારણં ચ સ્યાત્, સમવાયસ્ય કાર્યત્વકારણત્વલક્ષણસ્ય વિશેષાદ્ ઉભયસ્ તાદ્રૂપ્યમતાદ્ રૂપ્યં વા ન સમં સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં વદિતુર્ અભિપ્રાયઃ । અથવા સર્વત્ર કાલે વસ્તુનિ અકાર્યકારણભૂતેપિ । સર્વત્ર વા અંતશો મહાસામાન્યસ્ય સત્તાયાઃ 7 સમવાયભાવાન્ ન સમવાયભાવો વિભાવિતઃ । કિંત્વવિશેષ એવાનૂદિત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ નાવિશિષ્ટઃ સમવાયઃ કાર્યત્વકારણત્વલક્ષણત્વેનેષ્ટો ઽસ્માકં કિંતુ પૂર્વોત્તરભાવાભાવૈશિષ્ટ ઇત્ય્ આશંક્યાહ પૂર્વેતિ । પૂર્વોત્તરકાલાવચ્છિનૌ પદાર્થૌ પૂર્વોત્તરાવ્ ઉક્તૌ । તયોર્ યૌ ભાવાભાવૌ, પૂર્વભાવ એવ યદ્ ઉત્તરસ્ય ભાવઃ । તદભા 8 વ એવ યો ઽભાવો ઽભવિતૃત્વમ્, પુર્વસ્યાપિ યઃ સ્વભાવ એવ ભાવો ભાવનં સત્તયાભિસંબન્ધકત્વં સ્વાભાવ એવ ચ યો ઽભાવો ઽભાવનં સમં (?) [અ]ભાવયિતૃત્વં તદ્વિશેષણઃ સમવાયઃ કાર્યકારણલક્ષણમ્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ યો ઽર્થાન્તરં સ્વાન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધાપયતિ, યશ્ ચાર્થાન્તરસ્યાન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધત્તે એવ અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધા[પના] [27અ] 1 ન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિની વસ્તુની વિશેષણે યસ્ય સમવાયસ્ય સ તદ્વિશેષણઃ । {પ્. 304} કાર્યકારણત્વલક્ષણત્વેનેષ્ત ઇતિ ન સર્વત્ર તથાભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ । અન્યથા વ્યાખ્યાનં ત્વ્ અભાવશબ્દસ્ય દુર્યોજ્યત્વાત્ સાહસમિતી નાનૂદ્યતેપિ । એતન્ નિષેધયન્ન્ આહ । અયુક્તેતિ । હેતુમ્ આહ તદ્ ઇતિ । તેન ભાવાભાવવતા પૂર્વોત્તરકાલેન વસ્તુના સંબન્ધાદ્ અવિ 2 દ્યમાનસમ્બન્ધત્વાત્ । અયમ્ અર્થો વિશેષણં વ્યવચ્છેદકં ભવતિ । 3 તત્ર કેન સંબન્ધેન તથાભૂતે ચ વસ્તુનિ સમવાયમ્ ઇમમ્ અવચ્છિન્નો (ચ્છિન્તો) યેન તદ્વિશેષણં સ્યાત્ । એવમ્ એવ ચ તથાત્વે સર્વં સર્વસ્ય વિશેષણં સ્યાદ્ ઇતિ ।

નનુ વિશેષણવિશેષ્યભાવ એવ 4 સમ્બન્ધઃ । ન ચ સમ્બન્ધેન સમ્બન્ધાન્તરાનુસરણં શ્રેયં ઇત્ય્ આશંક્યાહ નિરતિશયસ્યેતિ । નિષ્ક્રાન્તો ઽતિશયો વ્યવસ્થિતરૂપાદ્ વિશેષો યસ્માન્ નિષ્ક્રાન્તો વાતિશયાત્ । તસ્ય કેનચિદ્ અતિશાયયિતુમ્ અશક્યસ્યેત્ય્ અર્થઃ । નિત્યત્વાચ્ ચ નિરતિશયત્વમ્ ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ ।
એવં બ્રૂવાણશ્ ચૈવમ્ અભિપ્રૈતિ વિશેષણેન તાવદ્ અતિશા 5 યકે નાવશ્યભાવ્યમ્ અન્યથા સર્વં સર્વસ્ય વિશેષણમ્ આપદ્યેત । તત્રાનિત્યસ્ય કશ્ચિદ્ અતિશયમ્ આદધત્ કિઞ્ચિદ્ ભવેદ્ અપિ વિશેષણમ્ । યદિ તત્રાપિ સો ઽતિશયઃ કિં તતો ભિન્ન ઉતાભિન્નઃ, યદિ ભિન્નસ્ તસ્ય કિમ્ આયાતમ્ અથાભિન્નસ્ તસ્યૈવ તર્હિ કરણમ્ આપતિતમ્ ઇતિ કશ્ચિન્ ન પર્યનુયુઞ્જીત, ન તુ પૂર્વાપરકાલયો રવિચલિત 6 તદ્રૂપસ્ય નિત્યસ્યેતિ । સંપ્રતિ તે યદ્ય્ અવશ્યં વિશેષને અસ્યૈષ્ટવ્યે ઇતિ નિર્બન્ધસ્ તદૈતત્ યુક્તરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉપગ...અર્ભમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ તયોર્ એવ વેતિ । વા શબ્દો ઽભ્યુપગતં પક્ષાન્તરં દર્શયતિ । તયોર્ અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાપનાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનોસ્ તદ્વિશેષણયોસ્ તત્સમવાયવિશેષણત્વેના 7 ભિમતયોસ્ તલ્લક્ષણતા કાર્યકારણલક્ષણતાસ્તુ । તયોર્ એવ પ્રમાણોપપન્નત્વાદ્ ઇતરસ્ય ચ તદ્બાધિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આશયઃ । ઇતિ ર્ અનન્તરોક્તં પ્રત્યવમૃષતિ । એવમ્ અભિપ્રાયવતા વાર્તિકકૃતેતિ પ્રકરણાત્ । અગ્નીન્ધનાદ્ય્ એવ સામગ્રીત્યન્તર્નીતનિયમઃ સમાસઃ કર્તવ્યો ઽત એવામૂં નિયમમ્ અસહમાનસ્ય ભિનસામગ્રીવાદિનો 8 મતમ્ આશંક્ય તન્નિરાકુર્વન્ન્ આહ ન ચે તિ । અન્યથા કુતો ઽસ્ય પ્રત્યાખ્યાનગ્રન્થસ્યોત્થાનં સ્યાદ્ ઇતિ । સ્વરૂપત એવાપર સામગ્રીનિરપેક્ષેણૈવ રૂપેણ । કાર્યે [48 . 23] જનયિતવ્યે યતઃ [47 . 26] શક્તિવ્યાઘાતાત્ । અન્યત્રે [48 . 26]તિ । નિપાતો ઽન્યવચનોસ્તિ તેનાન્યદ્ ઇત્ય્ આર્થઃ ।
સામગ્ર્ય્ અપિ જનયન્તી કિં સામગ્ર્યન્તરસવ્યપેક્ષા જનયત્ય્ અથાનપેક્ષા । યદિ [21બ્] સામ 1 ગ્ર્યન્તરસાપેક્ષા તર્હિ સૈવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જનિકા સ્યાદ્ આદ્યસામગ્ર્યાસ્તુ જનકત્વં હરીતકિં પ્રાપ્ય દેવતા રેચયન્તીત્ય્ અનેન તુલ્યં સ્યાત્ । અ(ય)દ્યનિરપેક્ષા તદ્વદભાવોપિ સ્વહેતુલક્ષણસામર્થ્યસ્ તન્નિરપેક્ષ એવ કિં ન જનયતીત્ય્ અપિ દૂષણમ્ ઇહ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ચ સામગ્રી તતો ભેદેનોપલભ્યતે । ન ચાસ્યા અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા યુક્તેત્યા 2 દ્ય્ અપિ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
{પ્. 305} અન્વયો ઽન્વેતૃત્વમ્ અન્વીયમાનત્વં ચ વ્યતિરેકો વ્યતિરેચયિતૃત્વં વ્યતિરિચ્યમાનત્વં ચ તાવા ત્માનૌ યસ્ય તસ્ય [49 . 11] ।
યે [49 . 18] મીમાંસકાદયઃ । તમ્ અ[49 . 18]ન્વયનિશ્ચયમ્ ।
તસ્ય સ્વકારણાવ્યભિચારદ્વારક [49 . 27] ઇત્ય્ આચક્ષાણો યસ્યાર્થાન્તરસ્ય યેનાન્વયઃ સકલલોકસાક્ષિકઃ સો ઽવશ્યં તજ્જન્યસ્ તત્કારણજન્યો વે 3 તિ પ્રતિપાદયતિ અતએવ "કાર્યકારણભાવાદ્ વા" ઇત્ય્ અત્રાપિ તેન સમં તત્કારણેન સમં વા કાર્યકારણભાવાદ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ । તત્ર સ્વભાવહેત્વાદૌ વિપર્યયેણ બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યાદ્ય્ એવ દર્શિતં તત્ તુ કથમ્ અન્વયનિશ્ચય ઉક્ત [51 . 1] ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ સ્વભાવે [51 . 2]તિ । વિપર્યયે [51 . 2] સાધ્યવિપર્યયે હેતોર્ બાધકં 4 વિપરીતોત્થાપકં યત્ પ્રમાણં તસ્ય વૃત્ત્યા [51 . 2] સાધ્યસાધનયોઃ તન્નિબન્ધનત્વાત્ । અન્વયનિશ્ચયસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । ઉત્તરત્રાપ્ય્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્ભાવસિદ્ધેઃ તન્માત્રવૃત્તિસિદ્ધેસ્ તદ્ધેતુકત્વાત્ । અસદ્વ્યવહારસ્ય હિ દૃશ્યાનુપલબ્ધિમાત્રે વૃત્તૌ સિદ્ધાયાં દેશકાલાનવચ્છેદેન યત્ર યત્રોપલબ્ધિલક્ષણાનુપલબ્ધિસ્ તત્ર તત્રાસદ્વ્યવહારયોગ્યતેત્યન્વયનિશ્ચયપ્રવૃત્તેર્ નિમિત્તાન્તરાભાવ [78] સાધકપ્રમાણતસ્ તદ્ [79] ભાવસિદ્ધિહેતુકત્વાચ્ ચે [51 . 4 - 5]તિ ઉક્તમ્ । તે ન (?) કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી ।
__________નોતેસ્__________
[78] -ભાવપ્રસાધક-સ્
[79] તદભાવસિદ્ધિહેતુત્વાચ્ ચ- સ્ ।
તસ્યે [51 . 15]તિ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્ય ।[80] તદ્ભાવસિદ્ધિ [51 . 19]સ્ તત્સ્વભાવતાસિદ્ધિસ્ તતઃ તાદાત્મ્યતદ્ ઉત્પત્તિલક્ષણે નિમિત્તે યસ્ય પ્રતિબન્ધ સ્ય 6 પ્રતિબદ્ધત્વસ્ય તસ્ય નિશ્ચયાત્ [51 . 22] । તસ્માદ્ ઉત્પત્તિસ્ તત્કારણાદ્ વોત્પત્તિસ્ તદુત્પત્તિર્ અભિપ્રેતા । અનુપલબ્ધ્યોઃ [52 . 2] કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । કદા પુનસ્ તદ્વિશેષણં નોપેક્ષિતું શક્યત ઇત્ય્ આહ યદે તિ [52 . 3] । ઉપાદત્તે [52 . 4] નિદર્શનીયત્વેન સ્વીકરોતિ પ્રતિપાદક ઇતિ પ્રકરણાત્ । અસિદ્ધત્વાદ્ ઇ 7 [52 . 8]તિ । સંદિગ્ધાસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ દ્રષ્તવ્યમ્ । તત્ [52 . 12] સાધ્યાભાવે ઽભાવખ્યાપનમ્ । તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસિદ્ધૌ હિ પ્લવમાનાકારાયાઃ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવપ્રતિપત્તેર્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ આશયઃ । અમુમ્ એવાર્થં તથા [52 . 15] હીત્વાદિના પ્રસાધયતિ । ફલવચનસ્ય કાર્યશબ્દસ્ય નપૂંસકલિઙ્ગત્વાદ્ અસતિ બહુવ્રીહાવજહલ્લિઙ્ગત્વાચ્ ચ કાર્ય [52 . 21]મ્ ઇતિ નિર્દેશોવાર્તિકકાર 8 સ્યાવસાતવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[80] તદ્ભાવતા-સ્
અનુપકારિકા [52 . 23] અકિઞ્ચિત્કરી । અદર્શનમાત્રા [52 . 23]ત્ પ્રતિબન્ધવિરહિતાદ્ વિપક્ષે ઽદર્શનાત્ કેવલાત્ । તદસંભવં [52 . 23] વ્યતિરેકાસમ્ભવમ્ । તમ્ એવ {પ્. 306} તથાહી [52 . 27]ત્યાદિનોપપાદયતિ । સાધ્યાભાવાદ્ અન્યસ્ય તદનુપલબ્ધિકારણસ્યાભાવાત્ એકત્ર સ્થિતસ્યાપિ તદનુપલબ્ધિરસ્તીત્ય્ અભાવ એવ કિં ન ભવતીત્ય્ આશંક્યાહ દેશે ત્યાદિ 1 [28અ] । આદિ શબ્દાત્કાલસ્ય પરિગ્રહઃ । તત્ર [53 . 3] ધર્મિણિ સત્ય્ અપિ [53 . 3] વિદ્યમાનેપિ હેતૌ અનુપલમ્ભમાત્રસ્ય [53 . 4] ઉપલમ્ભવિરહમાત્રસ્ય [।] ન તથાવિધો વ્યતિરેકો ઽભિપ્રેત ઇત્ય્ આહ -- તથાવિધસ્યૈ [53 . 5]વેતિ ।

નન્વ્ અદર્શનમાત્રાદ્ વ્યતિરેકમ્ ઇચ્છતામ્ ઉક્તેન ન્યાયેન તદસંભવ એવ દર્શિતઃ । પ્રતિબન્ધમ્ અન્તરેણ દર્શનમાત્રાદ્ અન્વયમ્ ઇચ્છતાં તુ ન તદભાવો ભાવિતો ઽવ 2 શ્યદર્શયિતવ્યશ્ ચાસૌ "અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ન ન દર્શનાત્" [પ્ર.વા. 3.30] ઇત્ય્ અત્રાભિધાનાદ્ ઇત્ય્ આશંક્યાનન્તરોદિત એવાયમ્ અર્થ ઇતિ દર્શયિતુમ્ આહ અન્વયનિશ્ચયો [53 . 7]પીતિ । તેનાપિ [53 . 8] પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાન્વયનિશ્ચયવચનેનાપિ । દર્શનનિબન્ધનમ્ [81] ઇતિ [53 . 8] સપક્ષે દર્શનમાત્રનિબન્ધનમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અસ્યાપ્ય્ અ[53 . 9]ન્વયસ્યાપિ । ન દ 3 ર્શનમાત્રાદ્ અન્વયમ્ ઇચ્છામો યેનૈવમ્ અભિધીયતે । કિંતુ ભૂયોદર્શનાદ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ ન ચેતિ [53 . 12] । એવમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય નાદર્શનમાત્રાદ્ વ્યતિરેકમ્ ઇચ્છામો ઽપિ તુ ભૂયોદર્શનાદ્ ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ એવ । "ભૂયોદર્શનગમ્યા હિ" (શ્લો.વા. અનુ.12) ઇત્ય્ અસ્ય શેષનિર્દેશેનાપિ ગમયિતુમ્ અશક્યત્વાદ્ વ્યાપ્તિર્ અ[53 . 13]ન્વયાત્મિકેતિ દ્રષ્ટ 4 વ્યમ્ । ભવતોપિ મહાનસમહાહ્રદાદૌ ભુયોદર્શનાદર્શનાભ્યાં કિમ્ અન્યદ્ વ્યાપ્તિનિમિત્તમ્ અસ્તીત્ય્ આહ અસતી [53 . 14]તિ । પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાભ્યામ્ એવ તાભ્યાં સા સિદ્ધ્યતિ નાન્યથેત્ય્ અનેન દર્શિતમ્ । ક્વચિદ્ દેશે બહુલં [53 . 14] પ્રચુરં યથા ભવતિ તથા દૃષ્ટાનાં [53 . 14] સાહચર્યેણોપલબ્ધાનામ્ આમલકત્વકષાયરસત્વાદીનાં । અન્ય 5 થાત્વસ્યાપિ [53 . 14] ક્સીરાવસેકાદિના મધુરરસત્વાદિભાવસ્યાપિ સમ્ભવાત્ । સમ્ભાવનાયા અવકાશં દર્શયિતું તદ્ અસંભવે [53 . 15] ઇતિ । તસ્યાન્યથાત્વસ્યાસંભવે ઽભાવે । એવમ્ ઉપલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય સાધ્યભાવે ભૂયોદર્શનેપિ ન વ્યતિરેકાત્મિકા વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધ્યતિ । કે(ક્વ)ચિદ્ બહુલં સાધ્યાભાવે ઽભાવિનામ્ ઉપલમ્ભેપ્ય્ અ 6 ન્યથાત્વસ્ય સંભવાત્ । તદસમ્ભવબાધકપ્રમાણાભાવાદ્ ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથાહિ મધુરરસત્વાભાવે ઽમ્ભસ્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્યાભાવઃ સાધ્યધર્મિણઃ સામુદ્રાદ્ અમ્ભસો ઽન્યત્ર સર્વત્ર દૃશ્યત ઇતિ ભૂયોદર્શનેપિ લવણોદધાવ્ એવાન્યથાત્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ । અન્યથામ્ભસ્ત્વમ્ અપિ મહાર્ણવામ્ભસો મધુરત્વ 7 સાધ્યે સમ્યગ્ધેતુર્ અભ્યવગન્તવ્યઃ પ્રસજ્યેત । બાધકાભાવાત્
કાર્યવ્યાપ્યાભાવવ્યતિરેકે સતિ સ્યાતા(?)ર્વાગ્દર્શિભિર્ અશક્યનિશ્ચયત્વેનાલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય સાધ્યાભાવે હીત્ય્ અલં બહુના ।
__________નોતેસ્__________
[81] -નિબન્ધનામ -- સ્
તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણ પ્રતિબન્ધદ્વયનિશ્ચયો ય એવ સ ચોપાયઃ [54 . 12] "સા વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્તિઃ" ઇતિ વચનાત્ "પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ" {પ્. 307} ઇતિ વચના 8 ચ્ ચ દર્શિતઃ । ઇતિ [54 . 13]સ્ તસ્માત્ પૃથગ્ નોક્તઃ [54 . 13] ભેદે[ન]નોક્ત આચાર્યેણેતિ પ્રકરણાત્ ।
પ્રતિબન્ધસિદ્ધાવ્ અપિ કથં કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોર્ અન્વયવ્યેતિરેકૌ પ્રસિદ્ધ્યત ઇત્ય્ આશંક્ય એતદ્ એવોપપાદયન્ન્ આહ તથાહિ [54 . 14]ત્યાદિ । કાર્યવ્યાપ્યાભાવવ્યતિરેકે સતિ કિંરૂપે તસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ આહ[82] તલ્લક્ષણ ઇતિ । તત્કાર્યસ્વભાવાત્મનિ [28બ્] પ્ર 1 તિષેધપ્રતિષેધસ્ય વિધિરૂપત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । વ્યતિરિચ્યતે અસંભવતિ । કથં વ્યતિરિચ્યત ઇત્ય્ આહ । કારને [54 . 14]તિ । અન્યથે [54 . 16]તિ યદિ તદ્વ્યતિરેકે ન વ્યતિરિચ્યત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[82] તદ્ભાવલક્ષને -- સ્
તદનુ "તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અવિનાભાવવ્યાપિકયોર્" ઇતિ પુરસ્તાદ્ ઉક્તં કથં પુનર્ અધુના તાદામ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અવિનાભાવેન વ્યાપ્તયોર્ ભાવાદ્ ઇ[55 . 25]ત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ કૃતકમ્ [83]ઇ[55 . 26]તિ । ઉભય 2 વ્યાપ્તિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ઇ[55 . 30]તિ -- "અવિનાભાવવૈકલ્યણ્ ચે"ત્યાદિના પૂર્વમ્ ઉક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યદિ વે [56 . 1]ત્યાદિનોપપત્ત્યન્તરમ્ અપિ દર્શયતિ । કાર્યહેતુપ્રસઙ્ગાત્ કાર્યાદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ [56 . 1]ત્ય્ ઉક્તમ્ । રોહિણ્યા રોહિણીનક્ષત્રસ્ય આસત્તિર્ ઉદેષ્યમાણાયાઃ પ્રત્યાસન્નતા તસ્યાઃ ક્લૃપ્તિઃ [56 . 14] કલ્પનાજ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવત્ । સાપિ [56 . 14] તત્કલ્પના ઉક્તત્વાદ્ ઇ[56 . 16]ત્ય્ એતજ્ જાતીયં 3 પ્રત્યુક્તત્વેનોક્તમ્ અર્થાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[83] કૃતકત્વા -- સ્
કથં પુનસ્ તસ્યાસ્ તદુદયાનન્તરમ્ ઉદયો ઽવશ્યંભાવી સંગચ્છત ઇત્ય્ આશંક્યોપસંહારવ્યાજેનાહ તસ્માદ્ ઇ[56 . 16]તિ । નક્ષત્રચક્રસ્યે [56 . 16]તિ કૃત્તિકાખ્યસપ્તતારાવૃન્દસ્યેતિ પ્રકરણાદ્ અવસેયમ્ । સંક્રાન્તિઃ [56 . 16] પૂર્વાવસ્થાનદેશાત્ સંક્રમણમ્ અભિવ્યક્ત્યવસ્થાપ્રાપ્તિર્ વા તસ્યા હેતુર્ એ 4 વ કાલવ્યવધાનેને [56 . 17]તિ કિયત્કાલક્ષેપેણેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ કલ્પયિતવ્ય [56 . 17]સ્ તદ્ધેતુત્વેનેતિ પ્રકરણાત્ । અનેન તત્રાપિ પ્રતિબન્ધસદ્ભાવો દર્શિતઃ । નીડાનુપઘાતે સત્યનુત્રસ્તાનાં ગૃહીતાણ્ડાનાં પિપીલિકાનામ્ એકદિગભિમુખાનાં સઞ્ચરણં દૃષ્ટ્વા યદ્ વર્ષાનુમાનં તદ્ અપ્ય્ અસતિ પ્રતિબન્ધે સ ઘટતે તસ્માત્ તત્રાપીયમ્ એવ ગતિર્ ઇતિ દર્શયિતું યથે [56 . 17]તિના દર્શયતિ । ઇતરથા વિવાદાધ્યાસિતસત્ત્વાદ્ અસ્ય કથં દૃષ્ટાન્તરૂપતોપપદ્યેત । ભૂતાનાં [56 . 17] પૃથિવ્યાદીનાં સંક્ષોભો [56 . 17]વસ્થાવિશેષઃ । ય એવ તથાભૂતપીપિલિકાસંક્ષોભહેતુઃ સ એવ કતિપયકાલવ્યવધાનેન પશ્ચાત્કાલભાવિનો વર્ષસ્ય હેતુર્ ઇત્ય્ અ 6 ર્થો ઽર્થાદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ । કારણકારણતયા ચ હેતુર્ દ્રષ્ટવ્યો ઽન્યથા ચિરાતીતં કારણમ્ ઇષ્ટં {પ્. 308} સ્યાદ્ એષ્તવ્યમ્ વા । ઇતિ [56 . 18]સ્ તસ્માત્ હેતોઃ કૃત્તિકોદયસ્ય હેતોર્ યો ધર્મઃ [56 . 18] કતિપયકાલાત્યયેન રોહિણ્યુદયોપાદાનકારણશક્તિપ્રબોધાધાનેનાન્યથા વા યજ્જનકત્વં તદનુમાનેન । ઇત્થંભૂતલક્ષ 7 ણાચેયં તૃતીયા । કલ્પયિતવ્યા [56 . 18] રોહિણ્યાસત્તિ કલ્પનેત્ય્ અભિસમ્બન્ધાત્ સ્ત્રીલિઙ્ગેન નિર્દેશઃ । દૃશ્યત્વવિશેષણાનવચ્છિન્નાનુપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિમાત્રમ્ [56 . 20] । અભાવાયોગાદ્ ઇ[56 . 22]ત્ય્ અભાવવિષયત્વાયોગાદ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં તદ્દ્વારેણ [56 . 24] વિરુદ્ધોપલબ્ધિમુખેન । એવં બ્રુવાણઃ સૈવ વિરોધગ્રહણકાલપ્રવ્ર્ત્તા દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇદાનીં સ્મર્યમા 8 ણાભાવસાધની । તત્સ્મારકત્વેન ચોપલમ્ભસ્યાસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરાનવચ્છિન્નસ્યાનુપલબ્ધિરૂપતા અત એવોક્તં "પ્રયોગઃ કેવલં ભિન્નઃ સર્વત્રાર્થો ન ભિદ્યતે (પ્ર.વા.2.90)" ઇત્ય્ અભિપ્રૈતિ । અત્ર ચ યથા પ્રજ્ઞાકરગુપ્તેન પરાક્રાન્તં તથાસ્માભિર્ધર્મોત્તરપ્રદીપે
દર્શિતમ્ ઇતિ નેહોચ્યતે । અન્યથા [56 . 25] યદિ તદ્દ્વારે[29અ] 1 ણાનુપલબ્ધિપ્રયોગો નેષ્યતે । અનિષિદ્ધા ન્યભાવે સત્ય્ અપ્રતિષિદ્ધાનિવારિતોપલબ્ધિર્ યસ્યાન્યભાવેપિ સા તત્ત્વત ઇત્ય્ અર્થઃ । અભાવાસિદ્ધેર્ અ[56 . 25]ભાવાનિશ્ચયાદ્ અભાવાયોગાદ્ ઇતિ યાવત્ ।
સમુદાયસ્ય સાધ્યત્વાત્ કથમ્ અસૌ સાધ્ય ઇત્ય્ આહ અવયવ [57 . 5] ઇતિ । સમ્બન્ધ્યન્તરસ્યાનુપાદાનાત્ ।

કસ્યાસૌ સ્વભાવો ઽવસાતવ્ય ઇત્ય્ આહ સાધ્યે 2 તિ [57 . 6] । તન્માત્રાદ્ અન્વયિત્વમ્ અપિ તસ્ય સંભાવ્યતે । તતો વિશિષ્યત ઇત્ય્ આહ યો હીતિ [57 . 17] । યદિ નામ ન વ્યભિચારસ્ તથાપિ કસ્માદ્ વિશેષણં નોપપદ્યતે ઇત્ય્ આહ સંભવ [57 . 22] ઇતિ । પરમતમપેક્ષત ઇતિ પરમતાપેક્ષમ્ ઈક્ષિક્ષમિભ્યાં ચે(પા.વા 470)તિ કર્મોપપદે ઽણઃ । પરેપિ કિમ્ એવમ્ એષિતરો ન ભવંતિ યેન તન્મતાપેક્ષમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ઇત્યા 3 હ નૈયાયિકે [57 . 25]તિ । વેગા ખ્યસંસ્કારવતા દ્રવ્યે ણ મુદ્ગરાદિના યઃ સંયોગા [58 . 4]ખ્યો ગુણસ્ તસ્માદ્ અવયવેષુ ઘટાદિદ્રવ્યારમ્ભકેષુ કપાલાદિષુ, કર્માણિ ક્રિયાબહુવચનેન વ્યાપ્તિમ્ ઉપદર્શયતિ ન તુ બહુત્વસંખ્યામ્ એવ । સંયોગસ્યૈક્યે ક્રિયાયા અપ્ય્ એકસ્યા ભાવાત્ । યથા વેગવત્ સૂ 4 ચ્યાદિસંયોગે કુવલયદલે આમે વા ઘટે, તથાપિ ક્રિયાપ્રણાલિકયા દ્રવ્યનાશો ઽસ્ત્ય્ એવેતિ । તેભ્યઃ [58 . 4] કર્મભ્યહ્ । અવયવા [58 . 4]નાં તદ્દ્રવ્યારમ્ભકાણાં દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વીવિભાગાખ્યો ગુણ ઉત્પદ્યતે । તતો [58 . 4] વિભાગાત્ સંયોગવિનાશો દ્રવ્યારમ્ભકસ્ય સંયોગસ્ય વિનાશઃ । તતઃ સં 5 યોગવિનાશાત્ । તેનાવયવસમ્યોગેનાસમવાયિકારણેન યદ્ આરબ્ધં દ્રવ્યં તદ્ વિનશ્યતિ । દ્વેધા હિ દ્રવ્યસ્ય નાશો વૈશેષિકાદિભિર્ અભ્યુપેયતે આશ્રયવિનાશાદ્ અસમવાયિકારણવિનાશાચ્ ચ । અત્ર ચાસમવાયિકારણસ્યાસ્ય સંયોગસ્ય વિનાશાત્ । {પ્. 309} કાર્યગ્રહણેન તુ વાસ્તવં રૂપમ્ અ 6 નૂદિતમ્ । ન તુ તદારબ્ધં ચાકાર્યઞ્ચાસ્તિ યદ્ વ્યવચ્છિદ્યતે । યદિ ચા(વા) કાર્યત્વેનૈવ તન્ નશ્યતિ । યત્ કાર્યં તદ્ અવશ્યં નાશધર્મકમ્ ઇતિ પ્રતિપાદયિતું કાર્ય [58 . 5]ગ્રહણમ્ । આહેત્ય્(ભિ)સમ્બન્ધાદ્ દ્વિતીયયા નિર્દેશઃ । સમવાયબલાદ્ વૃત્તૌ તસ્યૈકરૂપત્વાદ્ વિશેષાભાવો વિવક્ષિતઃ । કૃતકત્વાનિત્યત્વયોર્ એકત્વે કથં ગમ્ય 7 ગમકભાવો ભેદે તસ્યોપપત્તેર્ ઇત્ય્ આહ[84] દર્શનેતિ [58 . 23] । કૃતકત્વાનિત્યત્વયોર્ ધર્મયોર્ યો ભેદઃ પૃથક્ત્વં તસ્ય્ આવભાસઃ સ વિદ્યતે યસ્યામ્ સા ચ સા કલ્પના ચેતિ તથા । ધર્મભેદમ્ અવભાસયતીતિ વા તથા । સા ચ સા કલ્પના ચેતિ તથા । ઇત્થં પદસંસ્કારં કૃત્વા
પશ્ચાદ્ અભૂત્વાભવન્ધર્મકભૂત્વાભવન્ધર્મકવસ્તુદર્શનબલોત્પન્ના ચ સા 8 કૃતકત્વાનિત્યત્વધર્મભેદાવભાસિકલ્પના ચેતિ વિગ્રહઃ કાર્યઃ । સૈવ દ્વાર મ્ ઉ[58 . 27]પાયસ્ તેન । સાધકપ્રમાણાભાવાદ્ બાધકસદ્ભાવાચ્ ચ ન તત્કલ્પના યુક્તિમતીતિ ભાવઃ । એવં સાધ્યસાધનભાવોપપત્તાવ્ અપિ તત્કલ્પ્યતામ્ । યદિ તદ્ એવ વ્યતિરિક્તમ્ અનિત્યત્વાદિ તત્સાધ્યામ્ અર્થક્રિયાં પ્રાપ્તું હાતું વાર્થિભિશ્ ચિન્ત્યતે તદ્ અપિ નાસ્તીતિ દર્શયિતુમ્ આહ 1 [29બ્] -- કલ્પયિત્વાપીતિ [58 . 28] વસ્ત્વાત્મન એવ [58 . 28] તદ્ધર્મિસ્વરૂપસ્યૈવ । હાનોપાદાનવિષયતયા ચિન્ત્યત્વાદ્ [58 . 29] વિચાર્યત્વાત્ । કથં તસ્યૈવ ચિન્ત્યત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયે [58 . 28]તિ । કૈશ્ચિન્તનીયત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદર્થિભિ [58 . 29]ર્ ઇતિ । તામ્ અર્થક્રિયામ્ અર્થયન્તીતિ તથા તૈઃ । અર્થક્રિયા ચ તદાયત્તા અત એવોપેક્સા(પેયા)ર્થિન ઉપાયમ્ એવાનુસરંતીતિ । એતદ્ એવચાર્યવચનેન સંસ્પન્દયન્ન્ આહ -- તદ્ ઉ 2 ક્તમ્ ઇ[58 . 29]તિ । યસ્માદ્ એવમ્ એવૈતન્ નાન્યથા તત્ તસ્માદ્ ઉક્તમ્ આચાર્યેણ । સન્ હિ શબ્દાર્થો ઽસન્ધ્યાવૃત્તિઃ (સદ્વ્યાવૃત્તિઃ) શબ્દાર્થ ઇતિ યઃ પક્ષભેદ [59 . 1]સ્ તેન તં હેતૂકૃત્ય યે શબ્દાર્થાન્નાપહવતે(હ્નુવતે) તૈર્ વસ્ત્વ્ એવ [59 . 2] શબ્દાદિકમ્ એવ । વ્યાવૃત્તિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ વાદિભિર્ અપ્ય્ અર્થાત્ વ્યાવૃત્તમ્ એવ વસ્તુ તથાપિ પ્ર(થા પ્ર)તિપાદ્યત ઇતિ તેષામ્ અપિ વસ્તુચિન્તનમ્ । અથવા શબ્દાર્થમનપવ 3 દદ્ભિઃ સદાપેક્ષ્યાભે(દાદિપક્ષભે)દેન સત્ત્વેનાસત્ત્વેન ચ વસ્ત્વ્ એવ ચિન્ત્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્મા(કસ્મા)દ્ વસ્ત્વ્ એવ ચિન્ત્યત ઇત્ય્ આહાશં(ત્યાશં)કાયામ્ અત્રહી ત્ય્ ઉક્તમ્ । હિ ર્ યસ્માત્ । અત્ર [59 . 2] વસ્તુનિ । યદ્ય્ અપ્ય્ અત્ર વિધૌ સામાન્યાદિરૂપે વ્યાવૃત્તૌ ચ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાન્મતિ(ધાત્મનિ) ફલોદયો ન પ્રતિબદ્ધ [59 . 2]સ્ તથા(થાપિ) કિં તથાત્વેન ચિન્ત્યતે ઇત્ય્ અત આહ અર્થેતિ । ષણ્ડ્ઃઅસ્ય 4 [59 . 4] સુરતમાચરિતુમ્ અક્ષમસ્ય તૃતીયા(ય)પ્રકૃતેઃ । રૂપં ચ વૈ રૂપ્યં ચેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ તત્ર કામિન્યા વૃષસ્યન્ત્યાઃ કિં પરીક્ષયા [59 . 4] વિમૃષ્યાવધારણેન ।
__________નોતેસ્__________
[84] તદ્દર્શન-સ્
{પ્. 310} નનુ યદિ વસ્તુતઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોસ્ તાદાત્મ્યમ્ તર્હિ વસ્તુનઃ કૃતકત્વનિશ્ચયે ઽનિત્યત્વમ્ અપ્ય્ ઐકાત્મ્યાન્ નિશ્ચિતમ્ એવેતિ કથમ્ અનુમાનાવતાર ઇત્ય્ આશંક્યોપસંહારવ્યાજે 5 નાહ -- તસ્માદ્ ઇ[59 . 6]તિ । યસ્માત્ તસ્યૈવ વસ્તુનસ્ તાપ્યમવશ્યૈષિતવ્યં તસ્માત્ । દૃષ્ટા અપિ ભાવાઃ કેનચિદ્ આત્મના નિશ્ચિતાસ્ તદન્યેનાત્મના અનુમાનતો નિશ્ચીયન્ત ઇતિ {5] સંબન્ધઃ । દૃષ્ટાઃ સાક્ષાત્કૃતા ભાવાઃ શબ્દાદયો ધર્મિણઃ । કેનચિ [58 . 6]ત્ કૃતકત્વાદિના રૂપેણ, કિંભૂતેન? તસ્માત્ કૃતકાદ્ અન્યદ્ અકૃતકં તસ્માદ્ વ્યાવૃત્તેન 6 । કથઞ્ચિદ્ અભ્યાસપાટવાદિપ્રકારેણ તદન્યેના નિત્યત્વાદિના તદ્રૂપમ્ અનિત્યરૂપં યન્ ન ભવતિ તસ્માદ્ વ્યાવૃત્તેન [59 . 7] । અનેન વ્યાવૃત્ત્યભેદેન વ્યાવ્ર્ત્તિ(ત્તે)ર્ભેદો દર્શિતઃ । કૃતકત્વેનેવ યદિ તેનાપ્ય્ આત્મના તે તદા નિશ્ચેતું શક્યાઃ કથમ્ અનુમાનાન્ નિશ્ચીયન્ત ઇત્ય્ આહ [59 . 8] અનિશ્ચીયમાના ઇતિ । અનિશ્ચય એવ કુત ઇત્ય્ આહ । ભ્રા 7 ન્તી [59 . 7]તિ । ભ્રાન્તેર્ વિભ્રમસ્ય કારણં નિરન્તરસદૃશાપરાપરોત્પત્તિર્ અવિદ્યા ચ તસ્ય સદ્ભાવાત્ ।
અથ યદિ તદાનીમ્ અનિશ્ચિતરૂપેણ સમં તસ્ય નિશ્ચિતસ્ય રૂપસ્ય પ્રતિબન્ધો નાવસિતસ્ તર્હિ કથમ્ અસમ્બદ્ધદર્શનાત્ તન્નિશ્ચયો ભવિતુમ્ અર્હતીત્ય્ આશંકાયામ્ અનુમાનં વિશિષ્ટમ્ આહ નિશ્ચિતે [59 . 8]તિ । પ્રમાણાન્તરતો [59 . 8] વિપર્યયે બાધકાત્ પ્રમાણાત્ । પ્રતિ 8 બન્ધાવસાયઃ પુરોવર્તી પૂરભાવી યસ્યાનુમાનસ્ય તસ્માત્ [59 . 9] ઇતિસ્ તસ્માત્ તસ્ય [59 . 12] વિનાશસ્ય્ આર્થાન્તરનિમિત્તતયા તન્માત્રાનન્વયિત્વે ।
યસ્માદ્ એવંભૂતા સત્તા તત્સમવાયો વા અનિત્યતા અતએવ [59 . 16] કારણાત્ આત્માદાવ્ એવંભૂતસત્તાસમવાયયોર્ અભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।

અથાસ્ત્વ્ એવમ્ કિં નચ્છિન્નમ્ અનેન તાવદ્વિશેષણેનાસ્માભિર્ અતત્સ્વભાવતા 1 [30અ] વિનાશસ્યાખ્યાતા તાવતૈવ ચરિતાર્થાઃ સ્મ ઇતિ સૌગતમતમ્ આશંક્ય સ્વસિદ્ધાન્તાભ્યાસવ્યામોહાપસ્મારઃ પરઃ પ્રાહ -- વિનાશ ઇતિ ચ [59 . 16] ઇતિ । ઇતિર્ વિનાશશબ્દં પ્રત્યવમૃષતિ । તેન વિનાશશબ્દેનેત્ય્ અર્થઃ । પ્રાગભાવાદિભેદેન ભાવાભાવસ્યાનેકવિધત્વાત્ વિશિનષ્તિ પ્રધ્વંસાભાવલક્ષણમ્ ઇ[59 . 17]તિ । કૃતકત્વમ્ અ [59 . 17]પિ ભવદ્ભિસ્ તદાત્મકમ્ એવ 2 મન્યતે તતો ઽયુક્તમ્ અતત્સ્વભાવતાપ્રતિપાદનમ્ ઇતિ ચ પુનર્ આશંક્ય પર એવાહ -- કૃતકત્વમ્ ઇતિ {25] તુ [59 . 17]ર્ ભિનત્તિ મન્યામહે [59 . 17] ઇત્ય્ અભિસમ્બન્ધ્યતે । તથાવિધસ્ય [59 . 20] પ્રધ્વંસાભાવલક્ષણસ્ય । હેતુમત્ તયા [59 . 17] વિરોધાદ્ અનુપપત્તેઃ । કથં પુનર્ વિરોધ ઇત્ય્ આહ સ્વયમ્ ઇ[59 . 20]તિ । એવં બ્રુવાણસ્ તદુપપત્ત્યનભિધાનકારણં દર્શયતિ । પ્રતિપિત્સવો [59 . 23]નુતિષ્ઠા 3 સવઃ । મુદ્ગરાદેઃ [60 . 1] સકાશાદ્ ઉદયે ઽપિ તસ્ય [60 . 2] પ્રધ્વંસાભાવસ્ય ।
{પ્. 311} ભાવે [60 . 2] વિનાશો વસ્તુનિ । અનુપયોગાદ્ [60 . 2] અવ્યાપારાત્ । અતાદર્થસ્થ્યો ઽનિ(દવસ્થ્યમ્ અનિ)ત્યત્વં તસ્ય ચ તદવસ્થત્વાત્ કથમ્ અનિત્યત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદિ નામ તદ્ભાવે તત્પૂર્વાવસ્થિતરૂપાન્ ન વિચલતિ તથાપિ તદ્વિશેષણૌ સત્તાસમવાયૌ તસ્યાનિત્યતા વ્યવસ્થાપ્ય 4 ત ઇત્ય્ આહ અવિચલિતેતિ [60 . 4] । અવિચલિતમનાપન્નાન્યથાભાવં રૂપં યસ્ય તસ્ય સત્તાયામ્ આહ -- સામાન્યસ્ય સમવાયસ્ય ચૈકત્વેનાત્માદેર્ અપિ તથાભાવો ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ । "વિનાશ ઇતિ ચ ભાવાભાવં પ્રધ્વંસલક્ષણં મન્યામહ" ઇતિ યત્પરેણોક્તં તદ્ અવદ્યં પ્રતિપાદ્ય "કૃતકં ત્વ્ ઇતિ ચ" યદ્ ઉક્તં તદ્ અપિ 5 દૂષયન્ન્ આહ સ્વકારણે[60.6]તિ । સમવાયસ્યૈકત્વેનાત્માદેર્ અપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગેનૈવમ્ અનિચ્છતોપિ ન સિદ્દ્યતીત્ય્ આશયઃ । અમુમ્ એવાર્થં વિધિમુખેન સાધયન્ન્ આહ [ અ ] ભૂત્વેતિ [60 . 8] વર્ણ્યતે [60 . 8] લોકનેતિ શેષઃ । અનેનૈતદ્ દર્શયતિ વૃદ્ધવ્યવહારો હિ શબ્દાર્થનિશ્ચયભૂમિઃ । કૃતકત્વશબ્દેન ચૈવંવિધ એવાર્થો ઽભિધીયતે 6 વૃદ્ધૈર્ ઇતિ । પ્રાક્પધ્વંસાભાવયોસ્ તદ્વિશેષણરૂપતામ્ ઉપેત્ય પ્રાગ્દૂષણમ્ ઉક્તમ્ । સંપ્રતિ તુ તામ્ અપિ વિઘટયન્ન્ આહ ન ચે [60 . 8]તિ । એતચ્ ચ પૂર્વમ્ એવ વ્યાખ્યાતપ્રાયમ્ । તદ્ એવ [60 . 10] અભૂત્વાભવનં ભવિતૃત્વં કૃતકત્વમ્ અસ્તુ । એવં તુલ્યન્યાયતયા વા(ચા)ભવનમ્ અનિચ્છતો ઽનિત્યતા ન સિદ્ધ્યતિ । ભૂત્વાભવનોપગમે વા સ્થિરસ્વભાવતયૈવાનિત્યતાસ્ત્વ્ ઇતિ અભિપ્રાયવતોક્તમ્ અસ્થિરત્વભાવતા ચે [60 . 10]તિ । યદિ વા તસ્માદ્ અનેન(ના)સ્થિરસ્વભાવતૈવ ભાવસ્યાનુમાતવ્યેતિ યદ્ ઉત્પત્ત્યભિધાનપૂર્વકમ્ ઉપસંહૃતિઃ તદભિપ્રાયેણૈવમ્ ઉક્તમ્ । કૃતકત્વસ્ય વ્યભિચાર ઃ [60 . 16] સાધ્યરહિતા વૃત્તિર્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । પ્રતિષેધ્યસ્યાવશ્યંભાવિત્વસ્ય યદ્વિરુદ્ધં અનવશ્યં 8 ભાવિત્વમ્ તેન યદ્વ્યાપ્ત(પ્તં) હેત્વન્તરાપેક્ષિત્વં તસ્યોપલબ્ધિઃ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્ {20] ઇ[60 . 19]તિ ચ વિરુદ્ધવ્યાપ્ત્યો(તો)પલબ્ધ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ પરોપગમેન પક્ષધર્મતાસિદ્ધેઃ । યત્ર હિ વ્યાપ્તિર્ વાસ્તવી પક્ષધર્મતા તુ પરોપગમસિદ્ધા સ પ્રસઙ્ગહેતુઃ । યત્ર તુ ત્રિતયં પ્રમાણસિદ્ધં સ સ્વતન્ત્રો હેતુર્ ઇત્ય્ આશય એષઃ ।
તસ્ય [60 . 20] ચ પરિમિતસ્ય 1 [30બ્] હેતોઃ તદાશ્રયસ્ય [60 . 21] રઙ્ગાશ્રયસ્ય વસ્ત્રાદેઃ । ઉપધાતકઃ પ્રત્યયો વિધુરપ્રત્યયસ્ તદુપનિપાતેન નાવશ્યંભાવિતેત્ય્ અનવશ્યં ભાવિતેત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ શબ્દેન રાગાદ્ વિનાશં [60 . 22] ભિનત્તિ । તદ્ધેતુસન્નિધે [60 . 24]ર્ વિનાશહેતુસન્નિધેઃ પ્રાક્ [60 . 24] । ત એવોપધાતક(કા) વિનાશકાઃ સ્યુસ્ તતશ્ ચ સહેતુકો વિનાશઃ સિદ્ધ ઇત્ય્ અસ્યાભિપ્રાયઃ ।
તકારણાનાં 2 ચ [60 . 27] સ્વકારણાયત્તસન્નિધિત્વાદ્ ઇત્ય્ એવ સંબદ્ધ્યતે । સન્નિહિતાનામ્ અપિ વિનાશહેતૂનાં સંબન્ધીનીમાનિ વિરોધીનિ {પ્. 312} શક્તિવિબન્ધકાનિ યોગિપિશાચાદીનિ તેષામ્ અપ્ય્ આનન્ત્યાત્ [60 . 28] । તદ્ભાવે [60 . 28] તેષાં વિરોધિનાં સદ્ભાવે । તચ્છક્તિપ્રતિબન્ધાત્ [60 . 28] તસ્ય નાશહેતોઃ શક્તેર્ ઉપઘાતાત્ । યદિ તે તદ્ધેતવસ્ તૈર્ અવશ્યં તત્ફલૈર્ ભાવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ 3 નાવશ્યમ્ ઇ[60 . 28]તિ । ઇતિર્ હેતૌ સાપેક્ષો ઽપિ [60 . 29] હિ નિદ્રાદિર્વતે (હરિદ્રાદિવસ્ત્રે) દ્રવ્યાપેક્ષોપિ કિં ન સ્યાદ્ ઇતિ પ્રશ્ને બૌદ્ધીયં વચનં સ્યાદ્ [61 . 2] યદિ તથોપલભ્યેતે [61 . 2]તિ । તથા [60 . 3] સર્વગતત્વેન । યદ્ય્ એવમ્ ઇ[60 . 3]તિ પરઃ । અન્યથાભાવ [61 . 4]સ્ય ક્વચિદ્ અભવનસ્ય શંકા સંદેહસ્ તયા નાધાતવ્યો [60 . 4] ન કરણીયો ભવદ્ભિર્ ઇતિ ચ પ્રકરણાત્ । 4 અનેનૈતદ્ પરો દર્શયતિ સર્વત્રોપલબ્ધસ્યાન્યથાભાવશંકૈવ ભવતઃ પ્રેક્ષાવતો ન યુક્તા કેવલમ્ અનેન વ્યાજેન નૂનં પરસિદ્ધાન્તસ્યાનવદ્યતયા મનઃખેદ એવ ત્વયા ક્રિયત ઇતિ । કિં [85] પુનર્ ઇ[61 . 5]તિ સિદ્ધાન્તી । સામાન્યવિશેષાકારાભ્યાં પ્રશ્નઃ કિંપુનઃશબ્દેન નિપાતાનિપાતસમુદાયેન દર્શિ 5 તઃ । સમસ્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપી [61 . 5] સર્વવસ્તુબાહુલ્યવ્યાપી જ્ઞાનાલોકો [61 . 5] યસ્ય ભવતઃ સ તથા । યથા તુ વસ્તુવિસ્તરશબ્દસિદ્ધિસ્ તથા પુરસ્તાદ્ અભિહિતમ્ । તથાભાવે [61 . 6] સર્વવસ્તુદર્શિત્વે વા કસ્યચિદ્ધેતુકૃતો વિનાશો દૃષ્ટઃ । સર્વસ્યૈવ તાદ્રૂપ્યમનિવારિતમ્ ઇતિ આહ -- કસ્યચિદ્ ઇ[61 . 6]તિ । તુ ર્ અવધારણે હેત્વા 6 યત્તજન્મનામ્ [61 . 7] કારણાન્તરાધીનોત્પત્તીનાં વસ્ત્રરાગાદીનામ્ અન્યથાપિ દર્શનાદ્ [61 . 8] અપિતૃતે(અપીતત્વે)નાપ્ય્ ઉપલબ્ધેર્ હેતોઃ ઉપજાતા [61 . 8]ન્યથાત્વ શંકા પ્રકરણાદ્ વિનાશસ્યાભાવસંદેહો યસ્ય પુંસસ્ તથા સન્ । અનેનાર્થાન્તરાનુબન્ધિનિ વિનાશો સાધ્યે કૃતકત્વસ્ય સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વેનાનૈ 7 કાન્તિકમ્ આહ । કૃતકમ્ અપિ ચાયમ્ [61 . 9]ઇત્યાદિના
તુ સાધારણાનૈકાન્તિકં દર્શ્યતિ । ભાવાભાવ [61 . 10]શબ્દેન પ્રધ્વંસાભાવો વિવક્ષિતઃ । તસ્યૈવ સ્વનિષ્પત્તાવ્ અપેક્ષિતપરવ્યાપારત્વેન કૃતકત્વાત્ । તથાત્વેનેષ્તત્વાચ્ ચ । નિત્યતોપગમે કારણમ્ આહ તદ્વિનાશ [61 . 10] ઇતિ । તસ્ય ભાવાભાવસ્ય પ્રધ્વંસલક્ષણસ્ય વિનાશે ભાવસ્ય 8 પ્રધ્વસ્તસ્ય્ ઓન્મજ્જનમા વિર્ભાવસ્ તસ્ય પ્રસંગાત્ [61 . 10] પ્રાપ્તેઃ ।
__________નોતેસ્__________

[85] કિં વા પુનર્ ઇતિ સ્
સ્યાદ્ એતન્ નિત્યં સત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગેન નાહેતુકં વસ્તુનામ્ ઉજ્જનમ્ । ન ચ ઘટાદેર્ ભાવસ્ય તદ્વિનાશવિનાશોન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વેનાવગતો ઽપિ તુ કુલાલાદિર્ એવ । તત્ કથં વિનાશવિનાશે તદુન્મજ્જનમાસંજ્યમાનમભજમાનં ન સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ એ 1 [31અ]તદ્ અવદ્યમ્ । તથાહિ ઘટાભાવવ્યાવૃત્તિર્ {પ્. 313} એવ ઘટો ઘટવિનાશશ્ ચ ઘટા(ટ)ભાવવ્યાવૃત્તિર્ ઇતિ ઘટાભાવસ્યાભાવે ઘટરૂપોન્મજ્જનાસંજનં જ્યાય એવેતિ ।
અત્રૈવોપચયહેતુમ્ આહ ન ચે [61 . 11]તિ । સ [61 . 14] નાશો ઽહેતુઃ સન્ તસ્ય [61 . 14] પ્રધ્વંસાભાવસ્ય કથં [86] જાયેત [61 . 14] જનિતુમ્ અર્હતિ ।
__________નોતેસ્__________
[86] સંજાયતે સ્
ભાષાનાં [61 . 17] વસ્તૂનામ્ અયં વિનાશાખ્યો ધર્મ ઐકાન્તિકો ઽ[61 . 17]વશ્યંભાવી । 2 અનેનૈતદ્ દર્શયતિ -- નૈવ કૃતકત્વં નિર્વિશેષણં સાધનમ્ અસ્માભિર્ અભિધીયતે યેનૈવં સ્યાત્ કિન્તુ વસ્તુત્વવિશેષણાનવ(ણેનાવ)વિચ્છિન્નં તતો વસ્તુત્વે સતિ યત્કૃતકત્વં તદવશ્યંભાવિનાશમ્ ઇત્ય્ આર્થ ઇતિ । કુતઃ પુન [61 . 17]ર્ ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તી પ્રતિવિધત્તે ક્ષેપે કિમઃ પ્રયોગાન્ ન કુતશ્ચિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ ઇ[61 . 18]તિ ભાવાનામ્ અવશ્યભાવી વિનાશ ઇતિ । તેષાં 3 ભાવાનામ્[87] અન્યથાત્વસ્ય [61 . 18] અવિનાશિત્વસ્યાનુપલબ્ધેર્ એતદ્ અવસિતમ્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । ભવન્ન્ અપિ [61 . 18] વિદ્યમાનોપિ । આત્માદેઃ [61 . 18] સત્તાયા અનિવર્તક [61 . 18] આત્માદ્યભાવસ્યાસાધકઃ કથમ્ અન્યત્ર [61 . 18] વસ્તુષુ અન્યથાભાવમ્ અવિનાશિત્વં નિવર્તયતિ [61 . 19] નિષેધયતિ । આત્માદ્યુપન્યાસેન ચૈતદ્ દર્શયતિ । યદ્ય્ અવિનાશિત્વાનુપ 4 લમ્ભો ઽવિનાશાશિત્વાભાવં સાધયતિ તર્હિ વિશેષાભાવાદ્ આત્માદ્યનુપલમ્ભોપિ તદભાવં સાધયેત્ । ન ચાયમ્ અપીતિ દૃષ્ટાન્તવિઘટનં પરસ્યાશંકમાન આહ તસ્યે [61 . 19]તિ । તસ્ય આત્માદેઃ આત્મનસ્ તાવદ્ રૂપરસાદિપ્રત્યયાનામ્ એકાનેકત્વસાધકસ્યાબાધિતપ્રતિસન્ધાનવિષયત્વાદેર્ અનુમાનાત્ 5 । આદિ [61 . 18]શબ્દસંગૃહીતસ્ય ચ દિગાદેઃ પૂર્વાપરાદિપ્રત્યયાદેર્ અનુમાનત ઇતિ બુદ્ધિસ્થમ્ । ઇતિ ના [61 . 19] વક્તવ્યસ્યાકારઃ કથિતઃ । તત્રાપ્ય્ અનુમાને [61 . 20] તત્સત્ત્વસાધકે ।
__________નોતેસ્__________
[87] અન્યથાભાવસ્ય સ્
નનુ યસ્યાનુપલબ્ધિસ્ તસ્યાભાવ એવેત્ય્ અભિધાતરિ કો ઽયમ્ ઉપાલમ્ભઃ । વિપક્ષેપિ હેતોર્ વૃત્ત્યદર્શણે ઽભાવસિદ્ધ્યવિરોધાત્; આત્માદેસ્ ત્વ્ અ 6 નુપલબ્ધિર્ એવાસિદ્ધા તતો નાભાવસિદ્ધિર્ ઇતિ । સાધૂક્તં ભવતા કેવલં તત્રાપી [61 . 20]ત્યાદિ બ્રુવતો ઽભિપ્રાયો ન સમ્યગ્વ્યજ્ઞાયિ । અયં ખલ્વ્ અસ્યાશયઃ । તાવદ્ધેતોર્ વિપક્ષે ઽનીક્ષણં ન ક્ષમતે અભાવં વિભાવયિતું, યાવદ્ યદ્ય્ અન્નોપલભ્યતે તત્ તન્ નાસ્તીતિ ન સિધ્યતિ । સતિ ચૈવમાત્માદ્યનુપલભ્યમાનમ્ અસત્સિ 7 દ્ધમ્ ઇતિ પ્રમાણપ્રતિક્ષિપ્તં કથં અનુમાનસ્ય વિષયઃ સ્યાત્? તદ્ ઉક્તં "વ્યાપ્તો હેતોર્ અનાશ્રય" ઇતિ । યદિ વાનુપલમ્ભ એવ પ્રતિબન્ધશૂન્યઃ કેવલો ઽનુપલમ્ભો દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટેષુ કથં તથાભાવમ્ અવબોધયેત્? યતસ્ તેન સિદ્ધિવિપક્ષા હેતુવ્યાવૃત્તિર્ આત્માદેઃ સત્ત્વમ્ અનુમાપયેદ્ ઇતિ । પ્રયોગભઙ્ગ્યૈવ [61 . 25] પ્રયોગ 8 વિન્યાસેનૈવ પ્રસઙ્ગેના [62 . 1]નુષઙ્ગેન પ્રસ્તાવેનેતિ યાવત્ । {પ્. 314} સાધ્યદૃષ્ટાન્તધર્મિણોઃ સમાનઃ [62 . 3] સદૃશો હેતુસદ્ભાવલક્ષણો ધર્મઃ [62 . 3] પ્રતિપાદ્યતયા યસ્ય [62 . 3] પ્રયોગસ્યાસૌ સધર્મા, સમાનસ્યેતિ યોગવિભાગાત્ સમાનસ્ય પક્ષાદિષ્વ્ ઇતિ વક્તવ્યે પરિગ્રહાદ્ વા સ ભાવસ્ તસ્ય ભાવો [62 . 3] ભવતો ઽસ્માદ્ અભિધાનપ્રત્યયાવ્ ઇતિ કૃત્વા [31બ્] 1 રૂપવિશેષઃ । તયોર્ એવ વિસદૃશો [62 . 4] હેતુસદ્ભાવાસદ્ભાવલક્ષણો ધર્મઃ પ્રતિપાદ્યતયા યસ્ય તસ્ય ભાવઃ [62 . 5] અશેષસ્ય સાધ્યેતરધર્મિણઃ (સાધ્યધર્મિણઃ) સાધ્યધર્મણોવાન્યત્ર સર્વત્ર સાધ્યે હેતોર્ વ્યાપ્તિર્ વિવક્ષિતા । ન તુ સાધ્યધર્મણો ઽન્યત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ પ્રવૃત્તેન સર્વોપસંહારેણ ગૃહ્યમાણા વ્યાપ્તિર્ બહિર્વ્યાપ્તિઃ તસ્યા નિરાસઃ [62 . 1] ।
નનુ ચ સત્ત્વલક્ષણે 2 સ્વભાવહેતૌ સાધ્યધર્મિણ્ય્ અપિ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યાપિ વ્યાપ્તિર્ ગ્રહીતું શક્યત ઇતિ । નૈતદ્ અપેક્ષયા હેતોર્ અન્યત્ર વૃત્ત્યપેક્ષયા કિંચિદ્ યેનેદમ્ આસજ્યેત । કિંતુ કાર્યહેતોઃ સર્વસ્ય સ્વભાવહેતુવિષયસ્ય ચાવશ્યમ્ અન્યત્ર પ્ર(અ)વૃત્તિર્ અપેક્ષણીયા । તદર્થં અન્યત્રાઅનુવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આશઙ્કિતમ્ ઇતિ કિન્ ન ભવાન્ વ્યાચષ્ટે 8 । આચાર્યસ્ય ચ સત્ત્વ 3 હેતૂપન્યાસાનન્તરં યથા ઘટાદય [62 . 9] ઇત્ય્ ઉદાહરણદર્શનાત્ તુ ત્વદીયં વ્યાખ્યાનમ્ અપવ્યાખ્યાનં લક્ષ્યત ઇતિ નિર્ભર્ત્સનામાશઙ્ક્યાસ્યાચાર્યસ્યાન્યદૃશમ્ અભિપ્રાયમ્ ઉદ્ઘાટયન્ન્ આહ યથા ઘતાદય [62 . 9] ઇતિ । યસ્ય [62 . 9] પુંસઃ । કિં પુનસ્ તત્ર સ્મૃત્યાધાનાર્થં દૃષ્ટાન્તવચનમ્, ન તુ દૃષ્ટાન્તમાત્રપ્રતિપાદનાર્થમ્ ઇત્ય્ આહ -- દૃષ્ટાન્તે [62 . 11]તિ 4 । અનેન પુરુષવિશેષં પ્રતિ એતદ્ આચાર્યેણેતિ નાસ્મદ્વ્યાખ્યાનસ્ય કિંચિદ્ અવદ્યમ્ ઇતિ દર્શયતિ ।
વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધમ્ એવ સર્વસ્મિન્ન્ ઇ[62 . 16]ત્ય્ અનેન દર્શયતિ ।
બહિર્ એવધ્યાપ્તિર્ બહિર્વ્યાપ્તિસ્ તામ્ । તે [62 . 23] નિરસ્તા ભવન્તિ [62 . 25] ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યદ્ય્ અપી [62 . 24]તિ નિપાતસમુદાયો વિશેષાભિધાનાર્થાભ્યુપગમે । તાવતે [62 . 24]તિ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યધર્મેણાન્વયદર્શનમાત્રેણેતિ । અસ્ય [62 . 24] સાધનધર્મસ્ય તથાભાવસ્ય સાધ્યેનાન્વીયમાનત્વસ્ય અભાવાત્ [62 . 24] । પ્રતિબન્ધમ્ અન્તરેણ તદભાવે ઽપિ તદભા(તદ્ભા)વાવિરોધાદ્ ઇતિ ભાવઃ । ઇતિઃ [62 . 25] હેતૌ । તસ્ય પ્રતિબન્ધસાધકસ્ય પ્રમાણસ્ય[88] સ્મરણાય [63.3] । ધર્મવિશિષ્ટઃ [63 . 4] સિષાધૈય્ષિતધર્મવિશિ 6 ષ્ટો ધર્મી [63 . 5] શબ્દાદિઃ । તસ્યાઃ [63 . 6] સાધ્યધર્મવિશિષ્ટધર્મિપ્રતિપત્તેઃ । વ્યાપ્તિપ્રદર્શનપૂર્વકે પક્ષધર્મપ્રદર્શને ઽભિધાય પક્ષધર્મપ્રદર્શનપૂર્વકે વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપ્ય્ આહ -- તત્પૂર્વિકાયાં ચે [63 . 8]તિ । તત્પૂર્વિકાયાં પક્ષધર્મપ્રદર્શનપૂર્વિકાયાં વ્યાપ્તૌ [63 . 8] {પ્. 315} પ્રદર્શ્યમાનાયાઞ્ ચેતિ શેષઃ સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિગ્રહ 7 ણે પ્લવમાનાકારાયાઃ પ્રતિપત્તેર્ ઉભયત્રાવિશેષાન્મુખભેદમાત્રેણૈતદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અવસેયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[88] તત્સ્મૃતયે સ્ ।
સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા [63 . 24] તસ્યાહ્ પ્રયોગઃ [63 . 24] પ્રયુક્તિઃ સ ન [89] દર્શિતઃ [63 . 24] સાધ્યનિર્દેશો ન કૃત ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રત્યક્ષ [64 . 12]ગ્રહણં પ્રમાણોપલક્ષણં દ્રષ્તવ્યં તેન તભિસ્રાયાં રાત્રૌ પ્રાક્તનાદિવિપ્રકૃષ્ટે દેશે કર્પૂરોર્ણાદિગર્થ(ગન્ધ)વિશેષાદ્ધૂ 8 મવિશેષમ્ અનુમાનતો નિશ્ચિત્યાગ્નિવિશેષમ્ અનુમિન્વતો ઽપિ સઙ્ગ્રહઃ । પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગરહિતાદ્ ઇ[64 . 16]ત્ય્ અવધારણફલપ્રદર્શનમ્ એતત્ ।
__________નોતેસ્__________
[89] નોપદર્શિતઃ સ્ ।
અત્રાર્થિતૈવ કર્ણમ્ આગત્ય બુદ્ધિસ્થં પ્રકાશયતિ ય પિશાચી સા કિલ કર્ણપિશાચિકા [64 . 18] ।

લિઙ્ગસ્ય પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાત્મનો ગમકસ્ય અનુસરણં [65 . 12] નિશ્ચયનમ્ । ઇતિઃ [65 . 14] હેતૌ । ઉપહસતિ [65 . 14] ત 1 [32અ]ત્તામ્ અધિરોહતિ । કિમ્ ઉપહસતીત્ય્ આહ -- યત્ તદ્ ઇ[65 . 14]તિ લોકોક્તિશ્ ચૈષા । કથં તત્સ્પર્ધાસ્યોચ્યત ઇત્ય્ આહ તત્ તુલ્યત્વાદ્ ઇ[65 . 15]તિ । અસ્ય [65 . 15] અનુમાતુઃ । ક્રમસ્ય [65 . 15] સમાનાધિકરણષષ્ઠ્ય્ એવ વા ।
" તદ્વચનસ્યે "[65 . 23]ત્યાદિના પૂર્વં સ્વયં કારણમ્ અભિધાય આચાર્યોક્તં કારણં દર્શયિતું પરં પ્રશ્નેનોપક્રમયતિ કસ્માદ્ ઇ[65 . 13]તિ । યદિ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગે ઽપિ સા શઙ્કા તર્હિ 2 કિં તેનેત્ય્ આશઙ્ક્ય પર એવાહ અનિત્ય [66 . 13] ઇત્યાદિ । તદા( તુ ના) [66 . 13] પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગપક્ષં વિશિનષ્ટિ "અ સતિ સાધ્યનિર્દેશ [66 . 9]" ઇત્ય્ એવાભિસમ્બધ્યતે । હેતુ શ્ ચ વિરુદ્ધ શ્ ચ અનૈકાન્તિક શ્ ચ તેષાં પ્રતીતિઃ [66 . 14] નિશ્ચયો ન સ્યાત્ । ઇદમ્ એવ દૂષણં તેન સમુચ્ચિતમ્ । અત્રૈવ દૂષાન્તરમ્ અપિ સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ । હેતોશ્ ચે [66 . 17]તિ । સ્વપક્ષવિશેષં દર્શયન્ન્ આહ ।[90] સતિ ત્વ્ ઇ[66 . 18]તિ । યવતે [66 . 27]તિ તૃતી 3 યાન્તપ્રતિરૂપકો નિપાતઃ કિન્ત્વ્ એતસ્યાર્થે વર્તમાનો અત્રોપપત્તેઃ । તસ્મિન્ નિબદ્ધતદ્ (તસ્મિન્ ઇવ તદ્વત્) વિષયઃ સાધ્યલક્ષણ ઉપસ્થાપ્યતે [67 . 3] ઉપનીયતે યેને [67 . 3]ત્ય્ અર્થકથનમ્ એતત્ । ઉપસ્થાપ્યતે યેન પુરુષેણાસૌ તથા, વિષયસ્ય તથેતિ તુ વિગ્રહઃ । તેનાનિર્દિષ્તવિશેષેણ કેનચિદ્ વિના [67 . 4] કથં પુનસ્ તાન 4 (તેન) સાધ્યમ્ ઉપસ્થાપ્યત ઇત્ય્ આશંકાયાં યોજ્યં --[91] પ્રતિજ્ઞાદ્વારેણેતિ । [67 . 3]
__________નોતેસ્__________
[90] "તુ" નાસ્તિ સ્ ।
[91] પ્રતિજ્ઞાવચનદ્વારેનેતિ સ્ ।
{પ્. 316} એવં તાવદ્ અનેન વ્યાખ્યાતમ્ । કેચિત્ પુનર્ અન્યથાપ્ય્ એતદ્ વ્યાચક્ષતે । ઉપસ્થાપ્યતે પ્રકાશ્યતે યેન [67 . 3] વચનેન તેન વિના [67 . 3] । અયમ્ અપિ "પ્રમેયસ્યોપદર્શનમ્ અન્તરેણ" [69 . 24] ઇત્ય્ અત્રોપદર્શન શબ્દેન વચનમ્ એવ વ્યાખ્યાસ્ય[તિ] ન તુ પુરુષમ્ । તદ્ અપિ 5 અગ્નિર્ અત્રાગ્નિમાનયં સાગ્નિર્ અયમ્ ઇત્યાદિરૂપેણાનિર્દિષ્ટવિશેષં વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અતઃ -- કેનચિદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ કાર્યિણો [67 . 5]ર્થિનઃ । અર્થિત્વં ચાન્વયબ્રાહ્મણાપ્રાપ્ત્યાદિના દ્રષ્ટવ્યમ્ । મૂલ્યં [67 . 6] નિષ્ક્રયં મૃગયતે [67 . 6] પ્રાર્થયતે । ઇતસ્ તતઃ પાર્વણશ્રાદ્ધાદિભોજી દ્વિજઃ પર્વબ્રાહ્મણઃ [67 . 6] । અમુમ્ એવ દૃષ્ટાન્તં વિવૃણ્વન્ન્ આહ યથે [67 . 6]તિ । દક્ષિણા [67 . 7] અત્ર પ્રકરણાદ્ ભોજનાનન્તરં દાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યદા [67 . 7] અર્થવિશેષાપ્રાપ્તિકાલાદ્ અન્યસ્મિન્ કાલે । પ્રાર્થનાપૂર્વકમ્ ઇતસ્ તતો ભોજનશીલત્ ઔર્ધ્વરથ્યિકઃ [92]પર્વબ્રાહ્મણસદૃશસ્ય ચૈતદ્ વિશેષણં ચરણમ્ । શ્ર( શ્રા ) દ્ધાદી [67 . 8]ત્ય્ અત્રાદિગ્રહણાદ્ ઉપનયનસમાવર્તનાદિપર્વસઙ્ગ્રહઃ । અર્થિત્વમા 7 ત્રેપિ નૈતદ્ વચનં તસ્ય સમ્ભાવ્યત ઇતિ તં વિશેષયન્ન્ આહ -- શ્રદ્ધાલુ [67 . 8]મ્ ઇતિ । શ્રદ્ધાલું શ્રદ્ધાવન્તમ્ । અનેન શ્રદ્ધાનુવિદ્ધમ્ એવાર્થિત્વં કાર્યશબ્દેન વાર્તિકકૃતો વિવક્ષિતમ્ ઇતિ દર્શયતિ । ઘૃતપુરઃ [67 . 8] ખાદ્યવિશેષસ્ તં પ્રતિ । સોપિ મહ્યં પ્રચુરો દાતવ્ય ઇતિ વિરુક્તેન દર્શયતિ ।[93] રૂપ્યં [67 . 9] પ્રચુરતરતામ્નાલ્પતરરૂપ્યઘટિતો દ્રવ્ય 8 વિશેષઃ । દક્ષિણાયથાદૌ (ણાદૌ) ચ પ્રાયેણ રૂપકેણ વ્યવહારઃ । દદા [94]ત્ય્ અભિસમ્બન્ધાદ્ દ્વિતીયા । તેન [67 . 9] એવંવાદિના પર્વબ્રાહ્મણેન ।
__________નોતેસ્__________
[92] ઔર્ધ્વરથિકઃ સ્ ।
[93] રૂપકં સ્ ।
[94] દદાસિ સ્ ।
નનૂક્તમ્ એતદ્ યથા પરાર્થે ઽનુમાને લિઙ્ગં પરસ્માદ્ એવ પ્રત્યેયમ્ ઇતિ તત્પુનસ્ ત્વયા ન અપહસ્તિતમ્ ઇતિ આશંકાયાં યદ્[95] અસ્મદ્વચનાદ્ અપી [67 . 17]ત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ વ્યાખ્યાતું કિં ચે [67 . 11]ત્યાદિનોપક્રમતે 1 [32બ્] કિં ચેતિ ચ બ્રુવાણો નિયતં વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયે । અર્થાદ્ આચાર્યસ્યાભિપ્રેત ઇતિ દર્શયતિ ન ત્વ્ અસ્યૈવ વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ કિંચ [67 . 11]શબ્દપ્રયોગો ઘટતે । યદ્ અપિ બ્રવીષીત્યાદેર્ અસ્મદ્વચનાદ્ અપીત્યાચાર્યવચનાન્તરવ્યાખ્યાનપરત્વસ્ય વ્યક્તત્વાત્ । અથવાયં નિપાતાનિપાતસમુદાયઃ કિઞ્ચશબ્દો ઽસ્ય વિવક્ષિતઃ કિન્તુ 2 ચકારઃ અપિશબ્દસ્યાર્થે । તેન કિમ્ અપીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તતો ઽયં વાક્યાર્થો યદ્ અપિ કિમ્ અપિ બ્રવીષીતિ । એવં ચ બ્રુવતા લોકોક્તિર્ અનુકૃતેતિ । તદ્વચનસ્ય [67 . 18] લિઙ્ગવચનસ્ય, અનુસરિષ્યતિ [67 . 20] તદ્ એવ લિઙ્ગમ્ ઇતિ પ્રકૃતત્વાત । અઙ્ગ [68 . 1]શબ્દો ઽત્રાધ્યેષામન્ત્રણે । કિં [68 . 1]શબ્દઃ સામાન્યતઃ પ્રશ્ને પુનઃ [68 . 1] શબ્દસ્ તુ વિશેષતઃ । તેનાયમ્ અર્થો {પ્. 317} યુષ્મા 3 ન્ એવાધ્યેષ્ય સામાન્યતો વિશેષતશ્ ચૈવ પૃચ્છામ ઇતિ । ઉપહાસે ચેયમ્ અધ્યેષણા પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યા ।
__________નોતેસ્__________
[95] યતઃ અસ્મદ્વચનાદ્ અપિ સ્ ।
આદિ [68 . 4]શબ્દાદ્ વૈધર્મ્યવત્ પ્રયોગસ્ય હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનાં હેતોસ્ ત્રૈરૂપ્યસ્ય ચ ગ્રહણં । પ્રાક્ પ્રતીતિ [66 . 23]શબ્દેનાચાર્યેણ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવત્ પ્રયોગયોર્ હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનાં હેતોસ્ ત્રૈરૂપ્યસ્ય ચ સ્વરૂપપ્રતીતિર્ વિવક્ષિતેત્ય્ અભિપ્રેત્ય સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગદેઃ [66 . 24] પ્રતીતિર્ ઇતિ વ્યાચષ્ટે । અતએવ ક્રમેણૈતત્ સર્વં દર્શયિષ્યતે ।

નનુ કિમ્ અવશ્યં પ્રાપ્તિઃ પક્ષધર્મસ્ય ચ પ્રયોગો યેનૈવમ્ ઉચ્યમાનં શોભતે ઇત્ય્ આશંક્યાહ -- એવં મન્યત [68 . 9] ઇતિ । તદ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ઉક્તં [68 . 18] ઇતિ યોજયિત્વા કિં 5 તન્માત્રોક્ત્યા સો ઽવગમ્યત ઇત્ય્ અશંકાયાં પક્ષધર્મવચને સતી [68 . 18]તિ યોજ્યમ્ । યત્ કચિદ્ ઇ[69 . 5]ત્યાદિ તુ[96]પૂર્વમ્ એવ કૃતવ્યાખ્યાનમ્ । અનુમાનકાલ એવાત્ર વ્યવહારકાલો [69 . 6]ભિપ્રેતઃ । ન પક્ષાદિસઙ્કેતગ્રહણાપેક્ષા [69 . 6] વસ્તુગતિ ર્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે । આચાર્યપાદૈ [69 . 12]ર્ ઇત્ય્ આચાર્યવસુબન્ધુમ્ અભિસન્ધા 6 યોક્તમ્ । નાન્તરીયકાર્યદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનમ્ ઇ[69 . 12]ત્ય્ આસ્યાયમ્ અર્થઃ । યોર્થઃ કિંચિદ્ અન્તરેણ ન ભવતિ સ નાન્તરીયકઃ । અત્ર ચ સામર્થ્યાદ્યમ્ અર્થમ્ અન્તરેણ ન ભવતિ તન્ નાન્તરીયક ઇતિ ગ્રાહ્યમ્ । સ ચાસાવર્થશ્ ચેતિ તદા તસ્ય દર્શનમ્ । દર્શનેન ચ વિષયિણા વિષયસ્ય તસ્યૈવ દૃશ્યમાનસ્ય 7 નિર્દેશઃ । તેન નિશ્ચીયમાન એવાસૌ પરોક્ષાર્થહેતુર્ ભવતીતિ દર્શિતમ્ । તદ્વિદ [69 . 12] ઇતિ તન્નાન્તરીયકતાં યો વેત્તિ તસ્યેત્ય્ અર્થઃ । અનુમાન [69 . 12]હેતુત્વાચ્ ચાનુમાનમ્ ઉક્તમ્ । ઇતિ [69 . 13]ર્ ગમકરૂપમાત્રસ્ય સ્વરૂપં દર્શયતિ[97] વાદવિધૌ વાદવિધિસંજ્ઞકે પ્રકરણે । તત્રાપ્ય્ આ[69 . 14]ચાર્યીયે લક્ષણે । કૈશ્ચિ [69 . 14]દ્ ઉદ્દ્યોતકરપ્રભૃતિ[ભિઃ] । કુતઃ પુનર્ અસંત એવ દોષાસ્ તૈઃ કીર્ત્યન્ત 8 ઇત્ય્ આશંકાયાં યોજ્યં સ્વપ્રજ્ઞે [69 . 14]તિ । સ્વપ્રજ્ઞાયા અપરાધો દોષસ્ તસ્માત્ । તુ [69 . 14]ર્ અવધારયતિ । તથા હ્યુદ્દ્યોતકરેણ કિલાનુમાનસૂત્રવાર્તિકે ઽપરે તુ બ્રુવતે નાન્તરીયકાર્થદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનમ્ ઇતિ" (ન્યાયવા. પ્. 54) પઠિત્વા તસ્યાર્થં માત્રયા વિવૃત્ત્યૈવ "અત્રાર્થગ્રહણમ્ અતિરિચ્યત" ઇતિ માત્રયૈવ દૂષણમ્ ઉક્ત્વા પુનર્ વિપઞ્ચિતમ્ -- "નાન્તરીયકાર્ય ઇતિ સમાસપદમ્ એતત્ । તત્ર યદિ ષષ્ઠી 1 [33અ] સમાસો નાન્તરીયકસ્યાર્થ ઇતિ । નાન્યન્તરીયકં તાવત્કૃતકત્વમ્, તસ્યાર્થો ધર્મઃ પ્રયોજનમ્ વા? યદિ તાવદ્ ધર્મઃ કૃતક[ત્વ]સ્યાર્થઃ, સત્ત્વપ્રમેયત્વાભિધેયત્વાદ્ય્ અનુમાનં પ્રાપ્તમ્ । અથ પ્રયોજનમ્ અનિત્યત્વપ્રતિપત્તિર્ હેતુઃ પ્રાપ્તઃ । અથ બહુવ્રીહિર્ નાન્તરીયકો ર્થો યસ્યેતિ । તત્રાપિ કૃતકત્વં
નાન્તરીયકં તદ્ યસ્ય સ હેતુઃ પ્રાપ્તઃ । તચ્ ચ કૃતકત્વં ઘટાદેઃ {પ્. 318} 2 શબ્દસ્યાનિત્યત્વસ્ય વા । યદિ ઘટાદેઃ, ઘટાદિર્ હેતુઃ પ્રાપ્તઃ । અનિત્યઃ શબ્દો ઘટાત્ । અથ શબ્દસ્ય, શબ્દો હેતુઃ પ્રાપ્નોતિ । અનિત્યઃ શબ્દઃ શબ્દાત્ । અ(અથા)નિત્યત્વસ્ય[98]સાધ્યસાધનકૃતકત્વં ધર્મસ્ તથાપ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાદ્ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ । અથાનિત્યત્વસ્યાર્થઃ કૃતકત્વમ્ ઇતિ । સર્વથા કૃતકત્વમ્ અનિત્યત્વે ન હેતુઃ સ્યાત્ । અથ સમાનાધિક 3 રણો નાન્તરીયકશ્ ચાસાવ્ અર્થશ્ ચેતિ । તથાપ્ય્ અસમર્થઃ સમાસો વિશેષણવિશેષ્યનિયમાભાવાત્ । ઉભયપદવ્યભિચારે સતિ સમાનાધિકરેણા ભવતિ નીલોત્પલવત્ નીલશબ્દસ્યાનેકાર્થપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઉત્પલશબ્દસ્ય ચ તથાભાવાત્ સામાનાધિકરણ્યં ભવતિ । ન પુનર્ ઇહ નાન્તરીયકત્વે ઇત્ય્ ઉ(ક ઇત્ય્ ઉ)ક્તે 4 સ્તિ વ્યભિચારો ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ યેનાર્થગ્રહણં સમર્થં સ્યાત્ । એકપદવ્યભિચારો ઽપિ દૃષ્ટં સામાનાધિકરણ્યં પૃથિવી દ્રવ્યમ્" ઇતિ ચાશંક્યોક્તમ્ "અન્યથા તં(તત્)પૃથિવી દ્રવ્યમ્ ઇતિ । અત્રોભયપદવ્યભિચારઃ । પ્રધાનાઙ્ગભાવસ્ય ભેદેન પૃથિવીશબ્દેન દ્રવ્યમ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે પૃથ્વીત્વઞ્ ચ । દ્રવ્યશબ્દેન ચ પ્રધાનાઙ્ગવિવક્ષયા 5 દ્રવ્યં દ્રવ્યત્વઞ્ ચ અત એવોભયપદવ્યભિચારાત્ પૃથિવી દ્રવ્યમ્ ઇતિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ । ઇહ પુનર્ ન યુક્તં નાન્તરીયકદ(કાર્થદ)ર્શનમ્ ઇતિ । કસ્માદ્ અર્થપ્રત્યાયનાર્થત્વાચ્ છબ્દપ્રયોગસ્ય -- અર્થપ્રત્યાયનાર્થં હિ શબ્દસ્ય પ્રયોગમ્ ઇચ્છન્તિ । નાન્તરીયક ઇતિ ચોક્તે ઽર્થો ગમ્યતે । અતો ન યુક્તો ઽર્થશબ્દ ઇતિ । તદ્વિદ ઇતિ ન યુક્તમ્ નૈવાન્યથાનાન્તીયક (?) ઇતિ । ન હિ નાલિકેર્ અદ્વીપવાસિનો ધૂમદર્શનાન્ નાન્તરીયક ઇતિ જ્ઞાનમ્ અસ્તિ । અતસ્ તદ્વિદ ઇત્ય્ અપિ ન વક્તવ્યમ્ ।" (ન્યાયવા. પ્. 54-55) અસન્ત એવ દોષ ઇતિ બ્રુવાણશ્ ચાયમ્ એવાભિ(વમ્ અભિ)પ્રૈતિ । સમાસાન્તરપક્ષભાવિનસ્ તાવદ્ દોષાનભ્યુપગમમાત્રેણૈકપ્રહારનિહતાઃ । સમાનાધિકરણસમાસસ્ ત્વ્ એકપદ 6 વ્યભિચારેપિ દૃષ્ટત્વાન્ નાનુપપન્નઃ । તથા હ્ય્ અર્થો નાન્તરરીયકો ઽપિ સ્યાદ્ અનિત્યલક્ષણો ઽનાન્તરીયકો ઽપિ સ્યાત્ નિત્યલક્ષણઃ । તત એકપદવ્યભિચારાદ્ અપિ સામાનાધિકરણ્યમ્ અવિરુદ્ધમ્ । અથ ત્વન્મતે નિત્યો નામાસ્ત્ય્ એવ કલ્પવિપરિવર્તિ તાવદ્ અસ્તિ, તત એવૈતદ્ ઉપલપ્સ્યતે । અન્યથાયમ્ અનિત્યધ્વનિઃ કં વ્યવચ્છિંદ્યાત્ ।બૌદ્ધાભિમતસ્ય 8 ચ તથાભૂતસ્ય ક્ષણિકત્વસ્ય કેનચિદ્ અનિષ્ટેઃ

તથાભૂતવ્યવચ્છેદાત્ નૈવાક્ષણિકજ્ઞાનવાસ્ત્વિત્યાદૌ પ્રયોગે ઽયમ્ અક્ષણિકધ્વનિઃ કં વ્યવચ્છિંદ્યાત્ । અથ નાન્તરીયક ઇતિ પૂર્વમ્ ઉક્તે ઽર્થસ્યાવગતત્વાત્ કિમ્ અર્થપદેન યેનૈવં સમાસશ્ ચિન્ત્યેત । હન્તાકાશા[દિ]શબ્દેનૈવ પૂર્વભાવિના દ્રવ્યાદિરૂપસ્યાવગતત્વાત્ કિં દ્રવ્યાદિશબ્દેન યે 1 [33બ્]ન તત્રાપિ તથા સમાસઃ સ્યાત્ । તદ્ એવમ્ આદૌ ય એવ તે પરિહારઃ સમાધિર્ ભ(સ મે ઽપિ ભ)વિષ્યતિ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ । યત્ તુ પૃથિવી દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ અત્રોભયપદવ્યભિચારં દર્શયિત્વા સર્વત્રોભયપદવ્યભિચારાદ્ એવ સમાનાધિકરણઃ સમાસો ભવતીતિ દર્શિતં તદ્ યોગઃ(તત્ પાપીયઃ) । આકાશદ્રવ્યં દિગ્દ્રવ્યં કાલદ્રવ્યમ્, {પ્. 319} સામાન્યપદાર્થઃ, વિશેષપદાર્થઃ, સમવાય 2 પદાર્થઃ ષટ્પદાર્થઃ યાચકપુરુષ ઇત્યાદૌ ઉભયપદવ્યભિચારસ્ય બ્રહ્મણાપિ વિભાવયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ સામાનાધિકરણ્યસ્ય ચ દર્શનાત્ । ન હ્ય્ એષામ્ આકાશાદીનાં સામાન્યં કેનચિદ્ અપ્યતે સંગચ્છતે વા યેનાકાશાદિશબ્દાનામ્ આકાશાકાશત્વાદ્યનેકાર્થવૃત્તિત્વાદ્ ઉભયપદવ્યભિચારે સમાનાધિકરણઃ સમાસઃ સ્યાત્ । 3 નાપિ ષણ્ણાં કિઞ્ચિત્ સામાન્યમ્ અસ્તિ યસ્યાપ્ય્ અભિધ્યાદ્ અ(ભિધાનાદ્ અ)યમ્ અપ્ય્ ઉભયપદવ્યભિચારો વર્ણ્યતે । ન ચ યાચકશબ્દેન કર્માપિ તજ્જાતિર્ અપિ વાભિધીયતે । અત્ર ચોપપત્તિર્ અન્યત્રાભિહિતેતિ નોચ્યતે । ન ચાકાશદ્રવ્યં, સામાન્યપદાર્થઃ, યાચકપુરુષ ઇત્યાદિ કર્મધારયઃ સમાસો ન 4 દૃશ્યતે । કિઞ્ ચ યથા પૃથિવીશબ્દેન પૃથિવી પૃથિવીત્વઞ્ ચોચ્યત ઇત્ય્ ઉભયપદવ્યભિચારાત્ પૃથિવીદ્રવ્યમ્ ઇતિ યુજ્યતે વક્તુમ્, તથા નાન્તરીયકત્વં નાન્તરીઉઅકશ્ ચ, અર્થશબ્દેનાપ્ય્ અર્થત્વમ્ અર્થશ્ ચોચ્યત ઇત્ય્ ઉભયપદવ્યભિચારાદ્યુક્તાર્થ એવ સમાસઃ । અથ ત્વન્મતે નાર્થત્વાદ્ય્ અસ્તિ । યદિ નામ વાસ્તવં નાસ્તિ તથાપિ કલ્પિતં તાવદ્ અસ્તિ । તાવતાપિ શબ્દસિદ્ધ્યુપપત્તેર્ ઉક્તપ્રાયમ્ એતદ્ ઇતિ કિં બહુના? વસ્તુવૃત્ત્યાભાવાન્ નાન્તરીયકાર્થો ધૂમો ભવતિ । તસ્ય દર્શનં [69 . 12] નાન્તરીયકાર્થદર્શનમ્ અપિ ભવતિ । તત્ર યદિ તદ્વિદ [69 . 12] ઇતિ નોચ્યેત તદા નાલિકેર્ અદ્વીપાયાતસ્ય ધૂમદર્શનમ્ અનુમાનમ્ આપદ્યેત તતસ્ તદ્વિદ ઇતિ વક્તવ્યમ્ એવ । ન ચ નાન્તરીયકો ઽર્થ ઇતિ જ્ઞાનમ્ એ 6 વ નાન્તરીયકાર્થજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, યેનૈવમ્ ઉચ્યેત । કિંતુ વસ્તુતો ઽનાન્તરીયકો યો ન ભવત્ય્ અર્થઃ, તસ્ય યદ્દર્શનં
તદ્ અપીત્ય્ અલમ્ અતિશબ્દાર્થપર્યવદાતમતીનાં વચન વિધા(ચા)રણયેતિ । પ્રતિજ્ઞાવચનં ન યુક્તમ્ ઇ[69 . 16]તિ સમ્બન્ધઃ । કથમ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ આશંકાયાં પક્ષધર્મેત્યા [69 . 16]દિકારણવચનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[96] પૃ. 260. પં. 23
[97] નાસ્તિ સ્ ।
[98] અનિત્યત્વસ્ય સાધનભાવેન કૃતકત્વં ધર્મઃ । ન્યાયવા. પ્. 54

સંશયિતાદિક [69 . 25]મ્ ઇત્ય્ અત્રાદિ 7 ગ્રહણેનાપ્રતિપન્નસ્ય જિજ્ઞાસોશ્ ચાવબોધઃ । સામાન્યન્યાયસિદ્ધામ્ અસ્તિક્રિયામ્ અપેક્ષ્ય મુક્ત્વે [69 . 29]તિ પૌર્વકાલિકઃ પ્રત્યયઃ પ્રત્યેયઃ ।
સંશયજિજ્ઞાસાદિક[70.9]મ્ ઇત્ય્ અત્રાદિશબ્દાત્ પ્રયોજનાદિપરિગ્રહઃ । તથામુનૈવાદિગ્રહણેન પઞ્ચમ્યન્તસ્યાપિ હેતુપ્રયોગસ્ય સંગ્રહઃ કાર્યઃ । અસતિ હિ સાધ્યાભિધાને કુત એતદ્ ઇતિ હેત્વા 8 કાંક્ષાયા એવાભાવાત્ । સાધ્યસિદ્ધૌ હેતોર્ નિમિત્તત્વં કથયન્તીં પંચમીમ્ ઉચ્ચારયન્તં કથમ્ ઇવ વિચક્ષણા તયાચ(ણા ન પ્રત્યાચ)ક્ષીરન્ન્ ઇતિ । દૃષ્ટાન્ત એવ વચનકર્મતાં નીયમાન ઉપસંહરણં તદ્ અપેક્ષઃ ઉપસંહારો [70.11] ઢૌકનં સત્ત્વપ્રદર્શનમ્ । દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટસામર્થ્યસ્ય હેતોર્ ઇતિ ચ પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સાધ્યશબ્દેનોપચારાત્ સાધ્યધર્મીષ્ટઃ । [34અ] 1 પષ્ઠીસપ્તમ્યોર્ અભેદાચ્ ચ સાધ્યધર્મિણીત્ય્ અર્થો બોદ્ધવ્યઃ । ઇતિ [70 . 13]ર્ લક્ષણસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ પ્રતિજ્ઞાયા [70 . 14] લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે ।
{પ્. 320} તસ્ય પ્રમાણવલાયાતસ્યાર્થસ્ય સંપ્રત્યયો [70 . 28]ન્યથાશંકાર્થાવ્ય(-કાવ્ય)વચ્છેદઃ તદર્થં યથા ભવતિ । યદિ પ્રમાણાનાં વ્યાપારો નિગમનેનોપસંહ્રિયતે । તદૈતદ્ યુજ્યતે વક્તુમ્ । ન ચાસ્ય તથાત્વમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ અશષે [70 . 28]તિ ચો [70 . 29] યસ્માદ્ અર્થે 2 । વ્યાપારશબ્દેન વ્યાપારફલમ્ અભિપ્રેતમ્ ।
નનુ કાનિ પુનર્ અત્ર પ્રમાણાનિ સન્તિ યદ્બલાયાતાર્થોપસંહરણમ્ અસ્ય વર્ણ્યત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય પરૈ એષામ્ અવયવાનામ્ એવં પ્રમાણત્વરૂપમ્ આખ્યાતમ્ ઇત્ય્ આખ્યાતું તથાહી [70 . 29]ત્યાદિનોપક્રમતે ।
ઉપરી [71 . 4]તિ પ્રકરણાદ્ અન્યકૃતસ્ય નામ્ન ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથાહિ તે કસ્યચિદ્ રાજપુત્રસ્ય મહામાત્રસ્ય વા 3 યોગિનો(ના)ન્યેન સજાતીયેન કૃતં નામ શ્રુત્વા અહોપુરુષિકયા ધનાશયા ચોદિતા અન્યથા ચા(વા) તદુ[ત્]સાહવર્ધનં નામ કૃત્વા તલ્લિખિતું પ્રયુઞ્જતે ઽત એવ નામલેખનમ્ ઇ[99][71 . 4]તિ ણિચા નિર્દિષ્ટમ્ । અયુક્તતયા નિષ્ફલમ્ અપી[100][71 . 5]તિ વાસ્તવાનુવાદો ઽપ્ય્ એષ પ્રકૃતોપયોગી । બાલપ્રતારકઞ્ ચ તત્તદુપયોગવર્ણનઞ્ ચેતિ 4 તથા તલ્લક્ષણયા [71 . 13] । વૈયર્થ્યાદિ સ્યાદ્ ઇતિ સમ્બન્ધાત્ પ્રતિજ્ઞાવચનસ્યે [71 . 21]ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[99] નામલેખને -- સ્
[100] "અપિ" નાસ્તિ -- સ્
નનૂદ્યોતકરોપવર્ણિતમ્ અસ્ય પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ કથં વૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યત્ તૂક્તમ્ ઇ[71 . 22]તિ । દત્તમ્ ઉત્તરમ્ ઇ[71 . 23]તિ । "તેનૈવ તાવદ્ દર્શિતેને"[66 . 3]ત્યાદિનોક્તત્વાદ્ ઉક્તમ્ । યથોક્તે ચ સ્વયમ્ ઉત્તરમ્ આહ યશ્ ચે [71 . 23]તિ । તદભાવે [71 . 27] પ્રથમં સાધ્યલ 5 ક્ષણકર્મનિરૂપપણાભાવે । સ્વાર્થાનુમાનદૃષ્ટશ્ ચે [70 . 21]ત્યાદિના ચ યદુપનયસમર્થનાર્થં પરેણોક્તં તત્પ્રતિવિધાતુકામ આહ યશ્ ચાગ્ની [72 . 1]ત્યાદિ । ચો યસ્માદ્ અર્થે । કદાચિદ્ ઇ[72 . 4]તિ યદા ધૂમં દૃષ્ટ્વા તસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિમ્ અનુસ્મૃત્ય તં તત્ત્વેન પ્રત્યવમૃશ્ય પ્રત્યેતીતિ । અસ્ય [72 . 4] પ્રત્યવમૃશ્ય પ્રત્યયાર્થસ્ય । તદે [72 . 4]ત્યાદ્ય્ ઉ 6 ત્તરમ્ । અથ તદન્તરેણાપિ યત્ પક્ષાર્થપ્રતીતેર્ અવિધાનાન્ ન તેન કિઞ્ચિદ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ । સમાનમ્ ઇદં પ્રકૃતે ઽપીતિ ચ બુદ્ધિસ્થમ્ અસ્યૈવં બ્રૂવતો દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રમાણવ્યાપારસમર્થનાર્થઞ્ ચ યદ્ ઉક્તં[101]તત્રાપ્ય્ આહ । યત્ પુનર્ ઇ[72 . 7]તિ । ન ક્વચિદ્ આગમે પઠ્યત [72 . 9] ઇતિ બ્રુવતા ચાગમપ્રતિજ્ઞયોર્ એકવિષયત્વાદ્ આગમઃ પ્રતિ 7 જ્ઞેત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ યે વર્ણયન્તિ [તે] નિરસ્તાઃ । યો હિ પ્રતિજ્ઞયોચ્યતે ઽર્થઃ સ એવ ચાગમેપ્ય્ ઉચ્યતે તદૈવ તત્ સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ અતો નિરાસઃ ।
__________નોતેસ્__________
[101] પ્. 70 પં.29
{પ્. 321} હેતુશબ્દેન ગમકવચનં વાચ્યમ્ । ગમકઞ્ ચ ત્રૈરૂપ્યવલ્લિઙ્ગમ્ । ન ચ પઞ્ચમ્યન્તેન તેન શબ્દેન લિઙ્ગસ્ય ત્રૈરૂપ્યમ્ અભિધીયતે કિન્તુ પક્ષધર્મત્વમાત્રમ્ [72.11] નિમિત્તભાવ એવ ચેત્ય્ એવં વ્ 8 અદિતુર્ અભિપ્રાયઃ । એતેન તદ્ અપિ વિનિક્ષિપ્તમ્ યત્ કૈશ્ચિન્ નિપુણ(ણં)મન્યૈર્નૈયાયિકૈર્ ઉચ્યતે, "પ્રતિજ્ઞાર્થં સાધયિતું સમર્થં પક્ષધર્મત્વેનોપસંહર્તવ્યં લિઙ્ગં અનુમાનં તદભિધાયી શબ્દો હેતુઃ સો ઽપ્ય્ અભિધેયસ્ય નિયમહેતુત્વાત્ બાહ્યાઙ્ગં સામાનાધિકરણ્યં ચાભિધાનાભિધેયયોર્ અભેદવિવક્ષયા સાક્ષાત્ પારરંપર્યે[34બ્] 1 ણ ચૈકચિષયત્વાદ્ ઇતિ । "તાવદ્ધિ ધૂમાદિવસ્તુ ન લિઙ્ગં યાવદ્ વહ્ન્યાદિનાન્તરીયકતયા ન નિશ્ચીયતે, ધર્મિવિશેષે ચ ક્વચિન્ નોપલીયતે । તન્નાન્તરીયકતયા નિશ્ચિતં ક્વચિદ્ ઉપસંહૃતં ચ સાધ્યસાધનસામર્થ્યં ભવતિ નાન્યથા । ન ચ પચમ્યન્તેન "ધૂમાદ્" ઇત્યાદિના શબ્દે[ન] તસ્ય તન્નાન્તરીયકત્વં પક્ષે ચ સત્ત્વં કથ્યતે । ઉદાહરણોપનયયોર્ વૈયર્થ્યંપ્રસઙ્ગાત્ । 2 તત્ કથં પ્રતિજ્ઞાર્થસાધનસમર્થલિઙ્ગાભિધાયિત્વં તસ્ય શબ્દસ્ય યેન "તદભિધાયી શબ્દો હેતુઃ" ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સ તથા બાહ્યાઙ્ગમ્ ઇતિ ચોચ્યતે "હેતુર્ અનુમાનમ્" ઇતિ સામાનાધિકરણ્યં તથા કલ્પેતેતિ ।
પ્રત્યક્ષેણ સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાપ્તિસ્ તત્ર ગૃહ્યત ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષો ઽભિપ્રેતઃ । અત એવાયં ન સર્વઃ પ્રત્યક્ષ [72 . 12] ઇતિ । નૈવ સ 3 ર્વત્ર દૃષ્ટાન્તે પ્રત્ય્ક્ષેણ સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાપ્તિર્ ગૃહ્યતે । યથા ભવન્મત એવ નિત્ય આત્મા સત્તાસમ્બન્ધિત્વે સત્યનાશ્રિતત્વાત્, પરમાણુવદ્ ઇત્ય્ અત્ર દૃષ્ટાન્તે નિત્યત્વં સત્તાસમ્બન્ધિત્વે સત્યનાશ્રિતત્વં યૌ ધર્મૌ તયોર્ વ્યાપ્તિર્ અનુમાનેન ગૃહ્યત ઇત્ય્ અભિસન્ધિઃ । અનેનૈતદ્ અપિ પ્રત્યુક્તં યત્ તૈર્ એવનૈયાયિ 4 કપ્રવરૈર્ ઉચ્યતે -- "સાધ્યસાધનયોર્ વ્યાપ્તિતો વિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । તત્ર પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વા પશ્ચાદ્ ઉદાહરતિ । તેન પ્રત્યક્ષં નિયામકમ્ અસ્તીતિ" । ઉદાહરણમ્ અપિ વાક્યસ્ય ભાગાન્તરમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રહણસ્યાસર્વવિષયત્વાત્ ક્વચિદ્ ભાવાત્ તથાભિધાને ચ તત એવ દૃષ્ટાન્તો ઽનુમાન 5 મ્ ઇત્ય્ અભિધીયેતેતિ ।

તસ્ય તદાતિરિક્તાર્થગ્રહણાભાવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ ઉપમાનં તુ પ્રમાણમ્ એવ ન ભવતી [72 . 13]ત્ય્ આહ । એતચ્ ચ બહુબાધ્ય(બહુવાચ્ય)મ્ અન્યત્રોક્તમ્ ઇતિ નેહોક્તમ્, સિદ્ધસ્ ત્વ્ અર્થો ઽનૂદિતઃ । અનયૈવ ચ દ્વારા યદ્ ઉચ્યતે તૈર્ એવ "યથાતથેતિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સારૂપ્યપ્રતિપત્તિર્ ઉપમાનમ્ અતિદેશેવાક્ય 6 તા, પક્ષધર્મત્વગ્રાહિપ્રમાણવચનમ્ ઉપનયઃ । અત્રાપ્ય્ ઉપમાનં નિયમહેતુત્વ(ત્વં) ધર્મિણિ વા સાધનધર્મસ્ય સંભવં બોધયદસંભવં નિવર્તયતિ યત્પ્રમાણં તન્નિયામકમ્ અસ્તીતિ ઉપનયોપિ નિયમહેતુમત્ત્વાદ્ ભાગાન્તરમ્" ઇતિ તદ્ અપિ પ્રત્યાખ્યેયં દ્વિવિધસ્યાસ્ય વર્ણિતસ્યોપમાનસ્યાપ્રામાણ્યાદ્ એવ 7 કથં નિયામકમ્? યેનોપનયનસ્ય નિયમહેતુકસિદ્ધ્યા {પ્. 322} ભાગાન્તરત્વં સિદ્ધ્યેત્ । ધર્મિણિ ચ સાધનધર્મસ્ય સમ્ભવં પરિચ્છેદ(ચ્છિદ્ય) પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં વાસંભવં નિવર્તયતીતિ અત્રાપિ પ્રત્યક્ષં નિયામકમ્ અસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તવદ્ ઉપનયોપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ વક્તવ્યઃ । ક્વચિદ્ અનુમાનસ્યાપિ તથાત્વાદ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અપીત્ય્ અલમ્ અતાર્કિકવચનનિ 8 ર્બન્ધેન । તદ્વ્યાપાર [72 . 14] ઉપમાનરૂપોપનયવ્યાપારઃ । સ એવો [72 . 16]પનય એવ ।
સ્યાદ્ એતદ્ -- અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉક્તે કુત એતદ્ ઇતિ શ્રોતુર્ અપેક્ષોપજાયતે । ન તુ ધર્મિણિ લિઙ્ગસ્ય સત્ત્વો(સત્ત્વા)પેક્ષા । તસ્માત્ પ્રતિજ્ઞાનન્તરં પરાપેક્ષિતસાધ્યપ્રતિપત્તિર્ અપિ તુ પ્રતિ(પત્તિહેતુપ્રતિ)પિપાદયિષયા પઞ્ચમ્યન્તસ્ય તદભિધાયિનઃ શબ્દસ્ય પ્રયોગો ન તુ ધ[35અ] 1 ર્મિણિ લિઙ્ગસ્ય સત્ત્વપ્રતિપાદનાર્થઃ । તતો ન તસ્ય પક્ષધર્મતાપ્રતિપાદનં પ્રયોજનમ્ ઇતિ કથં પક્ષધર્મત્વં સ એવ દર્શયિષ્યતીતિ ન કિઞ્ચિત્ તેનેત્ય્ ઉચ્યમાનં શોભેતેતિ । અત્રોચ્યતે । અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞોપાદાનેપિ તદનન્તરમ્ એવ યદ્ યદ્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યમ્, યથા ઘટસ્ તથા ચાયં કૃતક ઇત્ય્ ઉક્તે સાધ્યપ્રતીતૌ કિં નિમિત્તાકાંક્ષોપશ 2 મો નાસ્તિ? યેન પઞ્ચમ્યન્તસ્ય લિઙ્ગાભિધાયિન એવ તદુપશમઃ પ્રયોજનં વર્ણ્યેત । યદિ સત્ય્ અવાદી ભવાન્ નૈવં વક્તુમ્ અર્હતીતિ । કિઞ્ ચ યો યસ્મિન્ કિઞ્ચિદ્ નિમિત્તભાવમ્ અપેક્ષતે ન સ તત્ર શશવિષાણાયમાનસ્ય તત્ત્વમ્ અપેક્ષતે । અપિ તુ તત્ર સત એવેતિ કથં શબ્દાનિત્યત્વસિદ્ધૌ કસ્યચિન્ નિમિત્તાવમપેક્ષિતવતા સત્ત્વં નાપેક્ષિતમ્ । યેન 3 પરાનપેક્ષિતં સત્ત્વં પ્રતિપાદયિતું ન તન્નિમિત્તાભિધાયિનઃ શબ્દસ્ય સામાન્ય(મ્ અર્થ્ય)મ્ અસ્તીત્ય્ ઉચ્યેત તસ્માચ્ છબ્દાદૌ ધર્મિણિ લિઙ્ગસ્ય સાધ્યસિદ્ધૌ નિમિત્તભૂતસત્ત્વપ્રતિપાદનં હેતુપ્રયોગસ્ય પ્રયોજનમ્ અવશ્યૈષિતવ્યમ્ । ય(ત)ચ્ચોપનયેનાપિ શક્યં સંપાદયિતુમ્ ઇતિ સાધૂક્તં કિં [102] તેને [72 . 17]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[102] ન કિઞ્ચિત્ તેન સ્ ।
સંપ્રતિ નિગમને યથાશ્રુતિ 4 દૂષણમ્ આહ -- યત્ર [103] પ્રતિજ્ઞાયા [72 . 18] ઇતિ । અથાપિ સ્યાન્ નાયં પુનઃ શબ્દઃ [અ]પ્રથમે કિં તર્હિ સાદૃશ્યે, યથા "અચિરપ્રભા પુનર્ નિશ્ચરતિ" ઇત્ય્ અત્ર । સાદૃશ્યઞ્ ચ કિયદ્રૂપેણાસ્ત્ય્ એવ । યદ્ વા યદ્ય્ અપિ સિદ્ધનિર્દેશો નિગમનં સાધ્યનિર્દેશશ્ ચ પ્રતિજ્ઞા, તથાપિ યસ્યૈવ પ્રતિજ્ઞાયાં સાધ્યત્વમ્ આસીત્ તસ્યાઇવ નિગમને સિદ્ધત્વમ્ ઇત્ય્ અવસ્થા 5 વન્તમ્ એકમ્ આશ્રિત્ય સમાનવિષયતયા નિગમનં પ્રતિજ્ઞેત્ય્ ઉપચર્યતે તથા ચ પુનર્ વચનમ્ અપ્ય્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ । ન ચૈતન્ નિગમનં નિષ્પ્રયોજનમ્ આશંકનીયમ્, સાધ્યે વિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થત્વાદ્ અસ્ય । તદ્ ઉક્તં "સાધ્યવિપરીતશંકાવ્યવચ્છેદાર્થં નિગમનમ્ ઇતિ" । યદ્ય્ અપિ ચ લિઙ્ગમ્ આશ્રયવત્સાધ્યાવિનાભાવિ ચ 6 પ્રતિજ્ઞાદિભિર્ અવયવૈર્ આખ્યાતં તથાપિ નિગમનમ્ અન્તરેણ વ્યાપકવિરુદ્ધપ્રસંગાશંકા સ્યાત્ । {પ્. 323} અન્યદ્ એવ હિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યં યત્સાધનધર્મસ્ય વ્યાપકમ્ આસીત્ । અન્યદ્ એવ ચ ધર્મિણ્ય્ અનિત્યત્વં તચ્ ચ સાધનધર્મસ્ય વ્યાપકં ન ભવતીતિ અવ્યાપકસ્ય સિદ્ધિં મન્યમાનઃ સાધ્યવિરુદ્ધમ્ અબ્યાપકત્વેન વિશેષા 7 ભાવાન્ મૂઢમતિર્ નિત્યત્વમ્ અપિ ધર્મિણિ પ્રસઞ્જયેત્ । તથા ચ સતિ સાધ્યવિપર્યયે હેતોર્ વૃત્તિશંકાયાં બાધકં પ્રમાણં તદ્ એવ વાચ્યમ્ યદુદાહરણસ્થયોઃ સાધ્યસાધનયોઃ પ્રતિબન્ધગ્રાહિ । અતએવ તસ્માદ્ ઇત્ય્ અનેન સર્વનામ્ના પ્રતિબદ્ધં લિઙ્ગં સાધ્યવિરુદ્ધશંકાં નિવર્તયિતું પ્રકૃતત્વાત્ પ્રત્યવમૃષ્યતે । તસ્માદ્ વિપર્યયશંકાનિવર્તકપ્રમાણોપસ્થાપ 8 કં નિગમનં સાધ્યે વિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થં ભવતીતિ । તદ્ એતન્નૈયાયિકપ્રવરસ્ય પ્રકૃષ્ટં પ્રજ્ઞાસ્ સ્વલિતવિલસિતમ્ । તથા હિ સાધ્યે નિર્દિષ્ટે હેતૌ ચાભિહિતે ડૃષ્ટાન્તે ચોદાહૃતે દૃષ્ટાન્તદષ્ટસામર્થ્યે ચ હેતૌ સાધ્યધર્મિણ્ય્ ઉપનીતે કઃ સચેતનો "યેન વિના યો ન ભવતિ ધર્મઃ સ ભવંસ્ તદભાવમ્ અપ્ય્ ઉપસ્થાપયતિ" ઇતિ નિશ્ચીન્વીત સંશયીત વા યેન [35બ્] 1 વિરુદ્ધપ્રસઙ્ગશંકાનિરાકરણાય નિગમનમ્ અભિધીયેત । ન ચાયમ્ અનુન્મત્તો ઽનિત્યત્વે દ્વે ષસ્યતિ(પશ્યતિ) યેનાન્યદ્ એવ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યમ્ અનિત્યત્વમ્ અન્યદ્ એવ ચ સાદ્યધર્મિણ્ય્ અનિત્યત્વે તચ્ ચ સાધનધર્મસ્ય વ્યાપકં ન ભવતીતિ અવ્યાપકસ્ય
સિદ્ધિં મન્યેત યતો ()વ્યાપકત્વેન વિશેષાભાવાત્ત્ અનિત્યત્વમ્ અપિ ધર્મિણિ પ્રસઞ્જયેત્ । ન ચ વિશેષેણ વ્યાપ્તિમ્ અસાવ્ અગ્ર 2 હી[દ્ ઇ]તિ, વિશેષેણ વ્યાપ્તેર્ અવાસમ્ભવાત્ । તથા ચોક્તં -- "વ્યાપ્તિઃ સામાન્યધર્મયોઃ" ઇતિ । અન્યથા સત્ય્ અપિ તસ્મિંસ્ તદ્ આશંકે(કા) નાપાક્રિયેત । એતેન સપ્રતિપક્ષત્વશંકાનિરાકરણત્વમ્ તત્પ્રયોજનમ્ ઇતિ યત્ કૈશ્ચિદ્ ઉપવર્ણ્યતે તદ્ અપિ પરાસ્તમ્ અવસેયમ્ । અથ મોહમાહાત્મ્યાદ્ એવમ્ અપિ સંભાવ્યત ઇતિ ચેત્ । અપયાતં તર્હિ પઞ્ચાવયવત્વં વાક્યસ્ય । 3 સમ્ભવત્ય્ અપિ કશ્ચિન્ મૂઢતરમતિર્ યઃ પઞ્ચાવયવે ઽપિ વાક્યે પ્રયુક્તે નાનિત્યોપીતિ વચનમ્ અન્તરેણ શબ્દસ્યાનિત્યત્વં નિયતં ન પ્રત્યેતિ । અસ્તિ ચ દિગમ્બરાણાંવિપ્રતિપત્તિઃ -- સ્યાન્ નિત્યઃ શબ્દઃ સ્યાદ્ અનિત્ય ઇતિ । તદ્ભાવવ્યુદાસાય નાની(નિ)ત્યોપીત્ય્ અપિ કિં નોચ્યત ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ નિષ્પ્રયોજનકત્વેન । નિગમનસ્ય વાક્યાઙ્ગત્વે 4 નિરસ્તે પ્રથમમ્ ઉપદર્શિતં યદ્ ઉભયેષાં મતં તદરણ્યાનીરુદિતતુલ્યં જાતમ્ ઇતિ કિં તત્રોક્તેનેતિ । જ્યાયાન્ [72 . 21] શ્રેષ્ઠતરઃ । પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનિ પઞ્ચાવયવા યસ્ય સ તથા તદાત્મકઃ [72 . 21] સામસ્ત્ય્ અનિષેધશ્ ચૈષ દ્રષ્ટવ્યઃ । હેતુર્ ઇ[72 . 25]ત્ય્ અભિધાનાભિધેયયોર્ અભેદવિવક્ષયા સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ એકવિષયત્વાદ્ વા 5 પક્ષધર્મત્વાભિધાયી શબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ । હેતુશ્ ચૈવાનુવાદ્યેનાત્મના પ્રતિપાદ્યમાનો વ્યાપ્યરૂપઃ પ્રતિપાદિનો ભવતીતિ પ્રથમાન્તેન તદભિધાયિના શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે । અતઃ પ્રથમાન્ત એવ તદભિધાયી શબ્દો ન્યાય્યઃ । હેત્વભિધાયિશબ્દમાત્રાપેક્ષયા તુ પૂર્વાપરનિયમખન્ડનમ્ આચાર્યસ્ય દ્ર 6 ષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[103] યત્ર ચ પ્રતિજ્ઞાયા સ્ ।

{પ્. 324} સાધનધર્મસ્ય સાધ્યસ્વભાવતાયા એવે [73 . 12]તિ સ્વભાવહેત્વધિકારેણ વિવૃતમ્ ।
કાર્યહેતુના વ્યભિચારમ્ આશંક્ય કાર્યસ્યે [74 . 6]ત્ય્ આહ । તેન [74 . 7] પ્રતિબન્ધેન । તયો [74 . 7]ર્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ ।[104]તદભાવખ્યાતિઃ [75.7] તદભાવજ્ઞાનમ્, નિયતં ખ્યાપયતશ્ ચાયમ્ અભિસન્ધિઃ । તત્તુલ્ય એવાસ્તીત્ય્ અભિધાને ઽતત્તુલ્યે સર્વત્રાન્યસ્મિન્ વિરુદ્ધે ઽસતિ ચ 7 નાસ્તિત્વં લક્ષણાન્તરમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગે નિયમાર્થમ્ ઇત્ય્ એવ નાસ્તિત્વં રૂપં તૃતીયં ન પુનર્ વિરુદ્ધે અન્યત્ર [75 . 8] ચેતિ દર્શયિતુમ્ અસત્ય્ એવેત્ય્ ઉક્તં સૂત્રકારેણેતિ । વિરુદ્ધત [75 . 8] ઇતિ સહસ્થિતલક્ષણેનૈવ વિરોધેન વિરુદ્ધ્યત ઇતિ । કથં નાનુષ્નાશીતાદ્ અપી [75 . 16]ત્ય્ આહ અન્યતો [75 . 16] વિપક્ષાદ્ વ્યવચ્છેદસ્યાભાવસ્ય પ્રસઙ્ગાદ્ ઇ[75 . 16]તિ । ઇતિ [75 . 16] દોષસ્યાકારં દર્શયતિ । તસ્ય [75 . 19] તદભાવ 8 સ્ય । અન્યમ્ ઇચ્છતામ્ ઇ[75 . 21]ત્ય્ અભિસમ્બધ્યતે । તથા પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણેનાપિ [105][75 . 13] વિરોધેન વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[104] હેતોર્ અભાવખ્યાતિઃ સ્
[105] -લક્ષણતયાપિ સ્
અભિધાતો [73 . 15] વેગવદ્દ્રવ્યસંયોગવિશેષોભિમતઃ । અભિધાત્ આગ્નિસંયોગાદ્ એવ નાશપ્રત્યયૌ [76 . 15] તયોઃ સન્નિધિઃ [76 . 16] તં વિના વિનાશો ન ઘટાદિભિઃ સંસર્ગતાં [76 . 16] યાતિ ।
તદનપેક્ષા લક્ષણં બાધકમ્ [76 . 26] । પ્રસઙ્ગમુખેન [76 . 26] પરોપગમસિદ્ધ [36અ] 1 પક્ષધર્મતાદ્વારેણ । વિપઞ્ચયિતુમ્ ઇ[77 . 1]તિ બ્રુવાણેન ચાધિકપ્રતિપાદનાર્થમ્ ઉક્તમ્ એવોચ્યમાનમ્ અનુવાદ એવ ન તુ પુનર્ ઉક્તમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । આકાશાદિનિત્યદ્રવ્યાપેક્ષયા દેશકાલ [77 . 2]ગ્રહણં દૃષ્ટાન્તાર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેનાયમ્ અર્થો યથા નિત્યાનામ્ અમીષાં દેશકાલનિયમો નાસ્તિ તથા શબ્દગુણત્વાદિસ્વભાવનિયમોપિ ન યુજ્યત ઇતિ દૃષ્ટાન્તાર્થમ્ । દેશસ્વભા 2 વનિયમાયોગ [77 . 5]સ્ તુ દાર્ષ્ટાન્તિકઃ । એકાઙ્ગવૈકલ્યાત્ [77 . 3] સત્ત્વલક્ષણૈકાઙ્ગહીનત્વાત્ । તદાત્મતાં [77 . 5] ક્ષણિકત્વસ્ય પ્રકૃતસ્યાકૃતકસદાત્મતાં પ્રતિ [77 . 5] । શાસ્ત્રકાર [77 . 5]શબ્દઃ પ્રકરણાત્કીર્તિપાદેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ । સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકસ્વભાવતાં પ્રતિપાદયિષ્યતી [77 . 9]તિ સમ્બન્ધઃ । વસ્તુસ્થિત્યૈવ [77 . 7] વસ્તુવૃત્ત્યૈ ન પરોપગમબલેનેત્ય્ અર્થાત્ । અભાવપ્રસઙ્ગેન 3 [77 . 9] પ્રકરણાદ્ વિનાશસદ્ભાવપ્રસઙ્ગેનેત્ય્ અવસેયમ્ ।
{પ્. 325} પૂર્વાચાર્યોક્તં [77 . 11]દિઙ્નાગપાદોક્તં તં પ્રત્યનપેક્ષત્વં ખ્યાપયિતુમ્ ઉપક્રમત [77 . 12] ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્ । તં [77 . 12] પરેષ્ટં પ્રતિ ।
વસ્તુગતૌ [77 . 25] વસ્તુપ્રકારે તદાત્મા [78 . 1] નિર્વૃત્તસ્થિર્ આત્મા । તસ્ય [78 . 1] અન્યથાભાવસ્ય । પ્રસઙ્ગાત્ [78 . 2] હેતોઃ । તસ્યૈવ [78 . 2] સ્વહેતુતઃ સ્થિરરૂપતયા નિર્વૃત્તસ્યૈવ અન્યથાત્વાયોગા 4 ત્ હેતોઃ । તત્ર [78 . 3] હેત્વગતે સ્થિરરૂપે હેતુવ્યાપારસ્ય [78 . 3] કલ્પયિતુમ્ અશક્યત્વાચ્ ચ [78 . 3] નાન્યથાભાવસ્ તદાત્મા શક્યતે કર્તુમ્ [78 . 1] ।
તસ્ય વિનાશસ્ય સ્વભાવસ્ તત્ સ્વભાવસ્ [78 . 5]તમ્ એવ । લક્ષણ [78 . 11]શબ્દો રૂપનિબન્ધનઃ । સ્વલિઙ્ગેન ચસ્યાવસ્થાનં કૃતમ્ । તસ્ય [78 . 16] ભાવાન્તરશૂન્યભાવાન્તરરૂપસ્ય । સર્વરૂપશૂન્યસ્ય હ્ય્ અભાવસ્ય હે 5 તુસ(મ)ત્તા વિરુધ્યતે ન ત્વસ્યેતિ ભાવઃ ।
યદીદં ભવતામ્ અપીષ્ટં તર્હિ કસ્માદ્ અસ્મન્મતં નાભ્યુપેયત ઇત્ય્ આહ -- કિંત્વ્ ઇ[78 . 19]તિ ।
તદુત્પત્તૌ [78 . 24] પ્રધ્વંસરૂપભાવાન્તરોત્પત્તૌ । એતસ્મિન્ પરાભિપ્રાયેપ્ય્ એવં બ્રુવાણો નિયતમ્ એવં [78 . 26] વક્ષ્યમાણકં મન્યતે [78 . 23]વાર્તિકકાર ઇતિ ચાર્થાત્ સર્વસ્યેન્ધનાદેઃ [78 . 26] તથાભાવઃ પ્રધ્વસ્તત્વં 6 ગવાદેસ્ તથાભાવઃ [78 . 27] પ્રધ્વંસરૂપત્વમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ યત્રકુર્વન્ (?) પરઃ પ્રાહ । તસ્મિન્ સતી [79 . 1]તિ । અનેન દૃશ્યમાનાઙ્ગારાદિભાવેન સર્વમ્ ઇન્ધનાદિ નિવર્તત ઇતિ ન સર્વસ્ય પ્રધ્વસ્તત્વં નાપિ ગવાદૌ સતીન્ધનાદિ નિવર્તત ઇતિ ન ગવાદેઃ પ્રધ્વંસરૂપતેતિ પરેણ દર્શિતમ્ । અસ્ય [79 . 7] અઙ્ગારાદેઃ ।
ધ્વંસંતે [79 . 13] ધ્વંસમ્ ઉપયાન્તિ વિનશ્યન્તીતિ યાવત્ । દીપાપેક્ષયાવ્યક્તતા દ્રવ્યા(બુદ્ધ્ય)પેક્ષયા આત્મભાવઃ । ભાવરૂપાવ્યક્તતાભાવ [79 . 15] ઇતિ બ્રુવાણસ્ તથાત્મકાભાવરૂપતા યાવદ્ વ્યવસ્થાપ્યતામ્ અભાવૈકરસત્વાત્ પ્રતિપત્તેઃ । ન તુ ભાવરૂપાવ્યક્તતાપત્તૌ પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ દર્શયતિ । એતદ્ એવ દર્શયન્ન્ આહ યદિ હી [79 . 16]ત્યાદિ । અત્રાપિ [79 . 19] ઉપલબ્ધિયોગ્યતાવિકલરૂપ 8 તાપત્તૌ ।
પર્યુદાસેને [80 . 3]ત્ય્ અસ્ય વિવરણં વિવક્ષિતાદ્ ઇ[80 . 3]તિ ।
સન્ બોધગોચરપ્રાપ્તો ઽવધિજ્ઞાનવિષયતાપન્નઃ તદ્ભાવે [80 . 12] વહ્ન્યાદિભાવે નશ્યન્ન્ ઇતિ । "લક્ષણહેત્વો[ઃ] ક્રિયાયાઃ" (પા. 3.2.126) ઇતિ હેતૌ શતુ(?)ર્ વિધાનાદ્ધેતુપદમ્ એતત્ ।

{પ્. 326} નનૂક્તયા નીત્યા નાશસ્ય તત્કાર્યતોપપત્તેઃ કથમ્ એતદ્ આચાર્યેણોક્તમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ અયમ્ અભિપ્રાય [80 . 16] ઇતિ । સ્યાન્ મતમ્ પ્ર[36બ્] 1 તીતિવિષયોપિ ન ચ તત્ર પ્રતીતિલક્ષણાર્થક્રિયાકારી । યથા સાધ્યાભાવે હેત્વભાવરૂપો વ્યતિરેકો વિકલ્પેન પ્રતીયમાનઃ ન વિકલ્પસ્ય । કારકશ્ ચ કથમ્ ઉચ્યતે? ન હ્ય્ અકારણં વિષયો અતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । નૈતદ્ અસ્તિ સાક્ષાત્ કારપ્રવૃત્તજ્ઞાનાભિપ્રાયેણ તદ્ ઉક્તેર્ ન તત્ર વ્યભિચારો ઽસ્તિ । અનેનાપિ ચ તથાવિધજ્ઞાનવિષયેણાવશ્યભાવ્ય[મ્ અ]ન્યથા 2 પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવઃ કથં વ્યયસ્થાપ્યેત અત એવાહ[106] તદ્વિષયસ્ય [80 . 24] વા કથં હેતુમત્તાવગતિર્ ઇતિ વા સામર્થ્ય[107] સમંગિતા સામર્થ્યયોગિતા ભાવતા [80 . 27] વસ્તુતા, અત્યન્તપરોક્ષાણમ્ [81 . 7] અસર્વજ્ઞાપેક્ષયા સર્વદા પરોક્ષાણામ્ । તર્હિશબ્દાર્થશ્ ચાત્ર પ્રકરણાદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ । જ્ઞાનહેતુરૂપતયા [81 . 8] અનુમાનસિદ્ધયેતિ વિવક્ષિતમ્ । 3 અનેન જ્ઞાતહેતુરૂપતયા પ્રતિભાસનયે ચામીષાં પ્રતિષ્ઠિતેન રૂપેણ પ્રતિભાસનમ્ ઇતિ પરેણ દર્શિતમ્ । ને [81 . 8]ત્ય્ અનેન [અ]ભાવસ્ય પ્રતિષ્ઠિતરૂપાવભાસનાભાવં પરેણેષ્ટં નિવર્તયતિ । ભવિતૃરૂપત્વેન પ્રતિભાસનમ્ એવ શશવિષાણાદ્યપેક્ષયા સ્યાપિ [81 . 8] પ્રતિષ્ઠિતરૂપાવભાસનમ્ ઇતિ સિદ્દાન્તિનાપિ દર્શિતમ્ । સર્વસામર્થ્ય્શૂન્યતાલક્ષણેનાભાવે દોષાન્તરમ્ અન્વાચિન્વન્ન્ આહ સર્વરૂપવિવેકસ્ય ચેતિ [71 . 9] । ઉન્મજ્જનં [81.10] પ્રકાશ્યં યચ્ ચ ચક્ષુરાદીનાં પ્રતિષ્ઠિતરૂપાવભાસનસદ્ભાવાવબોધાર્થમ્ તેષાં જ્ઞાનહેતુરૂપતયા પ્રતિભાસનાદ્ ઇતિ પરેણેરિતં તદભાવેપિ શક્યં 5 વક્તુમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ જ્ઞાનવિષયતયેતિ [81 . 11] । પૂર્વં ત્વ્ અત્ર ગજનિમીલિકાં કૃત્વ અન્યદ્ ઉક્તમ્ । અસ્યાપ્ય્ અ[81 . 11]ભાવસ્યાપિ તદ્ધેતુરૂપતયાવભાસનસ્ય તુલ્યત્વાત્ [81 . 11] । ચક્ષુરાદિ(દે)ર્ ઇતિ પ્રકરણાત્ । યદિ નામાસ્ય જ્ઞાનવિષયતા તથાપિ ન તદ્ધેતુતા તત્ કથં તદ્ધેતુરૂપતયાવભાસનં તુલ્યમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ અહેતોશ્ ચે [81 . 12]તિ । 6 એતચ્ ચ પૂર્વવદ્બોદ્ધવ્યમ્ । યદ્ય્ અભાવો નામ નાસ્ત્ય્ એવ ભવન્મતે તર્હિ અમૂરભાવબુદ્ધયઃ
કમાલમ્બેરન્ન્ ઇત્ય્ આહ -- અસ્માકં ત્વ્ ઇ[81 . 12]તિ સ્વવાસનાપરિપાકાન્વયા [81 . 12] ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ । તદ્વ્યતિરેકિ [81 . 19] તતો નિવૃત્તં તદભાવવદ્ ઇતિ યાવત્ । સંસ્પૃશ્યેત [81 . 19] ગૃહ્યેત તત્પર્યુદાસેન [81 . 19] નિવૃત્ત્યવધિવ્યુદાસેન । સદ્ ઇતિ પ્રત્ય 7 યાવિષયસ્ય ન ભાવતેતિ બ્રુવતા યદ્ અસદાત્મકત્વમ્ અસ્યોપગતં તત્ર કિં સ્વરૂપેણાસન્ કિં વા પરરૂપેણેતિ પક્ષયોર્ એકં ભાવં દૂષયિતુમ્ આહ -- ન ચાસ્યે [81 . 24]તિ સ્વરૂપેણા [81 . 24]નપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગેણ તુચ્છરૂપેણાપ્ય્ અસતો [81 . 24]કિઞ્ચિદ્ રૂપસ્ય । ન ચ {પ્. 327} ભાવાભાવયોર્ યૌગપદ્યમ્ ઉપપદ્યતે કદાચિત્ । ન હિ જીવત એવ મરણમ્ ઇતિ ઘતા 8 મણ્ચતીતિ ભાવઃ । ધ્વંસેન વિનાશશ્ ચ ક્રિયમાણઃ કિં તદાત્મા તતો ઽન્યો મૃષા ભાવાન્તરરૂપો વા તુચ્છરૂપો વેતિ તત્ર યે વિકલ્પાઃ તત્ર તૃતીયસ્મિન્ વિકય્યં ભવતુ [108] ચાયં [81 . 26] તતસ્ તદ્ભાવેપિ નિમિત્તીસ્યાદિ(કિમ્ ઇતીત્યાદિ)દૂષણપરિહારયોર્ આભીક્ષણ્યે ચાનવસ્થાવ્ અભિ(સ્થાભિ)પ્રાયવાન્ આહ તતશ્ ચાનવસ્થેતિ [82 . 6] । અત ઇન્ધનાદેર્ નિવૃત્તેઃ । કથમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તી । તદ્ભેદા [82 . 8][37અ] 1 દ્ધેતુભેદાત્ । દૃષ્ટં ચૈતત્ સર્વત્ર સહેતુકે ઽન્યત્રૈતિ દર્શયન્ન્ આહ શાલી [82 . 9]ત્યાદિ ।[109] એકરસસ્યૈ [82 . 13]કસ્ય ભાવસ્ય । સંક્ષેપેણૈતદ્ અત્રાનેન વિચારિતમ્ ।ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધૌ તુ વિસ્તરેણ તતશ્ ચ વિસ્તરરુચિન તત એવાવગન્તવ્યમ્ । સાપ્ય્ અસ્મદીયાક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિર્ અપેક્ષિતવ્યેતિ અભિપ્રાયવાન્ આહ વિસ્તરતશ્ ચે [82 . 14]તિ । સ્યાદ્ એતત્ "ન ભવત્ય્ એવ કેવલમ્" ઇત્ય્ અનેન 2 કિમ્ અગ્ન્યાદિસંયોગકાલે તસ્ય સ્વરૂપાભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે કિમ્ વા તદનુવૃત્તિઃ । ન તાવત્ તદનુવૃત્તિર્ અક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અશબ્દાર્થત્વાચ્ ચ । અભાવપ્રતિપાદને ચ પૂર્વોક્તા દોષાઃ પ્રસજ્યેરન્ન્ ઇતિ । નૈષ દોષઃ, અનયા હિ વચનભઙ્ગ્યા પરસંકુચિતકાલસ્થાપ્યુત્પત્તિકાલ એવ સ દ્વિતીયે ક્ષણે ન કિઞ્ચિદ્ ઇતિ યદ્રૂપં ભાવસ્ય તત્પ્રતિપાદ્યતે 3 । ન તુ કિઞ્ચિદ્ વિધીયતે । અત એવાહ નાસ્યાભવનમ્ અન્યદ્ વા ભવતીતિ [82 . 18] । મા ભૂદ્ અગ્નિસંયોગાદિર્ નાશસ્ય કર્તા કિં નશ્ચ્છિનં યદિ પરહેતુર્ અસ્તિ -- ઇત્ય્ આહ [અ] કર્તુર્ અહેતુત્વમ્
ઇ[82 . 22]તિ । સ ખલુ તસ્ય કર્ત્તા વ્યયતે(પઠ્યતે) યઃ પ્રાગ્ભાવી સન્નર્થાન્તરં સ્વાન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનુવિધાપયતિ યથા ચક્ષુરાદિ વિજ્ઞાનસ્ય । તથાભૂતસ્યાન્વય 4 વ્યતિરેકાનુવિધાપનમ્ એવ હેતુત્વમ્, તદ્ભાવે ભાવસ્ય તદભાવે ચાભાવસ્ય હેતુલક્ષણત્વાત્ । અગ્ન્યાદિભાવે ચ ભવનધર્મણઃ કસ્યચિદ્ ભા(ચિદ્ અભા)વાત્ કર્તૃત્વાભાવે કથમ્ ઇવ તલ્લક્ષણમ્ હેતુત્વમ્ એવ સંગમ્યત ઇતિ ચૈવાંવદિતુર્ અભિપ્રાયઃ ।

[106] તદવિષય સ્
[107] સમ્બન્ધિતા
[108] વાયં સ્
[109] એકરૂપસ્ય સ્
સૂ [110] ચ્યગ્રેષુ સ્થાતુમ્ અશક્તઃ સર્ષપ [82 . 26] ઇતિ યોજ્યમ્ । યથાયોગં સમ્બન્ધઃ 5 હેત્વન્તરાપેક્ષિતત્વં તદ્વિરુદ્ધં ચાનપેક્ષિત્વમ્ । તેન ચ પ્રાપ્તં(વ્યાપ્તં) સ્।તત્સ્વાભાવ્યમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[110] સૂભ્યગ્રે-સ્થા સ્
અવકાશ [83 . 15]શબ્દેનાવકાશવદ્ વચનં વિવક્ષિતમ્ । તેનાવસરપ્રાપ્તં વચનમ્ આશઙ્ક્યેત્ય્ અર્થો બોદ્ધવ્યઃ । એવમ્ અન્યત્રાપ્ય્ એવંવિધે પ્રયોગે જ્ઞેયં । દૃષ્ટાન્તાદ્ આગતો દાર્ષ્ટાન્તિકઃ [111][83 . 21] । કુશૂલશબ્દેન ઘટાદિરચિત આધારવિશેષ ઉચ્યતે । તદાદાવ્ અવસ્થા [83 . 23]વસ્થાનં યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
__________નોતેસ્__________
[111] કં સ્
{પ્. 328} અવસ્થાનામ્ ઇવ [84 . 18] આત્મનઃ પ્રાતિસ્વિકરૂપસ્ય તદ્ભેદે [84 . 19]વસ્થાભેદે । કથંચિત્ [84 . 24] કેનાપિ પ્રકારેણાભેદ ઇત્ય્ અર્થસ્ય રખલદ્ગતિપદમ્ એવૈતત્ । તનોર્ ભેદાદ્ એવ ભેદપ્રસઙ્ગો [84 . 26] ભિન્નરૂપતાપ્રસઙ્ગઃ । તદ્વદ્ અ[84.26]ભિન્નરૂપાવસ્થાતૃવત્ । અભેદસ્ય વા [84 . 26] પ્રસઙ્ગ 7 ઇતિ પ્રકૃતત્વાદ્ યોજ્યમ્ ।
નનુ યદિ ભેદાભેદૌ ચૈકાન્તિકૌ સ્યાતાં સ્યાદ્ અ[ન]ન્તરોક્તો દોષઃ । યાવતા તયોર્ અપિ કેનચિદ્ રૂપેણ ભેદઃ કેનચિદ્ અભેદ ઇત્ય્ આશંકમાન આહ -- તયોર્ અપી [84 . 26]તિ । તયોર્ ભેદાભેદયોઃ, અવસ્થા ચ તદ્વાન વસ્થાવાંશ્ ચ તયોર્ આત્માનૌ તયોશ્ ચ । તસ્યાપ્ય્ અ[85 . 1]ભેદનિમિત્તતયેષ્ટસ્યાપિ રૂપાન્તરસ્ય । 8 તાભ્યામ્ અ[85 . 1]વસ્થાતદ્વદ્ભ્યામ્ । [85 . 1] અન્યથા યદિ તાભ્યાં તસ્યાભેદનિમિત્તસ્ય રૂપાન્તરસ્ય કથઞ્ચિદ્ ભેદો ન સ્યાદ્ ઐકાત્મ્યં યદિ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ ચાસાવ્ અભેદનિમિત્ત્ ઐકસ્વભાવ શ્ ચેતિ તથા તસ્માત્ [85 . 1] । ભેદાભેદાવ્ ઇ[85 . 2]તિ વદિતુશ્ ચાયમ્ આશયઃ -- એકાત્મ્યપક્ષે અભેદનિમિત્તે રૂપાન્તરે વા તાભ્યામ્ અવસ્થાતદ્વદ્ભ્યામ્ અનુપ્રવેષ્ટવ્યં તયોર્ વા [37બ્] 1 તેનાભેદનિમિત્તેન રૂપાન્તરેણ । તત્ર યદિ તયોર્ અભેદનિમિત્તે રૂપાન્તરે અનુપ્રવેશસ્ તદાભિન્નરૂપમાત્રસ્ય ભાવાદ્ અવસ્થાતદ્વતોર્ અભેદ એવેતિ ભેદસ્ય વાર્તાપિ ન સ્યાત્ । અથ તસ્યાભેદનિમિત્તસ્ય રૂપાન્તરસ્ય તયોર્ અનુપ્રવેશસ્ તદાવસ્થાતદ્વન્તાવ્ એવાવસ્થિતાવ્ ઇત્ય્ અપગતમ્ અભેદેનેતિ । એવં તર્હિ તસ્યાસ્તુ તાભ્યાં કથઞ્ચિદ્ ભેદ ઇત્ય્ આહ -- 2 રૂપાન્તરસ્યે [85 . 3]તિ । કથઞ્ચિત્ ત [85 . 3]દ્ એતાભ્યામ્ ઇતિ તુ પ્રકરણાત્ । તન્નિબન્ધનં [85 . 3] રૂપાન્તરસ્ય તાભ્યાં કિઞ્ચિદ્ ભેદનિબન્ધનમ્ । યથા પૂર્વં તથાસ્યાપ્ય્ અ[85 . 4]પરરૂપસ્ય । તદન્યત્ [85 . 4] કથઞ્ચિદ્ ભેદનિબન્ધનમ્ । અયમ્ અસ્ય ભાવઃ -- તસ્યાપરસ્ય રૂપસ્ય તેભ્યો ઽવસ્થાતદ્વદ્ભેદનિમિત્તરૂપાન્તરેભ્યઃ કથઞ્ચિદ્ ભેદોન્યથા તદપરૈકસ્વભાવાદ્ અત્યન્ત 3 મ્ અભેદાદ્ અવસ્થાવસ્થાત્રભેદનિમિત્તરૂપાન્તરાણાં પ્રાક્તનેન ન્યાયેનત્યંતં ભેદાભેદૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ । અતસ્ તેભ્યસ્ તસ્ય કથઞ્ચિદ્ભેદે ઽવશ્યૈષિતવ્યે તન્નિબન્ધનમ્ અપરસ્યાપિ રૂપસ્યાપરં રૂપમ્ ઉપૈતવ્યમ્ ઇતિ । તથા તદન્યત્રાપ્ય્ એવમ્ એવ્ એત્ય્ અપરિમિતરૂપતૈવૈકસ્ય [85 . 4] સ્યાત્ । તસ્મા 4 દ્ ઇ[85 . 6]ત્યાદિના પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરતિ । તદ્બાધાં [85 . 10] પ્રત્યક્ષબાધામ્ । અનેનૈતદ્ દર્શયતિ । ન પ્રત્યક્ષા સતી પ્રત્યભિજ્ઞા બાધ્યતે કિંતુ બાધ્યમાના પ્રત્યક્ષાભાસા સેતિ । એતચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ અભિધાસ્યતે ।[112] અનેકાન્તો ઽનિશ્ચયો ભવેત્
[85 . 12] । અનિશ્ચયફલત્વં સંશયહેતુત્વં સ્યાદ્ ઇતિ યાવત્ ।
__________નોતેસ્__________
[112] અનૈકાન્તિકતા ભવેત્ સ્ ।
એતદ્ એવ [85 . 14] જનકાજન 5 કત્વમ્ એવ ।[113] ધર્મ(ર્મિ)લક્ષણસ્યા [85 . 17]વસ્થાતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
__________નોતેસ્__________
[113] ધર્મિલક્ષણસ્ય । સ્
{પ્. 329} ન ચા(ચે)યમ્ અવસ્થા કાર્યવિજ્ઞાનાતિરિક્તં જ્ઞાનં જનયતિ યેન જ્ઞાનલક્ષણાયામ્ અર્થક્રિયાયામ્ અસ્યોપયોગાત્ સામર્થ્યં કલ્પ્યેત્ય્ અભિપ્રાયેણ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્યે [85 . 22]ત્ય્ અવોચદ્ ઇતિ । અનુભાવાદ્ ઇ[85 . 24]તિ, હેતૌ શતુર્વિદ્યાનાદ્ બાધાનુભવાદ્ ઇ 6 ત્ય્ અર્થઃ । બાધાસદ્ભાવાદ્ "બાધવર્જિતમ્" ઇતિ સામાન્યપ્રમાણલક્ષણસ્યાભાવં પ્રતિપાદ્ય વિશેષલક્ષણસ્યાપ્ય્ અભાવં પ્રતિપાદયિતું તત્પ્રતિભાસિનિશ્ ચે [85 . 25]ત્યાદિનોપક્રમતે । એકરૂપાભાવે કથં તત્ત્વાધ્યવસાયઃ સ્યાત્ સર્વેષામ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાન્યથૈવાસ્યોપપત્તિમ્ ઉપસંહારવ્યાજેન દર્શયન્ 7 આહ -- તસ્માદ્ ઇ[86 . 3]ત્યાદિ । સદૃશ [86 . 3]શબ્દેન નિરન્તરસદૃશં વિવક્ષિતમ્ । તેન નિરન્તરસ્ય સદૃશસ્યાપરસ્ય ભાવ [86 . 3]સ્ તન્નિરન્તરનિબન્ધનેત્ય્ અર્થઃ । કેશા દિષુ લૂનપુનારૂઢેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ અવસેયમ્ । આકારસામ્યમાત્રેણાપહૃતં પ્રકરણાત્ યથાત્વનિશ્ચયાયોગ્યીકૃતં હૃદયં [86 . 4] ચેતો યેષાં તેષામ્ ।
નનુ યદિ આકારસ્ય સામ્યં 8 સાદૃશ્યં નામ ત્વન્મતે કિઞ્ચિત્ સ્યાત્ તન્માત્રાપહૃતહૃદયાઃ પ્રત્યભિજાનીયુઃ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, તત્ કથમ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ ન ચે [86 . 8]તિ ।
"એકપ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને ।
ભેદે ઽપિ નિયતાઃ કેચિત્ સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ ॥" [પ્રમાણવા. 3.72]
ઇત્યાદિના વિપઞ્ચિતત્વાદ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ।
તેષુ [86 . 17] ભાવેષુ ।
ત્રયાણામ્ અપિ રૂપાણાં પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ [38અ] 1 સ્વતંત્રહેતુર્ ઇયં વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ [87 . 7] ।
અનેન [87 . 9] પ્રત્યભિજ્ઞાનેન પ્રત્યક્ષરૂપેણ અનિશ્ચિતે [87 . 10]ત્યાદિ પ્રતિવિધાનમ્ । તાવદ્ અસ્ય બાધકત્વં ન ભવતિ યાવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યં ન સિદ્ધ્યતિ, અન્યથા અનેનૈવ બાધ્યમાનવિષયત્વાદ્ અસ્ય કથં પ્રામાણ્યં યેન બાધકત્વં સ્યાત્? તાવચ્ ચ તસ્યાપ્રામાણ્યં નોપપદ્યતે યાવદ્ અનુમાનસ્યાસ્ય પ્રામાણ્યસિદ્ધ્યાબોધકત્વં ન સિ 2 દ્ધ્યતિ । ઇતરથા બાધવર્જિતત્વાદિલક્ષણસમ્ભવે પ્રામાણ્યાપ્રચ્યુતિર્ ઇતીતરેતરાશ્રયત્વં દોષ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યમાનમ્ આહ નાપી [87 . 10]તિ ।
અનુમાન [87 . 11]શબ્દેનોપચારાલ્ લિઙ્ગમ્ અભિપ્રેત્ય સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધાદ્ ઇ[87 . 12]ત્યાદ્ય્ ઉક્તમ્ । યદિ વા લિઙ્ગસ્યેત્ય્ અધ્યાહાર્યમ્ અવચને ચ પ્રમાણલક્ષણયુક્તે બાધસમ્ભવે તલ્લક્ષણમ્ એવ દૂષિતં સ્યાદ્ ઇતિ સર્વત્રાનાશ્વાસ ઇત્ય્ આભિ 3 પ્રાયઃ ।
{પ્. 330} નૈવં બ્રૂમહે [87 . 17] કિન્તુ પ્રત્યક્ષાભાસા સતી ચાર્થાદ્ અવતિષ્ઠતે । અનુમાનસ્ય વિરોધો બાધસ્ તમ્ અશ્રુવાના [87 . 20] વ્યાપ્નુવતી ભજમાનેતિ યાવત્ । આકારસ્ય [87 . 20] રૂપસ્ય સામાન્યાદ્ [114][87 . 20] એકતાં [87 . 20] તત્ત્વં[115] પ્રતીયતી [87 . 21] નિશ્ચિન્વતી । આદિ [87 . 21]શબ્દાત્ ફલસ્ય સઙ્ગ્રહઃ । સૂર્યોપરાજિતશબ્દેન યસ્ય રૂઢિઃ । આદિ [87 . 22]શબ્દાદ્વન્યેતરકર્કોટાદિપરિગ્રહઃ । તથા 4 ભાવમ્ એતદ્ અનુભવતિ [87 . 23] ।
__________નોતેસ્__________
[114] સામ્યાત્ સ્ ।
[115] પ્રતિયતી સ્

અથ કિં " ન ચ સ પક્ષે ક્વચિદ્ વર્તત [88 . 19]" ઇત્ય્ અસિદ્ધત્વે કારણમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્? એવઞ્ ચેત્ ન તર્હીયન્તં કાલં ભવાન્ બુદ્ધવાન્ અસિદ્ધલક્ષણમ્, પક્ષવૃત્ત્યાદિના પ્રકારેણ હેતોસ્ તથાભાવાદ્ ઇતિ । યુક્તમ્ અવાદીદ્ ઇદં ભવાન્ યદિ પરં તદાયમ્ અસિદ્ધો હેતુર્ ઇ[88 . 18]તિ વદિતુર્ અભિપ્રાયં નાજ્ઞાસીત્ । અયં ખલ્વ્ અસ્યાભિપ્રાયઃ 5 પ્રત્યભિજ્ઞા નામ વિકલ્પવિશેષ એષઃ । સ ચ વિકલ્પસ્ય વિષયો યઃ શબ્દસ્ય વિષયઃ, શબ્દસંસૃષ્ટાર્થપ્રતિભાસિત્વાદ્ વિકલ્પસ્ય । સ ચ શબ્દસ્ય વિષયો યઃ સંકેતસ્ય વિષયઃ, વાચ્યવાચકભાવસમ્બન્ધસ્ય વાસ્તવસ્ય વ્યુદસ્તત્વાત્ । ન ચાસામાર્થ્યવૈયર્થ્યાભ્યાં સ્વલક્ષણાત્મનિ સંકેતઃ કર્તુમ્ શક્યત ઇતિ કથં વસ્તુ 6 તો ભાવાઃ કેચિદ્ અભિ(પિ) પ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયાત્મ(ત્મા)નઃ । તત્ર(તન્ ન) પ્રત્યભિજ્ઞાપનત્વં(જ્ઞાયમાનત્વં) સિદ્ધિમ્ અધ્યાસીત । યદ્ યત્ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે તત્ તત્ પૂર્વાપરયોઃ કાલયોર્ એકસ્વભાવં યથેદમ્ ઇતિતથાગતાન્ પ્રતિપાદયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધ્યાનૈકાન્તિકશ્ ચાયમ્ ઇતિ । પ્રૌઢવાદિતયા સિદ્ધિમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ દૂષણાન્તરાભિધિત્સયા પ્રવૃત્ત 7 સ્ય સિદ્ધાન્તવાદિનો ન ચે [88 . 19]ત્યાદિવાક્યમ્ । યદ્ વા દૂષણાન્તરમ્ અન્વાચિન્વન્ન્ આહ -- ન ચે [88 . 19]તિ ।
[116] જ્ઞાનજનકસ્વભાવતાવિરહાદ્ ઇ[88 . 27]તિ બ્રુવતા ચેદં દર્શિતમ્ । યદિ સર્વેષાં જનકસ્વભાવતા તસ્યાં ચાન્યાપેક્ષિતા સ્યાત્ સ્યાદ્ અદનૈકાન્તિકત્વમ્, ન ચેદ[મ્ અ]સ્તીતિ । ભેદ [88 . 28]શબ્દો વિશેષવચનઃ ।
__________નોતેસ્__________
[116] "જ્ઞાન" ઇતિપદં નાસ્તિ -- સ્
પ્રકૃતે તવ કિમ્ આયાતમ્ ઇત્ય્ આહ -- તદ્વદ્ ઇ[89 . 10]તિ । તૈઃ [89 . 12] બીજાદિભિઃ અનેકાન્ત ઇતિ મૌલસ્ય હેતોર્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સામાન્યેના [89 . 14]વિશેષેણ ।
{પ્. 331} ન સહ [89 . 22]શબ્દો યુગપદર્થવૃત્તિરાચાર્યેણેષ્ટો ઽપિ તુ સહોદરવદ્ એકાર્થવૃત્તિઃ । અપિ તુ એકાર્થકરણમ્ અપિ [114.19] યદ્વર્ણમ્ ઇતિ કિં સહકારિલક્ષણપર્વણિ પ્રતિપાદયિષ્યતે । ન ચ યુગપત્કારિત્વાદ્ એવ ભાવાનાં પરસ્પરસહકારિત્વં ઘટતે । ઘટપટાદીનામ્ અપિ કદા સ્વાં સ્વા[38બ્] 1 મ્ અર્થક્રિયાં કુર્વતામ્ અપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તત્ કથં "સહકારિષુ યુગપત્કરણશીલેષુ" [89 . 22] ઇત્ય્ એતદ્ભટ્ટાર્ચટો વ્યાચષ્ટ ઇતિ ચેત્, નાયં દોષઃ । ન હિ સહશબ્દસ્ય એતદ્ વ્યાખ્યાનં યુગપદ્ ઇત્ય્ અપિ તુ ભાવિકારણાનભ્યુપગમે અવશ્યમ્ એકાર્થકારિણામ્ એકદા કરણમ્ ઇત્ય્ એકાર્થં બુદ્ધાવારોપ્ય વાસ્તવં રૂપમ્ ઇદમ્ અનૂદિતમ્ । તેન યુગપદ્ એકાર્થકરણશીલેષ્વ્ ઇત્ય્ અવ 2 સેયમ્ । એકાર્થકારિત્વમ્ એવ તુ લક્ષણં ન તુ યુગપત્કરણમ્ અવશ્યંભાવ્યપિ વ્યભિચારાત્ । પ્રાજ્ઞાઃ પુનર્ એતદ્ યથાશ્રુતિ સમર્થયન્તિ ।
નનુ લાભો મહાનયમ્ ઇતિ, ન ચ કાચિદ્ અક્ષમા । નૈવે [89 . 25]તિ વ્યાચક્ષાણો વૈશબ્દમ્ અવધારણે દર્શયતિ । કઃ પુનસ્ તત્રેતરેષાં વ્યાપાર ઇત્ય્ આહ -- ભવનેતિ [90 . 3] ।
વ્યાપારોપયોગસ્યાસ્ય પારમાર્થિકત્વં કારકત્વં હીયે 3 તે [90 . 8 , 9]તિ સંબન્ધનીયમ્ । કુત એતદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં કાર્યેત્યાદિયોજ્યમ્ । ઉપચારાત્ [90 . 8] કારકત્વસ્યેતિ પ્રકૃતત્વાત્ । તથા [90 . 17] તદ્વત્ । તત એવ [90 . 17] સ્વસન્નિધિમાત્રત એવ ।

સ્વત એવ [91 . 1] કારણવ્યાપારનિરપેક્ષાદ્ રૂપાદ્ એવ । આત્મન [91 . 2] ઇતિ કાર્યાત્મનઃ । પ્રાગ્ અપિ [91 . 2] જન્મનઃ પૂર્વમ્ અપિ । રૂપરૂપિણોર્ અનન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય રૂપભેદલક્ષણાત્વા 4 દ્ ઇત્ય્ ઉ[91 . 4]ક્તમ્ । તત્ કુતો ઽસત્ત્વાત્ ।
યત્ર સ્થિતેન કાર્યં જનયિતવ્યં સ કાર્યદેશો [91 . 12]ભિપ્રેતઃ ।
યશ્ ચાસાવ્ અભિપ્રાય શ્ ચેતિ તથા તદ્વ તા [92 . 3] ।
નનુ સર્વેષાં અઙ્કુરોત્પાદે સામર્થ્યાપ્રચ્યુતેરનેકાઙ્કુરેણ નિયતમ્ ઉત્પત્તવ્યમ્ એવેતિ યત્ પરેણ પ્રકટિતમ્ તત્ કથમ્ એવંબ્રુવતાપહસ્તિતમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ અયમ્ અભિપ્રાય [92 . 4] ઇતિ ।
યુગપત્ કર્તૃભ્ય 5 [92 . 16] ઇતિ પૂર્વવદ્બોદ્ધવ્યમ્ । ઉક્તે સતિ કિમ્ નામ પ્રતીયતામ્ ઇતિ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદ્ ઇત્ય્ અસ્યાનૈકાન્તિકત્વે મૌલસ્યાપિ તથાત્વમનિવાર્યમ્ ઇતિ પરસ્યાશયઃ ।
ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાદ્ ઇ [92 . 18]તિ પ્રસઙ્ગે કાર્યાભેદસ્ય બાધકે પરેણોક્તે કથમ્ એતત્ તદ્બાધકં ભવતીત્ય્ આશંક્યાહ એવં મન્યત [92 . 29] ઇતિ । સામગ્રીજન્યસ્વભાવત્વાત્ [93 . 1] તદવસ્થાપ્રાપ્તાનેકસમર્થજન્યસ્વભાવત્વાત્ । કાર્યસ્યા [93 . 1]ભિન્નાત્મન ઇતિ પ્રકરણાત્ । નન્વ્ ઇ[93 . 2]ત્યાદિ પરઃ । યદ્ય્ એવમ્ ઇ[93 . 4]તિ {પ્. 332} સિદ્ધાન્તી । યદ્ અનેકસ્માદ્ ભવતાનેકેન ભવિતવ્યમ્ ઇ[93 . 4]તિ એકજાતીયાપેક્ષયોક્તમ્ ન તુ કાર્યમાત્રાપેક્ષયા, ભિન્નજાતીયસ્યાનેકસ્યોત્પાદાભ્યુપગમાત્ । એકં કર્તૃ 7 તત્કાર્યમ્ ઇ[93 . 6]ત્ય્ અભિન્નરૂપકાર્યમ્ । એતત્ ત [93 . 8]દ્ભાવે ભવનમ્ । ભવતામ્ ઇ[93.10]તિસાંખ્યાનભિસંધાયાહ ।
ધર્મવચનસ્ય સંકરશબ્દસ્ય ભાવાદ્ અસંકરાદ્ અ[93 . 23]સાંકર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત એવાહ પરસ્પરેતિ [93 . 24] । પરોદાહૃતકાર્યાપેક્ષયા સામગ્રીભેદાદ્ ભેદં પ્રતિપાદયિતું તથાહી [93 . 25]ત્યાદિનોપક્રમતે । સાદ્ગુણ્યમ્ આભિમુખ્યમ્ । આદિ [93 . 26]શબ્દાત્ વાસનાપ્રબોધાદિસંગ્રહઃ 8 । ઇન્દ્રિય [93 . 27]શબ્દેન તિમિરાદિવિકૃતમ્ ઇન્દ્રિયં વિવક્ષિતમન્યતો ભ્રાન્તિજ્ઞાનાનુદયાત્ । માત્ર ગ્રહણેન ચાલમ્બનસ્યૈવ નિરાસો વિવક્ષિતઃ । ન ત્વ્ આલોકાદેઃ તદભાવે તદનુત્પત્તેઃ । તદન્યે[93.28]ત્ય્ અત્રાપ્ય્ આલોકાદિ દ્રષ્ટવ્યં ।
ઉપયોગવિષય [94 . 4]સ્ તદ્ એકં જન્યં વિજ્ઞાનં તથાવિધસ્યૈ [94 . 4]કાત્મતાલક્ષણસ્ય । ન ભિદ્યતે [94 . 6] નાનાત્વં ન ભવ(જ)તિ । કિં ન્વ્ ઇ[94 . 8]તિ નિ[39અ] 1 પાતાનિપાતસમુદાયઃ પ્રશ્ને । યદિ વા વિતર્કે નુ શબ્દઃ કિં શબ્દસ્ તુ પ્રશ્ને । વૈ [94 . 8]શબ્દો નિપાતો ઽત્ર સંબોધને ।
અનેકસ્ય ભાવે તેષામ્ અનેન(ક)જનકત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપગતે હૃદયનિહિતશઙ્કરસ્વામિચોદ્યઃ કશ્ચિન્ નન્વ્ ઇ[94 . 12]ત્યાદિના ચોદયતિ । સ એવ સ્વાતન્ત્ર્યપરિજિહીર્ષયાનૈયાયિકપ્રવરવચનેન સંસ્પન્દયન્ન્ આહ આહ ચે [94 . 18]તિ ।શઙ્કરસ્વામીચ બુદ્ધિસ્થમ્ અસ્ય 2 । તત્ તસ્માત્ કિં [94 . 19] કસ્માત્ । વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુક(જ)મ્ ઇ[94 . 19]તિ હેતુભાવેન વિશેષણમ્ ।
તેષામ્ અવાન્તરસામગ્રીભેદાદ્ ભેદ ઇતિ પ્રતિપાદયિતું તેષામ્ ઇ[94 . 20]ત્યાદિનોપક્રમતે । વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ વિજ્ઞાનમ્ ઉપાદાનકારણમ્ । ચક્ષુરાદિસહકારિકારણમ્ । ચક્ષુઃક્ષણોત્પત્તૌ તુ ચક્ષુર્ ઉપાદાનકારણમ્, વિજ્ઞાનાદિ સહકારિકારણમ્ એવમ્ અન્યત્રાપીત્ય્ એ 3 કમ્ ઉપાદાનકારણમ્ ઇતરત્ સહકારિ કારણં કૃત્વા સામગ્રીણાં વૈલક્ષણ્યમ્ ઈક્ષિતવ્યમ્ । કાર્યાણાં [94 . 25] વિજ્ઞાનચક્ષુઃક્ષણાદિરૂપાણામ્ ।
બોધરૂપતાદેર્ ઇ[94 . 28]ત્યાદિ સિદ્ધાન્તી । અનુકાર ઇતિ કરોતેઃ ણિજન્તાદ્ધ દ્રષ્ટવ્યઃ । અનુકાર [94 . 28]ણઞ્ચ સ્વસંતતિપતિતકાર્યકર્તૃકત્વં વાચ્યમ્ । {પ્. 333} એતચ્ ચાસ્યૈવોપસંહારે વ્યક્તીકરિ 4 ષ્યતે । તસ્યાનુકારણમ્ એવાનુકર્તૃમુખેન દર્શયન્ન્ આહ તથાહી [95 . 1]તિ । દ્વિતીયલક્ષણં વિવૃણ્વન્ન્ આહ નિયમેન ચે [95 . 3]તિ । સમનન્તર શબ્દઃ સમશ્ ચાસૌ બોધરૂપત્વેનાનન્તરશ્ ચાવ્યવહિતેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યાપિ પ્રકૃતત્વાન્મનસ્કાર એવ દ્રષ્ટવ્યો ન ત્વ્ આગમસિદ્ધ્યાશ્રયણેનોપાદાનમાત્રે, ઉપાદાન 5 લક્ષણસ્યૈવાભિધાનાત્ શકન્ધ્વાદિપાઠાચ્ ચ દીર્ઘત્વાભાવોવસેયઃ । ન ચક્ષુરાદેર્ નિયમેન વ્યાપાર [95 . 4] ઇત્ય્ અર્થાત્ । ચક્ષુષો [95 . 5] નિયમેન વ્યાપાર ઇતિ પ્રકૃતત્વાત્ । જન્યતયા યત્ સ્વ વિજ્ઞાનં તસ્ય યોગ્યતા ર્થાદ્ ઉત્પત્તુર્ યા યોગ્ય તા તદ્ધેતોહ્ [95 . 5] । જ્ઞાનોત્પાદહેતોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચક્ષુર્વિશેષણત્વે ઽપીત્થ 6 મ્ એવાસ્યાયમ્ એવાર્થઃ । અત્રાપિ સમનન્તરશબ્દેપિનમન(બ્દેનમન)સ્કારો ઽભિપ્રેતઃ । ઉક્તયોર્ લક્ષણયોર્ આદ્યં લક્ષણં દુર્બોધત્વાદ્ ઉપસંહારવ્યાજેન સ્પષ્ટયન્ન્ આહ -- તસ્માદ્ ઇ[95 . 6]તિ । સ્વસંતતિ વ્યવસ્થૈવ કુતો યેન તત્પતિત કાર્યપ્રસૂતિનિમિત્તં [95 . 7] જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં યોજ્યમ્ । યદ્ એકાકારે [95 . 7]તિ । ઇતિઃ [95 . 11] હેતૌ । આ 7 (અવા) ન્તરવિશેષકૃતત્વાત્ ત [95 . 12]સ્યા એવોક્તલક્ષણાવાન્તરવિશેષકૃતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માદ્ ઇ[95 . 15]ત્યાદિના પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરતિ ।
કાર્યસ્યૈ [95 . 15]કજાતીયસ્યેતિ વિવક્ષિતમ્ । કાર્યમાત્રાપેક્ષયાનેકત્વસ્યેષ્ટત્વાત્ પ્રસઙ્ગાનુપપત્તેઃ । અન્યે(અથ) તદભુપગમાત્ સિદ્ધં ભવતામ્ । તતો નૈવં વક્તુમ્ ઉચિતમ્ ઇત્ય્ આશંક્યાહ ન ચે [95 . 16]તિ ।
એવં તાવદ્ભટ્ટાર્ચટેનોપાદાનસહકારિલક્ષણં પ્રણીતમ્ । કેચિત્ પુનર્ અત્રૈવં બ્રુવતે, નૈવેદં લક્ષણદ્વયમ્ ઉપપદ્યતે અવ્યાપ્તેઃ । તથાહિ યદિ યદ્ એકાકારપરામર્ષપ્રત્યયનિબન્ધનતયા સ્વસન્તતિપતિતકાર્યપસૂતિનિમિત્તં તદુપાદાનકારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તદા ચન્દ્રકાન્તાદપાં પ્રસવે જ્યોત્સ્ના ન સ્યાદ્ ઉપાદાનકારણમ્ । યદિ ચન્દ્રકાન્ત[39બ્]ઃ 1ઃમણેરુપયતીનામપાં ચન્દ્રિકયા સમમ્ એકાકારપરામર્શપ્રત્યયહેતુત્વમ્ અસ્તિ યેન તથા તયા તાસાં તદેકસાંતાનવ્યવસ્થાસિદ્ધૌ સ્વસન્તતિપતિતકાર્યજનકત્વેન શશાઙ્કવદુપાદાનકારણં કલ્પેરન્ । ન ચ તત્રાન્યસ્ય તદુપાદાનકારણત્વમ્ ઉપપદ્યતે । એવમ્ વનસ્પતિભ્યઃ ફલપ્રસૂતૌ ત્વગ્ભાવા[117]વિશેષસ્ય ન સ્યાત્ તદુપાદાનત્વમ્ । 2 કિયદ્ વા શક્યતે નિદર્શયિતું દિઙ્માત્રં તાવદ્ ઉપદર્શિતમ્ । દ્વિતીયે ઽપિ લક્ષણે ઽનેનૈવાવ્યાપ્તિત્વમ્ ઉન્નેયમ્, ન હિ ચન્દ્રિકાદેર્ અવાદિમાત્રોત્પત્તૌ નિયમેન વ્યાપારઃ શક્રેણાષિ શક્યતે દર્શયિતુમ્ । તાદૃશોત્પાદો વિદ્યત ઇતિ ચેત્ । ચક્ષુરાદેર્ અપિ તાદૃગ્વિજ્ઞાનોત્પાદે નિયમેન વ્યાપાર ઇતિ તસ્યાપિ તથાત્વપ્રસક્તિર્ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ । 3 સહકારિલક્ષણમ્ અપ્ય્ અવદ્યમ્ । સિદ્ધસંતાન એવ હિ વસ્તુનિ પ્રાગવસ્થાપેક્ષવિશેષહેતુત્વં કસ્યચિત્ કલ્પ્યેત । {પ્. 334} સન્તાનાપેક્ષકસ્ય તુ પ્રથમક્ષણસ્યોત્પાદે કથમ્ એવમ્ અભિધાનં [ન] સાહસમ્ ઇત્ય્ અલં બહુનેતિ । અત્ર તુ સમાધાનમતદ્ભિ(નં મહદ્ભિ)ર્ એવ વિધેયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[117] "ભાવવિશેષસ્ય" ઇત્ય્ અપિ દૃશ્યતે ।

ઉભય [95 . 23]મ્ ઇત્ય્ એકસામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટ કારણસ્ય ભેદાદ્ અનેકત્વા 4 ત્ કાર્યસ્ય એકજાતીયસ્યાભેદ એકત્વં કારણભેદા [95 . 20]ત્ સામગ્રીલક્ષણસ્ય કારણસ્ય સામગ્ર્યન્તરાપેક્ષયા વૈલક્ષાણ્યાત્ । કાર્ય સ્યાપિ ભેદઃ [95 . 20] સામગ્ર્યન્તરકાર્યાદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ઇતિ । તાવ [95 . 26]ચ્છશબ્દઃ ક્રમે । કુલાલઃ [95 . 27] કુમ્ભકારઃ વ્યગ્રસ્વભાવાનિ [96 . 1] અન્યોન્યાસહિતસ્વભાવાનિ કારણાન્તરસહિતાનિ [96 . 1] સન્તિ યાનિ કાર્યાણીષ્ટકાદિરૂપાણિ [96 . 1] સાધયન્તિ નિર્વર્તયન્તિ । મૃત્પિણ્ડસ્ય ચર્મકારાદિકારણપ્રતિલમ્ભે સતીષ્ટકાદિકાર્યં, કુલાલસ્ય દાત્રાદિપ્રત્યયાન્તરપ્રાપ્તૌ લવણ(ના)દિકાર્યમ્ । સૂત્રસ્ય કુવિન્દાદિહેત્વન્તરસાહિત્યે ઘ(પ)ટાદિકાર્યમ્ । તાન્ય્ અપિ કિં ભૂતાનિ સાધયન્તીત્ય્ આહ તદન્યે [96 . 1]તિ । મૃત્પિણ્ડાપેક્ષયા બીજાદિજન્યેભ્યો ઽકુરાદિભ્યો 6 ભિન્નસ્વભાવાનિ , તેભ્યો [96 . 3] વ્યગ્રાવસ્થાપ્રાપ્તકારણાન્તરસાધ્યેભ્યો વિલક્ષણમ્ એવ ઘટાત્મકં કાર્યં સમગ્રાણિ સન્તિ જનયન્તિ [96 . 3] મૃત્પિણ્ડકુલાલસૂત્રાણી તિ સામગ્ર્યુપલક્ષણમ્ ઉક્તં ન પુનર્ ઇયન્તિ એવ ઘટસ્ય કારણાનિ । એવં વક્ષ્યમાણેપ્ય્ ઉપદર્શને દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉપદર્શિતમ્ એવોપપાદયન્ન્ આહ તથાહી [96 . 4]તિ ।
નન્ય્ યદિ 7 કુલાલાદિસહિતો મૃત્પિણ્ડસ્ તદન્યસમાગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટમૃત્પિણ્ડકાર્યાદ્ અવિશિષ્ટં કાર્યં જનયન્તિ, ન તર્હિ સામગ્રિવૈલક્ષણ્યાત્ કાર્યવૈલક્ષણ્યે નિદર્શનમ્ ઇદમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ કુલાલાદીતિ [96 . 4] । તદાત્મકમ્ એવ [96 . 6] મૃદાત્મકમ્ એવ ઘટાદિલક્ષણમ્ એવ કરોતિ । મૃત્પિણ્ડ [96 . 4] ઇતિ પ્રાગુક્તો ઽભિમ્સમ્બધ્યતે કર્તા । કુતો વિલક્ષણં 8 કરોતીત્ય્ આહ તત્કાર્યાદ્ અપીષ્ટકાદેર્ ઇતિ [96 . 7] । કેન કારણેણેત્ય્ આહ કેવલે [96 . 7]તિ । કેવલમૃત્પિણ્ડાદ્ ભિન્નઃ સ્વભાવો યસ્ય મૃત્પિણ્ડસ્ય સ તથા તસ્ય ભાવસ્ તત્તા તયા [96 . 7] । કેવલશબ્દેન ચ કુલાલાદિરહિ[ત]તામાત્રં વિવક્ષિતમ્ । ન તુ કારણાન્તરસાહિત્યવ્યવચ્છેદસ્ તેન તત્કાર્યાદ્ ઇ[96 . 7]તિ કારણાન્તરસહિતમૃત્પિણ્ડકાર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતસ્ત્યસ્તસ્યા [40અ] 1 સૌ બિન્નઃ સ્વભાવ ઇત્ય્ આહ -- તત્કારેણે [96 . 6]તિ । તસ્ય કુલાલસ્યાર્થાત્ કુલાલ[ક્ષણ]લક્ષણસ્ય પ્રત્યાસીદતો યત્કારણં પ્રાક્તનક્ષણસ્ તેનાહિત ઉત્પાદિતો વિશેષો [96 . 6] વિશિષ્ટં રૂપં યસ્ય સ તથોક્તઃ । અનેનૈકસામગ્ર્યધીનાવિશિષ્તોત્પત્તિઃ સૂચિતા । હેતુભાવેન ચૈતદ્ વિશેષણમ્ । ચો [96 . 6] વ્યક્તમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । એવમ્ ઉપાદાનભાવે ચોભય 2 ત્ર વ્યાપ્રિયમાણસ્યાપિ મૃત્પિણ્ડસ્ય સહકાર્યા(ર્ય)ન્તરપ્રતિલમ્ભાદાત્મનોપિ સતઃ કાર્યસ્ય તદન્યસહકારિસહિતકાર્યાત્ વિલક્ષણસ્યૈવ {પ્. 335} જનકત્વં પ્રતિપાદ્ય સહકારણસ્યાપ્ય્ ઉભયત્ર સહકારિભાવેનૈવ વ્યાપ્રિયમાણસ્ય કુલાલાદેર્ ઉપાદાનાન્તરપ્રાપ્તૌ તદન્યસહિતકાર્યાદ્ વિલક્ષણકાર્યજનકત્વમ્ અતિદિશન્ન્ આહ -- એવમ્ ઇ 3 [96 . 8]તિ તદન્યોપાદાનસહિતં [96 . 8] મૃત્પિણ્ડલક્ષણાદ્ ઉપાદાનાદ્ યદ્ અન્યદ્ ઉપાદાનં તેન સહિતમ્ । મૃત્પિણ્ડસહિતં [96 . 8] તદ્વિલક્ષણમ્ એવ [96 . 9] । તસ્માત્ તદન્યોપાદાનસહિતકાર્યાદ્ વિસદૃશમ્ એવ ઘટાદિકં કાર્યં જનયતિ [96 . 10] । ઇતિ [96 . 10]ર્ યથા મૃત્પિણ્ડાદીત્યાદેર્ આચાર્યીયવાક્યસ્ય યઃ સમુદાયાર્થસ્ તસ્યાકારં દર્શયતિ 4 । તત્રે [96 . 11]ત્યાદિનેદાનીમ્ અવયવાર્થં વ્યાચષ્ટે । વુઘ્ન [96 . 15]શબ્દેન મૃષય(મૃણ્મય)પિધાનવિશેષ
ઉચ્યતે । તસ્ય પૃથુ [96 . 15]શબ્દેન વિશેષણસમાસં કૃત્વા તસ્ય્ ઓદરા [96 . 15]દીતિ તત્પુરુષં વિધાય તદ્ ઇવ તસ્યેવ વાકારો [96.15] યસ્યેતિ બહુવૃઈહિઃ કાર્યઃ । આદિશબ્દાત્ તદવયવાન્તરવિશેષસ્ય ભિન્નજાતીયસ્ય કમ્બુગ્રીવાદે 5 ર્ વા સંગ્રહઃ । સૂત્રાત્ ત [96 . 17] સ્યૈવ ઘટસ્ય [96 . 18] ચક્રાદેર્ વિભક્તઃ સ્વભાવો ભ્વતીતિ [96 . 21] સમ્બન્ધઃ । મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મતયાઇવ(તૈવ) ઘટસ્ય કુતસ્ત્યેત્ય્ આહ મૃત્પિણ્ડે [96 . 17]તિ । તજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ [96 . 19] મૃત્સંસ્થાનાત્મતાજનનસ્વભાવત્વાત્ કારણાત્ । ઘટસ્ય તદ્રૂપયોગાત્ [96 . 19] મૃત્સંસ્થાનરૂપયોગાત્ । અન્યદ્ એવ સૂત્રસાહિ 6 ત્યેપિ તયોઃ કથં તજ્જનનસ્વભાવ[ત્વ]મ્ ઇત્ય્ આહ તન્નિરપેક્ષે [96 . 20]તિ । તચ્છબ્દેન સૂત્રં પરામૃષ્યતે,[118] ભિન્નસ્વભાવત્વાદ્ વિલક્ષણસ્વભાવત્વાત્ તન્નિરપેક્ષાવસ્થાતો ભિન્નસ્વભાવતૈવ તયોઃ કથમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સૂત્રકારણોપહિતવિશેષયોર્ ઇ[96 . 20]તિ હેતુભાવેન વિશેષણપદમ્ ઇદં યોજ્યમ્ । નિર્દિષ્ટ 7 કારણાભિપ્રાયેણ કારણત્રય [96 . 24]ગ્રહણં ન તુ ઘટસ્ય ત્રીણ્ય્ એવ કારણાનિ । તદુપયોગૈર્ ભિન્નસામગ્રીવ્યાપારૈઃ કાર્યા પેક્ષસ્વ(યે સ્વ)ભાવવિશેષાઃ કાર્યાણાં વિશિષ્ટાઃ સ્વભાવાસ્ તેષામ્ અસંકરો ઽ [96 . 24]સાઙ્કર્યમ્ । તત્ર યદિ તે કુલાલાદયહ્ પ્રત્યેકં જનકાઃ સ્યુસ્ તદા નુક્રાન્તકારણત્રયજન્ય [96 . 21] ઇત્ય્ ઉચ્યેત । તથાપિ કથં સર્વતઃ સમુત્પ 8 દ્યમાનસ્યાખણ્ડાત્મનઃ કાર્યસ્યાયં વિશેષો ઽસ્માદ્ અયઞ્ ચાસ્માદ્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ્ તસ્ય ચૈકૈકે [96 . 25]ત્યાદિ । ઇતો ઽસ્તુ કાર્યસ્ય તત્સામગ્રીભૂતસકલજન્યત્વં તદ્ગતસ્ય તુ તતદ્વિશેષસ્ય કથં તજ્જન્યત્વવ્યવસ્થેત્ય્ આહ તદેકૈકસ [ જા ] તી તિ [96 . 27] મૃત્પિણ્ડાદ્યપેક્ષયા મૃત્પિણ્ડાદેર્ અપરસ્ય તજ્જાતીયત્વં પ્રત્યેયમ્ । [40બ્] 1 અનેનૈતદ્ દર્શયતિ -- નૈકસ્યામ્ એવ સામગ્ર્યાં તસ્મિન્ન્ એવાખણ્ડાત્મનિ કાર્યે તત્તદ્વિશેષસ્ય તત્તજ્જન્યત્વમ્ અવધાર્યતે અપિ તુ તત્તદુપચયે તત્ તદ્ ઉપચયત્ય તત્તદપોધારે તત્તદુ(દ)પચયસ્ય દર્શણાદેકત્વાધ્યવસાયતશ્ ચૈકાધિકરણત્વેન {પ્. 336} વ્યવસ્થાપિતાદ્
ઇતિ । વ્યવહર્તારશ્ ચૈવં ન વિપઞ્ચિ(શ્ચિ)ત ઇતિ તત્ત્વચિન્તકૈ [96 . 29]ર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તેષામ્ અપ્ય્ એવં 2 વિવેચનેન કિં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ આહ યત [96 . 29] ઇતિ । યતો ઽનન્તરોક્તવિવેચનાત્ । અનેકમ્ અપિ કારણં કસ્માત્ સ્વીકુર્વન્તીત્ય્ આહ પરસ્પરે [97 . 1]તિ । ક્ષેપવત્યાં હિ સામગ્ર્યામ્ અન્યોન્યોત્પાદિતાતિશયકાર્યપ્રણાલિકયા વાઞ્ચ્છિતાઙ્કુરાદિકાર્યોપજનનયોગ્યકારણસામગ્ર્યસદ્ભાવાર્થમ્ । એતચ્ ચોપરિષ્તાત્ પ્રદર્શયિષ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[118] ભિન્નાત્મકતયા સ્ ।
"યત્ર યદ્યોગ્યં રૂપ 3 મ્ ઉપપદ્યતે સ તસ્ય વિષય" ઇતિ તદ્વિષયસ્ય [97 . 14] ઘટસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તદન્યાવસ્થાવિષયાત્ [97 . 15] પ્રાપ્તસહકાર્યન્તરાવસ્થાકાર્યાત્ । અસ્યે [97 . 19]તિ કાર્યસ્ય । અનેન "તજ્જનિતવિશેષભેદસ્યે"તિ મૂલસ્ય કાર્ય [97 . 17]પદવિશેષણસ્ય બહુવ્રીહૌ કર્તવ્યે વિગ્રહો દર્શિતઃ ।

જ્ઞાનં [97 . 27] તદ્રૂપમ્ અનુકર્તું યુક્તમ્ [97 . 28] । ને [97 . 26]ત્ય્ અનુવર્તતે 4 ન યુક્તં [97 . 28] નાર્હતીતિ ચાર્થઃ । હેતૌ શાનચો વિધાનાત્ તદ્રૂપવિકલાર્થસામર્થ્યેનો [97 . 28]ત્પાદાદ્ ઇતિ તદ્રૂપાનુકારી(રા)યુક્તતાયાં હેતુર્ ઉક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ । તથાપિ કસ્માન્ ન યુક્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ -- ભ્રાન્તતે [98 . 1]તિ । ઐકાન્તિકી [98 . 3] યા પરેણાઇકાન્તિકત્વેનાભિમતા સા નાસ્તિ, એકત્વાદ્ એવ પ્રમાણસિદ્ધાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યદિ 5 વા નૈકાન્તિકી ન નિશ્ચયવતી । અથવાનેકાત્મતૈવૈકાન્તિકી નેતિપૂર્વેણાભિસંબધ્યતે ।
અથ વિજ્ઞાનોપજનને કિમ્ ઇન્દ્રિયાદીનિ સ્વલક્ષણાન્તરાન્તરાપ્રસવધર્માણ્યપેતસંતાનાન્ય્ એવ યેનૈકસ્યૈવ કાર્યસ્ય કરણમ્ એષામ્ ઉપવર્ણ્યતે । ઇત્ય્ આહ એતચ્ ચે [98 . 6]તિ ।
નનુ એકસામગ્રી [98 . 6]શબ્દેન યદિ વિજ્ઞાનસ્ય જનકઃ કારણકલાપો ઽભિપ્રેતઃ, તદોક્તમ્ એવ કિમ્ અપેતં(ત)સંતાનતા તેષામ્ ઇતિ ।
અથૈકમ્ ઉપાદાનમ્ ઇતરત્સહકારિકારણમ્ અભિસન્ધાય એકસામગ્રીત્ય્ ઉક્તં ન તદ્ અપિ ચતુરસ્રમ્, તસ્યા અપ્ય્ અવાન્તરસામગ્ર્યાઃ કિં તદુપાદાનોપાદેયસ્યાઇવ ક્ષણસ્ય પ્રસવઃ । અથોપાદેયમ્ અનેકં ન ભવતીત્ય્ અભિપ્રે 7 યતે । હંત તદ્ અપિ સર્વં સ્વં સ્વમ્ ઉપાદાનમ્ અપેક્ષ્યોપાદેયમ્ એવેતિ તદ્ અવસ્થો દોષ ઇતિ । ઉત્તર(ઉક્ત) એવ એકસામગ્રીશબ્દાર્થઃ કૈવલં બોધે યત્રઃ કરણીયઃ । એકમ્ ઉપાદાનં સદ્ એવેતરત્સહકારિકારણસદ્ એવ વ્યાપ્રિયતે યદા તદા એકસ્યૈવ વિજ્ઞાનસ્ય મનસ્કારોપાદાનસ્ય ચક્ષુરાદિસહકારિકારણસ્યૈવ સત ઉત્પ 8 ત્તિર્ ન તુ ચક્ષુઃક્ષણસ્યૈવંભૂતસ્ય સ[ત] ઉત્પત્તિર્ અપિ તુ ચક્ષુર્ ઉપાદાનસ્ય મનસ્કારાદિસહકારિકારણસ્ય સત ઇતિ । એવં રૂપાદિક્ષણસ્યાપ્ય્ ઉત્પાદે દ્રષ્ટવ્યમ્ સ્વયમ્ । અત્ર સમુદાયાર્થો મનસ્કારોપાદાનકારણચક્ષુરાદિસહકારિકારણાત્મિકા સતી સામગ્ર્યેકમ્ એવ કાર્યં જનયતિ । તદૈવાન્યજ્જનયન્તી તુ નૈવમ્ આત્મિકા સતી જ[41અ] 1 નયતિ । કિં તર્હિ ચક્ષુર્ ઉપાદાનકારણમનસ્કારાદિસહકારિકારણાત્મિકા । {પ્. 337} એવં રૂપાદિક્ષણજન્મિ(ન્મ)ન્ય્ અપિ પ્રત્યેયમ્ । અત એવૈષામ્ આન્તરસામગ્રીભેદઃ કૃતઃ પરસ્પરતો ભેદ ઇત્ય્ ઉક્તં પુરસ્તાદ્ ઇતિ સર્વમ્ અવદાતમ્ । કસ્માત્ પુનર્ ઇષ્ટૈકસામગ્ર્યપેક્ષયૈવૈતદ્ ઉચ્યતે, ન ચ સામગ્રીમાત્રાપેક્ષયાપીત્ય્ આહ પરમાર્થતસ્ ત્વ્ ઇ[98 . 6]તિ । તત્સામર્થ્યન્તર્ગતાના 2 મ્ ઇ[98 . 7]તિ સા ચ સા ચક્ષુરાદિસહકારિકારણાત્મિકા સામગ્રી ચેતિ તથા યત્રોપાદાનભાવેનાન્તર્ગતાનામ્ અન્તર્ભૂતાનાં યત્ર સામગ્ર્યાં સહકારિત્વેન તેષાં વ્યાપારસ્ તત્ર । તત્સામગ્ર્યન્તરં તદવયવત્વેન । કાર્યાન્તરસ્યે [98 . 8]તિ સોપાદેયક્ષણાપેક્ષયા તદ્વિજ્ઞાનં ચક્ષુષઃ કાર્યાન્તરમ્ એવમ્ અન્યસ્યાપ્ય્ અન્યત્ તસ્ય કાર્યાન્તરસ્યાપિ પ્રારમ્ભાદ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે 3 અનેકકાર્યકર્તૃત્વમ્ ઇતિ ર(ચ) શેષઃ કાર્યઃ અન્યથા કસ્મિન્ સાધ્યે પઞ્ચમીયં હેતુભાવમ્ અભિદધ્યાત્ । અસ્યૈવાર્થસ્ય દૃઢીકરણાર્થં દૃષ્ટાન્તયન્ન્ આહ યથે [98 . 9]તિ । તદા [98 . 10] તદ્વદ્ અનેકપ્રત્યયજનિતમ્ અપી [98 . 9]ત્ય્ એકમ્ ઇત્ય્ અસ્યાનુવૃત્તેસ્ તથાનેકપ્રત્યયજનિતમ્ એકમ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ [98 . 9] હેતૌ । અપિ [98 . 10] ન્યાયતઃ સમ્ભાવનામ્
આહ । 4 યદિ વા પરમાર્થતઃ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યાનેકત્વોપગમે ઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિર્ ઇ[98 . 9]તિ સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ । કસ્માન્ ન ક્ષતિર્ ઇત્ય્ આહ -- તત્સામગ્ર્યન્તર્ગતાનામ્ ઇ[98 . 7]તિ । યથે ત્યાદિ ચ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ । ઇતિસ્ ત્વ્ અનન્તરોક્તાન્યોપાદાનકારણાનિ સહકારિકારણાનિ પ્રત્યવમૃષતિ, તતોયમ્ અર્થ ઉક્તલક્ષણકારણાનેકત્વાદ્ ઇતિ । સંપ્રતિ પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ તત [98 . 10] ઇતિ । સામાન્યેન [98 . 11] કાર્યમાત્રાશ્રયણેન । અથ સિદ્ધસાધનત્વં હેતોઃ કો દોષ ઇતિ ચેત્ । તદ્ એતદ્ધર્મોત્તરપ્રદીપે ઽસ્માભિર્ વિવેચિતં વિસ્તરતશ્ ચ સ્વયૂથ્યવિચાર ઇત્ય્ આસ્તાં તાવદ્ ઇહ ।
દ્રવ્ય [98 . 16]શબ્દેન દ્રવતિ પર્યાયાન્ ગચ્છતીતિ વ્યુત્પાત્ત્યા ધર્મો પરિણામિનિત્યો વિવક્ષિતઃ 6 પર્યાયશબ્દેન ચ પરિ સમન્તાદેત્યેતિ દ્રવ્યમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ધર્માઃ । આદિ [98 . 18]શબ્દાત્ સ્પર્શાદિસંગ્રહઃ । ઘટો દ્રવ્યં રૂપાદયઃ [98 . 19] પર્યાયા ઇતિ દ્રવ્યપર્યાયયોર્ એતદ્ ઉદાહરણમ્ ઇતિઃ સંખ્યાભેદ [98 . 19]સ્યાકારં દર્શયતિ દ્વિતીયસ્ તુ સંજ્ઞાભેદસ્ય । ઇતિ [98 . 22]ના લક્ષણભેદસ્યાકારો દર્શિતઃ । વસ્તુરાગ [98 . 23] ઇત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । ઇતિ 7 ના [98 . 23] કાર્યભેદસ્ય સ્વરૂપમ્ આહ ઇતિર્ અ[98 . 24]નન્તરોક્તભેદાભેદં પ્રત્યવમૃષતિ । ચક્ષુરાદીનામ્ અભિન્નો ય આત્મા એકકાર્યજનકઃ સામાન્યભૂતસ્ તજ્જન્યતા તસ્ય [98 . 26] । એતદ્ એવ દ્વયમ્ ઇત્યાદિનોપસંહરતિ પરઃ ।
સામાન્યેન પરરૂપાણાં આત્માભેદસ્ય બો(સ્યાબા)ધકત્વં પ્રતિજ્ઞાય વિશેષેણેદાનીં દર્શયિતુમ્ આહ -- સંખ્યાભેદસ્ તાવદ્ ઇ[99 . 7]તિ । બહુત્વેન 8 વ્યવહારો બહુવચનાન્તસ્ય પ્રયોગઃ । બહુવચનં ચ "યુષ્મદિ ગુરાવ્ એકપામ્" ઇત્ય્ અનેન । અનેન સંખ્યાભેદાદિત્ય્ અસ્ય {પ્. 338} સાધારણાનૈકાન્તિકત્વં દર્શિતમ્ । ધર્મધર્મિસમુદાયાત્મકસ્ય કાર્ત્સ્ન્ય્ અસ્ય્ આપ્રતીતિઃ [99 . 12] પ્રસજ્યેત । તત્પ્રતીતૌ વાવસ્થાત્રવસ્થાવિષયપૂજ્યતાપ્રત્યયગોચરત્વસ્ય ગૌરવસ્યાપ્રતીતિઃ પ્રસજ્યેત । અત્રૈવ વક્તવ્યા[41બ્] 1 ન્તરમ્ ઉચ્ચિન્વન્ન્ આહ વ્રીહય [99 . 12] ઇતિ ચેત્ યત્ર બહુવચનં "જાત્યાખ્યાયામ્ એકસ્મિન્ બહુવચનમ્ અન્યતરસ્યામ્" [પા.1.2.58] ઇત્ય્ અનેન । ન ચ પર્યાયરૂપેણ ભિદ્યન્ત [99 . 16] ઇતિ બ્રુવતા ચ યદિ સંખ્યાભેદો ઽનેકત્વસ્ય સાધકઃ સ્યાત્ તદા તદભેદોપ્ય્ એકત્વસ્ય સાધકઃ સ્યાત્ । અન્યથા તસ્યાયોગાત્ । ન ચૈવં તસ્માત્ સંખ્યાભેદો ન સમર્થો ઽનેકત્વં સાધયિતુમ્ ઇતિ દર્શિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતઃ 2 [99 . 19] સંજ્ઞાભેદાત્ । અનેન સંજ્ઞાભેદાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાનૈકાન્તિકત્વં દર્શિતમ્ । સંપ્રતિ સાધારણાનૈકાન્તિકત્વમ્ અપિ દર્શયન્ન્ આહ એકસ્મિન્ન્ અપિ ચેતિ [99 . 19] અત્ર ગજનિમીલિકયા પૂર્વદોષો દ્રષ્ટવ્યઃ । સમસ્તસ્ય [99.21] શક્તિશક્તિમદાત્મકસ્ય ધર્મધર્મિસમુદાયસ્ય । તયો [99 . 23]ર્ દ્ધર્મધર્મિણોસ્ તદ્ વાધિનાં [99 . 24] ધર્મવાચિનામ્ । માત્રા [99 . 26] લેશઃ ।
3 સર્વદૈકરૂપેણાવસ્થાનં કૂટસ્થનિત્યતા તયા [99 . 28] તત્તદવસ્થારૂપેણ પરિણમતો ઽવસ્થાનં પરિણામનિત્યતા તદ્ ઉપગમાત્ [100 . 1] સા ચ [100 . 1] પરિણામનિત્યતા । અસ્ય [100 . 2] પરિણામનિત્યસ્ય સુવર્ણાદેર્ દ્રવ્યસ્ય । તદ્રૂપેણ [100 . 2] પર્યાયરૂપેણ ચ્છેદો વિનાશઃ । પર્યાયાણામ્ ઇવેતિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । ઇયં પરિણામનિત્યતા ।[119]કૂટસ્થનિત્ય 4 તા દ્રવ્યે પર્યાયાતિરિક્તે ન સંભવતિ [100 . 4] । કુત ઇત્ય્ આહ પર્યાયે [100 . 5]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[119] અત્ર "કૂટસ્થનિત્યતાવત્" ઇતિ પાઠઃ ટિબેટનાનુસારી સમ્યગ્ભાતિ ।

વિભક્તપરિણામેષ્વ્ ઇ[100 . 12]તિ પાઠે વિભક્તઃ પરિણામો યેષામ્ ઇતિ વિગ્રહઃ । વિભક્તો વિશિષ્તકાર્યકારિત્વેન નિયુક્ત ઇતિ ચાર્થ ઇતિ પૂર્વે નિબન્ધકૃતો વ્યાચખ્યુઃ । ઇદાનીમ્ અપિ કેચિત્ પણ્ડિતાંમન્યા અનેનૈવ પાઠેન કથમ્ અપિ વ્યાચક્ષતે । તદ્ એતત્ પાપીયઃ 5 વિભક્તિ[ક્ત]શબ્દસ્યાન્યાર્થત્વાત્, ન હ્ય્ અયં વિભક્તશબ્દો વિશિષ્ટકાર્યકારિત્વેન નિયુક્તં વક્તિ । અપિ તુ વિભાગેન વ્યવસ્થાપિતમ્ । કિઞ્ ચ કિમ્ અસ્ય શબ્દદારિદ્યં યેન વિશિષ્ટકાર્યકારિપરિણામેષ્વ્ ઇતિ વક્તવ્યં વિહાય ઇદમ્ ઈદૃશમ્ અવાચકમ્ આચક્ષીત । સર્વ એવ ચ પરિણામસ્ તદન્યકાર્યાપેક્ષયા વિશિષ્ટકાર્યકારીતિ કો ઽન્યસ્માદ્ અ 6 સ્ય પટાદિપરિણામસ્ય વિશેષઃ, કશ્ચાસ્ય નિયોક્તેતિ કિમ્ અસ્થાનપરાક્રમેણ । તસ્માત્ ક્વચિત્ પુસ્તકે પ્રમાદપાઠ એષઃ । વિભક્તપરિમાણેષ્વ્ ઇતિ તુ પાઠો યુક્તરૂપઃ । તત્ર પરિંઆણં માનવ્યવહારકારણં {પ્. 339} ગુણવિશેષઃ । પરપ્રસિદ્ધ્યા ચેદમ્ ઉચ્યતે તચ્ ચ દીર્ઘત્વાખ્યમ્ ઉત્પાદ્યમ્ અત્ર વિવક્ષિતમ્ । તત્ર વિભક્તં વિભાગેન 7 વ્યવસ્થાપિતમ્ પરિમાણમ્ યેષાં પટાદીનાં તેષુ વિસ્તારિતેષુ દીર્ઘીકૃતેષ્વ્ ઇતિ યાવત્ । વિભક્તાયામ્ આદિકર્પટાદયઃ કિઞ્ચિદ્ આવૃણ્વતે કિઞ્ચિચ્ ચ ધારયન્તિ કિઞ્ચિદ્ ઉપબધ્નન્તીતિ । પ્રાગવિદ્યમાનં કસ્યચિદ્(દ્)ભાવે ભવદ્ ઉત્પદ્યમાનં કાર્યમ્ [140 . 18] । હેતૌ ચ શતુર્વિધાનાત્ પૂર્વમ્ અભાવા(ભવ)ત્ કસ્યચિદ્ ભાવે ભાવા(ભવ)દ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભવેત્ કાર્યમ્ ઇતિ તુ પાપીયાન્ પાઠઃ ।
યદિ 8 પરસ્પરોપાદાનાહિતરૂપવિશેષસ્ તત્સામગ્ર્યન્તર્ગતઃ સર્વ એવ ક્ષણઃ પ્રત્યેકં સમર્થ ઉત્પદ્યતે । યતો વિજ્ઞાનાદિપ્રસૂતિસ્ તેન તાવદ્ અવશ્યં જ્ઞાનજનનસ્વભાવેનૈવ ભાવ્યમ્, અવિજ્ઞાનજનનસ્વભાવેનૈવ વા, ન તુ પરસ્પરવિરુદ્ધતદતજ્જનનસ્વભાવેન ભેદપ્રસઙ્ગાદિત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ પરશ્ચોદયન્ન્ આહ નન્વ્ ઇ[100 . 24]ત્યાદિ । કથં તદન્યકાર્ય [42અ] 1 સંભવ [100 . 26] ઇતિ બ્રુવતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ --
"તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્ તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
તદ્રૂપાદિ કિમ્ અજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્ ॥"
(પ્રમાણવા. 2.251) ઇતિ ।
અનેકકાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વાદ્ વિ[101 . 3]જ્ઞાનાત્મકાનેકકાર્યકારિરૂપત્વાત્ । તેષાં [101 . 4] સજાતીયેતરક્ષણાનામ્ । તેષાં ચક્ષુરાદીનાં સત્તા તદા[ન] ન્તર્યેણ દર્શનં [101 . 5] તસ્માત્ । નનુ તત્સન્નિધૌ વિજ્ઞાનલક્ષણકાર્યદર્શનાત્ વિજ્ઞાનસ્યૈવ 2 જનક ઇત્ય્ અવધારણાત્ તદવસ્થે દોષ કસ્માદ્ ઇદમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ તત્રે [101 . 5]તિ । અનૈનૈતદ્ આહ ધર્મમાત્રસ્ય સંદેહાદ્ અયોગવ્યવચ્છેદ એવાત્ર ન્યાયપ્રાપ્તો નાન્યયોગવ્યવચ્છેદ ઇતિ ।
નનુ ચ યેન રૂપેણ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં જનયતિ યદિ તેનૈકરૂપેણૈવ રૂપં જનયતિ તદા તેનાવશ્યં તદ્વિજ્ઞાનવદ્બોધાત્મના ભાવ્યમ્ । અથ તદન્યેન રૂપે 3 ણ જનયતિ તર્હિ વિરુદ્ધરૂપદ્વયાનુષઙ્ગ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ન ચાત [101 . 7] ઇતિ । અતો વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનજનનસ્વભાવત્વાત્ । કસ્માન્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- એકસ્યૈવે [101 . 7]તિ । આત્માતિશયસ્ય [101 . 7] સ્વહેતુપ્રત્યયસામર્થ્યાયાતવિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનોપજનનયોગ્યસ્વભાવવિશેષસ્ય । અનેનૈતદ્ દર્શયતિ એકેનૈવ રૂપેણ તત્તજ્જનયતિ 4 કેવલં તદ્ એકં રૂપમીદૃગ્વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનજનનમ્ ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ તત્સામગ્ર્યન્તર્ગતાનાં સર્વેષામ્ એવ ક્ષણાનાં સ્વહેતુભિર્ ઇદં રૂપમ્ ઉપનીતં યદુત યૂષ્મત્પ્રાગ્ભાવે ઽનેકેનૈવ બોધાબોધાત્મકેન કાર્યેણ જનિતવ્યમ્ ઇતિ । એવં તર્હિ વિજ્નાનાભિન્નહેતુજત્વેન {પ્. 340} સુખાદીનાં બોધાત્મકત્વં દુઃખસાધ[કત્વ]માપનીય 5 (પ)ન્નમ્ । તત્રાપિ હીદં શક્યતે વક્તું પ્રોષિતાગતપ્રિયપુત્રાદિક્ષણસ્ય સ્વહેતુસમૂહાદ્ એવ તથાભૂતં રૂપમ્ ઉપ(દ)પાદિ યેન વિજ્ઞાનમ્ અવિજ્ઞાનાત્મકં ચ સુખમ્ અન્યચ્ ચ જનયતીતિ શુદ્ધાદ્ રૂપે(?) યદિમે(?)તદ્વિશેષવદ્વિશેષાખ્યાને ઽસ્માભિહ્ પરિહૃતમ્ ઇતિ તત એવનુગન્તવ્યમ્ ઇતિ । પૂર્વમ્ અવધીરિતાવધારણનિરૂપેણા 6 ક્તાવ્ ઉક્તમ્ અધુના પુરસ્કૃતાવધારણોક્તાવ્ ઇતિ ભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇદંતયા વ્યપદેશયોગ્યં સનિદર્શનમ્ । સ્વદેશે પરોત્પત્તિનિ(વિ)બન્ધકં સપ્રતિઘમ્ [101 . 11] । ઇયં ચાગમભાષા । ભિન્નપ્રવૃત્તિનિમિત્તયોર્ એકસ્મિન્ન્ અર્થે વૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ તેષાં તન્નિમિત્તાનાં તદયોગાદ્ એકત્રૈવ વૃત્ત્યનુપપત્તેઃ । અપેક્ષાયાં [101 . 14] 7 તદેકોપકારાપેક્ષાયામ્, ઉપકારસ્યોપકાર્યાભેદાન્ ન્યાયપ્રાપ્તાદ્ ઇતિ । ઉક્તમ્ એવાધિકાભિધાનાર્થમ્ અવતારયન્ન્ આહ -- નાપી [101 . 17]ત્યાદિ । પ્રતિબન્ધાભાવ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- તદ્ગ્રાહકેતિ તદભાવમ્ એવ પ્રતિપાદયિતુમ્ આહ પ્રત્યક્ષત [101 . 18] ઇતિ । એકાત્મતયૈવ [101 . 20] જ્યોતીરૂપાદ્યાત્મતયૈવ । પ્રત્યક્ષેણૈવમ્ ઉપલમ્ભાન્ ન તાવત્ પ્રત્યક્ષં તત્પ્રતિબન્ધસાધકમ્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ દર્શિતમ્ । યેનાનુમાનેન કાર્યભેદસ્ય કારણાનેકત્વપ્રતિબન્ધઃ સાધ્યતે તત્રાપિ [101 . 20] એતચ્ ચૈકસામગ્ર્યન્તર્ગતવિશિષ્ટૈકૈકકારણાપેક્ષયા

દ્રષ્ટવ્યમ્ ન તુ કારણમાત્રાપેક્ષયા કલાપાત્ કલાપોત્પત્તેર્ ઇતિ । અત્રૈવ દોષાન્તરં સમુચ્ચિન્વન્ન્ આહ એકસ્યે [101 . 21]તિ । સહકાર્ય્યુપાદાનભાવેન્ આનેકક્રિયાનભ્યુપગમે [101 . 21] યદિ [42બ્] 1 એકસ્યાનેકરૂપત્વમ્ અસ્માભિર્ અભ્યુપેતં સ્યાત્ પ્રમાણોપપન્નં તદા ધર્મિસ્વભાવતયૈવ તદુચ્યેતેત્ય્ અભિપ્રાયેણોક્તમ્ એકસ્યાનેકસ્વભાવતાયા એવ ચિન્ત્યત્વાદ્ ઇ[101 . 25]તિ । તદ્વદ [101 . 27]નેકવત્ । અન્યથે તિ યદિ યેનાનેકેનૈવ(ક)સ્વભાવતામ્ અનુભવતિ તદ્ એવ પરં ભિદ્યતે । ન ત્વ્ અસૌ ધર્મીતિ ઇતિ [102 . 3]ર્ હેતૌ ।
એકં કાર્યં યસ્યાનેકસ્ય તદ્ એકકાર્યં તસ્ય ભાવસ્ તત્તા [102 . 4] એક 2 કાર્યકારિત્વં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્યૈવ કાર્યસ્ય યદાત્મપુરસ્કારેણ ધર્મિપર્યાયવ્યવસ્થા તેન ભેદાદ્ એવૈકરૂપત્વાભાવાદ્ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ।
નનુ નૈવાસ્માભિર્ એકમ્ અનેકં કરોતીત્ય્ ઉચ્યતે યેન ત્વયૈવમ્ ઉચ્યેત, કિન્તુ સમગ્રાવસ્થાયાં તદેકૈકમ્ એવ તદેકૈકમ્ ઉપકલ્પયતીત્ય્ આશંક્ય ન ચૈકે [102 . 6]ત્યાદિ પ્રથમતો યોજ્યમ્ । કસ્માન્ ન 3 જનયતીત્ય્ અપેક્ષાયાં તુ પશ્ચાદ્યોજ્યમ્ । નહી [102 . 4]ત્યાદિ । સહૈવ [120]યુગપદ્ એવ । એતદ્દોષભયાત્ પરસ્પરોપાદાનકૃતોપકારાપેક્ષત્વે ચેષ્યમાણે તેષામ્ એકૈકેન ભાવતસ્તાવતઃ ક્ષણસ્યોપકારાત્ । કથમ્ એકમ્ અનેકકાર્યકૃન્ ન્ સ્યાદ્ ઇતિ ચાનેન દર્શિતમ્ । તતશ્ ચે [102 . 6]ત્ય્ {પ્. 341} એકસ્યાનેકકાર્યકારિત્વાસંભવાત્ । ગતાર્થમ્ અપ્ય્ એતત્ કણ્ઠોક્તં કુર્વન્ન્ આહ । અનેકસ્યે [102 . 7]ત્યાદિ । યથાયોગમ્ એકાનેકશબ્દૌ સમ્બન્ધવ્યૌ । અનભ્યુપગમાદ્ એવૈકસ્યાનેકક્રિયાવિરહાદ્ ઉક્તયા નીત્યાનેકસ્યાપ્ય્ એકક્રિયાવિરહાદ્ ઇતિ ચાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[120] સહૈક સ્
નનુ ચ એકસ્યાનેકકારિત્વપ્રકારાદ્ અનેકસ્યૈવૈકકારિત્વપ્રકારાત્ કિલાન્યઃ પ્રકારો નાસ્તી 5 ત્ય્ અભિમતમ્ । અસ્તિ ખલ્વ્ અનેકમ્ એવાનેકં કરોતીતિ પ્રક્રાન્તં તત્ કથમ્ એતત્ સંગસ્યત ઇતિ ચેન્ ન । અનેકૈકસામગ્ર્યા(ય)ન્તઃપતિતેનાનેકક્રિયોપગમે સર્વ્વસ્યૈવોપાદાનસહકારિભાવેન સજાતીજવિજાતીયવિશિષ્ટક્ષણારમ્ભસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તસ્યોપગમાદ્ એકસ્યાનેકક્રિયોપગમપ્રાપ્તેર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયા 6 ત્ સર્વમ્ અવદાતમ્ । અહેતુકત્વે ચ તન્નિયમાયોગાદ્ ઇતિ ભાવઃ । દ્રવ્યપર્યાયયોસ્ તાવદ્ ભિન્નં કાર્યમ્ ઇષ્ટમ્ । તૌ ચૈકસ્વભાવાવ્ એકં વસ્ત્વ્ ઇતિ કથમ્ એકસ્યાનેકકાર્યકારિત્વમ્ અનુન્મત્તેન પ્રતિક્ષિપ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ દ્રવ્યે [102 . 13]ત્યાદિ । એકસ્વભાવ ત્વે ઽપિ નૈકવસ્તુતેત્ય્ અહ -- સ્વભાવસ્યૈવે [102 . 15]તિ । અન્યથા યદિ 7 વસ્તુનો ઽન્યઃ સ્વભાવઃ સ્યાત્ તસ્ય [102 . 15] વસ્તુનઃ એવં સ્વભાવસ્યાપ્ય્ અવસ્તુતાપ્રસઙ્ગાદિત્ય્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ યેનાભિપ્રાયેણ કથં નોન્મત્તઃ [102 . 14] ઇત્ય્ અવાદીત્ તમ્ ઇદાનીં સ્ફુટયન્ન્ આહ એકસ્વભાવત્વે ચે [102 . 16]તિ । યદા હિ તૂલપિણ્ડાદિદ્રવ્યં દ્વિપિણ્ડકદ્રવ્યનિર્માણસમય એવ કાકતાલીયન્યાયેન પવનાવધૂતતૂલાંશુપ્રભૃતિના સ્વલ્પપરિમાણેન 8 દ્રવ્યાન્તરેણ સંયુજ્યતે દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગાપ્રતિદ્વંદ્વી(દ્વિ)વિભા[ગ]જ(ભાગજ)નકક્રિયાહેતું ચ સહકારિકારણં પ્રતિલભતે । તદતદ્દ્રવ્યં દ્વિપિણ્ડકં તૂલદ્રવ્યમ્ । ગુણં ચ તથાભૂતસંયોગાખ્યમ્ । કર્મ ચ તથાભૂતાં ક્રિયામ્ એકદૈવ કરોતીતિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં સમવાયિકારણંવૈશેષિકૈર્ અવ્શ્યૈપિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયો ઽસ્યૈવં વદિતુર્ અવસાતવ્યઃ । [43અ] 1 અન્યથા કાર્યદ્રવ્યોદયસમકાલં કાર્યે [ન] શુક્લાદિરૂપમ્ ઉત્પદ્યતે । કિન્તૂત્પન્ને કાર્યે પશ્ચાત્ કારણાદ્ ઉત્પદ્યતે અત એવૈકસ્મિન્ ક્ષણે દ્રવ્યમ્ અરૂપમ્ અસ્પર્શમ્ અરસમ્ અગન્ધમ્ ઉપગમ્યતેયોગૈઃ। તસ્ય તુ ગુણસ્યોત્પદ્યમાનસ્ય સમવાયિકારણં તદ્ એવાનન્તરોત્પન્નં દ્રવ્યં ન તુ તત્કારણં દ્રવ્યમ્ । એવં તાવદ્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ યથા કથઞ્ચિદ્ ઉપપાદિતમ્, 2 કર્મણશ્ ચૈકસ્યેતિ તુ સંયોગસંસ્કારાપેક્ષયોપપાદયિતું શક્યતે ન પુનઃ સંયોગવિભાગાપેક્ષયા । ન હિ કુતશ્ચિદ્ અપિ કર્મણો યુગપત્ સંયોગવિભાગાવ્ ઉત્પદ્યેતે કિન્તુ પ્રથમં વિભાગસ્ તતઃ પ્રાચ્યસંયોગવિનાશસ્
તદનન્તરમ્ ઉ?અરસયોગ ઇતિ પદાર્થવિદઃ પ્રજાનતે । ન ચ યુક્ત્યાયા(પા)દ્યૈતદ્ વક્તવ્યમ્ ।વૈશેષિકપ્રક્રિયાયાં 3 સ્થિત્વૈવૈતદ્ અભિધાનસ્ય પ્રકાન્તત્વાત્ । અન્યથા કિમ્ અસ્તિ કર્મ કિમ્ અસ્તિ સંયોગાદિર્ યેનૈવમ્ ઉચ્યેત । અતશ્ ચૈવં યત્ક્ર્તાન્તકોપેને [102 . 17]ત્યાહ । અભિન્નકાલં ચ કાર્યં વિચારયિતું પ્રકૃતં ન તુ ભિન્નકાલમ્ ઇતિ કિં બહુના । એતચ્ ચવૈશેષિકશૈલીમનુપાલયન્તો યદિ કેચન નિપુણા મનીષિણો યથાશ્રુતિ સમર્થય 4 ન્તિ કામં સમર્થયન્તુ ન નો હાનિઃ કાચિદ્ અપિ તુ મહાનેવ લાભ ઇતિ ।
{પ્. 342} અનવય [121] વત્વેન [102 . 24] કાર્ત્સ્ન્યેન । ન તુ સજાતીયા વિજાતીયાઃ સમસ્તા વ્યક્રીર્વ્યશ્નુવીરન્ન્ ઇ[102 . 25]ત્ય્ અર્થઃ । કથયા [103 . 1] વિચારેણ ।
__________નોતેસ્__________
[121] અનવયવેન સ્

દેશકાલસ્વભાવભેદાનાં મધ્યે દેશકાલાભેદસ્યાભેદસાધને સાધારણાનૈકાન્તિકત્વં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ તથાહી [103 . 4]ત્યાદિ 5 । સ્વભાવાભેદપિ નિરૂપયન્ન્ આહ -- સ્વભાવોપી [103 . 5]તિ । અપિર્ ઉપગમપ્રદર્શને । દ્વિતીયઃ પુનર્ અપિ [103 . 6] અવધારણે રૂપતેત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ । અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિરૂપતે [103 . 6]તિ દ્રવ્યસ્યાનુવૃત્તિરૂપતા પર્યાયાણાં વ્યાવૃત્તિરૂપતેતિ યથાક્રમં યોજ્યમ્ । પ્રત્યેકમ્ ઇતિ પ્રતિવસ્ત્વત્ય્ અર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ ન તુ પ્રત્યાત્મેતિ । 6 નહિ દ્રવ્યસ્ય વ્યાવૃત્તિરૂપતાપિ નાપિ પર્યાયાણામ્ અનુવૃત્તિરૂપતાપિ । તદ્ અયમ્ અર્થો યદિ પ્રતિવસ્તુ દ્રવ્યપર્યાયયોર્ અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિરૂપતૈવોપગમ્યત ઇત્ય્ અન્યોન્યવ્યાવૃત્તિસ્વભાવદ્વયાવિષ્ટં ઘટપટવત્પદાર્થદ્વયં સ્યાન્ ન ત્વ્ એકં દ્વિરૂપમ્ । ઇતિ [103 . 8]ર્ હેતૌ । તસ્માત્ [103 . 8] સ્વભાવાભેદાત્ । પદાર્થદ્વયસ્યૈવ ન્યાય 7 પ્રાપ્તત્વાત્ સ્વભાવાભેદસ્યૈવં સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્ત્યોસ્ તત્સ્વભાવત્વમ્ ઉપેત્યૈતદ્ ઉક્તમ્ એતદ્ એવ તુ નાસ્તીતિ દર્શયન્ન્ આહ -- ન ચે [103 . 8]ત્યાદિ અનુવર્તમાનવ્યાવર્તમાનાધાનત્વ [122][103 . 9] ચ ભાવત્વં નિમિત્તમ્ ઇહાભિપ્રેતમ્ યદ્ અનન્તરં વ્યક્તીકરિષ્યતે તતસ્ તયોસ્ તત્સ્વભાવત્વાયોગાત્ । તત્સ્વાભાવત્વમ્ એવાનયોઃ કથં ન યુજ્ય 8 તે યનૈવમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- ભાવત્વેને [103 . 11]તિ ભાવત્વેન ક્રિયાત્વેન । ભવિત્રધીનત્વાત્ [103 . 11] કર્ત્રધીનત્વાત્ । ભાવયદ્વા(યન્ વા) ઉત્પત્તિમાન્ ધર્મસ્ તત્ત્વેન ભવિતા ધર્મી તદધીનત્વાત્ ન તુ તત્ત્વાદ્ ઇતિ । યદ્ય્ એકકાર્યકર્તૃત્વાદ્ એકત્વં તર્હિ અનેકકાર્યકર્તૃત્વાદ્ અનેકત્વં સ્યાત્ । અન્યથા તદ્યો(તદયો)ગાત્ ન ચૈવમ્ ઇષ્ટં યુક્તં વા તસ્માદ્ એતદ્ અપિ વિપર્યયે બાધ[43બ્] 1 કાભાવાન્ ન વક્તુમ્ ઉચિતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ એકસ્યાપીતિ [103 . 22] । એકસ્યાપ્ય્ અનેકે [103 . 24]ત્યાદિ બ્રુવતઃ પૂર્વવદ્ અભિપ્રાયો બોદ્ધવ્યઃ । કૃતાકૃતાનાં [103 . 22] સંકેતિતાસંકેતિતાનામ્ । એકાભિધાનાભિધેયત્વાસંભવે વિશ્વસ્ય તદ્યોગ્યત્વં હેતુઃ । વિષયભેદં પ્રકૃતત્વાત્ શબ્દાનામ્ અભિધેયલક્ષણ વિષયભેદં [103 . 26] બ્રુવાણં [103 . 26] પ્રત્યભિહિતમ્ અ[103 . 26]નન્તરમ્
એવ । એકત્રાપી [103 . 27]તિ બ્રુવતશ્ ચ 2 પૂર્વવદભિપ્રાયો જ્ઞેયઃ । અનન્તરોક્તયા વચનભઙ્ગ્યા સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાનૈકાન્તિકત્વં સૂચયિત્વા સમ્પ્રત્યેકવિજ્ઞાનવિષયત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય સાધારણાનૈકાન્તિકત્વં ખ્યાપયિતુમ્ આહ બહૂનાઞ્ ચેતિ [104 . 1] । નનુ યદ્ય્ એકં દ્વિરૂપન્નેષ્યતે કથં તર્હિ તદ્ એકં વિજ્ઞાનં બોધરૂપં નીલાકારં ચોત્પદ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ પરસ્ય વચનમ્ આશંક્યા 3 હ[123] કિંત્વ્ ઇતિ । નીલપ્રતિચ્છાયતયા [104 . 3] નીલસરૂપતયા ભાવતો [104 . 5] વસ્તુતઃ । અનેન વ્યાવૃત્તિભેદમ્ ઉપાદાય તથોચ્યતે ન તુ વાસ્તવં દ્વૈરુપ્યમ્ ઇતિ દર્શિતમ્ । {પ્. 343} સંમૂર્ચ્છિતત્વાદ્ [104 . 6] ભૂયોન્યોન્યાવયવાપ્રવિષ્ટત્વાત્ । શબલરૂપત્વે ચાયં હેતુહ્ । દૃષ્ટાન્તમ્ એવ વિઘટયન્ન્ આહ સ હી [104 . 8]ત્યાદિ । સ હિરણ્યકશિપુવધાર્થનિર્મિ 4 તનરસિંહાત્મકઃ । અવયવિનઃ પ્રમાણબાધિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય પરમાણુસંહા(ઘા)તરૂપ [104 . 8] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । પ્રત્યેકં નરસિંહરૂપા ન ભવન્તિ [104 . 9] । સર્વત્ર નરસિંહદ્રવ્ય(બુદ્ધ્ય)ભાવાદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનેનૈવ સંમૂર્ચ્છિતત્વાભાવેન શબલરૂપત્વાસિદ્ધેઃ સાધનશૂન્યો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ દર્શિતમ્ । તથા ચાવ્યવસ્થિતપરમાણુપ્રચ 5 યાભિપ્રયેણ ભાગશબ્દપ્રવૃત્તિર્ ન તુ પરપ્રસિદ્ધા તસ્યાવયવાભિપ્રાયેણ અવયવ્યારમ્ભસ્યાનભ્યુપગમાત્ । સંપ્રતિ ભવતુ નરસિંહભાગાભ્યાં નરસિંહાવયવિનો નિર્માણં તથાપિ તસ્ય શબલરૂપત્વાસિદ્ધેઃ સાધનશૂન્ય એવ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ દર્શનાદ્ દર્શયિતુમ્ આહ જાત્યન્તરં ચે [104 . 10]તિ । તાસુ તા 6 સુ હ્ય્ અવસ્થાસુ સ એવાયં નર ઇત્ય્ અનુવૃત્તિપ્રત્યયહેતોર્ નરત્વજાતેર્ ઊર્ધ્વતાસામાન્યશબ્દાભિલાપ્યાયાસ્ તાસુ ચાવસ્થાસુ સિંહઃ સિંહ ઇત્ય્ અનુગાભિપ્રત્યયહેતોઃ સિંહત્વજાતેસ્ તથાભૂતાયા અન્યા તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ સ એવાયં નરસિંહ ઇત્ય્ અનુવૃત્તપ્રત્યયહેતુભૂતા તથાભૂતૈવ જાતિર્ જાત્યન્તરમ્ અવસેયમ્ । 7 સ [104 . 10] ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશશ્ ચ તસ્ય તદ્વતશ્ ચાભેદવિવક્ષયા સમુદાયવિવક્ષયા વા દ્રષ્ટવ્યઃ ।દિગમ્બરમતસ્ય ચ પ્રકૃતત્વાત્ એવં વ્યાખ્યાયતે તેન હિ તિર્યક્સામાન્યમ્ નેષ્ટમ્ ઉપરિષ્ટાચ્ ચ એતદ્ભટ્ટાર્ચટેનાપિ સ્ફુટયિષ્યતે
। નાપિ તિર્યક્સામાન્યમ્ અત્ર કલ્પયિતું યુક્તમ્, નરસિંહસ્ય તથાભૂતસ્યૈકત્વાત્ અનેકવૃ 8 ત્તિત્વાચ્ ચ સામાન્યસ્યેતિ । શબલરૂપત્વાભાવમ્ એવ વિચિત્રં હી [104 . 11]ત્યાદિનાપ્રતિપાદયતિ । અયમ્ અસ્યાશયો યદિ સંમૂર્ચ્છિતત્વં ત્યક્ત્વા યથા કથઞ્ચિદ્ અનેકરૂપત્વેનાપિ શબલરૂપતોચ્યતે તથાપ્ય્ એકત્વાભાવસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાન્ નૈકસ્ય (શબલરૂપતોચ્યતે) । તથાપ્ય્ એકત્વાભાવસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાન્ નૈકસ્ય[124]) શબલરુપત્વં ઇતિ [44અ] 1 પ્રકૃતમ્ એવ હીયેતેતિ । અવશ્યં હિ શાબલ્યમ્ ઇચ્છતા વૈચિત્ર્યં નાનારૂપત્વમ્ એષ્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ (વૈચિત્ર્યં નાનારૂપત્વમ્ એષ્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ[125]) વિચિત્ર્યં હી [104 . 11]તિ । યદ્ય્ એકં શબલરૂપં ચો(નો)પપદ્યતે કથં તર્હિ લોકઃ શબલમ્ ઇદમ્ ઇતિ મન્યત ઇત્ય્ આશંક્યાહ કેવલમ્ ઇ[104 . 13]ત્યાદિ । એક પ્રત્યયવમર્ષાદ્યેકં કાર્યં તસ્ય દર્શનાત્ [104 . 13] । એકવ્યવહારે ચાયં હેતુઃ ।
__________નોતેસ્__________
[122] "ત્વેન" ઇત્ય્ અપિ પઠિતું શક્યમ્ ।
[123] વિજ્ઞાનં તુ સ્
[124] કોષ્ઠકાન્તર્ગતઃ પાઠઃ પુનર્ આવર્તિતઃ ।
[125] કોષ્ઠકાન્તર્ગતઃ પાઠઃ પુનર્ આવર્તિતઃ ।
ઇહ ખલુ 2 વાસ્તવધર્માપેક્ષો વાસ્તવો ધર્મી । ધર્મશ્ ચ પૂર્વં કૃતકવિચારેણ પારમાર્થિકો નિરસ્તસ્ તદપેક્ષો ધર્મ્ય્ અપિ વાસ્તવો વ્યુદસ્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ ધર્મધર્મીણોર્ નિષેધાદ્ ઇ[104 . 18]ત્ય્ ઉક્તમ્ ।
{પ્. 344} અનન્તરોક્તમ્ અર્થજાતં સાતિરેકં સ્વક્ર્તાભિઃ કારિકાભિઃ પ્રતિપાદયિતું પરમુખેણાહ -- આહ ચે [104 . 20]તિ ।
વસ્તુન [104 . 21] એકસ્યેતિ પ્રકરણાત્ । કિલ [104 . 21]શબ્દો વક્તુરરુચિં ખ્યાપયતિ । તયો [104 . 22]ર્ દ્રવ્યપર્યાયયોઃ ।
તત્ર સંજ્ઞાભેદસ્ય તાવદ્ ભેદકત્વં પ્રતિબધ્નન્ન્ આહ ઇન્દ્રિયે [104 . 23]તિ । વસ્તુરૂપં શબ્દાનાં નૈવ [104 . 24] ગોચરો વિષયઃ । અપોહસ્યાપિ વસ્તુત્વેનાધ્યાવસાયાત્ વિશેષયન્ન્ આહ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનિર્ભાસી [104 . 24]તિ । બહુવચનેન વ્યાપ્તિમ્ આહ તત્ તસ્માત્ કેન [104 . 23] હેતુના । લોકોક્તિશ્ ચૈષા દ્રષ્તવ્યા । સંજ્ઞા સાંકેતિકઃ શબ્દસ્ તદ્ ભેદા 4 ત્ [104 . 24] । અત એવ સામાન્યેન શબ્દાવિષયત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । શબ્દાનાં વસ્તુગોચરત્વનિષેધદ્વારા ચ સંજ્ઞાભેદસ્યાભેદકત્વં પ્રતિપાદયતો ઽયમ્ આશયો યદિ પુનઃ શબ્દા વસ્તુવૃત્ત્યા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનાનીવ બાહ્યવિષયા અભવિષ્યન્ નિયતમ્ ઇમે અન્યોન્યભિન્નરૂપાઃ સન્તો લોચનાદિચેતાંસીવ રૂપાદીન્ય્ અર્થાન્ સ્વસ્વવિષયા 5 ન્ અભેત્સ્યન્ત ઇતિ ।

વસ્તૂનાં તદ્ગો(તદગો)ચરત્વે કારણમ્ આહ -- પરમે [104 . 25]ત્યાદિ । અભિધાનાભિધેયયોર્ અભેદવિવક્ષાયામ્ ઇત્ય્ આદિવચનાદ્ ઇ[104 . 25]ત્યાદિવચનપ્રતિપાદિતાદ્ અર્થાદ્ ઇત્ય્ અર્થો ઽવસાતવ્યઃ ।
તત્ ત [104 . 27]સ્માત્ કલ્પિતગોચરાઃ [104 . 27] કલ્પનારૂઢરૂપવિષયાઃ । તત્ ત [104 . 28]સ્માદ્ યદિ સંજ્ઞાભેદાદ્ ભેદઃ [104 . 28] કલ્પિતસ્યૈવ ભેદો ભવેદ્ ઇતિ યો 6 જ્યમ્ ।
કલ્પિતભેદે કિં વસ્તુભેદો ન ભવતીત્ય્ આહ વ્યાવૃત્તિભેદ [105 . 1] ઇતિ । અર્થાક્ષિપ્તમ્ એવ કંઠોક્તં કુર્વન્ન્ આહ ન વસ્તુન [105 . 1] ઇતિ ।
નનુ કિમ્ એકદ્વિવચનબહુવચનાન્ય્ એવ સંખ્યા યેન તદ્ભેદઃ સંખ્યાભેદઃ (સંખ્યાભે[126]દ) ઉચ્યેત । ન ચૈતત્ । કિંન્ત્વ્ અદ્યૈ(?)વૈકત્વાદિરૂપા સંખ્યા તદભિધાયકં તુ વચનમ્ અત એવ પાણિનિઃ 7 "બહુષુ બહુવચનામ"(પા. 1.4.21)ત્યાદ્યાચખ્યાવ્ ઇતિ । સ્યાદ્ એવૈતત્ યદ્ય્ એકાદિવ્યવહારહેતુઃ સંખ્યા એકદ્રવ્યાનેકદ્રવ્યા વા પ્રમાણબાધિતા ન સ્યાત્ । કેવલમ્ ઇતિ એવ નાસ્તિ । અસ્તિ તુ તથાભૂતસઙ્કેતાનુરોધાદ્ એકાદિવચનમ્ એવૈકાદિવ્યવહારનિબન્ધહમ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણોક્તમ્ નૈવાન્યો મતો વચનભેદ [105 . 2] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[126] કોષ્ઠકાન્તર્ગતઃ પાઠઃ પુનર્ આવર્તિતઃ ।
તતો [105 . 3] વચનભેદાત્મકા 8 ત્ સંખ્યાભેદાત્ કલ્પિતસ્ય [105 . 3] કલ્પનાવિપરિવર્તિનો રૂપસ્ય ન તુ વસ્તુન [105 . 4] ઇતિ દૂરસ્થમ્ ઇહ સંબન્ધનીયમ્ । કથઞ્ચિદ્ {પ્. 345} [105 . 4] દ્રવ્યપર્યાયરુપેણાન્યથા વા । અભિન્નતે [127][105 . 3]તિ ભેદાધ્યવસાયો ઽવસયઃ । કુતઃ પુનઃ સિદ્ધમ્ એતદ્ વચનભેદાત્મકઃ સંખ્યાભેદઃ, સ ચાભેદક ઇત્ય્ આહ -- યેષામ્ ઇ[105 . 4]તિ । અત્રાપિ વાચ્યવાચકયોર્ અભેદવિવક્ષયા ઇત્યાદિ પ્રતિપાદિ[44બ્] 1 ત એવેત્યાદિશબ્દેનોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[127] વિભિન્નતા સ્
અધુના લક્ષણભેદમ્ અધિકૃત્યાહ અવિનાશ [105 . 5] ઇતિ । કિં [105 . 6] કસ્માત્ । તદાત્મકા [105 . 6] નૈવ, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદ્ ઇતિ ભાવઃ । યદિ વા તદાત્મકા ઇતિ હેતુભાવેન વિશેષણં તેન તદાત્મકત્વાત્ કિં કસ્માદ્ દ્રવ્યાવિનાશે નાશિન [105 . 6] ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેનૈકસ્ય એતલ્ લક્ષણદ્વયાયોગાલ્ લક્ષણભેદો ઽસિદ્ધ ઉક્તઃ ।
ઉક્તદોષ(ષં) નિરાચિકીર્ષોઃ પ 2 રસ્ય વચનમા[શઙ્કમા]ન આહ નષ્ટા [105 . 7] ઇતિ । તે [105 . 7] પર્યાયાઃ । ચેદિ [105 . 7]તિ પરાભ્યુપગમં દર્શયતિ । પર્યાયરૂપેણ [105 . 7] ન ધર્મિરૂપેણેત્ય્ અર્થાદ્ અવસ્થિતમ્ । એતન્ નિરાકુર્વન્ન્ આહ -- દ્રવ્યેતિ । દ્રવ્યસ્વભાવતો ઽન્યસ્વભાવતા તેષાં કિમ્ અસ્તિ? પૃચ્છતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયો યશ્.અન્યસ્વભાવતા તેષાં ભવેત્ સ્વભાવભેદેન સ્વભાવાભેદ એવ ન ભવેદ્ ઇતિ । અત એવાયં વૈદ 3 ર્ભપરસ્ય પ્રશ્નઃ । સિદ્ધાન્તવાદ્યેવૈતદ્ દોષદર્શિનો ઽન્યસ્વભાવતાનિષેધમ્ આશંકમાન આહ ન ચેદ્ ઇતિ [105 . 8] । અત્રાપ્ય્ આહ નાશ [105 . 8] ઇતિ । તથા [105 . 8] તેન પ્રકારેણ । પર્યાયાઃ પર્યાયરૂપેણ નષ્ટા ન ધર્મિરૂપેણેત્ય્ એવમ્ આત્મના કથં નાશઃ [105 . 8] । નો ચેદ્ ઇતિ તુ ક્વચિત્ પાઠઃ । તત્રાપિ નષ્ટાઃ પર્યાયરૂપેણ દ્રવ્યસ્વભાવેન નો 4 ચેત્ [105 . 8] ન યદિ પ્રકૃતાશ્ ચ પર્યાયાઃ કર્તૃકત્વેનાભિસંબધ્યન્તે । એતદ્ આશંક્ય સિદ્ધાન્ત્ય્ એવાહ કિમ્ અન્યરૂપતા તેષાં ઇ[105 . 8]તિ । દ્રવ્યસ્વભાવસ્ય શ્રુતત્વાત્, દ્રવ્યસ્વભાવાદ્ અન્યસ્વરૂપતા તેષાં કિમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ । શેષમ્ સમાનં પૂર્વેણ । અનુગામિરૂપં દ્રવ્યમ્ ઉદયવ્યયયોગિનસ્ તુ પર્યાયા ઐકાત્મ્યઞ્ ચ દ્રવ્યપર્યા 5 યાણામ્ અહ્રીકૈઃ કિં નેષ્તં?
તત્ર વ્યયિનઃ પર્યાયાનધિકૃત્યોક્તમ્ । ઇદાનીમ્ ઉદયિનો ઽધિકૃત્યાહ -- દ્રવ્યાત્મની [105 . 9]તિ । પર્યાયા ઇત્ય્ અનુવર્તતે । દ્રવ્યસ્યાત્રૈવ શ્રુતત્વાત્ તત્ [105 . 9]શબ્દેન તસ્ય પરામર્શઃ । તદ્ અયં વાક્યાર્થો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસ(સે) ભેદનિબન્ધનેપિ કેન કારણેન તે [105 . 10] પર્યાયાઃ દ્રવ્યાત્મકા ઇતિ । વિરુદ્ધ્ધર્મા 6 ધ્યાસ એવ કુત ઇત્ય્ આહ -- દ્રવ્યાત્મનિ સ્થિતે પશ્ચાદ્ભવન્ત [105 . 9] ઇતિ । હેતૌ શતુર્વિધાનાચ્ ચ પશ્ચાદ્ ભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પત્તિર્ એવ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસ ઇતિ ભાવઃ ।
{પ્. 346} અનેન ચ પ્રકારદ્વયેન તાદાત્મ્યહાપનેન ભિન્નરૂપાણાં એષાં તેન સહ સમ્બન્ધાભાવાત્ તદ્ધર્મત્વમ્ એવ ચ ન સ્યાત્ । તતશ્ ચ પ્રકૃતકૃતિદર્શિતમ્ અત્રૈવ વક્તવ્યાન્તરં સમુઞ્ચિન્વન્ન્ આહ ભૂત... કિમ્ ઇતિ [105 . 10] તત્ર દ્રવ્યે ભૂતં જાતં કિં ? દ્રવ્યપર્યાયયોર્ ઐકાત્મ્યેન દ્રવ્યસ્થિતૌ પર્યાયાણામ્ અપિ નિયતા સ્થિતિર્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદ્ ભૂતમ્ ઇત્ય્ અભિસન્ધિઃ । યતઃ [105 . 10] કસ્યચિત્ તદતિરિક્તસ્યાભાવાત્ ।
અભિપ્રાયમ્ અવિદુષઃ પરસ્ય વચનમ્ આશંકમાન આહ ભેદે [105 . 11]તિ । ભિદ્યન્ત ઇતિ ભેદાઃ પર્યાયા એવ 8 તદ્રૂપં ભૂતં યદાષ્યતે [105 . 11] । એતન્નિરાચિકીર્ષન્ન્ આહ ભિન્નમ્ ઇ[105 . 12]તિ । હિર્ અવધારણે ભિન્નમ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ પરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
અભેદે [105 . 13] તયોર્ ઐકાત્મ્યે । એતદ્ ઇ[105 . 14]તિ દ્રવ્યાવિનાશ(શે) પર્યાયાઃ પર્યાયરૂપેણ નષ્ટા ન ધર્મિરૂપેણ, સ્થિતે ચ તસ્મિન્ ભેદરૂપં ભૂતમ્ ઇતિ ચેતિ । અસંબદ્ધત્વમ્ એવાસ્ય પૂર્વસામર્થ્યોક્તં કણ્ઠોક્તં કુર્વન્ન્ આહ[128] એવમ્ ઇ[105 . 14]તિ નષ્ટં ચ તદ્ અન્ [45અ] 1 ષ્ટં ચેતિ તથા ।
[128] એકમ્ ઇતિ સ્
તદૈતત્ પ્રસજ્યત ઇતિ પાર્શ્વસ્થસ્યાવિદિતપ્રસ્તાવસ્ય પ્રશ્નમ્ આશંક્યાહ -- દ્રવ્યે [105 . 15]ત્યાદિ । યસ્માદ્ ઉક્તયા નીત્યા લક્ષણભેદ એવ સિદ્ધસ્ તતઃ [105 . 16] તસ્માત્ ।
સમ્પ્રતિ કાર્યભેદં પ્રસ્તુવન્ન્ આહ -- કાર્યે [105 . 17]તિ । કાર્યભેદાત્ તયોઃ સ્વભાવસ્ય ભેદો યદિ ભવેત્ [105 . 17] । તથા સતિ [105 . 17] સ્વભાવભેદે સતિ અવશ્યં હિ ભેદમ્ ઇચ્છતા સ્વભાવભેદ એવૈષ્ટવ્યો ઽન્યથા ભેદાસિદ્ધેઃ ।