Hetubinduṭīkā · Chapter 3
"
ityalaṃ bahubhāṣitayā | tadevaṃ mṛtsaṃsthānayorekasvabhāvatve na kathañcidbhedasambhava iti sahakāriṇāmanekatve 'pi na kāryasyānekatvamityatra bhavatyetadudāharaṇamiti |
[30. dravyagunayorabhede vaiśeṣikakṛtapūrvapakṣasyollekhaḥ |]
atra vaiśeṣikamatamāśaṅkayāha- "anyadeva" ityādi | "saṃsthānaṃ" hyavayavasanniveśa ucyate | sa ca saṃyogalakṣaṇatvād guṇarūpaḥ | "tato" mṛddravyādasyānyatvaṃ dravyaguṇayorasaṃkīrṇasvabhāvatvāt | tena yadi mṛtpiṇḍasya mṛdātmatāyāṃ vyāpāraḥ kulālasya tatsaṃsthānaviśeṣe kathyate, tadā tayotyantabhedāt kāraṇānekatvāt kāryānekatvaṃ prāptamiti | siddhāntavādyāha- "uktamatra" iti | mṛtsaṃsthānayoḥ svabhāvabhede dūṣaṇamuktam "mṛtsaṃsthānayoraparasparātmatayā" ( Hbṭ 108 ) ityādikamiti na saṃsthānasya mṛddravyādanyatvam | tato mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayena tatkāryakṣaṇasahakāriṇā kulālena tadupādānopakṛtātmanā tatkāryakṣaṇasahakāriṇā mṛtpiṇḍena ca pratyekaṃ sakalameva mṛtsaṃsthānātmakaṃ kāryaṃ kriyata iti na kāraṇānekatve 'pyanekatvamasya | atraivopacayahetumāha- "api ca" ityādi | yat tad ghaṭagataṃ saṃsthānaṃ "yadi tata" mṛdo "bhinnaṃ syāt" tadā kulālaḥ pṛthageva kimiti na karoti? | nahi bhinnānāmāvaśyakamapṛthakkaraṇam, kulālaścānvayavyatirekābhyāṃ tasya saṃsthānasya guṇātmanaḥ kāraṇatayā gamyata iti "sa pṛthagapi" tat "kuryāt" | para āha- "gunasyetyādi | "dravyāśrayya'guṇavān saṃyogavibhāgeṣvakāraṇamanapekṣa" iti guṇalakṣaṇāt sarvadā guṇo dravyaparatantraḥ, sa kathaṃ kadācit pṛthak kriyeta? | vaiśeṣika eva bauddhīyaṃ codyamāśaṅkayāha- "tatsaṃsthāna" ityādi | yadi svabhāvenaiva tasya guṇātmanaḥ saṃsthānasya "kriyāvad guṇavad" ityādivacanādādhārasvabhāvaṃ tat mṛddravyaṃ, saṃsthānaṃ vā tathāvidhaṃ kapālādheyātmakaṃ tadā kimiti kulālavyāpāramapekṣate? | svata eva kiṃ na bhavati? iti codakābhiprāyaḥ |
evaṃ codyamāśaṅkaya vaiśeṣikaḥ parihāramāha- "na, tataḥ" ityādi | yat tat mṛddravyaṃ pṛthubudhnodarādyākāraṃ ca saṃsthānaṃ tayoryaḥ sambandha ādhārādheyalakṣaṇaḥ tatra yā "yogyatā" tāṃ "dvayamapyetat kulālād" yataḥ pratilabhate tasmāt "kulālamapekṣate" kulālānapekṣāyāṃ doṣamāha- "anyathā" yadi tayoḥ parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālāpekṣā na syāt tadā svabhāvata eva mṛtpiṇḍasya tathavidhasaṃsthānasambandhayogyatvaṃ bhavet | tasmiṃśca sati vastuna eva tatsaṃsthānasambandhayogyatālakṣaṇā dharmatāstīti kulālasannidheḥ prāgapi saṃsthānaviśeṣeṇa sambandhaḥ syāditi vaiśeṣikīyaścodyaparihāraḥ |
[31. dravyaguṇayorabhedasyopapādanam |]
siddhāntavādyāha- "evam" ityādi | yadi parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālamapekṣate "evaṃ tarhi sā yogyatā mṛddravyasya kulālād bhavati iti" āpannam | na ca "anayoḥ" mṛddravyayogyatayoḥ svabhāvasya "bhedaḥ" nānātvam | yadi hi syāt tadā yogyatāyāḥ dravyāt pṛthakkaraṇaṃ "prāgvat prasajyeta" | atha yogyatāyā api yogyapāratantryādapṛthaksiddhiṃ brūyāt tadā tasyā api vastudharmatayaiva prāgapi samāveśo mā bhūditi dravyeṇa saha sambandhayogyatāyā anya yogyatā kulālād bhavatītyeṣṭavyā | sāpi pṛthakkaraṇaprasaṅgā[t] dravyād bhinnasvabhāvā nopagantavyā | pṛthakkaraṇaprasaṅge vā punaḥ sa eva parihāraḥ tadīyaḥ, punastadevottaram, ityanavasthāprasaṅgādavaśyāmabhinnasvabhāvatā kapālātmakamṛddravyayogyatayorabhyupagantavyā | kimevaṃ sati siddhaṃ bhavati? ityata āha- "asti tāvat" ityādi | mṛtpiṇḍakulālabhyāṃ kapāladravyasya saṃyogaviśeṣasambandhayogyasyārambhāt yadaikasvabhāvatve 'pyekasyānekapratyayopādheyaviśeṣatā tadā siddhaḥ āsmākīnaḥ pakṣaḥ | tataśca kimasmākaṃ mṛtsaṃsthānayorekasvabhāvatvasādhanāya atinirbbandhanena? | yadi yogyatāmapyāśrityānekapratyayajanyatve 'pyekatvāt nānātvaprasaṅgābhāvaḥ sidhyati kāryasya, na kiñcid dravyagunavādanirākaraṇeneha prayojanam, anyatraiva tannirākaraṇasya kṛtatvādityabhiprāyaḥ | nirbandhagrahaṇena ca mṛtsaṃsthānayoraparasparātmatayā saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayorapratibhāsanaprasaṅgāt ityanayopapattyā sādhitamevānayorekatvam, yuktyantarāṇāṃ sambhave 'pi tadabhidhānalakṣaṇo nirbbandho na kriyate, prakṛtasiddheranyathāpi bhāvādityācaṣṭe |
[32. sāmagrībhede kāryabhedasya kāraṇabhede 'pi ca kāryasyaikyasyopasaṃhāraḥ |]
tadevaṃ sāmagrībhedāt sāmagryantarajanyebhyo bhedaḥ sahakāriṇāmanekatve 'pi ca kāryasyaikatvamaviruddhamiti pratipādya ( Hbṭ 110 ) upasaṃharannāha- "tena sahakāriṇa" ityādi | yena- pratyayāntarapracaye tadvikalasāmagryāḥ sāmagryantaraṃ sampadyate, tacca pūrvasāmagrījanyād bhinnaṃ kāryāntarameva janayati ; ekasāmagrīvyapadeśaviṣayāṇāṃ ca sahakāriṇāmanekatve 'pyanekasyaikakriyavirodhābhāvāt tadanvayavyatirekānuvidhāyinaśca kāryasyaikasya darśanāt svabhāvata ekatvaṃ sādhitam- tena kāraṇena sahakaraṇaśīlā ekasāmagryantargatāḥ pratyayāḥ sāmagryantaraiḥ saha "naikopayogaviṣayāḥ" eka upayogasya viṣayo yeṣāṃ te na bhavanti, sāmagryantaraireva saha bhinnopayogaviṣayatvasya nyāyabalāt pratīteḥ | anena yat prāg vikalpitaṃ ‘yadi kāraṇaśabdena sāmagrī bhaṇyate tadā tadbhedādastyevātatsāmagrījanyebhyaḥ kāryasya bheda iuti kimucyate- na kāraṇabhedād bhedaḥ syāt'; iti etadudā haraṇopadarśitaṃ nigamitam | atha kāraṇaśabdena sāmagrīvyapadeśaviṣayāḥ sahakāriṇa ucyante tadā tadbhedādanekatvalakṣaṇāt kāryasyānekatvalakṣaṇo bhedo neṣyata eva, anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt, ekasyānekata utpattidarśanācceti mṛtsaṃsthānayorekātmakatopadarśitaṃ nigamayati- ‘kāryasvabhāvasya'; mṛtsaṃsthānātmana ‘ekatve 'pi'; nānātvābhāve 'pi ‘vastutaḥ'; paramārthataḥ kalpanābuddhau mṛtsaṃsthānayorbhinnayoriva pratibhāsane 'pīti |
evam udāharaṇe sāmagrībhedāt kāryāṇāṃ bhedo naikasāmagrīviṣayapratyayabhedādanekatvaṃ kāryasyeti pratipādya prakṛte cakṣurādau yojayannāha- "yathā iho" dāharaṇe "kāraṇabhedaḥ" sāmagrībhedaḥ kulālavikalamṛtpiṇḍatatsahitasūtrādhikasāmagrītritayalakṣaṇo ‘bhinneṣu'; nānāsvabhāveṣu ‘viśeṣeṣu'; iṣṭakādicakrāvibhaktaghaṭatadvibhaktaghaṭalakṣaṇeṣūpayogā "nnaikakāryaḥ" kintu bhinnakārya eva, "tathā" tenaiva prakāreṇa cakṣurādibhyo vijñānasyotpattau sāmagryantarāt sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedo 'nekakārya ityunneyaḥ |
etadeva vibhajannāha- "tathāhi" ityādi | yā cakṣūrūparahitā samanantarapratyayākhyāvijñānalakṣaṇā pratyayāntarasāpekṣā sāmagrī, tato vijñānasya vikalpakasyetarasya vā tadupādeyatvena yā bodharūpatopalabdhā sā cakṣurvijñānasyāpi bhavati | "tasyaiva" cakṣurvijñānasya | kīdṛśasya? | "upalambhātmanaḥ sato bhavataḥ" jāyamānasya tadaiva tadekakāryapratiniyatasya cakṣurindriyasya sannidhānāt samanantarapratyayopādānopakṛtāt tato "rūpagrahaṇapratiniyamo" rūpākāratāpratiniyamaḥ, śabdādyākāravivekavata evaṃ (va) kāryasya cakṣuḥsahitasamanantarapratyayasāmagryāḥ janakatvād | "viṣayād" viṣayādhikāt samanantarapratyayādindriyācca "tena" viṣayeṇa "tulyarūpatā" na kevalaiva rūpapratibhāsitā bhrāntavijñānasyeveti viṣayendriyamanaskāralakṣaṇasāmagrīkāryamevaṃ pradarśitam | tadanyadekadvayajanyaṃ tu kāryaṃ svayambhūhyam | atrābhinnatve 'pi vastutaḥ "kāryasya" cakṣurvijñānalakṣaṇasya "kāraṇānāṃ" viṣāyendriyamanaskārāṇāṃ bhinnebhyaḥ svabhāvebhyaḥ kevalānāmeṣāṃ yaḥ svabhāvastato bhinnā evātajjanyebhyo vidhiśe (nyebhyo 'pi viśe)ṣā bodharūpatādilakṣaṇā "bhavanti" | atajjanyāpekṣayā caikātmakā api bahutvena nirdiṣṭāḥ | yata evam "iti" tasmāt na kāraṇabhede 'pi | yathaikasāmagryantargatapratyayabhede 'pyabhedo naivaṃ sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhede 'pyabhedaḥ sāmagryantarajanyebhyaḥ "kāryaviśeṣasya" viśiṣṭasya kāryasyeti |
tena yaducyate- ‘yadi sahakāriṇāṃ bhede 'pyabhinnaṃ kāryaṃ bhavati sāmagrībhede 'pyabhinnamastu, atha sāmagrībhedād bhinnaṃ bhavati sahakāribhedādapi kimiti bhinnaṃ na bhavati viśeṣābhāvāt?'; iti tadapāstaṃ bhavati | tathā hi- parasparopasarpaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣādekakāryoddeśenetaretarasantānopakārācca sahakāriṇāṃ pratiniyataśaktināmudayādekaṃ kāryaṃ samājāyate | sāmagryantarasya ( Hbṭ 112 ) tu kāryāntaraprabhavaśaktinibandhanebhyo hetvantarebhyaḥ svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtiriti kuto viśeṣābhāvaḥ? |
[33. janakatvamevādhāratvaṃ na tu sthāpakatvam |]
nanu ca sarvaṃ kāryaṃ sādhāraṃ yathā upādāyarūpam | taddhi bhūtebhyo jāyamānaṃ tānyevāśrayata iti bhavadbhiriṣyate | tathānyadapi vijñānādikaṃ kāryam | ato 'nenāpi kiñcit kāraṇamāśrayaṇīyam | tasya ca kāraṇasya pūrvaṃ janakatvaṃ paścāt kāryaṃ pratyādhārabhāva eva, na jananam, tatastatsvabhāvasya jananādityanekāntaḥ tadavastha evetyata āha- "ta evaite" ye 'nantaramuktāḥ "kāraṇaśaktibhedāḥ" kāraṇānāṃ śaktiviśeṣāḥ | kīdṛśāḥ? "yathāsvaṃ" yeṣāṃ kāraṇaśaktibhedānāṃ sahakārilakṣaṇānāṃ yadātmīyaṃ sāmagryantarajanyāt prativiśiṣṭaṃ kāryaṃ tasya janane 'vyavadheyā vyavadhātuṃ pratibandhumaśakyā śaktiryeṣāṃ tadbhāvastayā " avyavadheyaśaktitayā" avaśyaṃ kāryakāriśaktitayā "pratyupasthitāḥ" udyuktāḥ santaḥ "sāmagrīkāryasya" ekapratyayajanitasya kasyacidabhāvāt sarvaṃ sāmagryā eva kāryamiti kṛtvā sāmagrīkāryasya svabhāvasthityāśraya ityucyante | kasmāt punaravyavadheyaśaktitā? "kṣaṇikatvāt" | nahi kṣaṇikasya śaktiḥ pratibanddhuṃ śakyate, svabhāvāntarotpādane yāvatpratibandhako vyāpriyate tāvat kṣaṇikasya svakāryaṃ kṛtvaiva nirodhāt |
kathaṃ punarasamānakālaṃ kāraṇamādhāro yujyate?, ityata āha- "tathā hi" ityādi | yasmāt "tat" vijñānalakṣaṇa kāryaṃ "tebhyaḥ" cakṣurādibhya "samastabhyo" bodharūpatayā tadanyasmāt tadajanyāt "prativiśiṣṭasvabhāvamekaṃ" khaṇḍaśaḥ kāryasyānutpādādekaikasmāt sakalasyaiva bhāvādekaṃ jātam, tasmāt te ādhārā ucyante | nahi janakādanya evopakārakaḥ | na cānupakāraka ādhāraḥ, ( Hbṭ 113 ) atiprasaṅgāt | tato bhinnakālasyādhārabhāvo na virudhyate | yadapi bhūtānāmupādāyarūpaṃ pratyāśrayatvamucyate tadapi svadeśasyāsya janakatvameveti na kiñcit prāgjanakaṃ bhūtvā paścāt sthāpakatāmupaiti, yato 'nekāntaḥ syāditi |
[34. atiśayotpādanaṃ na sahakāritvaṃ kintu ekārthakāritvam |]
punaranyathā tatsvabhāvasya jananādityanekāntodbhāvanaṃ parasyāśaṅkyāha- "apratirodhaśaktikeṣu" avidyamānaḥ pratirodhaḥpratibandho yasyāḥ śakteḥ sā yeṣām | apratirodhaśaktikatvaṃ cānantarakāryatvāt | ye hyutpannāḥ kālakṣepeṇa kāryaṃ kurvanti teṣāṃ syādapi śaktipratibandho, na tu ya udayānantarameva kāryaṃ kurvanti | anena kṣaṇakṣayiṇāmupaghātakābhāvamāha | anugrāhakavirahamapyāha- "anādheyaviśeṣeṣu" | taccānādheyaviśeṣatvaṃ "kṣaṇikeṣu" ityanenāha | nahi kṣanikānāṃ viśeṣa ādhātuṃ śakyate, viśeṣādhāyakena tatsahabhāvinā tadanantaraṃ tadutpādanāt | tadā ca tasya nirodhāt | teṣvevaṃvidheṣu "pratyayeṣu parasparaṃ kaḥ sahakārārthaḥ" yena sahakāriṇa ucyante? | nanvanādheyaviśeṣatvenaiva sahakāritvābhāvaḥ pratipādita iti kimarthamidamapratirodhaśaktikeṣviti? | nahi śaktipratirodhakaḥ sahakāri bhaṇyate | satyam | sarvathā tu tatrākiñcitkaratvajñāpanārthametaduktam | śaktipratibandhakāpanayanena copakāritvakalpanāṃ sahakāriṇāṃ nirasyati | tasmādatiśayādhāyinaḥ sahakāriṇo 'sambhavāt kṣaṇikānāṃ svahetumātrapratibaddhameva janakatvam | taccaivaṃvidhaṃ sarvadāsti | na ca kevalā janayantīti tatsvabhāvasya jananādityanekānta eveti manyate |
etat pariharati- "na vai" naiva atiśayotpādanaṃ sahakriyā yatastadabhāvāt sahakāriṇo na syuḥ | kva punaratiśayotpādanaṃ sahakriyā pratyayānāṃ na bhavati? | "sarvatra" | nahi kvacidapi sahabhāvināmatiśyotpādanalakṣaṇā sahakriyā sambhavati | ( Hbṭ 114 ) kā tarhi sahakriyā? ityāha- "ekārthakaraṇam" ekakāryaniṣpādanaṃ yad "bahūnām" | "apiḥ" sambhāvanāyām | nyāyabalādevaṃvidhāmeva sarvatra sahakriyāṃ sambhāvayāmaḥ, nānyamiti | atrodāharaṇam- "yathā antyasya" anantarāṅkurādikāryasya "kāraṇakalāpasya" pratyayasāmagryā iti |
[35. ekakāryakāritvameva mukhyaṃ sahakāritvamitarattu gauṇam |]
syādetat- aupacārikametat sahakāritvam, atiśayotpādanameva tu mukhyam ityat āha- "tadeva" ekakāryakaraṇalakṣaṇaṃ "mukhyaṃ sahakāritvam" nātiśayotpādanalakṣaṇam, tasyaiva gauṇatvāt | etaccottaratra vakṣyate | kuta etat? ityāha- "tasyaiva antyasya" vivakṣitakāryaṃ prati "kāraṇatvāt" | kāraṇasya ca sahakārivyapadeśaḥ nākāraṇasya | yataḥ saha- yugapat kurvantaḥ sahakāriṇa ucyante, antyaśca kāraṇakalāpa evaṃvidha iti | yathā cāntyasyaikārthakaraṇaṃ sahakāritvam evaṃ pūrvasyāpi kāraṇakalāpasyottarottaraviśiṣṭakṣaṇāntarārambhiṇa ityavaseyam, antyasyodāharaṇatayā nirddeśāt | tasmāt sarvaṃ kāryamaṅkurādikaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vānekapratyayajanyamiti | sarvatraikārthakriyaiva copacīyamānāpacīyamānakāryakāriṇaḥ kāraṇakalāpasya sahakāritvam, na viśeṣotpādanamiti |
syādetat- ekārthakaraṇamapi tatra sahakāritvamastu atiśayotpādanalakṣaṇamapītyata āha- "tatra ca" kṣaṇe 'ntye "viśeṣasya kartumaśakyatvāt" nātiśayotpādanamapi sahakāritvam | kuto viśeṣasya kartumaśakyatvam? ityata āha- "ekasya" anaṃśasya "svabhāvasyāvivekāt | na hi tatra ‘ayamanāhitātiśayo bhāgaḥ svahetubhyo jātaḥ, ayaṃ tu sahakāribhirāhitātiśayaḥ'; iti viveko 'sti | yadi nāmavivekaḥ, viśeṣastu kimiti na kriyate? ityata āha- "svabhāvāntarotpattilakṣaṇatvād viśeṣotpatteḥ", nirbhāge ca kutaḥ svabhāvāntarasya vyavasthā? |
syānmatam- bhinnasvabhāva evāntyasya viśeṣo 'stu ityata āha- "bhavāntara"- ityādi | yadi bhāvāntaralakṣaṇo viśeṣo ( Hbṭ 115 ) bhavet tadā tasyāntyatvameva hīyeta | hīyenāṃ (hīyatāṃ) ko doṣaḥ? iti cet; "tataśca" anantyatvāt "na sākṣāt kāraṇaṃ syāt" | yata evaṃ "tasmānna kāraṇasya" mukhyasya "sahakāribhyaḥ" sakāśād "viśeṣasyotpattiḥ" ityekārthakriyaiva sahakāritvamiti |
nanvasatyāṃ sahakāribhyo viśeṣotpattau kāryajanane sāmarthyameṣāṃ na yujyata ityata āha- "te samarthāḥ" ityādi | yadi hi te svabhāvenāsamarthā utpadyeran tadaiṣāṃ sahakāribhyaḥ sāmarthyotpattirabhyupagamyeta | yāvatā "te 'ntyāḥ svabhāvenaiva samarthāḥ pratyayāḥ sahitā jāyante" kṣaṇamātravilambino | "yeṣā"mekakṣaṇaniyatatvāt tataḥ "prākpaścātpṛthaktvabhāvo nāsti | yebhyaścānantarameva kāryamutpadyate" na kālāntareṇa "tatra" teṣvevaṃvidheṣu "ekārthakriyaiva sahakāritvam" nātiśayotpādanalakṣaṇam |
svabhāvataḥ sāmarthyasya bhāvavirodhāt, parasparataścānabhyupagamāt samarthasya janmaivāyuktamiti manvānaḥ paraḥ āha- "samarthaḥ kutaḥ" ityādi | siddhāntavādyāha- "svakāraṇebhyaḥ" iti | paramatāpekṣayā tu svabhāvata ityuktam | paro hyatyantasya (hyutpannasya) kāraṇasya sahakāribhyaḥ sāmarthyamicchatīti tanniṣedhaparaṃ svabhāvata iti vacanam | na tu svabhāvataḥ kiñcijjāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāt |
[36. kṣaṇikeṣvekārthakriyāniyamasya vyavasthāpanam |]
ekārthakriyāniyama eva kṣaṇikānāmayuktaḥ, kevalānāmapyaṃtyakṣaṇasarūpāṇāṃ darśanāt | tathāhi- ‘idamevaṃrūpaṃ naiva ca'; iti darśanādarśanābhyāṃ vibhajyate | tatra yādṛśaḥ kṣityādayastadanyapratyayasannidhāvupalabhyante tādṛśā eva kevalā api | tatastadanyasahitā iva kevalā api samarthamaṅkurajanane svaṃ svaṃ kṣaṇāntaramārabheran | tataḥ kevalasyāpyaṅkurādijananasvābhāvyādajananācca ‘tatsvabhāvasya jananāt'ityanekānta eveti manyamānaḥ para ( Hbṭ 116 ) āha- "tāni" svakāraṇāni kṣitibījādīni "enaṃ" samartham "aparasya" anyasya pratyayasya "sannidhāna eva kiṃ" kasmāt "janayanti"? na kevalāni?, sahitānāmeva sarvadā sambhavāt iti cet āha- "kadācit" kasmiṃścit kāle "anyathāpi" kevalā api "syuḥ" bhaveyuḥ | tathā hi- dṛśyanta evādhyātmikabāhyāḥ kvacit kārye yādṛśā yatsahitāḥ tādṛśā eva tadrahitā apīti | janayantu kevalā api sambhavantaḥ samartham, ko doṣaḥ? iti cedāha- "tataśca" kevalānāmapi samarthajanakānāṃ sambhavāt "eko 'pi" na kevalamanekaḥ "kvaci" ddeśādau samarthaḥ utpannaḥ kṣitibījādoiraṅkurādikāryaṃ "janayet" yadi tatsvabhāvasyāvaśyaṃ janakatvam | na ca kevalo janayati tatsvabhāvasambhave 'pi tato 'nekāntaḥ iti paraḥ |
etat pariharannāha- "aparāpara- " ityādi | aparaiścāparaiśca kuśūlatadapanetṛpuruṣaprayatnapiṭakādiprakṣepakṣetranayanaprakiraṇādibhiḥ "pratyayai"ryo "yogaḥ" tena kāraṇena "pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayo" na kadācit pūrvāparakālabhāvina ekaśaktayaḥ aparāparapratyayayogalakṣaṇahetubhede 'pyabhinnaśaktitāyāmahetukatvaprasaṅgāt | anyatrāpi ca śāliyavabījādau śaktibhedasya hetubhedanibandhanatvāt |
"saṃskārāḥ" sametya sambhūya ca pratyayaiḥ kriyamāṇāḥ "santanvantaḥ" santānena bhavanto "yadyapi kutaścit sāmyād" varṇena saṃsthānena anyena vā kenacitprakāreṇa sādṛśyādekākaraparāmarśapratyayajananalakṣaṇāt samānaṃ rūpameṣāmiti "sarūpāḥ" sadṛśāḥ "pratīyante" pratyabhijñāyante "tathāpi" kṛtrimākṛtrimāṇāmiva maṇimuktādīnāmaparāparapratyayogalakṣaṇasāmagrībhedād "bhinna eva" visadṛśa eva na pratyabhijñānavaśādabhinnaḥ tulyarūpa "eṣāṃ" bījādīnāṃ "svabhāvaḥ" yata evaṃ "tena" bhinnasvabhāvatvena bhinnaśaktitayā vāparāparasāmagrījanyatvena kṣaṇānāṃ siddhyā "kiñcideva" kṣitibījādikaṃ "kasyaci"deva kāryasyāṅkurādestajjananasamarthasya ( Hbṭ 117 ) vā "kāraṇam" | na sarvaṃ sarvasya | tathā ca vyagrāṇāṃ kṣitibījādīnāmaṅkurajananasvabhāvatā samarthakṣaṇajānanasvabhāvatā vā nāstyeveti tatsvabhāvasya jananādajanakasya cātatsvabhāvatvādityatra nānekāntaḥ yato yo yatsvabhāvaḥ sa svahetorevotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punastadbhāve hetvantaramapekṣata ityatrānekāntaḥ syāditi | pratyabhijñānasya ca sarūpatāviṣayasya sāmagrībhedādanumitabhinnaśaktisvabhāvatvena bādhyamānatayā prāmāṇyābhāvāt na tataḥ sarūpatāsiddhiḥ kṣaṇakṣayiṇāmiti |
pūrvaṃ ca ‘ata evāna(eva ta)yoravasthayorvastubhedo niśceyaḥ ityādinā ekatvaviṣayaṃ pratyabhijñānaṃ nirastam | adhunā tu tulyasvabhāvatāviṣayamiti bhedaḥ | etadapi tatra ‘aparāparotpatteḥ'; ityanenoktameva | vipañcanārthaṃ tu punaḥ iha upanyastam |
[37. kṣaṇikeṣu hetuphalabhāvavyavasthāyāḥ kathanam |]
kiñcideva kasyacit kāraṇam ityuktam tatra kiṃ kasya kāraṇamiti śakyaparicchedamapyādhyātmikeṣu tāvad darśayannāha- "tatra" ityādi | "tatra" teṣu pratikṣaṇaṃ śaktisvabhāveṣu kṣaṇikeṣu bhāveṣu | vyavadhānaṃ- vyavadhīyate yana, tadādiryeṣāṃ atidūrātyāsannatvādīnāṃ te 'vidyamānā yasmin deśe so 'vyavadhānādiḥ deśo yasya so 'vyavadhānādideśaḥ, rūpamindriyaṃ cādī yasya manaskārādeḥ sa rūpendriyādiḥ sa cāsau karaṇakalāpaśca sāmagrīlakṣaṇastathoktaḥ, avyavadhānādideśaścāsau rūpendriyadikāraṇakalāpaśca sa"vijñānajanane samartho hetuḥ" nānyaḥ, tadbhāva eva tasya bhāvāt, anyabhāve 'pi cābhāvāt, etanmātranibandhanatvācca samarthāsamarthavyavasthāyāḥ | "yasteṣā" mindriyādīnāṃ "parasparopasarpaṇasya" anyonyaḍhaukanasya | "ādi" grahaṇād vyavadhānāpanayanā.................................................................................................................... [sā]magryadhīnatvenāsaṃvāditi |
imamevaṃvidhaṃ hetuphalabhāvapratiniyamaṃ niravadyamādhyātmikeṣu darśitam anyatrāpyatidiśannāha- "anena nyāyena" ityādi | yo 'yamanantaraṃ hetuphalabhāvapratiniyame nyāya uktaḥ so 'nyatrāpi "sarvatra" draṣṭavyaḥ | sarvatreti vacanāt akṣaṇikeṣvapi pratītirmā bhūt ityāha- "pratikṣaṇam" ityādi | yāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nyāścānyāśca svabhāvabhedānvayinyaḥ śaktayo bhavanti tatrāyamekārthakriyāpratiniyamaḥ sahakāriṇāṃ draṣṭavyaḥ | na tu ye sthiraikasvabhāvā bhāvāḥ paraiḥ kalpyante teṣvapi | sthairyaṃ santānāśrayeṇāpi vyapadiśyetetyekagrahaṇam | kṣaṇe 'pyekatvamastīti sthiragrahaṇam |
[38. akṣaṇike ekārthakriyākāritvasyābhāvaḥ |]
kasmāt punaḥ sthiraikasvabhāveṣu neṣyate? ityāha- "svabhāva- " ityādi | kāmaṃ bhāvaḥ svayaṃ na bhavet | na tu svata eva svabhāvasyānyathātvaṃ sambhavati | tataśca sthiraḥ padārtho yadi kāryotpādanasamarthasvabhāvaḥ tato 'syākriyā nopapadyate iti sarvadaiva kuryāt | athāsamarthasvabhāvaḥ | tadāpi kriyānupapannā, sarvadaiva na kuryāditi bhāvaḥ | yattu kadācit karoti kadācinna ityetanna labhyate | tataścākṣaṇikānāṃ tatkāryakriyāsamarthasvabhāvatve sahitāsahitāvasthayorekarūpatvāt kevalānāmapi tatkāryakriyāprasaṅgena kuta ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ sambhavet? |
atra para āha- "anyasahitaḥ" ityādi | yadyapi kevalasyapyakṣaṇikasya samarthaḥ svabhāvaḥ tathāpi anyasahitaḥ karoti na kevalaḥ | ayamapi hyasya svabhāvaḥ yad- ‘anyasahitena svakāryaṃ kartavyam na samarthasvabhāvenāpi satā kevalena'; iti |
siddhāntavādyāha- "kiṃ kevalasya" ityādi | anyasahitenaiva svakāryaṃ kartavyaṃ na kevalena ityetat kevalasyāsamarthasvabhāvatve yujyate nānyatheti manyamānasya praśnaḥ | parastvanavagatābhiprāya āha- "samartha" iti | kevalasyāpyakṣaṇikasya samartha eva svabhāvaḥ ( Hbṭ 119 ) anyathāsyākṣaṇikataiva hīyeteti | siddhāntavādyāha- "kinna karoti" iti | nahi samarthasyākriyā, sahitasyāvasthāyāmiva yujyata iti sahitasyaiva kriyāmicchatā kevalasyāsamarthasvabhāvataivopagantavyā |
atha matam- kevalasya yadi śiraśchidyate tathāpi na karotītyata āha "akurvan" ityādi | kāryānumeyaṃ hi sāmarthyaṃ na ca kevalasya kadācidapi kāryakriyāstīti kathaṃ sāmarthyaṃ kalpyate? | nāyaṃ niyamaḥ yat samarthasvabhāvenāvaśyameva kāryaṃ kartavyam, anyathāpi darśanāt iti manyamāna aha paraḥ- "kuvindādayaḥ" ityādi | siddhāntavādyapahasannāha "krīḍanaśīlaḥ" ityādi | devānāṃpriyaḥ ṛjuḥ mūrkho va sukhasaṃvarddhitatvāt ramaṇasvabhāvaḥ, krīḍanaṃ bāladharmaḥ, tatsādharmyeṇa prajñāvaikalyaṃ darśayati, sukhaidhitatvena śāstreṣvanabhiyogam | yo hyanabhiyukto durbuddhiśca sa "kṛtamapi" vastu vismaraṇaprakṛtitvāt punaḥ punaḥ "kārayatīti" punaḥ pratividhāpayati | kva punaretat prativihitam? ityāha- "tathāhi"- ityādi | ‘bījādivadanekāntaḥ'; ityanena prastāvena nirlloṭhitamevaitat |
tadevamakṣaṇikasya samarthasvabhāvatve sahitasyaiva kāryakriyāsvabhāvatvavirodhāt kevalasyākriyānupapanneti pratipādyopasaṃharannāha- "tasmāt tatsvabhāvasya" kāryakriyāsamarthasya "anyathātvāsambhā(mbha)vāt" kadācidasamarthatvābhāvāt "taddharmaṇaḥ" kāryakriyādharmaṇaḥ tathābhāvaḥ kāryakriyā "antyāvasthāvat" sahitāvasthāyāmiva "anivāryaḥ |
[39. mīmāṃsakasaṃmatasya bhāvasvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]
syānmatam- kevalo 'yamakṣaṇiko 'samartha eva | tataḥ kevalo na karoti, sahitāvasthāyāṃ tvasya sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyate | tataḥ sahita eva karotītyata āha- "antyāvasthāyāṃ sāmarthyotpattau" kīdṛśasya "prāgasamarthasya" sataḥ "tasya sāmarthyasya" yasya tadupajāyate "tatsvabhāvatve" mīmāṃsakādibhiriṣyamāṇe | ( Hbṭ 120 ) nahi teṣāṃ samarthasya sāmarthyasya ca svabhāvabhedo 'bhimataḥ | kathañcit tadbhede 'pi tatsvabhāvatayaiva pratīyamānatvāditi te manyante | "apūrvotpattireva sā" apūrvasyaiva vastunaḥ sā utpattiryā tatsvabhāvasya sāmarthyasya | nahyekasvabhāvatve sāmarthyamevāpūrvamupajātaṃ na samarthaḥ iti yuktam, tayoḥ svabhāvabhedaprasaṅgāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt |
nanu pratīyamāne eva sāmarthyatadvatorutpattyanutpattī ekasvabhāvatā ca kathaṃ ninhotuṃ śakyate? iti cet | na | apramāṇena pratīteḥ, anyathā pratītyanusāriṇā bhavatā dvicandrādayo 'pi na ninhotavyāḥ | bādhakapramāṇasambhavāt te 'panhūyanta iti cet | ihāpi vastuna ekasvabhāvasyotpattyanutpattī parasparaviruddhe bādhike kiṃ neṣyete? | vyavasthitasyaiva vajropalāderddharmiṇaḥ tatsvabhāvaṃ sāmarthyamutpannamiti ca purvāparakālayorapratibhāsamānavivekaḥ kathaṃ pratīyāt? |
vijñānādikāryasyānutpattiyaugapadyodayaprasaṅgāt cakṣurādisānnidhye prāgasat tat sāmarthyamutpannaṃ kramavacceti niścaya iti cet | yadyevamekākāratayā pūrvāparakālayoradhikṛtaṃ pratyabhijñānamupajāyamānamapūrvasāmarthyapratibhāsaviviktopalādigrāhyapyanumānādarthāpattito vā bādhāmanubhavanna pramāṇamityupagataṃ syāt | tathā, utpattnutpattyorekasvabhāvatāyāṃ virodhāt samarthasyaivāpūrvasyotpattiḥ sadṛśāparabhavagrahakṛtaścārvāgdarśanānāmekatvavibhramo lūnapunarjjāteṣviva keśanakhādiṣviti kiṃ neṣyate? |
[40. naiyāyikābhimatasya bhāvāsvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ]
atha sāmarthyaṃ sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇamevetyatatsvabhāvamiti nāpūrvotpattiprasaṅga iti naiyāyikādayo manyeran atrāha- "atatsvabhāvatve" sāmarthyasyeṣyamāṇe "sa" bījādiḥ padārthaḥ "prāgiva" tadrūpāparityāgāt "paścādapyakāraka eva" | ( Hbṭ 121 ) kuta? | sāmarthyamityākhyā yasya padārthāntarasya sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇasya sa evātiśaya[śabda]vācya iti naiyāyikairabhyupagamāt | tata eva tadbhāvabhāvitvena kāryotpatteḥ | te 'pi sahakāriṇaḥ pratyayāḥ yadyakṣaṇikāḥ teṣvapyevaṃ prasaṅgo 'nivārita eveti kṣaṇikatevaikārtha[kriyā]pratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvamicchato 'bhyupeyā |
punarapyakṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamaṃ nirākartumupacayahetumāha- "api ca" ityādi | yo 'sāvakṣaṇiko bhāvaḥ sakaleṣu sahakāriṣu svakāryaṃ karotītīṣyate, sa tadaiva tāvat kasmāt karoti? | yena hi kāraṇena tatkāryakriyāsvabhāvatvena tadā karoti tene(nai)va sthirasvabhāvatvāt prāgapi kuryāt, tataḥ kuto 'syaikārthakriyāpratiniyamaḥ? iti bhāvaḥ |
"kā cānyā mṛgyate yuktiḥ yathā tad dṛśyate tathā" iti sarvatreyamapratihatā yuktiriti manyamānaḥ kumārilaḥ prāha- "kurvan dṛṣṭaḥ" ityādi | yatastadaiva kāryaṃ kurvam(n) dṛṣṭo mayā "tena darśanabalena karotīti brūmaḥ", kimatrānyayopapattyābhihitayā?, prāk tat kurvanna dṛṣṭaḥ tena na karotītyekārtha[kriyā]pratiniyamaḥ sidhyati akṣaṇikānāmapīti | bhāvo hi kāryaṃ karoti tajjananasvabhāvatayā na darśanabalenādṛṣṭasyāpi svakāryakaraṇāt ato nedamuttaraṃ sambadhyata ityupahasannāha- "aho mahāsamarthyam" ityādi | mahāprabhāvasya bhavato mahasāmarthyaṃ darśanam, yasmādetadbhāvān kāryakaraṇasvabhāvavikalānapi- yadi kāryakaraṇasvabhāvatvād bhāvāḥ kāryaṃ kuryuḥ tadaitadevottaraṃ kiṃ noktam?, yataḥ kāryakaraṇe darśanamuttarīkṛtamiti kṛtvā- "svabhāvamātreṇa" ātmasattāmātreṇa "nānāprakāreṣu vyāpāreṣu niyuṅkte" tat kathaṃ mahāsāmarthyaṃ na syāt? | na cātra me kācidakṣamā kintu "yadi nāma kiñcit" kāraṇaṃ "kathañcid" anādṛtasya vā vyākṣiptasya vā "atra bhavata" iti pūjāvacanam ( Hbṭ 122 ) "darśanasya viṣayatāmatikrāmet" tadā "hanta" iti dainyodbhāvanametat, aprasavo dharmo 'sya tadidam- "aprasavadharmakaṃ" tato 'petasantānaṃ "syādi"ti iyamasmākaṃ cintā cittaṃ dunoti |
para āha- "na vai vayam" ityādi | naiva vayaṃ kāryakaraṇasvabhāvarahitānāṃ "bhāvānāmasmaddarśanavaśāt kāryakriyāṃ brūmaḥ, kintu" svabhāvenaiva te bhāvāḥ tatkāryakaraṇasvabhāvāḥ, tataḥ svakāryaṃ kurvanti | "tān paśyantaḥ kevalaṃ jānīmahe" ta ete kārakasvabhāvā iti | darśanasya hi yathāvasthitavastuvijñāne vyāpāraḥ, nāvidyā(dya)mānasvabhāvakriyāyāmiti |
siddhāntavādyāha- "satyam, idamapyasti" | kiṃ vayaṃ nyāyānurāgitayā nyāyyaṃ vacanamupalakṣayāmaḥ, uta bhavāneva sarvadā nyāyyavacanarahito 'pi kathañcinnyāyyamuktavān iti sañjātaparitoṣaḥ pṛcchati- kiṃ tad? ityāha- "svabhāvasteṣāṃ" bhāvānāṃ "kāryakriyādharmā" kāryakaraṇadharmā "tena" kāraṇena "samastāḥ" samagrāḥ pratyayāḥ sahakāriṇo yeṣāṃ teṣāmakṛtvā kāryaṃ "nopekṣāpattiḥ" naudāsīnyapratipattiḥ iti satyam- idamapyasti bhavato nyāyyaṃ vacanamiti, kintu idamasi praṣṭavyaḥ- "sau['kṣepa]kriyādharmā svabhāvaḥ kiṃ teṣāṃ tadaivāntyāvasthāyāṃ" samagrāvasthāyāṃ yadanantaraṃ kāryamutpadyate tadaiva "utpannaḥ? āhosvit prāgapi" parasparavirahāvasthāyāmapi "āsīt"? |
tatra tadaivotpanne tatsvabhavatve 'pūrvotpattireva, atatsvabhāvatve so 'kāraka eveti prāguktadoṣabhayāt para āha- "āsīt" | kutaḥ? pracyutaśca utpannaśca pracyutotpannaḥ, tasya pratiṣedhaḥ "apracyuto 'nutpa(apracyutotpa)nnaḥ" sthira ekaḥ svabhāvo yeṣāṃ bhāvānāṃ teṣāṃ kasmiṃścit kāle "kasyacit" svabhāvasya tatropalabdhasya "abhāvavirodhāt" | kṣaṇikeṣveva hyekadā dṛṣṭaḥ svabhāvo 'nyadā na bhavet tadā tasyānyatvāt | nāpracyutānutpannapūrvāpararūpeṣu sthireṣu bhāveṣviti |
atrāha- "tat kimidānīm" ityādi | syānmatam- naivedamanena vākyena sadṛśamasmadvākyamityāha- "ko vāsya" ityādi | yadyetadanena tulya na bhavati tadā sakalasahakāryavasthāyāḥ "prāgapi" ayam "akṣepakriyāsvabhāvaḥ" avilambitakāryakaraṇasvabhāvaḥ "kāryaṃ ca na karotī"tyasya bhāṣitasyārtho vaktavya iti |
naiyāyikāstu manyante- bhāvānāṃ sahakārisannidhānāsannidhānāpekṣayā kārakākārakasvabhāvavyavasthā, na svabhāvataḥ, tenāyamapracyutotpannasthiraikasvabhāvatve 'pi na prāgapi svakāryajananasvabhāvaḥ, kintu sannihitasakalasahakāripratyaya eveti | tanmatamāśaṅkamāna āha- "sahitaḥ" ityādi |
etannirasyati- "anyastarhi" ityādi | yadi nāma sahitasya svakāryajananasvabhāvatā, kevalasya ca tadviparītarūpatā, anyatvaṃ tu kasmādbhavati? ityata āha- "svabhāvabheda" ityādi | "svabhāva bheda eva hi bhāvabhedasya lakṣaṇam" | sa cet tatkāryajanakājanakarūpatayā bhidyate, śāliyavabījādīnāmiva kathamiva bhāvabhedo na syāt? | nahi svabhāvādanyo bhāvaḥ yatastadbhede 'pi na bhidyeta, niḥsvabhāvatāprasaṅgāt |
nanu coktaṃ svato janakājanakasvabhāvatāvirahāt pratyayāntarabhāvādyapekṣatvāt janakājanakarūpatāyāstadbhede 'pi kuto bhāvabhedaprasaṅgaḥ?, tasyāparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvāt ityata āha- "nahi sa sāhitye 'pi" ityādi | tadaitaduttaraṃ bhāvatkaṃ sambadhyeta yadi bhāvo yo 'sau paraḥ sahakāritvābhimataḥ sannidhīyate tadrūpeṇa kartā syāt na svarūpeṇa | na caitadasti, tathābhāve hi paramārthataḥ sa eva paraḥ kartā syāt | tatra tu kartṛtvavyapadeśaḥ kalpanānirmita eva bhavet | na ca kalpanānuvidhāyinyo 'rthakriyāḥ | nahi māṇavako dahanopacārādādhīyate pāke | tataśca nāsyānupakāriṇo bhāvamapekṣeta kāryamiti tadrahitebhya eva ( Hbṭ 124 ) sahakāribhyo bhavet | yadvā tebhyo 'pi na bhavet | teṣāmapi pararūpeṇa kartṛtve svayamakārakatvāt | tataḥ sarveṣāmevaṃ svayamakārakatve pararūpeṇāpyakārakatvāt sarvathā kārakoccheda eveti na kiñcit kutaścit jāyeta | tasmāt svarūpeṇaiva bhāvaḥ svakāryasya kartā na pararūpeṇeti nāsyottarasyāvakāśaḥ | tato 'nyaḥ sahito 'nyaśca kevalaḥ ityetadavicalameveti |
atha yena svarūpeṇāyaṃ janakastadasya sahitāsahitāvasthayoḥ sarvadāsti tadā svarūpaṃ ca svakāryajanakamasya sthirasvabhāvasya prāgapi sahitāvasthāyāstadeva yatsahitāvasthāyāmakṣepakriyāsvabhāvamiti tasmāt na kathaṃcit kāryakriyāvirāmaḥ | athavā kadācit paro brūyāt svahetubhirevāyaṃ pratyayāntarāpekṣaḥ svakāryajananasvabhāvo janita iti kevalo na karoti | na cāsya sahitāsahitāvasthayoḥ svabhāvabhedaḥ, pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvatāyāḥ sarvadā bhāvāt ityata āha- "nahi sa sāhitye 'pi" ityādi | svarūpeṇaivāsya kartṛtvāt tasya ca prāgapi bhāvāt pratyayāntarāpekṣāyāśca tato labhyasyātmātiśayasyābhāvenāyogāt upakāralakṣaṇatvādasya, anyathātiprasaṅgāt, kevalasya kāryakaraṇamanivāryamiti akurvataḥ kathaṃ sahitāvasthāyā na bhedaḥ syāt? iti bhāvaḥ | pratyayāntarāpekṣasvakāryakaraṇasvabhāva ityapi pararūpeṇākārakasya pratyayāntarasannidhānopalakṣitakāle kārakatvaṃ na prāgityayamarthaḥ | tataśca kadācit kāryakriyāsvabhāvo na sarvadā iti brūvatā kathaṃ sarvadā kāryajananasvabhāvatāsyoktā bhavati? | nanvevaṃ svabhāvabheda evāsya tadatatkālayoḥ samarthitaḥ syāt | tasmānnākṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvamiti sthitam |
paraḥ samānadoṣatāmāpādayannāha- "yasyāpi" ityādi subodham | yadi nāma kṣaṇikastathāpi kinna bhavati? ityāha- "uktaṃ yādṛśasya" sahakāribhirapṛthagbhāvinaḥ "kriyā" | ‘te samarthā ( Hbṭ 125 ) eva svabhāvato 'ntyāḥ pratyayāḥ saha jāyante kṣaṇikā yeṣāṃ prākpaścātpṛthagbhāvo nāsti'; ityatra | "sa kathamekakṣaṇabhāvī" ekasminnevāntye kṣaṇe bhavanaśīlaḥ "anyathā bhavet" antyakṣaṇāt prāk paścāt pṛthagvā bhavet? "yaśca" anyathā "bhavati sa" evāntyakṣaṇabhāvī sahakārisantānopakṛtasvabhāvo 'kṣepakriyādharmā "na bhavatīti nāyam" akṣaṇīkapakṣoditaḥ "prasaṅgaḥ" kṣaṇikapakṣe | kutaḥ? | "kārakākārakayoḥ" ityādi | kārako 'ntyaḥ akārakastadanyaḥ tayoryaḥ "svabhāvaḥ" sa bhinno 'pi bhedāvivakṣayaikatvenoktaḥ | tathā kārakasya yo heturupāntyaḥ, akārakasyāpi yo hetustadanyaḥ sa bhinno 'pyabhedavivakṣayaivaikatvenoktaḥ | tena kārakākārakayoryau svabhāvau tayorekatra dharmiṇi virodhāt | tathā tayoḥ svabhāvayorjanakau yau hetū- ekaḥ kārakasvabhāvajanako 'nyaścākārakasvabhāvajanakaḥ- tayorapyekatra dharmiṇi virodhāt, anyatve sati | akārakasvabhāvajanakahetorutpannasyākārakasya svabhāvasyānyatvāt "yaśca bhavati sa eva na bhavatīti nāyaṃ prasaṅga" iti |
[41. kāryasyaiva sahakāryapekṣeti matasya nirāsaḥ |]
aparastvanyathā śirarūpeṣvekārthakriyāpratiniyamaṃ kalpitavān tamupanyasyati "yo 'pi manyate" ityādi | bhāvasya hyakṣepakriyādharmaiva sarvadā svabhāvaḥ, na tu yathā kecid brū(bru)vate- sahakārisannidhānāpekṣā vastūnāṃ karakasvabhāvavyavasthā, na svata iti | svato 'kārakatve pararūpeṇa kārakatvāyogāt karakavyavasthocchedaprasaṅgāt | sa evaṃvidhasvabhāvo na kadācit sāhityaṃ svakāryakaraṇe 'pekṣate yato 'nyaḥ sahito 'nyaśca kevalaḥ kārakākārakasvabhāvabhedāt syāt | sa tarhi sarvadā tatsvabhāvaḥ kāryaṃ kinna karoti? iti cet | kāryasya pratyayāntarāpekṣasvabhāvatayā tasmiṃ (smin) sarvadā janakatvenāvasthite 'pi kevalādabhāvāt, tenātra kāryamevāparādhyati, yat tasmiṃ(smin) kevale janakatayāvasthite 'pi pratyayāntarāṇyapekṣata iti | tataḥ ( Hbṭ 126 ) tadātmanaḥ kāryasya sahitebhya eva bhāvādekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvamakṣaṇikānāmapyupapadyata iti | siddhāntavādī pūrvadoṣānatikramamasya darśayannāha- "tasyāpi" evaṃvādinaḥ "kathaṃ sa" nityābhimato bhāvaḥ "kevalaḥ karotyeva" ‘akṣepakriyādharmaiva sa tasya svabhāvaḥ'; iti vacanāt | kāryaṃ ca sahitebhya eva bhavati, ‘sāmagrījanyasvabhāvatvāt tasya'; iti vacanāt | tasmāt kevalānna bhavatīti "tadavastho virodho" yaḥ pūrvamuktaḥ | tathāhi- yadyakṣepakriyādharmā tadāvaśyamanena kāryaṃ kartavyam na cedavaśyaṃ karoti kathamakṣepakriyāsvabhāvaḥ |
akṣepeṇā kāryadarśanādakṣepakriyāsvabhāvatāvagamyate nānyathā iti parābhiprāyāśaṅkayāha- "na kevalaḥ" ityādi | naivaṃ mayoktaṃ kevalaḥ karotyeveti kintvakṣepakriyāsvabhāva iti | atrāha- "kathamidānīm" ityādi | yadi karotyeveti neṣyate kathamakṣepakriyāsvabhāva iti kathyate? | atha tathocyate tathā nanvetadevānena "vacasā paridīpitam" abhihitaṃ bhavati | kiṃ tat? | karotyeveti | sa eva hyakṣepakriyāsvabhāvo yaḥ karotyeva, yastu nāvaśyaṃ karoti sa kathaṃ tadrūpaḥ syat? | yadapyuktaṃ ‘kāryasyaivāyamaparādho yat tasmiṃ (smin) janakatayāvasthite pratyayāntarāṇyapekṣate'; iti tadapyayuktam, yataḥ "kāryaṃ" cāyamakṣaṇiko bhāvaḥ "kevalo 'pi samarthaḥ san paraṃ" pratyayāntaram "apekṣamāṇaṃ kathamupekṣeta?" naiva | anupekṣamāṇena kiṃ kartavyam? | āha- "paraṃ" pratyayāntaram "anādṛtya" tiraskṛtya etat kāryaṃ "prasahya" haṭhāt "kuryāt" | ka evaṃ satyasya guṇo bhavati? iti cet, āha- "evaṃ hi" paramanādṛtya haṭhāt svakāryaṃ "kurvatānena" kevalenāpi samarthena satā yat tadātmanaḥ kevalasyāpi "sāmarthyaṃ" tad "darśitaṃ" prakāśitaṃ bhavati | anyathānyasahitasyaiva karaṇāt kevalasya ca kadācidapyakaraṇāt na ‘ayaṃ kevalo 'pi samarthaḥ'; iti pareṣāṃ buddhiḥ syāt | tato 'yaṃ tiraskṛtaprabhāva iva kathaṃ bhrājeta? | tasmādayuktamucyate kāryaṃ pratyayāntarāpekṣamiti |
kāryāpekṣayāpi virodhasya tādavasthyaṃ darśayannāha- "kāryaṃ param" ityādi | kāryasya parāpekṣāṃ brūvan kevalāt kāraṇādanutpattimasya kathayasi, ‘sa kevalo 'pi samarthaḥ'; itīdaṃ vadaṃstataḥ kevalādutpattiṃ kāryasya brūṣe | ete caikasyaiva kāryasya | tat evaikasmāt kāraṇādutpattyanutpattī parasparaviruddhe "kathamekatra" kāryākhye dharmiṇi "syātām?" viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | ekatra te brūvāṇo ‘mātā ca vandhyā ca'; ityanena sadṛśaṃ brūṣa iti na pūrvoktadoṣānmucyase, yata evamapi brūvāṇo viruddhameva brūte na ca lakṣayati "tat" tasmāt "ayam" akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣasyānavadyatayā tadvādināṃ nirddoṣatāsampatsu amarṣalakṣaṇerṣyā eva śalyaṃ antarduḥkhahetutvāt tena vitudyamānāni vyathyamānāni marmāṇi yasya so "'yamīrṣyāśalyavitudyamānamarmā" varāko 'svasthacittatayā viruddhābhidhānamapyalakṣayan "viklavam" ākulaṃ pūrvāparāsambaddhaṃ "vikrośati" viroditi "iti" kṛtvā asvasthacittavacaneṣvanādarāt taddoṣodbhāvanasya sutarāṃ duḥkhotpādanena kṣatakṣāraniṣekatulyatvāt "upekṣāmeva" vipaścitānāṃ (ścitāṃ) kṛpādhanānām "arhatīti" |
tadevamakṣaṇikeṣu na kathañcidekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ sambhavatīti pratipādyopasaṃharannāha- "tasmādidam" ityādi | yeṣāṃ hi sthirarūpatayā pṛthagapi bhāvaḥ sambhavati teṣāmakṣaṇikānāṃ "pṛthak" kevalānāṃ "kāryakaraṇasambhavena" hetunā sahaiva kurvantīti sahakāritvaniyamāyogādidamekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kṣaṇikānāmeva | teṣāṃ svahetupariṇāmopanidhidharmāṇāṃ parasparopādānasahakāripratyayaikasāmagrījanyānāṃ pṛthagasambhavāt |
[42. kṣaṇīkapakṣe eva ekārthakriyārūpasahakāritvasya vyavasthā |]
nanu atiśayotpādanalakṣaṇamapi sahakāritvaṃ bhāveṣu dṛśyate tat kathamuktaṃ prāk ‘sarvatra naivātiśayotpādanaṃ sahakriyā, kiṃ tarhi bahūnāmekārthakaraṇameva'; ityata āha- "yatra tu santānopakāreṇa" ityādi | ( Hbṭ 128 ) ekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvaṃ sarvatra na kvacidatiśayotpādanaṃ sambhavati | yatra tu santānopakāreṇa pūrvapūrvapratyayebhyo viśiṣṭaviśiṣṭatarottarottarakṣaṇajanena bhāvāḥ sahakāriṇo vivakṣitakāryasya hetutāṃ pratipadyante- yathā taṇḍulādibhya odanādijanmani dahanodakādayaḥ, bījādibhyaścāṅkurādijanmani pṛthivyādayaḥ- tatra viśeṣotpādanaṃ pratyayānāṃ sahakriyocyate loke | santānāśrayeṇa pūrvakṣaṇebhyo dvitīyādiviśiṣṭakṣaṇalakṣaṇaṃ santānākhyaṃ kāryamāśrṛ(śri)tya purvottarakṣaṇayorekatvādhyavasāyena tasyaivāyamatiśaya iti na dravyāśrayeṇa | aupacārikameva na tu pāramārthikam | pūrvapūrvakṣaṇebhyastu svahetupariṇāmopanidhidharmabhya uttarottaraviśeṣotpattau pūrvakāraṇakalāpasyaikārthakriyālakṣaṇameva tatra paramārthataḥ sahakāritvamiti na kācit kṣatiriti | kasmād dravyāśreyeṇātiśayotpādanaṃ neṣyate? | kṣaṇike dravye vastuni viśeṣasyānutpatteḥ tasyānantarakṣaṇabhāvarūpatvād |
yadi tarhi kṣanike taṇḍulādidravye viśeṣo notpadyate, anantaramapyasau mā bhūt | tato yathā parasparato viśeṣamanāsādayanto 'pi kṣaṇikāḥ sahitā eva kurvanti na kevalāḥ, evamakṣaṇikā api | tenaiṣāmekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvaṃ bhaviṣyati | na ca śakyaṃ vaktum- yo yasya prāgakārakaḥ svabhāvaḥ sa paścādapīti | tathā hi- prabhāsvarādapavarakaṃ praviṣṭasyendriyamarthapratipattimakurvadapi paścāt kurvāṇamupalabhyate | taduktam-
"na hi praviṣṭamātrāṇāmuṣṇād garbhagṛhādiṣu |
arthā na pratibhāntīti gṛhyante nendriyaiḥ punaḥ ||" iti |
ata āha- "nahi taṇḍulādīnām" ityādi | viśeṣānutpattau sannidhānasyāpyasannidhānatulyatvāt dahanādibhāve 'pi taṇḍulādibhyo naudanajanma syāt | tathā prabhāsvarādapavarakaṃ praviṣṭasya yadīndriyaṃ svopakāribhyo 'tiśayaṃ krameṇa na pratipadyate tadā prāgiva paścādapyarthapratipattiṃ naiva janayet | tasmādyadasambhavi ( Hbṭ 129 ) kāryaṃ yatra dṛśyate tasya tato 'nyatvameva, śālibījādiva kodravabījasyeti niratiśayādanyatvameva sātiśayatayā tatkāryakāriṇa iti | evaṃ tāvad yatra sahakāribhyaḥ krameṇa kāryaṃ bhavati tatrātiśayotpādanalakṣaṇamaupacārikaṃ sahakāritvamekārthakriyālakṣaṇameva tu mukhyaṃ tatrāpīti pratipāditam |
yatra tvakṣepeṇaivārthasannidhimātreṇa sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvanti kiṃ tatrāpi santānāśrayamatiśayotpādanamasti? ityata āha- "akṣepakāriṣu" ityādi | ‘ye hyavyavadhānādideśā indriyādayaḥ svahetubhyo jātāsteṣvavilambitakāriṣu na viśeṣotpattiḥ parasparataḥ sambhavati, kṣaṇikatvāt'; ityuktaṃ prāk |
yadi na viśeṣotpattiḥ tadā kathaṃ nirviśeṣā jñānasya kāraṇībhavanti? ityata āha- "tatra yathāsvaṃ" yasya ye ātmīyāḥ pratyayāḥ taiḥ, "parasparopasarpaṇavyavadhānādivirahāderāśrayabhūtairye jātāḥ" yogyaścāsāvatyāsannatvātiviprakarṣavirahād deśaśca sa ādiryasyāvyavahitadeśādeḥ tatrāvasthānamavasthā yeṣāṃ "te saha svabhāvaniṣpattyā" svabhāvaniṣpattirvidyata ityeva kṛtvā "jñānahetutāṃ pratipadyante" tatra kiṃ parasparato viśeṣotpattyā prārthitayā? | yadi hi svahetubhya eva parasparopasarpaṇādyāśrayebhyaḥ svakāryajananakṣamā yogyadeśādyavasthānalakṣaṇaviśeṣayogino notpadyeran, tadaiṣāṃ parasparato viśeṣotpattiḥ prārthyeta, na tu svahetubhya eva tathāvidhānāmutpattau | yata evaṃ "iti" tasmāt "tatra"teṣu akṣepakāriṣvindriyādiṣu "ekārthakriyaiva" mukhyaṃ "sahakāritvaṃ" na santānāśrayeṇa vyavasthāpyamānamatiśayotpādanalakṣaṇaṃ gauṇamiti |
atha viśeṣotpādanalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kathaṃ na vyavasthāpyate? | tadapi hi loke pratītatvād vyavasthāpanīyamevetyata āha- "yatra tu" kārye nāvyavadhānādideśopanipātamātreṇaivendriyādaya iva sahakāriṇaḥ pratyayatāṃ pratipadyante, kintu vivakṣitakāryotpādānuguṇaṃ ( Hbṭ 130 ) pratikṣaṇaṃ prakṛṣyamāṇaṃ viśeṣamutpādayantaḥ "tatra" kālakṣepabhāvini kārye kartavye "hetusantāno"'parāparakṣaṇabhāvalakṣaṇa ātmātiśayāsādanārthaṃ sahakārīṇi pratyayāntarāṇyapekṣate, na tu tatsamānakālaḥ kāraṇakṣaṇa iti | "tata" stebhyaḥ kāraṇāntarebhyaḥ "svabhāvāntarasya" kāryotpādānuguṇaviśeṣaparamparālakṣaṇasya "pratilambhaḥ" santānasyaikatvenādhimuktasyocyate loke | paramārthatastu tatrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ pratyayakalāpa uttarottarakāryotpādānuguṇe viśiṣṭakṣaṇe pratiniyata ityekārthakriyālakṣaṇameva sahakāritvamanubhavati |
kathaṃ punaḥ svabhāvāntarapratilambhasteṣām?, yataḥ krameṇa kāryaṃ nirvartayantītyata āha- "tatra svarasataḥ" ityādi | "tatra" tasmin hetusantāne ye hetava upādānakāraṇākhyāḥ ye ca pratyayāḥ sahakārisaṃjñitāsteṣāṃ ye pūrve prathama upanipātakṣaṇāḥ teṣāṃ vināśahetvanapekṣitayā svarasato nivṛttau satyāṃ tebhya eva svarasato nivartamānebhyaḥ prathamakṣaṇebhyaḥ kāryotpādānuguṇena viśeṣeṇa viśiṣṭasya kṣaṇasyotpattiḥ tebhyo 'nuguṇataraviśeṣavatāṃ tṛtīyakṣaṇānāṃ tebhyonuguṇatamaviśeṣavatāṃ caturthakṣaṇānām; evaṃ yāvadatyantātiśayavānantyaḥ kāraṇakalāpo jātaḥ tataḥ kāryasyotpattiḥ ityevaṃ sahakāribhyaḥ svabhāvāntarapratilambhaḥ, kṣepavatī ca kāryotpattiriti |
atra paraścodayannāha- "sahakāriṇaḥ" saha karaṇaśīlāt kāraṇāt, jātāvekavacanam, yat samutpannaviśeṣamanantaroktena prakāreṇa kāraṇaṃ antyasāmagrīkṣaṇalakṣaṇaṃ tato 'ṅkurādikāryotpattau iṣyamāṇāyāṃ tasyaiva viśeṣasyādyasya kāryotpādanānuguṇasya yaḥ krameṇābhivarddhamānaḥ kāryasya janaka iṣyate tasyaiva utpattirna syāt prathamakṣaṇopanipātināṃ parasparato viśeṣānāsādanāt kṣaṇānāmavivekāt anabhyupagamācca |
parasparato 'navāptaviśeṣā eva kāryotpādanānuguṇaṃ viśeṣamārapsyanta iti cedāha- "aviśiṣṭāda" viśiṣṭebhyaḥ parasparato "viśeṣasya" ( Hbṭ 131 ) kāryotpādānuguṇasyotpattāviṣyamāṇāyāṃ "kāryasya" aṅkurādeḥ syāt, viśeṣābhāvādityabhiprāyaḥ | tataśca parasparato viśeṣotpādānapekṣiṇa eva sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvīran |
kimevaṃsati siddhaṃ bhavati? iti cet, āha- "tena" yena kṣaṇikā api parasparato viśeṣotpādānapekṣā eva svakāryaṃ kurvanti ekakāryapratiniyamalakṣaṇaṃ ca sahakāritvaṃ pratipadyante tena kāraṇena "akṣaṇikānāmapi kāraṇatā syāt, apekṣaṇīyebhyaḥ svabhāvātiśayotpatiśca na syāt" ityakṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣeṇa svapakṣasya sāmyamāpādayati | yadāha-
"kaḥ śobheta vadannevaṃ yadi na syādahrīkatā |
ajñatā vā yataḥ sarvaṃ kṣaṇikeṣvapi tatsamam ||
viśeṣahetavasteṣāṃ pratyayā na kathañcana |
nityānāmiva yujyante kṣaṇānāmavivekataḥ ||"
iti | tatraitat syāt prathamakṣaṇe 'pi kṣitibījādayaḥ parasparataḥ samutpannaviśeṣā eva sannidhīyante-
"yena yasyābhisambandho dūrasthasyāpi tena saḥ |"
iti nyāyāddhi dūradeśavartināmapi hetuphalabhāvāt ityāśaṅkayāha- "atha sahakāriṇā" ityādi | sahakāriṇaḥ parasparasamparkavikalā api vastudharmatayaivānyonyamupakurvantīti śahakāriṇā kāryotpādānuguṇaviśeṣajananāya kṛtaviśeṣa eva samparkakāla upatiṣṭheta, evaṃ satyanavasthā syāt | tathā hi- tadviśeṣotpattāvapyaparaḥ sahakārikṛto viśeṣo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tadutpattāvapyanya iti |
atha naivaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇaviśeṣaṇimittamaparaṃ viśeṣaṃ kurvanti, svabhāvata eva tatra teṣāṃ yogyatvāt ityata āha- "na ca" ityādi | naiva hi sahakāriṇaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇo yo viśeṣaḥ tadutpādane "nityaṃ" sarvakālaṃ yogyāvasthā "yena" yogyāvasthatvena "nityānuṣaktaḥ" nityānubaddhaḥ "eṣāṃ" kṣitibījādīnāṃ kāryotpādānuguṇaviśeṣajanako ( Hbṭ 132 ) viśeṣaḥ syāt yataḥ ‘aviśiṣṭād viśeṣotpattau kāryasyāpi syāt'; ityetadapi parihriyeta |
kuta etad? ityāha- "tadupāya" ityādi | teṣāṃ kṣitibījādīnāmupāye- yogyadeśopanipāte kāryavyaktidarśanāt apāye ca- parasparasamparkavirāme kāryānutpattidarśanāt | yadi hi kāryotpādanuguṇaviśeṣotpādane sarvadā yogyāvasthāḥ syuḥ tadā so 'pi viśeṣaḥ sarvadā syat | tatastatparamparābhāvi kāryamiti tadupāyāpāyayoḥ kāryasyotpattyanutpattī na syātām | tasmānna sahakāriṇaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane yogyāvasthāḥ sarvadeti | yataḥ sahakāriṇā pṛthagavasthitenānavasthābhayāt kṛtaviśeṣo nopatiṣṭhate parasparataśca prathamasamparkakṣaṇabhāvināṃ nopeyate yujyate vā | tena kāraṇenādyo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ sahakāribhyaḥ samānakālatayā nirupakārasya kṣitibījādeḥ "notpadyate", utpadyate cāsau itīṣyate | tena samagrāvasthāvat sarveṣāṃ vyagrāvasthābhāvināmapi kṣaṇānāmaviśeṣāt tajjananasvabhāvatve 'pyajananāt samagrāvasthāyāmeva jananād | yathā kṣaṇikānāmekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ tathā sthirasvabhāvānāmapi bhaviṣyatīti kṣinasarvopāyo 'kṣaṇikavādī sāmyamevātura iva bahumanyamānastatraiva bharaṃ kṛtavān |
siddhāntavādī bhaṅgyā paramupahasannāha- "nāsmākaṃ punaḥ punaḥ" ityādi | yadi punaḥ punarvacane 'pi lokasya nyāyapratītirbhavati śataśo 'pi brūmaḥ | kimaṅga punarddhau trīn vā vārān? | nahi parārthapravṛttānāmasmākaṃ punaḥ punarabhidhāne kaścidudvego bhavati | evaṃvādinaśca śāstrakṛtaḥ kvacit prakārāntareṇa tamevārthaṃ sphuṭīkurvato ye punaruktatāaprihārāya yatante sa teṣāmasthānapariśrama eva | yadi nodvego hanta tarhyucyatām ityata āha- "na viśeṣotpādanādeva" ityādi | naiva viśeṣotpādanāt sahakāriṇāṃ ( Hbṭ 133 ) sahakāritvaṃ paramārthataḥ kvacit sambhavati, yataḥ prathamakṣaṇabhāvināṃ bījādīnāṃ tadabhāvāt kāryotpādānuguṇe viśeṣe kartavye sahakāritāvirahaḥ syāt | kintvekārthākriyaiva sahakāriṇāṃ pāramārthikaṃ sahakāritvaṃ pūrvoktābhiryuktibhiḥ sambhāvyate | sā ca prathamamasamparkabhājāmastyeveti kiṃ na sahakāriṇaḥ syuḥ? |
para āha- sāpyekārthakriyā na bhavet parasparato viśeṣarahitānām | yadi punaḥ parasparato viśeṣarahitānāmapi tadekārthakriyāṅgikriyate tadā pratyekaṃ tadavasthāyāṃ tadutpādanasāmarthyābhyupagamāt tadavasthāyāmiva pṛthagapi sā bhavet | tathāhi- te tadavasthāyāmapi parasparato nirviśeṣā eva kurvanti | teṣāṃ pṛthagapi tadviśeṣakriyā kathamiva na prasajyeta? | nahyeṣāṃ saṃhatāsaṃhatāvasthayoḥ kaścidviśeṣo 'stīti | bhavatu, ko doṣaḥ? iti cet; "tathā ca" kāryotpādānuguṇaviśeṣasya pṛthakkaraṇaprasaṅge sati "tasmād viśeṣād bhavanaśīlam" aṅkurādi "kāryamapi" viśeṣavat kevalāt sahakāriṇaḥ syāt iti cenmanyase, atrāpi sarvamuktamuttaram | tathā hi- saṃhatāsaṃhatāvasthayonnirviśeṣā eva kṣaṇakṣayiṇo bhāvā iti yaducyate tat kiṃ tāvadviśeṣamātrāpekṣayā? āhosvit kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā? | yadi prācyo vikalpaḥ tadayuktam | na hi kācid viśeṣamātrarahitāvasthā sambhavati, sarvadāparaparapratyayayoganibandhanasyāparāparaviśeṣasya bhāvāt | nahi kadācit kiṃcidekameva, ādhāracchāyātapavātaśītāderyathāsambhavaṃ bhāvāt | na ca tadbhāve 'pi tat tādṛśameva, kāraṇabhedāt | etāvattu syāt- kaścid viśeṣaḥ kvacit kārye 'nuguṇo na sarvaḥ sarvatreti | etacca prāgevoktamiti darśayannāha- "pratikṣaṇamaparāparaiḥ pratyayaiḥ" iti | ‘aparāparapratyayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ saṃskārāḥ santanvanto yadyapi kutaścit sāmyāt sarūpāḥ pratīyante, tathāpi bhinna evaiṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcideva kasyacit kāraṇam'; iti, ‘kṣaṇikeṣu ( Hbṭ 134 ) bhāveṣvaparāparotpattairaikyābhāvāt'; iti cātra saṃkṣipyataramuktam | evaṃ ca 'nāsmākaṃ punaḥ punarvacana'; ityatra dviḥ punargrahaṇaṃ yujyate | yathā yena prakāreṇa bhāvasantāne viśeṣasyotpattiḥ [ta]dapyuktam ‘tatra svarasataḥ pūrvakṣaṇanirodhe tebhya eva viśiṣṭakṣaṇotpādād viśeṣotpattiḥ'; iti | atha kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā prāgvat prathamasamparkabhājaḥ parasparato nirviśeṣā ityabhimataṃ tadapyayuktam | yataḥ kāryotpādānuguṇasya viśeṣasya janakāḥ kṣitibījādayaḥ kīdṛśāḥ ye vyavadhānādirahitatvenopanipātinaḥ | tadbhāva eva tasya bhāvāt etāvanmātranibandhanatvācca janakaṃ vya(kavya)vasthāyāḥ | te ca tathāvidhāḥ sarvadā na bhavantīti kathaṃ pṛthagapi kāryotpādānuguṇaviśeṣārambha eṣāṃ syāt?, yataḥ kevalānāmapi kāryakriyā prasajyeta tad darśayati- yogyo deśo yeṣāṃ te yogyadeśāḥ, tadbhāvo yogyadeśatā, sā ādiryeṣāmavyavahitadeśatvādīnānavasthābhedānāṃ te tathoktāḥ, te ca te avasthābhedāśca tathoktāḥ | "yogyadeśatā a(tādya) vyavahitadeśatādayo" ye "avasthāviśeṣāḥ" kṣitibījādīnāmupajāyante te kāryotpādānuguṇaviśeṣalakṣaṇakāryakaraṇaśīlāḥ, naivaṃvidhāḥ sarvadā bījādaya iti kathameṣāṃ pṛthagapi tathāvidhaviśeṣārambhaḥ syāt? | etadapi prāgevoktam ‘tatra yo 'vyavadhānādideśo rūpendriyādikalāpaḥ sa vijñānajanane samartho hetuḥ'; iti vacanāt | tasya codāharaṇamātratvāt | ihāpi tatra yo 'vyavadhānādideśaḥ kṣitibījādikalāpaḥ sa kāryotpādānuguṇaviśeṣajanane samartho heturiti pratīyata eva | sa ca tathāvidhoviśeṣaḥ sarvadā na bhavati, tajjanakasya hetorabhāvāt | parasparopasarpaṇādyāśrayasyaiva pratyayaviśeṣasya tadvetutvāt | etadapi pūrvamevoktamityāha- teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣa[janane] viśeṣavatāṃ yata utpattistadapyuktamasakṛdeva ‘yasteṣāṃ parasparopasarpaṇādyāśrayaḥ pratyayaviśeṣaḥ sa taddhetujanane samartho hetuḥ'; iti | tathā ‘yathāsvaṃ pratyayaiḥ parasparopasarpaṇādyāśrayairye ( Hbṭ 135 ) yogyadeśādyavasthā jātāste saha svabhāvaniṣpattyā jñānahetutāṃ pratipadyanta'; ityanena, ihāpi gamyamānatvāt | tato yadyapyeṣāṃ parasparato 'nupapatterviśeṣo na bhavati, svahetukṛtastu kena vāryate? | na ca svahetuta eva sañjātaviśeṣāṇāṃ bhāve parasparatastadāśaṃsā, yataḥ parasparato viśeṣāyogaḥ pratipādyamānaḥ śobheta | teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakānāṃ pratyayānāṃ pratyekaṃ sāmarthye 'pi khaṇḍaśaḥ kāryotpādāyogāt sakalasyaiva pratyekaṃ karaṇāt | yathā kevalānāmakriyā kartṛviśeṣasyāvyavadhānādideśakṣitībījādikalāpasya pṛthagekaikasya samarthasya bhāvasyābhāvādityetadapyasakṛdevoktam ‘teṣāṃ ca na pūrvaṃ na paścāt na pṛthagbhāva iti samarthānapi pūrvāparapṛthagbhāvabhāvino doṣā nopalīyante'; ityādivacanāt | tatastathāvidhaviśeṣasya svopādānamātranibandhanasyānabhyupagamena kevalānāmaprasaṅgāt kutaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣārambhadvārakaṃ kāryamapi syāditi? |
kutaḥ punarayaṃ kāmacāro labhyate yadaṅkurādikāryaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇāṃ viśeṣaparamparāṃ janayantaḥ kurvanti, kāryotpādānuguṇaṃ tu viśeṣaṃ vyavadhānādirahitadeśopanipātamātreṇetyata āha- "kāryadvaividhyaṃ ca yasmāt tasmādevaṃ vibhajyate" | kathaṃ dvaividhyaṃ kāryāṇāmiti? ata āha- sahakāribhiravyavadhānādideśairanantaraṃ sañjanitāḥ parasparasya prāgavasthāpekṣaviśiṣṭakṣaṇabhāvalakṣaṇā ye viśeṣāstatparamparayā uttarottaraviśiṣṭaviśiṣṭatarādikṣaṇabhavarūpayā utpattirddharmo yasya tadātmakamekaṃ kāryam | anyacca tadviparītaṃ yat sahakārisannidhimātreṇa bhavati na parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāmapekṣate | atrodāharaṇam- "aṅkurādivat", ādigrahaṇādodanādivat | tathākṣepeṇa karaṇaśīlaṃ yadindriyaṃ tadvijñānādivacca | prabhāsvarādapavarakapraviṣṭendriyanirāsārthaṃ caitad viśeṣaṇam | kuta etad? iti cet ; kāryakāraṇayoḥ ( Hbṭ 136 ) svabhāvabhedāt | kiṃciddhi kāryaṃ kāraṇasāmagrīsannidhimātrajanyasvabhāvam, tadanyattu tatpariṇāmāpekṣamiti | kāraṇamapi kiñcit svasannidhimātreṇa kāryajananasvabhāvaṃ svakāraṇebhya eva bhavati, yena parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāṃ svakāryakaraṇe nāpekṣate | anyattu tadviparītasvabhāvam | yathā kiñcideva śālyaṅkurajananasvabhāvam, tadviparītaṃ cāparam | śālyaṅkuraśca tabdījajanyasvabhāvo na yavādībījajanyasvabhāva iti na bhāvānāṃ svahetubalāyātāḥ pramāṇādhigatāḥ svabhāvāḥ paryanuyojyāḥ | ye tu yajjananasvabhāvāḥ pramāṇato 'dhigatāḥ te kiṃ sarvadaiva tatsvabhāvāḥ? āhosvit tadaiva? ityatra cintā pravartate | tatra sarvadā tatsvabhāvatve paścādiva prāgapi tatkāryakriyāprasaṅgena pararūpeṇākārakasya bhinnasvabhāvatā kārakākārakāvasthayoḥ śāliyavabījādīnāmiva tattvacintakairūcyate | sadṛśāparabhāvanibandhanaṃ caikatayā pratyabhijñānaṃ lūnapunarjāteṣviva keśanakhādiṣu ityatra virodhābhāvāditi | yadā ca taktāryakāraṇasvabhāvabhedāt kāryavdaividhyam, "tatrai"tasmiṃ(smin) sati "sahakāribhyaḥ" kṣitibījādibhyasteṣāṃ parasparasantānopakāramapekṣate yat kāraṇamantyāvasthāprāptaṃ tasya yat kāryamaṅkurādikaṃ tajjanmanimittaṃ "sahakāriṇāṃ" prathamakṣaṇāntaraṃ viśiṣṭadvitīyakṣaṇabhāvarūpo yo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ "ādyo" bhavati "sa teṣāṃ" sahakāriṇāṃ prathamasamparkabhājāṃ parasparakṛto yo viśeṣastajjanmā na bhavati parasparopasarpaṇādyāśrayādeva pratyayaviśeṣāt tasya bhāvāt | tataḥ kāryotpādānuguṇādādyād viśeṣāt prathamakṣaṇopanipātibhiḥ sahakāribhiranyataḥ samāsāditaviśeṣaiḥ janitāt tatprabhṛti "ye viśeṣāḥ" prakṛṣyamāṇataduttarottarakṣaṇabhāvalakṣaṇā jāyante "te tajjanmānaḥ" sahakārikṛtaviśeṣajanmānaḥ | kutaḥ? "tatprakṛtitvāt" tasyādyasya viśeṣasya parasparopasarpaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣādāsāditatadanukūlaviśeṣaiḥ sahakāribhiḥ parasparopakāranirapekṣairjanyasvabhāvatvāt, taduttareṣāṃ ca viśeṣāṇāṃ sahakārikṛtakāryotpādānuguṇaviśeṣajanyasvabhāvatvāt | ( Hbṭ 137 ) yata evam "iti" tasmāt "nānavasthā" prāguktā | atha sahakāriṇā kṣityādinā kuśūlādyavastho 'pi bījādiḥ tenāpi kṣityādiḥ kṛtaviśeṣa evopatiṣṭhetānavasthaivaṃ syāt iti | tasya prakārasyānabhyupagamāt puruṣaprayatnādereva kṣetraprakiraṇahetoravyavahitasnigdhapṛthivībījasamparkalakṣaṇasya kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakasya viśeṣe 'syopagamāt | tatra yaduktaṃ pareṇa ‘yathā prathamasamprarkabhājaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya viśeṣamanādadhānāḥ kāryotpādānuguṇaṃ viśeṣaṃ janayanti, tathā sthirarūpā api bhāvāḥ tadekakāryapratiniyatāḥ parasparakṛtaviśeṣanirapekṣā eva bhaviṣyanti'; iti, tadabhyupagacchannāh "tathā yadyakṣaṇiko 'pi" ityādi | kṣaṇikavadakṣaniko 'pi yadi kāryaṃ karoti karotu nāma | nā kaścid vārayati | kintu yena svabhāvena kāryaṃ karoti sa yadi "avilambitakāryakartṛdharmā" akṣepeṇa karotītyevaṃśīlo dharmo yasya sa tathoktaḥ, tadā "pṛthagbhāvasya sambhāvāt kevalo 'pi" na kevalaṃ sahitaḥ "tathā syāt" tatkāryakārakaḥ syādityuktaṃ bahuśaḥ | "atatsvabhāvastu" akṣepakartṛsvabhāvavikalastu "tadāpi" sahitāvasthāyāmapi prāgvat "akāraka eva" pararūpeṇa kartṛtvasya pūrvameva niṣedhāt |
tadevamekārthakriyayā viśeṣotpādanena cākṣaṇikānāṃ sahakāritvaṃ niṣidhyopasaṃharannāha- "tasmāt" ityādi | dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogānnaivākṣaṇikasya kaścit sahakārīti kevalo 'pi svakāryaṃ kuryāditi sahakāripratyayāpekṣasyākṣaṇikasya hetutāṃ bruvāṇasya kiṃ yuktamiti darśayannāha- "prāyastu" ityādi | yo hi sthirahetuvādī tasya yadi sa hetuḥ pratyayāntarāṇyapekṣya kāryaṃ karoti tadā "vyaktam" avaśyaṃ tasya sthirasya hetoḥ pratyayāntarāpekṣakārakasya svabhāvāntarasyotpattiriti | "nākāryasya" kāryatāmananubhavato apekṣetyucyate | yataḥ sahakāriṇāṃ yaḥ "saṃghātaḥ" sannipātaḥ "tatsthāyī" tatra vartamāno bhāvasantānaḥ "prāyaḥ" bāhulyena "sahakāripratyayairupajanitaviśeṣaḥ" san "svakāryaṃ kurvan dṛṣṭo bījādivat" ( Hbṭ 138 ) tasmādevaṃ vibhajyate | prāyograhaṇaṃ cākṣepakārīndriyādisaṅghātavyavacchedārtham | tatsambhavino nyāyasyākṣaṇikeṣu pṛthagbhāvasambhavena kathañcidapi kalpayitumaśakyatvāt | prāgakārakasya paścāt kārakasvabhāvāntarotpattistu na virudhyate | tasyaiva hyakārakasya tadātmā kārakaḥ svabhāvo na yujyate na tvatadātmā | ata eva svabhāvāntaragrahaṇam | tatra kevalamakārakasvabhāvasya svarasanirodhitāmātramupeyam | tataḥ sarvaṃ susthamiti |
atha matam- kārakasvabhāvāntarotpattiriṣyeta yadi sthirasya hetoḥ prāgapi kārakasvabhāvo na syat | tasya tu prāgapi bhāvāt pratyayāntarāpekṣā tadutpattirapyayukteti ata āha- "kārakasya" ityādi | yadi hi samagrāvasthāyāḥ prāgapi kārakasvabhāvo bhavet tadāsyākriyā na yujyate, saṃhatāvasthāyāmapi tatsvabhvatayaiva karaṇāt, pararūpeṇa kartṛtvasya prāgeva niṣiddhatvāt | na ca karoti | tasmāt so 'sya svabhāvaḥ prāṅnaivāsīt | yadi ca pratyayāntarairapyasau na kriyeta tat kimiti mudhaiva tānyapekṣate? iti |
[43. nirhetukavināśacarcāyā upasaṃhāraḥ |]
tadevaṃ ‘tatsvabhāvasya jananāt'; tyasya ‘yo yatsvabhāvaḥ sa svahetorevotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati punastadbhāve hetvantaramapekṣate'; ityasyānekāntaparihārāyoktasya prakārāntareṇānekānte udbhāvite tatparijihīrṣayā "aparāparapratyayayogena" ityādyabhihitam | tatra yena nyāyena kṣaṇikānāṃ hetuphalasvabhāvaḥ tasyākṣaṇikeṣvasambhavaṃ pratipādayituṃ prāsaṅgikaṃ yadupakrāntaṃ tat parisamāpayya prakṛtamanubadhnannāha- "tasmād yo yadātmā" ityādi | yadi svabhāvenāsthitidharmaṇo bhāvasya na nāśakāraṇaiḥ prayojanaṃ svabhāvena sthitidharmaṇo bhaviṣyatītyata āha- "sthitidharmaṇo 'pi" ityādi | sthitidharmaṇo 'pi hi naiva nāśakāraṇaiḥ kiñcit prayojanam | tasya svahetubhyaḥ samupajāto yaḥ sthiraḥ svabhavaḥ tadanyathātvasyāsthirātmatāpatteḥ ( Hbṭ 139 ) kenacit kartumaśakyatvāt | kāmaṃ hi bhāvāḥ svayaṃ na bhaveyuḥ | na tu santa eva svaṃ svabhāvaṃ parityajanti | atha sthitidharmaṇo 'pyanyathātvapratipattiriṣyate tadānyathātvapratipattau vā "tatsvabhāva eva" sthitidharmaiva "na syāt" ātmabhūtasyāsthitidharmaṇaḥ svabhāvasya paścāt sambhave prāgapyabhāvāyogāt | nahi tadātmanastasmiṃ(smin) sannihite kadācidabhāvo yuktaḥ, atastvabhāvatāprasaṅgāt ‘viruddhadharmādhyāasya bhedalakṣaṇatvāt'; ityuktam | tathā ca sati "pūrva" eva "vikalpaḥ" svabhāvenāsthitidharmā bhāva iti | "tatra ca" pūrvavikalpe prāgevoktaṃ dūṣaṇaṃ vināśahetorvaiyarthyamiti |
athāsau śirasvabhāva eva, kevalamasyāśirasvabhāvatā prāgasati vināśahetorupajāyate, anyathā nivṛttyayogādityata āha- "yaśca parasmāt" nāśahetoḥ sthitidharmaṇaḥ sata "anyathābhāvaḥ" asthitidharmatālakṣaṇo bhavati, sa pūrvakāt sthitidharmaṇaḥ svahetusamudbhūtāt svabhāvāt "aparaḥ" anyaḥ "svabhāvastasminniṣpanne" paścā[jjanya]tvād bhinnahetukatvācca "kathaṃ tasya" svabhāvaḥ "syāt"? | tadātmatayā pratibhasanāditi cet | sārūpyādalakṣitavivekasya tathā pratibhāsanaṃ syāt yadyasau pūrvasvabhāve satyevānyato bhavet | anyathā virodhaḥ kathaṃ parihriyeta? | bhavatvaparaḥ svabhāva iti cet | yaścāparaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ tasya? | na hyanyo 'nyasya svabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | yo 'paraḥ svabhāvaḥ sa kimiti tasya na bhavati? ityata āha- "svabhāvabheda-" ityādi | bhavatu vastvantarameva tadaparasvabhāvatayā ko doṣaḥ? ityata āha- "tathā ca" vastvantaratve sati vināśahetorupajāyamānasya svabhāvasya pūrvako bhāvaḥ svahetubhyo yaḥ sthitidharmā jātaḥ so 'cyutidharme sthito nivṛttibhāṅna bhavati, vināśahetorvastvantarotpattau vyāpṛtatvāditi na "tasya" sthitidharmaṇo "'nyathābhāvo" nivṛttiḥ | nahi mugdarādervastvantarasya bhāve 'parasya nivṛttiryuktā, atiprasaṅgāt | tadupamarddena tadutpattau ca prāgeva proktam |
nanu ca dṛśyata eva kaṭhinādirūpasya tāmrāderagnayādervināśahetordravādisvabhāvāntarotpattiḥ | na ca pūrvakasya pracyutidharmatā ityata āha- "etena" anantaroktena "kaṭhinādīnām" ādiśabdād dravādīnāṃ tāmrasuvarṇādināmagniśītavātādibhyo dravatvakaṭhinatvādisvabhāvāntarotpattirvyavasthitarūpasya tāmrādeḥ "pratyuktā" pratyākhyātāḥ, tulyadūṣaṇatvāt |
kathaṃ tarhi svabhāvāntarotpattiḥ pūrvasya cāpracyutidharme sthitasyābhāvo yuktaḥ? ityāha- "tatrāpi" kaṭhinādirūpe tāmrādau "pūrvakasya" kaṭhinadravādirūpasya "svarasanirodhitvāt" vināśahetvayogena | "vināśe" sati "agnyādeḥ" ādigrahaṇājjalaniṣekaśītavātādeḥ | sahakāriṇaḥ parasparopasarpaṇādyāśraya pratyayaviśeṣopajātātiśayā "dupādānācca" yat tat kaṭhinādirūpaṃ tāmrādi svarasato nirudhyate | tata eva upādānakāraṇādagnyādisahakārikāraṇopādānapratyayopajātaviśeṣād "apara eva" anya eva dravakaṭhinādisvabhāvo dravagrahaṇasyopalakṣaṇatvāt, "utpanno" na tu pūrvakameva kaṭhinadravādirūpaṃ tāmrādi vyavasthitātmakaṃ dravakaṭhinādisvabhāvena pariṇatamiti |
atra para āha- "kenoktaṃ" yathā ‘sthitidharmaṇaḥ sato vināśahetorasthitisvabhāvotpattistato vināśaḥ'; iti, yena ‘yaśca parasmādanyathābhāvaḥ so 'paraḥ svabhāvaḥ'; ityādyucyate | kintu sa svayaṃ sthitidharmaiva svahetubhirjanito nāsyāsthirasvabhāvatā vināśahetorupajāyate | kathaṃ jñāyate yathā ‘svahetubhiḥ svabhāvena sthitidharmaiva janitaḥ'; iti? | vināśahetoragnyāderasambhave avasthānāt | yadi svabhāvenāsthitidharmā svahetorjātaḥ syāt tadā tadasambhave 'pi nāvatiṣṭheta | tasya svabhāvena sthitidharmaṇaḥ svahetubhirevāyamaparaḥ svabhāvo niyamito yaduta "parasmāt" virodhino 'gnyāde "rvināśaḥ svayaṃ bhavatīti" | parasmāditi karmaṇi lyaplope pañcamī paramapekṣya ityarthaḥ | svahetubhirevāyaṃ niyamitasvabhāvo ( Hbṭ 141 ) jāto yathā tvayā virodhinamapekṣya svayaṃ nirva(va)rtitavyamiti | taduktam-
"svabhāvo 'pi sa tasyetthaṃ yenāpekṣya nivartate |
virodhinaṃ yathānyeṣāṃ pravāho mugdarādikam ||" iti |
nanu yadyasya vināśao virodhisannidhāne svayameva bhavatyahetukaḥ prāpnoti, ahetośca deśakālasvabhāvaniyamo na yukta ityata āha- "na ca" naiva vināśo nāma vinaṣṭuraparaḥ svabhāvaḥ, yato 'yaṃ doṣaḥ syāt, kintu "bhāvacyutireva vināśaḥ" | tasyāśca niḥsvabhāvatvāddhetumattā naiva yujyate | nahi sā tasya bhavati | kevalamasau svayameva na bhavati | tato bhaviturabhāvāt kasya hetumattopagamyate? |
siddhāntavādyāha- "nedamanantaroktaṃ vikalpadvayamatikrāmati" | kīdṛśaṃ vikalpadvayam? | ‘kiṃ nityo bhāvaḥ?'; ityādi | nanu ca kālāntarasthitiradharmatāmupagacchato naiva nityavikalpasyāvakāśaḥ | na | tadupagame 'pi nityataivopagatā bhavati | tathā hi- yadyayaṃ saṃvatsarasthitidharmā svahetubhirjanitastadā saṃvatsaraparisamāptau yo 'syādāvudayakāle saṃvatsarasthitidharmā svabhāvo yato 'yaṃ saṃvatsaraṃ sthitaḥ sa eva tadante 'pi | tato 'paraṃ saṃvatsaramavatiṣṭheta | tadante 'pi prathamotpannasaṃvatsarasthitidharmasvabhāvāparityāgādaparāparasaṃvatsarasthitiprasaṅgāt kālāntarasthitidharmatopagame 'pi nityataivopagatā bhavatīti nityavikalpo durnivāraḥ | vināśahetusannidhau svayaṃ nivartata iti copagamādanityavikalpo naśvarātmatāvikalpaḥ | tathā hi- vināśahetvabhimatasannidhau svayaṃ vinaśyato yo 'sya svabhāvaḥ sa eva bhāvasyaikarūpatvādutpannamātrasyeti tadaiva vināśaprasaṅgāt kathamasya kālantarasthitidharmatā sambhavati? | evaṃ vikalpe kṛte pāścātyavikalpopagame kālāntarasthitirevāsya truṭyatīti nityavikalpa evānenopagantavyaḥ | tatra vināśahetusannidhau svayaṃ nāśopagame prāṅnityo bhūtvā paścādanityo vinaśvarasvabhāvo bhavatīti brūte | "evaṃ ca brūvāṇo bhāvadvayaṃ cāha" | vakṣyamāṇāpekṣaścakāraḥ | ( Hbṭ 142 ) kīdṛśaṃ bhāvadvayam? | nityānityau svabhāvau bhedau yasya tathā | yo 'sau nityaḥ svabhāvaḥ prāktanaḥ tasya nityābhimatasya svayaṃ paścānnāśaṃ brūvāṇaḥ sarvadā pratikṣaṇameva nāśaṃ prāha | anyathā pūrvoktena nyāyena paścādapi nāśāsambhavāt | atha pratikṣaṇamasya nāśo na bhavati tadā paścādapi tadayogāt sarvadaivānāśaṃ prāheti kṛtvā pūrvasminnityābhimate svabhāve vināśaheturasamartho 'kiñcitkara eva |
nanu ca vināśahetornaiva sāmarthyamupagataṃ parena virodhisannidhimapekṣya svayaṃ nāśopagamāt | na | ata eva tannibandhanatvaprasaṅgāt nāśasya | anyathā hyakiñcitkaraḥ kimityasāvapekṣyate?, hetubhāvasyāpekṣālakṣaṇatvāt | svahetava evātrāparādhyanti yadakiñcitkare 'pi tatrāpekṣāyāṃ niyuñjata iti cet | kaḥ punarayamasthānābhiniveśaḥ teṣāṃ yat tatra tathā niyuñjate | tasmādupakāryapekṣāyāmeva hetavo niyuñjānāḥ śobhante | anyathā te 'pi kāryātmāno naiva tanniyogamādriyeran | kathaṃ cākiñcitkaro virodhī nāma? | na hyasyāvirodhitvābhimatādviśeṣaḥ kaściditi yatkiñcidetat |
yadapyuktaṃ ‘yathānyeṣāṃ kṣaṇikavādināmakiñcitkaramapi mugdarādikamapekṣya ghaṭādipravāho nivartate tathāsmākamapi kālāntarasthāyī bhāvaḥ'; iti tadapi parasamayānabhijñatayocyate | yato nāsmākaṃ pravāho nāma kṣaṇavyatirikto 'sti yo 'kiñcitkaramugdarādisannidhau nivarteta | kṣaṇā eva hi kevalaṃ santi | te ca svanivṛttau na mugdarādikamapekṣante, svarasata eva nirodhāt | yā tu teṣāṃ kapālādivṛttilakṣaṇā paryudāsavṛttyā nivṛttiḥ yasyāṃ satyāmekatvābhiniveśino lokasya sadṛśāparabhāvarūpasya vibhramanimittasyāpagamāt ‘nivṛttā ghaṭādayaḥ'; iti vyavahāraḥ, tatrākiñcitkaratvaṃ mugdarādīnāṃ naivāsti, tadbhāva eva teṣāṃ bhāvāt | vegavanmugdarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇāt parasparopasarpaṇādyāśrayāt ( Hbṭ 143 ) pratyayaviśeṣāt sañjātātiśayāt kapāladerbhavanadharmatvāt tasya ca tajjannasvabhāvatvāditi |
svabhāvadvayopagamaprasaṅgāditi parijihīrṣayā para āha- "na prāg" ityādi | kuta etat? | "ekasvabhāvatvāt" | sarvadaikasvabhāvasya sarvadā nityataiva na paścādanityasvabhāvatāsambhava iti |
siddhāntavādyāha- "sa tarhi bhāvaḥ" sarvadā nityasvabhāvaḥ svabhāvena "nāśamanāviśan" apratipadyamānaḥ kathaṃ naiva naṣṭo(kathaṃ naṣṭo) nāma? | kutaḥ? "tatsvabhāvavināśayoḥ" nityasvabhāvatāyā, vināśasya cānityarūpatāyāśca "aparaspararūpatvāt" parasparaparihārarūpatvāt | upasaṃharannāha- "yata evaṃ" sthitidharmaṇāṃ vināśo naiva yujyate tasmāt sati asya vināśe yadyavaśyambhāvī kṛtakarūpasya sato vināśa iṣyate paraistadā "vināśasvabhāvena"- vinaśyati nāvatiṣṭhata iti vināśaḥ | kartari bahulavacanād ghañ | sa svabhāvo yasya tena vināśasvabhāvenāsthitidharmaṇā | "tena" kṛtakarūpeṇa satā vastunā svahetubhyo "bhavitavyam" anyathāvaśyambhāvitayopagatasya kṛtakātmanāṃ satāṃ vināśasyaivāyogāt |
bhavatvevam iti cet | āha- "tathāpi" svayaṃ vināśasvabhāvatve 'pi na kevalamavinaśvarasvabhāvatve svabhāvānyathātvāsambhavād vyartho vināśaheturiti prathamavikalpopanyāsa evoktam na punarucyate | yata evaṃ "tena" ityādi sugamam |
tadevaṃ vināśaṃ pratyanapekṣāmasāmarthya- vaiyarthyābhyāṃ taddhetvayogena kṛtakalakṣaṇasya sattvasya pūrvācāryadarśitāṃ pratipādya yathāsau viparyaye bādhakapramāṇatāmanubhavati tada darśayannāha- "tasmād vināśa" ityādi | prayogastvevam- ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣāste tadbhāvaniyatāḥ | tadyathā- antyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | anapekṣaśca kṛtakarūpaḥ san bhāvo vināśe 'vaśyambhāvivināśatayopagataḥ ( Hbṭ 144 ) parairiti svabhāvahetuprasaṅgaprayogo viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ pūrvācāryapradarśitam | "tataḥ" tadbhāvaniyatatve, nāśasyākādācitkatvādudayānantaraṃ nāśa iti "yaḥ san" kṛtakalakṣaṇo bhāvaḥ "sa vināśī" vinaśvarasvabhāvo naśvaratāyāḥ sādhyadharmasya nivṛttau ca kṛtakalakṣaṇasattvanivṛttiriti kṛtvā kṛtakalakṣaṇasya sattvasya kṣaṇikatāyāmanvayavyatirekasiddhiḥ sampadyate anapekṣayānukrāntasattvakṣaṇikatvayostādātmyasiddheḥ tannibandhanayoranvayavyatirekayorapi niścayāt |
tadevaṃ pūrvācāryān prati akṛtakasya sato 'bhāvāt "sadakāraṇavannityam" iti nityalakṣaṇavirahādeva na tannityatvam | yattu sad utpattimat tad uktena nyāyenāvaśyaṃnāśitayopagataṃ paraiḥ kālāntarasthāyi na bhavatīti prati pāditam |
[44. sāmānyena sattvakṣaṇikatvayostādātmyavyāptipradarśanam |]
yadā tu yat sat tat kṣaṇikameveti sāmānyenocyate kṛtakākṛtakalakṣaṇaṃ sato bhedamanapekṣya prauḍhavāditayā kṛtakasyāpi cāvaśyambhāvī vināśa iti paropagamo nāpekṣyate, tadā vināśaṃ pratyanapekṣatvameva sarvasya na sidhyati | yeṣāṃ hi vināśo bhavaṃ(van) dṛṣṭo ghaṭādīnāṃ teṣāmeva taddhaitvayogat tatrānapekṣā yujyate | ye tu deśādivyavahitāḥ parvatādayo vā vinaśāmāviśanto na dṛṣṭāḥ teṣāmavaśyaṃ vināśitvopagamanibandhanābhāvādantye 'pyayaṃ vināśaṃ pratyanapekṣa eva vinaśyanna'viśeṣādādāvapi tadbhāvaniyata iti vaktumaśakyatvāt tatsvabhāvasāpekṣatvāt | vināśaṃ pratyanapekṣatvāsiddherakṛtakānāṃ cākāśādīnāṃ vināśisvabhāvasāpekṣāṇāmityanapekṣayā sato naśvarasvabhāvatāsiddheḥ anvayavyatirekayostannibandhanayorayogamutpaśyannarthakriyāvirodhalakṣaṇameva tadā bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakamabhidhānīyamiti manyamānaḥ pūrvapakṣamutthāpayannāha- "svabhāvato" naśvaratve 'pyuktena ( Hbṭ 145 ) nyāyena paridṛśyamānavināśānāṃ ghaṭādīnāṃ "kaścid" deśādivyavahitaḥ parvatādirvānupalabdhavināśaḥ kṛtako 'pi sadrūpa ākāśādirvākṛtakaḥ sanna "'tatsvabhāvo 'pi" avināśisvabhāvo 'pi syāt | apiśabdaḥ sambhāvanāyām | tasya vināśisvabhāvasaṃsādhakapramāṇābhāvādāśaṅkayata etat | tataśca vināśisvabhāvasāpekṣatvāt tadanapekṣatvamasiddhamiti tadvaśāt sādhyasya kṣaṇikatvasya sattvasvabhāvatvāsiddheḥ tannibandhanā nānvayavyatirekasiddhiriti | kiṃ punaratrāśaṅkānimittaṃ yena kaścidatatsvabhāvo 'pyāśaṅkayata ityāha- "na hi sarvaḥ sarvasya svabhāvaḥ" iti | vicitrasvabhāvā hi bhāvā dṛśyante- kecit sapratighāḥ kecidapratighāḥ, tathā nīlānīlādisvabhāvāḥ, tathā kecidvināśinaḥ anye tvavināśisvabhāvāḥ śaṅkayanta iti pūrvapakṣāśaṅkā |
na- ‘kaścidatatsvabhāvo 'pi syāt'- iti āśaṅkanīyam, tathābhāve hyakṣaṇikatvaṃ tasya syāt | tasmiṃśca satyavastutvaprasaṅgāt kuto 'tatsvabhāvatāśaṅkā? | kathaṃ punarakṣaṇikatve 'vastutvaprasaṅgaḥ? | yataḥ sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatayānvayavyatirekasiddhirityata āha- "śaktirhi" ityādi |
[45. arthakriyākāritvameva sattvaṃ, tacca kṣaṇikānāmeveti |]
evaṃ manyate- iha tāvadidameva vicāraṇīyam kiṃlakṣaṇametad bhāvānāṃ sattvaṃ yuktamiti | tatra na sattāyogalakṣaṇamavyāpteḥ, sāmānyadiṣvabhāvāt | vandhyāsutādiṣvapi bhāvād ativyāptervā | vandhyāsutādīnāmasattvāt kathaṃ sattāyogaḥ? iti cet | na | itaretarāśrayāt | yatasteṣāmasattvaṃ sattāyogavirahādeva tadvirahaścāsattvāditi | yadi ca satāmeva sattāyogaḥ evaṃ tarhyanyat sattvalakṣaṇamabhidhānīyam sattāyogasya ca vaiyarthyam, tat eva vastunaḥ sattvāt | sarvārthakriyāsāmarthyavirahāt sattāyogābhāvasteṣāmiti ( Hbṭ 146 ) cet | evaṃ sati yadevārthakriyasāmarthyayuktaṃ tasyaiva sattāyoga ityarthakriyāsāmarthyameva bhāvalakṣaṇamāyātamityapārthakaḥ | sattāyogaḥ | "itthaṃ ca" evam | anyathā sāmānyādīnāṃ kathaṃ svarūpaṃ sattvaṃ syāt? | arthakriyāsāmarthyaṃ tu sarveṣāmastīti tadeva bhāvalakṣaṇam |
"utpādavyavyaghnauvyayuktaṃ sat" ityetadapyayuktam, dhrauvyeṇotpādavyayayorvirodhāt ekasmiṃ(smin) dharmiṇyayogāt | kathañcidutpādavyayau kathañcit dhrauvyamiti cet | yathotpādavyayau na tathā dhrauvyam, yathā ca dhrauvyaṃ na tathotpādavyayāviti naikaṃ vastu yathoktalakṣaṇaṃ syāt | tato 'nyasya bhāvalakṣaṇasyāyogāt śakteścāntaśaḥ svajñānajanane 'pyupagamāt paraiḥ, anyathā ṣaṭpadārthādivyavasthānāyogāt saiva bhāvalakṣaṇam, sarvaśaktivirahaḥ punarabhāvalakṣaṇam |
sarvagrahaṇaṃ ca sarvasya vastuno vastvantaraśaktiviraharūpatvādabhāvatānirāsārtham | yasya tu na kvacicchaktiḥ sa evaikāntenābhāva ucyate |
śaktilakṣaṇameva sattvamakṣaṇike syāt tataḥ kṣaṇikātmatā sattvasya na sidhyatīti kuto 'nvayavyatirekau? iti cet, āha- "na caivākṣaṇikasya" kvacit kārye 'ntaśo jñānalakṣaṇe 'pi śaktirasti tat kutastasya tallakṣaṇaṃ sattvamatītāderiva bhaviṣyati?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatā na sidhyet |
nanu ca śakteratīndriyatvāt kāraṇānāṃ kāryarambhaniyamābhāvācca kathaṃ tadviraho 'kṣaṇikasya bhavet yato 'sya sarvaśaktivirahalakṣaṇenāsattvena virodhinā nirākriyamāṇaṃ sattvaṃ kṣaṇikātmatāmevānubhavet yato 'nvayavyatirekau syātāmityata āha- "kramayaugapadyābhyām" ityādi | naiva pratyakṣataḥ kāryavirahādvā sarvaśaktiviraho 'kṣaṇikatve ucyate, kintu tavdyāpakavirahāt | tathā hi- kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyā vyāptā prakārāntarābhāvāt | tataḥ kāryakriyāśaktivyāpakayostayorakṣaṇikatve ( Hbṭ 147 ) virodhāt nirvṛttestavdyāptāyāḥ kāryakriyāśakterapi nivṛttiriti sarvaśaktivirahalakṣaṇamasattvamakṣaṇikatve vyāpakānupalabdhirākarṣati, viruddhayorekatrāyogāt | tato nivṛttaṃ sattvaṃ kṣaṇikeṣvevāvatiṣṭhamānaṃ tadātmatāmanubhavatīti- ‘yat sat tat kṣaṇikameva'; ityanvayavyatirekarūpāyā vyāpteḥ siddhirniścayo bhavati |
nanu ca prakārāntarābhāvāt kāryamaṅkurādikaṃ bījādinā kramayaugapadyābhyāmeva kriyata ityucyate sa eva tu prakārāntaravirahaḥ kāryātmanaḥ kutaḥ siddhaḥ? | prakārāntarasyopalabdhilakṣaṇaprāptatve kathamatyantāsambhavaḥ? | kevalaṃ deśādiniṣedhamātrameva syāt | anupalabdhilakṣaṇaprāptatvenāsattāniścayo viprakarṣiṇāmiti kutastadabhāvasiddhiḥ? | tataḥ prakarāntareṇārthakriyāsambhavāt kramayaugapadyanivṛttāvapi nārthakriyāsāmarthyanivṛttiriti kuto 'kṣaṇikatve sati sarvasāmarthyavirahalakṣaṇamasattvam?, yataḥ sattvasya kṣanikātmatayānvayavyatirekau syātām? | na | ubhayathāpyadoṣāt | tathā hi- kramo nāma paripāṭiḥ kāryāntarāsāhityaṃ kaivalyamaṅkurādeḥ, yaugapadyamapi tasyāparairbbījādikāryaiḥ sāhityaṃ | prakārāntaraṃ cāṅkurādeḥ tadubhayāvasthāvirahe 'pyanyathābhavanam | tasya cāṅkurādisvabhāvasyānyasahitasya kevalasya vābhāve pratyakṣabodhagamyamāne satyupalabdhilakṣaṇaprāpta eva svabhāvaḥ kramayaugapadyabhāvabahirbhūto nopalabhyate | vastunaḥ upalabhyasyānyasāhitye kaivalye cāpanīte tadviviktadeśādipratibhāsinaḥ pratyakṣasyodayāt svabhāvānupalambhata evābhāvaniścayādilakṣaṇavyavahāravṛtteḥ | tasya cāṅkurādibhāvasyāvasthādvayabahirbhāvaniṣedhe kayościddeśakālayoḥ deśāntarādau krameṇāṅkurādibhāvavatīratarasmin vā bhāve 'pi na kācit kṣatiḥ | tataḥ pratyakṣata eva prakārāntarābhāvasiddheḥ kathaṃ kramayaugapadyābhyāmarthakriyāśaktiravyāptā syāt? | śāstrakārastu yathā pratyakṣata eva prakārāntarābhāvasiddhiḥ tathā svayam "etena kramākramādayo 'pī"ti atidiśan vakṣyati |
anupalabdhilakṣaṇaprāptatve 'pi prakārāntarasya kramayaugapadyayoranyo 'nyavya vacchedarūpatvādevāśrayasi (devābhāvasi)ddhi tathāhi- anyonyavyavacchedarūpāṇāmekaniṣedhenāparavidhānāt tasyāpratiṣedhe vidhipratiṣedhayorvirodhādubhayapratiṣedhātmanaḥ prakārāntarasya kutaḥ sambhavaḥ? | atra prayogaḥ- yatra yatprakāravyavacchedena yaditaraprakāravyavasthānaṃ na tatra prakārāntarasambhavaḥ, tadyathānīlaprakāravyavacchedenānīlaprakārāntaravyavasthāyāṃ pīte | asti ca kramayaugapadyayoranyataraprakāravyavacchedena taditaraprakāravyavasthānaṃ vyavacchidyamānaprakārāviṣayīkṛte sarvatra kāryakāraṇarūpe vastunīti viruddhopalabdhiḥ vyavacchidyamānaprakāretaravyavasthānaṃ ca, prakārāntarasambhavaśca tato bahirbhāvalakṣaṇa ityanayostattvānyatvarūpayoranyonyaparihārasthitalakṣaṇatvāt | na cātrāpi bādhakāntarāśaṅkayānavasthānamāśaṅkanīyam, pūrvaprasiddhasya virodhasya smaraṇamātratvāt | viruddhopalabdhiṣu bahirddharmiṇi hetoḥ sadbhāvamupadarśya virodhasādhanameva bādhakam, taccehāsti | tato viruddhayorekatrāsambhāvāt pratiyogyabhāvaniścayaḥ śītoṣṇasparśayoriva bhāvābhāvayoriva veti kuto 'navasthā? |
tatra na krameṇākṣaṇikaḥ kāryāṇi karotyaviśeṣādakārakāvasthāyāmiva | sahakāryapekṣā ca dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogādanupanyasanīyā | sarveṣāṃ caikakriyākāla eva kriyāprasakteḥ, tatkārakasya svabhāvasya tadaiva bhāvāt | nāpi yugapat, pratyakṣādivirodhāt, punastatkriyāprasaṅgācca | kṛtatvānneti cet, na, sāmarthyānapāyāt | anyathā prāgapyakārakarūpaviśeṣādakriyā syāt | kṛtasya kartumaśakyatvāditi cet | śaktāśaktatayā tarhyekatraiva kārye bhedaprasaṅga śālikodravabījāderiva | nityaśca yadā yugapat karoti tataḥ prāgapi bhāvāt tadaiva tatkriyāprasaṅgaḥ punastato 'pi pūrvataram ityevaṃ na kadācidyugapat kriyā syāt | pūrvottarakālayoścaikadā yugapatkāriṇo 'nyadā sarvārthakriyāsāmarthyavirahalakṣaṇamasattvaṃ ( Hbṭ 149 ) syāditi kathaṃ na kṣaṇikatā? | kriyopagame vā kramapakṣa eva | tatra cokto doṣaḥ | evamakṣaṇikatve sati cakṣurādyāyatanānāmasattvaprasaṅgāt kṣaṇikatāyāmeva sattvamiti yat sat tat kṣaṇikameveti sato naśvarātmatāsiddheḥ anvayavyatirekarūpavyāptisiddhiriti ||
3. kāryakāraṇabhāvavyavasthā |]
tadevaṃ svabhāvahetau tādātmyasiddhinibandhanamanvayavyatirekaniścayaṃ pratipādya kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt tayostasyāśca pratyakṣānupalambhanibandhanāyāḥ prāgeva darśitatvāt tagdatamaparamapi pareṣāṃ bhrāntikāraṇapanetuṃ tadviṣayaṃ darśayannāha- "arthāntare" hetorvyatirikte vastuni gamye "kāryaṃ hetuḥ" | anarthāntare tu svabhāvo heturityuktam | kasmāt punararthāntare kāryameva heturityāha- "avyabhicārāt" iti kāryameva hyarthāntaraṃ na vyabhicarati nānyat yathoktaṃ prāk tataḥ kāryamevārthāntare gamye heturucyate saṃyogavaśāgdamakatve |
"na ca kenacit" ityādinā yaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅga ācāryeṇoktaḥ parasya, tamihāpi kāryahetau paraḥ kadācit prasañjayedityāśaṅkamāna āha- "kāryakāraṇa- " ityādi | yadi hi kāryaṃ heturucyate tadā kāryakāraṇabhāvena kāraṇenāsya gamakatvam | tathā ca sati sarvathā gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti | agneḥ sāmānyadharmavad viśeṣadharmā api tārṇapārṇādayo gamyāḥ syuḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavad dravyatvapārthivatvādayo 'pi sāmānyadharmā gamakā bhaveyuḥ | kutaḥ? "sarvathā janyajanakabhāvāt" | janyajanakabhāvo hi kāryakāraṇabhāva ucyate | sa ca nāgnidhūmayoraṃśena api tu sarveṇa prakāreṇa | tathāhi- yathā agniragnitvadravyatvasattvādibhiḥ sāmānyadharmairjanakaḥ tathā tārṇapārṇatvādibhirviśeṣadharmairapi, yathā ca dhūmo dhūmatvapāṇḍutvādibhiḥ svaniyatairviśeṣadharmairjanyaḥ tathā sāmānyadharmairapi sattvadravyatvādibhiḥ | tataśca yathā tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ tathaiva gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti, tasyaiva tannibandhanatvāditi pūrvapakṣāśaṅkā | atrāha- "na sarvathā janyajanakabhāvaḥ" tataśca kutastathā gamyagamakabhāvaḥ syāt? | kasmāt? iti cet, ( Hbṭ 151 ) "tadabhāve" teṣāṃ tārṇapārṇatvādināṃ viśeṣadharmāṇāmabhāve "bhavato" dhūmamātrasya tebhya eva viśeṣadharmebhyo bhavatīti evamātmanaḥ "tadutpattiniyamasyābhāvāt" | tathā "tadabhāve" agnyabhāve bhavato dravyatvādeḥ sāmānyadharmasyāgnerevāyaṃ bhavatī tyevaṃrūpasya tadutpattiniyamasyābhāvāt kutaḥ sarvathā janyajanakabhāvaḥ?, yataḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ syāt | na hyasati tadutpattiniyame janyajanakabhāvo vyavasthāpayituṃ yuktaḥ | yata evaṃ "tasmāt kāryaṃ" dhūmādikaṃ "svabhāvairyāvadbhi" rdhūmatvādibhiḥ svagataiḥ | itthambhūtalakṣaṇā ca tṛtīyā | "avīnābhāvi" vinā na bhavati | kairvinā na bhavati? | ‘kāraṇe yāvadbhiḥ svabhāvaiḥ'; ityatrāpi sambadhyate | kāraṇāśritairyāvadbhiḥ svabhāvairvinā te kāryagatāḥ svabhāvā na bhavanti hetuḥ taisteṣāmiti gamyate | kva avinābhāvi? | "kāraṇe" kāraṇaviṣaye aparo 'rthaḥ "kāraṇe" ādhārasaptamī | idānīṃ kāraṇasthaiḥ svabhāvairyāvadbhiragnitvadravyatvādibhiravinābhāvi teṣāṃ kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ hetuḥ kāryaṃ gamakam | kasmāt? ityāha- "tatkāryatvaniyamāt" teṣāmeva kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmānāṃ tat kāryamityevaṃrūpasya niyamasya sadbhāvāt | nahi tān sāmānyadharmān kadācidapi kāryaṃ vyabhicarati |
evaṃ kāraṇagatamaṃśaṃ pāścātyenārthena nirūpya prāktanenārthena kāryagatamaṃśaṃ nirūpayannāha- "taireva ca" ityādi | kāryamapi taireva dharmaiḥ svagataiḥ kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ gamakam yathāntarā sambhavino dhūmatvapāṇḍupārṇatvādayo viśeṣarūpāstaiḥ kāraṇagataiḥ sāmānyadharmairvinā na bhavanti | atrāpi ‘tatkāryatvaniyamāt'; ityapekṣyate | teṣāmeva kāryagatānāṃ viśeṣadharmāṇāṃ kāraṇagatasāmānyadharmāpekṣayā kāryatvaniyamāt | na hi te viśeṣadharmāḥ kāryagatāḥ kāraṇasthasāmānyadharmairvinā kadācidapi bhavanti | tatasteṣāmeva kāryatvaniyamaḥ, nānyeṣāṃ dravyatvādīnāṃ ( Hbṭ 152 ) kāraṇasthasāmānyadharmairvinā bhavatām | tadevaṃ kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakā na sāmānyadharmāḥ, tatkāryatvaniyamāt | ye tu kāraṇasya viśeṣadharmā yaistatkāryatvaniyamaḥ kāryamātrasya nāstīti na te gamyāḥ | ye ca kāryasya sāmānyadharmā dravyatvādayasteṣāmapi tatkāryatvaniyamābhāvādeva gamakatvaṃ nāstīti kāryakāraṇabhāvena gamakatve kutaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ pareṣāmiva prasajyeta? |
[2. janyajanakabhāvasya sarvathā sattve 'pi gamyagamakabhāvasya na tathātvam |]
parasyāniṣṭhāpādanamāśaṅkayāha- "aṃśena" ityādi | yadi hi kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyāḥ kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakāḥ tatkāryatvaniyamādiṣyante, hanta tarhyaśena janyajanakabhāvaḥ prāptaḥ | kāraṇasya sāmānyadharmā eva janakā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva janyā na sāmānyadharmā iti syāt | sarvathā ca janyajanakabhāvo 'bhimata ityubhyupagamavirodhaḥ | etat pariharati- nāṃśena janyajanakabhāvaprasaṅgaḥ, niraṃśatvena vastunaḥ sarvātmanā tadabhyupagamāt, gamyagamakabhāvasyāpi sarvathābhimatatvāt | tadāha- "tajjanya" ityādi | yadi hi kāryasya taiḥ kāraṇagatairviśeṣadharmairjanyo yo viśeṣaḥ sa grahītuṃ śakyate, tadā tajjanyaviśeṣagrahaṇe 'bhimatatvāt kāraṇagataviśeṣadharmāṇāṃ gamyatvasya | tathā liṅgaviśeṣo dhūmatvādi upādhirviśeṣaṇaṃ yeṣāṃ dravyatvādīnāṃ sāmānyānāṃ kāryagatānāṃ teṣāṃ cābhimatatvāgdamakatvasya | tathā hi- agurudhūmagrahaṇe bhavatyeva tadagneranumānaṃ dhūmatvaviśeṣaṇena ca dravyatvādināgneranumānam | na hi sarvathā janyajanakabhāvo 'stītyeva tathaiva gamyagamakabhāvo bhavati, tasya jñānāpekṣatvāt | tathā hi- na sattāmātreṇa liṅgasya gamakatvam, tasya jñāpakatvāt | jñāpako hi svaniścayāpekṣo jñāpyamarthaṃ jñāpayati, nānyathā | kathaṃ ( Hbṭ 153 ) tarhyuktaṃ "tadabhāve bhavataḥ tadutpattiniyama(mā)bhāvāt" iti |? | sarvathā janyajanakabhāvābhyupagame tadabhāve bhāvasyaivābhāvādityata āha- "aviśiṣṭa"- ityādi | yadi hi tajjanyaviśeṣa grahaṇarahitamaviśiṣṭaṃ kāryamātramupādīyate liṅgaviśeṣopādhirahitaṃ vā dravyādikaṃ tadā "aviśiṣṭasāmānyavivakṣāyāṃ" kāraṇagataviśeṣābhāve 'pi dhūmamātrasya bhāvāt tadaviśiṣṭasya ca dravyatvāderagnyabhāve 'pi bhāvād vyabhicāra iti sarvathā janyajanakabhāvo neṣyate, tadabhāvād gamyagamakabhāvaśca | na tu viśeṣavivakṣāyām, tatra vyabhicārābhāvāt | tathā hi- yadi nāmadhūmamātraṃ tārṇapārṇādiviśeṣābhāve bhavati, na tu tajjanyo viśeṣaḥ, sa yadi grahītuṃ śakyate, tadā viśeṣasya gamyatvamastyeva, niścitasyaiva liṅgatvāt | tathā yadyapi dravyatvasattvamātramagnyabhāve 'pi bhavati na tu dhūmātmakamiti tadviśiṣṭasyāvyabhicārād gamakatvamapi na vāryata iti |
[3. kāryakāraṇabhāvapratīteratidurlabhatvāśaṅkāyā nirāsaḥ |]
atra parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "kasyacit" dhūmādeḥ "kadācit" kasmiṃścit kāle "kutaścit" agnyādeḥ "bhāve 'pi" sati "sarvo" dhūmādiḥ "tādṛśo" yādṛśa ekadāgnyāderbhavana dṛṣṭa tajjātīyaḥ, "tathāvidhajanmā" yathāvidhāt sa eko bhavan dṛṣṭaḥ tādṛśādeva janma yasya sa | "tathāvidhajanmetyetat kutaḥ" pramāṇādavasitam? yenocyate ‘kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhanāvanvayavyatirekau'; iti | tathāhi- yadi nāma pratyakṣānupalambhābhyāṃ kasyaciddhūmasyāgnyādisāmagrīkāryatvamavagataṃ kimetāvatānyasyāpi tādṛśasya tādṛśakāryatā sidhyati, tatra tannibandhanayoḥ pratyakṣānupalambhayoravyāpārāt | yatraiva hi tayorvyāparastasyaiva tatkāryatā bhavatu, tadanyasya tu kimāyātam? yena tathavidhādasya janma syāt | evaṃ hi kasyāściddhūmavyakteragnyādijanyatā dṛṣṭeti kinna ghaṭāderapi sābhyupagamyate? anyatvena ( Hbṭ 154 ) viśeṣābhāvāt | ka evaṃ sati doṣaḥ? iti cet ; tathā ca pramāṇābhāvena tathāvidhajanmatvāniścayādatādṛśādapi janmāśaṅkāyāṃ tādṛśasya dhūmāderagnyādinā'nvayavyatirekau na niścitāviti kutaḥ kāryahetorgamakatvam? | na hi yo 'sāveko deśakālāvasthāniyato 'gniviśeṣahetuko dhūmo 'dhigataḥ pratyakṣānupalambhābhyāṃ tasyaivānvayavyatirekau pratipattavyau | tasya deśāntarādāvasambhavāt | kiṃ tarhi? | tādṛśasya sāmānyātmana eva liṅgatvāt tasya cātathāvidhādapi janmāśaṅkāyāṃ kutastathāvidhenānvayo vyatireko vā? | taduktam-
"avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu |
bhāvānāmanumānena pratītiratidurllabhā ||" iti |
siddhāntavādyāha- "na, atadbhāvinaḥ" ityādi | evaṃ manyate- ihaikadā dhūmāderagnyādisāmagrījanyatayā pratyākṣānupalambhābhyāṃ niścitarūpatve 'pi tādṛśasyātādṛśādapi bhāvaḥ samāśaṅkyate yathāparidṛṣṭādanyatvena | tatra yo 'sāvagnyādisāmagrījanyo dhūmaviśeṣa ekadā niścitastadapekṣayā yathānyo dhūmaviśeṣastādṛśo yo 'nyādṛśādapi- bhāvānāṃ vicitraśaktitayā- bhavediti śaṅkayate, tathā so 'pyekadāgnyādisāmagrījanyatayā niścitastadanyāpekṣayā tādṛśa eva | tatra yadi tadanyasya tādṛśasyātādṛśājjanma syāt tadā tādṛśasya svabhāvasya nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvateti paridṛṣṭasyāpi dhūmasya nāgnyādisāmagrī kāraṇamityāyātam | tādṛśasya svabhāvasyāgnyādisāmagrīvilakṣaṇakāraṇajanyasvabhāvatvāt | tataścāgnyādisāmagryā akāraṇatvāt yo mayaikadā tato bhavan dṛṣṭo dhūmaḥ so 'pi na bhavet | nahi yad yasya kāraṇaṃ na bhavati tat tataḥ sakṛdapi jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāditi | "atadbhāvinaḥ" iti tacchabdena vivakṣitamagnyādikāraṇaṃ parigṛhyate, na tat atat, tavdilakṣaṇaṃ atādṛśaṃ śakramurddhādikam, atasmād bhavituṃ śīlaṃ ( Hbṭ 155 ) yasya tasyātadbhāvinastādṛśasya tallakṣaṇasya dhūmavastunaḥ "sakṛdapi" ekadāpi "tataḥ" agnyādeḥ "abhāvād" bhāvavirodhāt | bhavati ca tādṛśo 'gnyādisāmagrītaḥ tatastādṛśasya svabhāvasya tādṛśameva kāraṇamityavagamyate sakṛtpravṛttābhyāmeva pratyakṣānupalambhābhyāmiti kuto vyabhicārāśaṅkā? | tena yādṛśo dhūmo 'gnyādisāmagryā bhavan dṛṣṭaḥ sakṛt tādṛśasya tasya tajjanyasvabhāvatayā tādṛśādeva bhāvāt ‘yatra dhūmastatrāgnyādisāmagrī'; ityanvayavyatirekaniścayaḥ |
athavānyathā vyākhyāyate- iha pratyakṣānupalambhanibandhanā kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ prāguktā tannibandhanāvanvayavyatirekau pratipādayitum, taccāyuktam | tathā hi- "kasyacit" dhūmasyāgnyādisāmagryanantarabhāvina ādyasya "kadācit" prathamotpādakāle "kutaścid" agnyādisāmagryāḥ "bhāve 'pi" utpāde 'pi "sarvastādṛśo" yādṛśaḥ prathamakṣaṇabhāvī dhūmo dvitīyādikṣaṇeṣvapi tādṛśaḥ pratyakṣata eva tasya pūrvakṣaṇāvilakṣaṇatayā pratīteḥ | "tathāvidhajanmā" iti yathāvidhādagnīndhanasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇādādyo dhūmakṣaṇa utpannastathāvidhājjanma yasya sa "tathāvidhajanmetyetat kutaḥ" naiva tasya dhūmāderabhāvāt | evaṃ ca yadyato dṛṣṭaṃ tasyānyato 'pi bhāvasya darśanāt sarvatrānāśvāsa iti manyamāna āha- "tathā ca" anagnito dhūmādapi dhūmasya bhāve śakramūrddhāderapi tasya bhāvāvirodhādagninā dhūmasya nanvayavyatirekāviti cenmanyase iti pūrvapakṣāśaṅkā |
taduktam-
"kṣaṇikatve kathaṃ bhāvāḥ kvacidāyattavṛttayaḥ |
prasiddhakāraṇābhāve yeṣāṃ bhāvastato 'nyataḥ ||
ataścānagnito mād yathā dhūmasya sambhavaḥ |
śakramūrdvnastathā tasya kena vāryeta saṃbhavaḥ ||"iti |
siddhāntavādyāha- nāgnīndhanasāmagrījanyo yādṛśo dhūmastādṛśa eva dhūmādapi bhavati kāraṇabhedena | kutaścit sāmyāt ( Hbṭ 156 ) sarūpatayāvasīyamānasyāpyanyādṛśatvāt | tādṛśo hyagnīndhanasāmagrīkṣaṇāntarajanya ādya evāparaḥ kṣaṇastathā tadanya ādya evāparāgnīndhanasāmagrījanya iti tādṛśasya dhūmasya dhūmādasambhavāt na kvacidanāśvāsaḥ kāryaḥ | tathā yādṛśo dvitīyakṣaṇabhāvī prathamadhūmakṣaṇajanito dhūmakṣaṇastādṛśo 'paraprathamadhūmakṣaṇajanita eva dvitīyo dhūmakṣaṇo na tṛtīyādiḥ | evaṃ tṛtīyakṣaṇādiṣvapyaṅkurādiṣu ca sarvatra vācyam | kutaḥ punarayaṃ vibhāgaḥ? iti cet, āha- "atadbhāvinaḥ" atasmād- anagnīndhanādirūpād dhūmād bhavanaśīlasya prathamakṣaṇāvilakṣaṇasya dhūmasya "sakṛdapi" ekadāpi "tataḥ" agnyādisāmagryāḥ "abhāvāda" bhāvāyogād | yathā hi prathamakṣaṇāpekṣayā dvitīyastādṛśastathā tadapekṣayā prathamo 'pīti tādṛśatvāviśeṣāt tādṛśasyānagnito bhāve tādṛśo nāgnijanyasvabhāvaḥ iti sakṛdapi tato na bhavet | bhavan vā tajjanyasvabhāvatāmātmānastādṛśaḥ khyāpayatīti kuto 'nyādṛśād bhavet? tasmādanyādṛśād bhavannanyādṛśa eva tato na vyabhicāraḥ |
[4. bhinnakāraṇajanyānāṃ dhūmānāṃ atādṛśatve 'pi sādṛśyāt tādṛśatvābhimānaḥ |]
nanu sarveṣāṃ dhūmakṣāṇānāṃ kaṇṭhakṣaṇanākṣisrutikālīkaraṇādikāyāmarthakriyāyāmupayogāt kathaṃ tādṛśasvabhāvatā na syāt? | na, tasyā apyarthakriyāyāḥ kṣaṇabhedopadhīyamānarūpāyāḥ tādṛśatvābhāvāt tatrāpi tulyadoṣatvāt | kathaṃ tarhi loke sarvatra dhūmavyavahāraḥ iti cet; sadṛśāparabhāvanibandhanaikatvādhyavasāyavaśāt kṣaṇiarvyavahārāyogācca | sādṛśye sati kathaṃ na tādṛśatā? iti cet | tādṛśādanyatvāt sadṛśasya | tathā hi- gosadṛśo bhavati gavayaḥ na tu tādṛśaḥ, gorevāparasya tādṛśatvāt | paramārthenātādṛśe 'pi tādṛśābhimāno mandamatīnāṃ bhavan kathaṃ nivārtyet? | tathā hi- tattvādhyavasāyo 'pi tāvad- atasminnarvāgdṛśāṃ vinivārayituṃ na pāryate, kimaṅga punastādṛśatvādhyavasāyaḥ? yathoktam-
"samānavarṇasaṃsthāne santāne 'tyatra jāyate |
atasmiṃstanmatiḥ puṃsāṃ kimutaikatra saṃtatau? ||" iti |
tattvacintakāstu tādṛśātādṛśakāraṇabhedāt tādṛśātādṛśatāṃ bhāvānāṃ anumanyante na tādṛśatām | tad yadyatādṛśādapi tadṛśo bhavet tadā tasya tajjanyaḥ svabhāva ityatadbhāvinaḥ sakṛdapi tato bhāvo na syāt | amumevārthaṃ samarthayamana āha- "parasparāpekṣayā" ityādi | kāraṇāpekṣayā hi janyasvabhāvaṃ kāryam, kāryāpekṣayā ca janakasvabhāvaṃ kāraṇam | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭam tasya tajjanyasvabhāvaḥ, itarasya ca tajjanaka iti pratīyate | anyathā tasya tato bhāvāyogāt, itarasya ca tajjananāyogāt | yadi nāmaivaṃ tataḥ prakṛte kiṃ siddham? ityata āha- "tatra" etasmin nyāye sati "yadi dhūmo" yādṛśa ādyo 'gnyādisāmagrījanitastādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī "agnyādisāmagryā" agnīndhanādikāraṇakalāpāt tajjanakasvabhāvatayā nirddhāritā "danyato"'gnīndhanādisāmagrījanitādādyāddhūmakṣaṇād bhavet | tadā "tasya" tādṛśasya dhūmasvabhāvasya "tajjanyo"'gnyādisāmagrījanyaḥ "svabhāvo na bhavati" kintu dhūmajanya eveti kṛtvā sakṛdapi "tato"'gnyādisāmagrīto "na bhaveta" | tādṛśasya hi svabhāvasyānyato bhāve tajjanyasvabhāvatā, nāgnyādijanyasvabhāvateti kutaḥ sakṛdapi tato bhāvo yujyeta | atra dṛṣṭāntaḥ "arthāntaravad" iti | yathā hyarthāntaramatajjanyābhimatamanyato bhavat na tajjanyasvabhāvaṃ nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvamiti sakṛdapi tato na bhavati tadvat tādṛśo dhūmo 'pīti tato bhavannanyādṛśa evāsāviti gamyate |
syānmatam- agnyādisāmagryāsāvatajjanyasvabhāvo 'pi tādṛśo balājjanyate kastasya tapasvino 'parādhaḥ? ityata āha- "nāpi" na kevalaṃ svayamatajjanyasvabhāvatayā tato na bhavet, kintvagnyādisāmagryapi taṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ- yādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī- ( Hbṭ 158 ) na janayet | kutaḥ? | atajjananasvabhāvatvāt | tādṛśasya hyanyato bhāve sa eva tajjananasvabhāvo nāgnyādisāmagrīti tajjananasvabhāvavikalā kathaṃ taṃ janayet? | atrāpyudāharaṇam- "sāmagryantaravaditi" | yathā sāmagryantaramatajjananasvabhāvābhimataṃ na janayati tadvadagnyādisāmagryapi | tathā hi- sā ātmīyaṃ svabhāvamanusṛtyaiva pravartate, tataḥ kuto 'sau sāmagrībalājjāyeta? |
[5. tādṛśātādṛśajanyatve kāryasyāpi tādṛśātādṛśatvam |]
syānmatam- agnyādisāmagrījanyasvabhāvo 'pi tādṛśo dhūmo dhūmajanyasvabhāvo 'pi yathā sa eva dhūma indhanajanyasvabhāvo 'gnijanyasvabhāvaścobhayato bhavati | tathā tādṛśo 'pi dhūma ubhayasāmagrījanyasvabhāvatayobhayato bhaviṣyatītyata āha- "na ca" naiva "dhūmasya" tādṛśasya "tadatajjanyaḥ" agnyādisāmagrījanyo dhūmajanyaśca "svabhāvo yuktaḥ" yuktyā saṅgataḥ | kutaḥ? "ekasvabhāvatvāt" tādṛśasya dhūmarūpasya bhedābhāvāt | nahi tasya kālabhede 'pi tādṛgrūpatā bhidyate | bhede hyanyādṛśasyānyādṛśādbhāve vivādāyogāt | tasya yadi tādṛśātādṛśakāraṇajanyatā syāt tatastādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt | tadeva darśayannāha- "dhūmādhūma"- ityādi | dhūmaśabdena yādṛśo 'gnyādisāmagrījanyastādṛśaḥ svabhāvo 'bhipretaḥ, adhūmaśabdenānyādṛśakāraṇajanyo dhūmajanito 'nyādṛśaḥ | tayośca tādṛśātādṛśakāraṇajanyatayaiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāvagantavyā vakṣyamāṇanītyā | tenāgnidhūmalakṣaṇāt "dhūmādhūmajananasvabhāvāt" tādṛśātādṛśajananasvabhāvāt tādṛśātādṛśatayāsya bhavato dhūmādhūma[svabhāva]stādṛśātādṛśasvabhāvaḥ syāt kutastādṛśa eva? | kuta etat? ityāha- "kāryasvabhāvānām" ityādi | kāryāṇāṃ hi ye svabhāvāḥ parasparāsaṃbhavinaḥ te parasparavilakṣaṇakāraṇasāmagrīsvabhāvakṛtā na svābhāvikā ahetukatvaprasaṅgāt | tatastādṛśātādṛśād bhavato dhūmasya tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt |
syānmatam- naiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇāpekṣā, kāryāṇāmutpattimātra eva kāraṇāpekṣaṇādityata āha- "akāraṇāpekṣaṇe ca" tādṛśātādṛśarūpatāyāṃ tādṛśātādṛśa- kāraṇānapekṣaṇe ca tādṛśātādṛśatāyāḥ "ahetukatvaprasaṅgāt" | na hi tādṛśātādṛśasvabhāvayorabhūtvā bhāvavyatirekeṇānyā kācidutpattiḥ yatra tādṛśātādṛśasvabhāvakāraṇanirapekṣāṇāmapi tadapekṣā syāt | tasmādutpattiśabdena tādṛśātādṛśasvabhāvataivocyata iti | tatra kāraṇāpekṣopagame kathaṃ tādṛśātādṛśatāyāṃ kāraṇāpekṣā na syāt | tasmāt sāmagrīṇāṃ tādṛśātādṛśatvādeva kāryāṇāṃ tādṛśātādṛśasvabhāvavibhāga iti kuto 'nyādṛśāttādṛśasambhavaḥ? iti |
yattūktaṃ ‘yathaiko dhūmo 'gnīndhanābhyāṃ vilakṣaṇābhyāṃ janyate tathaikalakṣaṇamapi kāryaṃ vilakṣaṇādapi sāmagryantarād bhaviṣyati'; iti | tadayuktam | yato nāsmābhirvilakṣaṇānāṃ janakatvaṃ vāryate janayantyeva paraspavilakṣaṇā api svahetupariṇāmopanidhidharmāṇastadavasthāniyatāḥ tadekaṃ kāryaṃ, tasya tu teṣāṃ ca parasparāpekṣayā janyajanakasvabhāvatāniyamāt tādṛśasya tādṛśādeva janmocyate nānyādṛśāt, tasyātajjananasvabhāvatvāt, tadabhāve 'pyanyato bhavatastadutpattiniyamābhāvāt | aniyame ca kāryakāraṇabhāvāyogāt | yadi tvagnirivendhanopādānopakṛtastadupādānopakṛtaṃ cendhanamiva tadavasthāniyatamatādṛśamapi dhūmādikaṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ janayet pratyakṣānupalambhābhyāṃ ca tathāvagamyeta tadāgnyādivat so 'pi tajjananasvabhāvatāniyamāt tādṛśajanakaḥ kena nānumanyeta | tadabhāve 'pi tu tādṛśasya bhāve tayorjanyajanakasvabhāvatāniyamābhāvāt kutaḥ kāryakāraṇatetyahetutaiva tādṛśasyānyādṛśād bhavataḥ syāt | yata evaṃ "tasmāt" so 'gnīndhanādisāmagrīviśeṣo mantavyo "yaḥ" ādya "dhūmajanano" nānyaḥ "sa" dhūma ādyo yaḥ "gnyādisāmagrīviśeṣeṇa" janito nānya a ( Hbṭ 160 ) iti kṛtvā kāryakāraṇayorevaṃ yathoktena nyāyena janyajanakarūpasya svabhāvasya niyamād yādṛśaṃ yasya kāraṇamekadā pratyakṣānupalambhābhyāmevāvadhāritaṃ "tadvijātīyāt" tato 'nyādṛśāt kāraṇāt "utpattiḥ" tādṛśasya kāryasya "na bhavati" anyādṛśasya eva na vāryata iti |
tadevaṃ tādṛśātādṛśakāraṇakṛtakatvaṃ tādṛśātādṛśakāryasvabhāvasya pratipādyopasaṃharannāha- "tat" tasmāt yādṛśaṃ kāryaṃ yādṛśāt kāraṇāt dṛṣṭaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitamekadā tat t"nna vyabhicarati" tādṛśamanyādṛśānna bhavati | yanaivaṃ "tena" kāraṇena "siddhe kāryakāraṇabhāve" tādṛśasya "kāryasya" tādṛśameva kāraṇamiti niścaye sati yathoditena nyāyena "kāryasya kāraṇena vyāptira"nvayavyatirekarūpā "siddhā" bhavati |
"na vijātīyādutpattiriti" dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇādanyādṛśānnotpattirityasamumarthamapratipadyamānaḥ kāryasya vijātīyāt kāraṇānnotpattirityayamatrārtho 'bhimata iti manvānaḥ paraścodayannāha- "nanu" svato "vijātīyādapi" kāraṇāt "kiñcit" kāryaṃ "bhavad dṛṣṭaṃ" tat kathaṃ na vijātīyādutpattirityasya na dṛṣṭavirodhaḥ syāt | kathaṃ yathā ityāha- "tad yathā gomayādeḥ" ādigrahaṇāt śṛṅgacandrakāntādeḥ " śālūkādi" ādigrahaṇāccharodakādi | tathā hi- gomayācchālūkasya bhāvaḥ śṛṅgāccharasya candrakāntādapāma | na ca gomayādikaṃ śālūkāderna vijātīyam tat kimucyate na vijātīyādutpattiḥ iti | siddhāntavādī parasya bhrāṃtatāṃ darśayannāha- "na vijātīyādutpattiḥ" iti | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭaṃ tat tato 'nyādṛśānna bhavati ityayamatrārtho vivakṣitaḥ, na tu kāryavijātīyāditi | na ca tasya vyabhicāraḥ | tadāha- "tathāvidhameva hi" gomayādirūpaṃ "tādṛśaṃ" śālakādīnāmā "dinimittaṃ" śālūkādiprabandhasya ya ādiḥ prathama ārambhakṣaṇaḥ tasya kāraṇamiti kṛtvā śālūkādiprabandhasyāderna kāraṇābhedo ( Hbṭ 161 ) 'nyādṛśādutpattiḥ | sarvasya tadādergomayādinimittatvāt | yadā tu prabandhena pūrvakṣaṇanimittānāmuttarottarakṣaṇānāṃ santānenotpattilakṣaṇā vṛttirbhavati śarasya tadā śarādbhāvaḥ | tadevaṃ yasya prabandhādeḥ śṛṅgādibhyo bhāvo na tādṛśasya śarādeḥ yasya ca śārādestuduttarottarasya bhāvo na tādṛśasya śṛṅgāderiti na dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇāt tādṛśasya sambhava iti kāryahetoranvayavyatirekaniścayaḥ |
yadāpi śālūkādayaḥ pūrvapūrvasvajātinibandhanā anādisantānapravṛttā iṣyante tadāpi gomayādibhyaḥ keṣāñcidbhāve 'pi tādṛśatvābhāvānna vyabhicāra iti darśayannāha- "asti ca" ityādi | yasya śālūkasantānasya gomayādi kāraṇaṃ yasya ca sarvadā svajātinimittatvaṃ tayorgomayetarajanmanoḥ śālūkayorastyeva svabhāvabhedaḥ parasparamanyādṛśatvaṃ "rūpasyābhede 'pi" sati | tulyākāratve sati kathamanyādṛśatvam? iti cet, āha- "nahi" ityādi | yasmānnākāratulyataiva bhāvānāṃ "tattve" tādṛśatve nimittam yato gomayetarajanmanoḥ śālūkayorākārasāmyāt tādṛśatvameva syānna jātibhedaḥ | kuta etat? ityāha- "abhinnākārāṇāmapi" ityādi | yeṣāmapi hi samānākāratā keṣāñcidbhāvānāṃ teṣāmapi yata ākārādanyato viśeṣājjātibhedo dṛśyate tato nākārasāmyameva jātyekatve nibandhanam | tathā hi- ākārasāmye 'pi kvacit puṣpād bhedo dṛśyate nīletarakusumayoriva sūryayoḥ, kvacitphalāt bandhyetarayoriva karkoṭakyoḥ, kvacid rasād vanyetarayoriva trapuṣayoḥ, kvacid gandhād vṛkṣetaraprabhavayoriva campakayoḥ, kvacit prabhāvāt sparśopayogastraṃsinyoriva haritakyoriti | tasmādākārasāmyanibandhanaṃ yadyapi ‘tadevedam'; iti pratyabhijñānaṃ sajātīyatāṃ goamayetarajanmanoḥ śālakayorūpakalpayati tathāpi vilakṣaṇasāmagrījanyatayā tayorjātibheda evāvagantavyaḥ, naikajātitā | tata eva pratyabhijñānasya bhrāntatayā tatkalpitasya tādṛśatvasyālīkatvāt |
[6. vilakṣaṇasāmagryā avilakṣaṇakāryajanakatve doṣāḥ |]
yadi punargomayetarādijanmanaḥ śālūkākāderagnidhūmādijanmano vā dhūmādeḥ pratyabhijñāvaśād vilakṣaṇasāmagrīnibandhanatve 'pi samānasvabhāvataiva syāt ko doṣaḥ syāt? ityata āha- "anyathā hi" ityādi | yadi hi yā svajāti [lakṣaṇapratyayāntarasahitā sāmagrī yā ca] svajātinirapekṣā gomayādirūpā śālūkādeḥ, dhūmasya vā yāgnīnadhanādilakṣaṇā yā ca śakramūrdvādisvabhāvā dhūmādyātmikā avi(kā tasyāḥ vi)lakṣaṇāyā api sāmagryā avilakṣaṇaṃ tādṛśameva kāryaṃ dhūmaśālūkādikamutpadyeta tadā na ‘kāraṇasya'; sāmagrīrūpasya "bhedābhedābhyāṃ" vailakṣaṇyāvailakṣaṇyābhyāṃ kāryasya "bhedābhedau" vailakṣaṇyāvailakṣaṇye tajjātīyavijātīyātmake syātāmiti kṛtvā "viśvasya" sakalasya padārtharāśeḥ "ahetukau bhedābhedau" sajātīyavijātīyatve syātām | tasmād yatra vilakṣaṇā sāmagrī tatra kutaścit sāmyāt sarūpatve 'pi vijātīyataiva kāryasyeti |
nanu dhūmendhanādisāmagrībhede 'pi dhūmasya na jātibhedamāmananti vidvāṃsaḥ, atadrūpaparāvṛtterubhayatra samānatvāt, naiṣa doṣaḥ, kṣaṇabhedāśrayasūkṣmāvāntarajātibhede 'pi sthūlasantānāśrayavijātīyavyāvṛtteḥ samānatvāt | śābaleyādyavāntarajātibhedepyagovyāvṛttinibandhanagojātivad gavāṃ sarvadhūmānāmekasantānavyavasthāvyu(pyu)pādānakāraṇakṣaṇabhede 'pyekākārapratyayanibandhanatayā samānatvāt | ādyasyendhanaprabhavasya katham? iti cet | na | indhanajātyanuvidhānāt sarvadhūmānām | tathā hi- agurukarpūracandanādijātibhedamanukurvantyeva taddhūmāḥ, kāsaśvāsādiharadravyanirmitavartibhedaṃ ca taddhūmāḥ, tadrasavīryavipākānuvidhānāt | na cākārānyatayā vijātīyatvam, yato nākāra'bhedabhedanibandhena sajātīyavijātīyatve | nahi śālyaṅkurādayaḥ ( Hbṭ 163 ) tabdījādyākāramanukurvate | na ca tajjātīyatāmaśālyādivyāvṛttinibandhanāṃ nānubhavanti | tasmād indhanameva tayopādānakāraṇam agnyādisahakāripratyayāhitaviśeṣaṃ tathāvidhaṃ dhūmakāryamaṅgārādi bhinnākṛti janayatītyalamatiprasaṅgena |
nanu ca yadi nāma sāmagrībhede 'pi kāryasya bhedo na jātaḥ tadā kāraṇabhede satyapi tasyābhāvāt tasyāhetukatāstu, abhedasya tu kimāyātam? yenobhayorahetukatvamucyate ityata āha- "tathāhi" ityādi | yadā hi sāmagrībhede satyapi kāryasya bhedo na jāta iti tasyāhetukatvam- na hi hetau satyabhavataḥ kathañcidapi hetumattopapadyate- tadā yo 'pyasāvabhedaḥ kāryasya so 'pi sāmagryoḥ bhinnatvādasatyabhede jāta iti kutastasyāpi hetumattā? | yathā hi hetau satyabhavato na hetumattā tathā hetāvasatyapi bhavato hetumattā kutaḥ syāt? | hetubhedasyaivābhedanibandhanatvāt na iti cet; na tarhyayaṃ bhedaḥ kvacit padamābadhnīyāt, śālīkodravāderapi hetubhedasyābhedahetutvānnimittamantareṇa kalpanāyāṃ viśeṣābhāvāt | pratibhāsābhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato bhede 'pyupalakṣaṇāt | syādetat- yo hyatādṛśādapi tādṛśodbhavamicchati tasya bhedābhedayorahetukatvamiṣṭameva bhāvā eva kevalaṃ hetumanta ityata āha- "tadvyatiriktaśca" ityādi | nahi bhedābhedavyatiriktaḥ kaścid bhāvānāṃ svabhāvo 'sti yastayorahetukatve 'pi hetumān syāt | tasya tābhyāmanyatve ‘asyemau bhedābhedau'; iti sambandhābhāvaprasaṅgāt, tadanyasambandhakalpanāyāmanavasthādoṣāt, ananyatve 'pi bhedābhedayorbhāvasvabhāvasya ca svātmanyevāvasthānāt anupakārācca kutaḥ sambandhitā? | upakārakalpanāyāṃ ca yadi bhāvasvabhāvaḥ svahetubhya eva na kutaścid bhinno 'bhinno vā samutpanna itīṣyate, tadā tadbhāve 'pi svabhāvānyathātvābhāvāt kuto bhinnābhinnatā bhāvasvabhāvasya syāt? | atha vyatiriktabhedābhedavaśād ( Hbṭ 164 ) bhedābhedau svabhāvaḥ pratipadyeta, tāvapi yadi bhinnau tadā bhāvasvabhāvastadavastha eveti na tasya kutaścit svarūpato bhedo 'bhedo vā syāt | punastadvaśād bhedābhedakalpanāyāṃ bhāvasvabhāvasya tadavasthaṃ tādavasthyamanavasthā ca bhedābhedayoḥ | athābhinnau tadā bhāvasvabhāva eva bhedābhedābhyāṃ kriyata iti syāt, tasya rūpāntareṇa karaṇāsambhā(mbha)vāt; tasya ca hetvantarāt paścād bhavatastato 'nyatvāpatteḥ | na ca bhāvasvabhāvaḥ kriyate, tasya svahetoreva nirvṛtteḥ | svahetubhya eva bhāvasvabhāvasya kutaścid bhinnābhinnātmana utpattikalpanāyāṃ vā bhedābhedayorvyatirekavatoḥ vaiyarthyam; bhedābhedabuddherapi tata eva siddheḥ | tasmād vaiśeṣikādikalpitayorbhedābhedayorviśeṣasāmānyātmanorayogāt bhāvasvabhāva eva bhedābhedaśabdavācyaḥ tayorahetukatve bhāvasvabhāvasyaivāhetukatvamāpatitam | tato bhāvānāmahetukatvānnityaṃ sattvamasattvaṃ vā syāt | ahetukatve hi bhāvānāṃ yadi kadācit sattvaṃ sarvadaiva syāt | atha kadācidasattvaṃ tadapi sarvadā syāt | kādācitkatvaṃ tu sattvasyāyuktam | kiṃ kāraṇam? | apekṣyasyāhetukatve sati kasyacidabhāvāt | yasmā "dapekṣayā hi" tasyāpeṣaṇīyasya hetorbhāve bhavanto 'bhāve ca na bhavantaḥ "kādācitkāḥ" kadācidbhavā yujyante, nānyatheti | tasmānna vilakṣaṇāt kāraṇāt avilakṣaṇasya kāryasyotpattirabhyupagantavyā, yathoktena nyāyenāhetukatvādiprasaṅgāt |
punarapi vilakṣaṇāyāḥ sāmagryāḥ avilakṣaṇasya kāryasyotpattau doṣāntaramāha- "vyavasthāvāṃśca" pratiniyataḥ "sādhyeṣu" ghaṭapaṭādiṣu "sādhanānāṃ" mṛttantvādīnāṃ loke yo "niyogo" ghaṭārthī mṛtpiṇḍameva tatra niyuṅkte na tantūn, paṭārthī ca tantūneva na mṛtpiṇḍam ityādikaḥ sa na syāt | kasmāt? ityāha- "kāraṇānāṃ"- sāmagrīṇāṃ yāḥ "śaktayaḥ"- ātmātiśayalakṣaṇāstāsāṃ "pratīniyame" kācideva sāmagrī kvacideva ( Hbṭ 165 ) kārye upayujyate nānyānyatretyevaṃrūpe "hi" yasmāt "kiñcideva" mṛdādikaṃ "kasyacideva" ghaṭādeḥ sādhanāyopādīyate "nāparaṃ" tadvilakṣaṇaṃ tantvādikam kasmādevam? iti cet? "tasyaiva" mṛdādeḥ "tatra" ghaṭādau "śakte" ryogyatvāt "anyasya" tantvādestatrāśakteḥ | kasmāttasyaiva tatra śaktirnānyasya ityata āha "tayoḥ" mṛdādestantvādeśca "tajjanasvabhāvatvena" ghaṭādijananasvabhāvatvena "itarasvabhāvatvena ca" ghaṭādyajananasvabhāvena ca "bhedāt" anyatvabhāvāt | nahi mṛttantvādirūpatāto 'nyadeva tajjananetarasvabhāvatvaṃ nāma | yadā tu sāmagrīṇāṃ parasparavilakṣaṇānāmapi śaktipratiniyamo neṣyate vilakṣaṇādapi avilakṣaṇakāryopagamāt tadā " tajjananasvabhāvavilakṣaṇādapi" dhūmādijananasvabhāvaṃ yat kāraṇagnīndhanādisāmagrīlakṣaṇaṃ tadvilakṣaṇādapi śakramūrdvādeḥ kṣaṇāśrayeṇa vā dhūmādestasyāgnīndhanādisāmagrījanyasya dhūmasya tatkṣaṇasya cotpattāviṣyamāṇāyāṃ "na tajjananaśakteḥ pratiniyamo" vivakṣitadhūmādikāryajananaśaktipratiniyamaḥ | "iti"tasmād "yat kiñcit" kāryaṃ "yataḥ kutaścit" kāraṇāt "syāt" utpadyeta, na yathādṛṣṭameva yathādṛṣṭāt | sarvaṃ sarvato jāyeteti yāvat | tasmācchaktipratiniyamaḥ kāraṇānāmabhyupagantavyaḥ | tato vilakṣaṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya kutaścit sāmyāt sarūpasyopalakṣaṇe 'pyanyādṛśataiveti sarvastādṛśastathāvidhajanmeti siddham |
syānmatam- vilakṣaṇāyā api sāmagryāstallakṣaṇakāryajananaśaktiḥ samāneti tallakṣaṇaṃ kāryaṃ bhaviṣyati kasyāścideva ca tathābhāvānna yathoditadoṣāvasara ityata āha "tajjananaśaktisāmye tu" ityādi | uktameva tāvad atra pūrvapakṣe ‘na ca dhūmasya tadatajjanyasvabhāvaḥ'; ityādikaṃ dūṣaṇam | abhyupagamyāpīdamāha- "yādṛśī hyagnisahakāriṇaḥ" tadādhīyamānavikārasye "ndhanasya" svabhedena dhūmabhedahetoḥ "śaktiḥ" ātmātiśayastādṛśyeva śakramūrddhno ( Hbṭ 166 ) dhūmasya vā yadi tatsāmagrījanyadhūmavilakṣaṇakāryajananaśaktirātmātiśayalakṣaṇā tadā tacchaktisāmye tadevāgnīndhanādikamevārthānnāmāntareṇoktaṃ syāt, tadvilakṣaṇasya tadavilakṣaṇātmātiśayāsambhavāt | sa eva hyagnirya indhanavikāramādadhāno dhūmaṃ janayati, taccendhanaṃ yadagninādhīyamānavikāraṃ dhūmaṃ svajātimanukārayati | yadi ca śakramūrdvāderapi evaṃ bhavatābhyupagamyate tadā kevalaṃ nāmni vivādaḥ syāt, arthābhedamabhyupagamya tathābhidhānāt | yata evam "iti" tasmāt "kāryaṃ" dhūmādikaṃ "dṛṣṭa"mekadā pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitamatadrūpavyavṛttenātmanā "kāraṇa"mindhanādikaṃ santānāpekṣayā kṣaṇāpekṣayā vā "na vyabhicarati" tadvilakṣaṇādanyato na bhavatīti kāryahetāvanvayavyatirekaniścayaḥ sidhyatīti |
4. anupalabdhihetunirūpaṇam |]
[1. vipratipattipradarśanapūrvakamanupalabdhessvarūpam |]
tadevaṃ karyahetau yato yadbhavadṛṣṭaṃ sakṛt pratyakṣānupalambhābhyāṃ tādṛśasya sarvasya tathāvidhādeva janma na tadvijātīyadityekasyā api kāryavyakteḥ kutaścid bhāvadarśane vyāptyānvayavyatirekasiddhiriti pratipāditam | anupalabdhau tu yathoktāyāṃ nimittāntarābhāvopadarśananibandhanayornānvayavyatirekayorvipratipattiḥ | svarūpa eva tu pare vipratipadyante | tathāhikecidupalabdhyabhāvamātramanupalabdhimabhāvasya prasajyapratiṣedhātmanaḥ pramāṇāntaratvena gamikāmicchanti īśvarasenaprabhṛtayaḥ, apare tu pratiṣedhyaviṣayajñānarūpeṇāpariṇāmamātmanaḥ tadanyavastuviṣayaṃ vijñānameva vābhāvasya gamakaṃ pratyakṣānumānābhyāṃ pramāṇāntaramāhurmīmāṃsakāḥ | na hyanyavastuviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣānumānātmakamabhāvaṃ pratipadyate, tasya bhāvāṃśaviṣayatvāt, abhāvāṃśasya ca tato 'nyatvāt | abhāvāṃśe tu nāstīti jñānaṃ janayat tadabhāvapramāṇākhyāṃ labhate, yathendriyaṃ svaviṣayapratipattijanakatvena pratyakṣākhyām | tathānye anyabhāvalakṣaṇāṃ tajjñānalakṣaṇāṃ vānupalabdhimabhāvasyaiva sādhanamāhurnābhāvavyavahārasya, anupalabdherliṅgādādabhāvasiddhau svayameva tadvyavahārapravṛtteḥ | naiyāyikāstu nāstīti jñānameva kevalapradeśādigrāhijñānantarabhāvipratyakṣaṃ na pramāṇāntaramabhāvasya tuccharūpasya paricchedātmakamācakṣate tadevāsya ghaṭādeḥ pratiṣedhyasyānupalabdhiśabdena yadyucyate na kaścidvirodhaḥ iti | tadevamanupalabdhau bhedaṃ gatā buddhayaḥ prativādināmiti tannirāsārthamanupalabdhisvarūpaṃ tāvadupadarśayannāha- "upalabdhilakṣaṇaprāptasya" ityādi | ‘upalabdhilakṣaṇaprāptīḥ'; ‘upalambhapratyayāntarāṇāṃ samanantarādhipatipratyayasaṃjñitānāṃ sākalyam, ālambanapratyayasya svabhāvaviśeṣaśca | yaḥ svabhāvaḥ satsvanyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavatī'tyevaṃrūpā śāstrakṛtānyatra ( Hbṭ 168 ) vyākhyātā naiyāyikavipratipattinirāsārtham | te hyupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahāttvānekadravyavattvarūpāṇi dravyāṇāmāhuḥ | "mahattvādanekadravyavattvād rūpāccopalabdhiḥ" iti vacanāt | evaṃ copalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ satyapi vastuni sambhavatītyasadvyvahārasiddhāvanaikāntikītyācakṣate | na hi cākṣuṣasyāpi raśmermahattvānekadravyavattvarūpāṇyupalambhakāni bhavanti | na ca tāvatānupalambha'pyasavdyavahārastatra śakyate kartum | yadāha bhāṣyakāraḥ- ‘nānumānata upalabhyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhirabhāve hetuḥ'; iti | indriyatvāt tvagādivat kila prāpyakāri cakṣurityanumānataścākṣuṣo raśmirupalabhyate tasya pratyakṣato 'nupalabdhiḥ kathamabhāvavyavahāraṃ sādhayet? iti | tadevamupalabdhilakṣaṇaprāptasyānu palabdhimasavdyavahāre 'naikā ntikīmāhurnaiyāyikāḥ tannirāsamupalabdhilakṣaṇaprāpteraviparītarūpopadarśanena śāstrakāro 'bhyadhāt | yadā hyupalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaśca yathokta upalabdhilakṣaṇaprāptirucyate na mahattvādikaṃ tadā kuto vyabhicārāvakāśaḥ?, sati vastuni tasyā asambhavāt | mahattvādikaṃ tvasambhavādeva nopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena vācyam | nahi rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ tatpratibhāsavivekinākārāntareṇa svajñāne pratibhāsate | na cāpratibhāsamānamanātmarūpavivekinā rūpeṇa pratyakṣatāmanubhavatyatiprasaṅgāt | tat kuto 'syāsato mahattvādisambhavaḥ? | na ca svarūpeṇāmahataḥ tatsambandhe 'pyasya mahattāsambhavaḥ | apararūpeṇa vā grahaṇe kathaṃ tadgrāhijñānamabhrāntam? | tato na mahattvaṃ dravyasyopalambhakaṃ rūpaṃ vā | tasyāpi svarūpeṇa grahaṇe dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | dravyarūpasya ca tadvivekenānupalakṣaṇānna tathā grāhakatvam | na ca mahattvaṃ rūpaṃ vā dravyodayakāle 'bhyupagamyate, yato dravyaṃ guṇasya samavāyikāraṇamiṣyate | tacca pratilabdhātmakameva tathātāmanubhavatīti prathame kṣaṇe dravyaṃ nirguṇameva | na cāsya dvitīye kṣaṇe prāktanarūpatyāgo 'sti rūpāntaraṃ vāvirbhavati yataḥ prāgapratipannādhārabhāvaṃ ( Hbṭ 169 ) mahattvādiguṇapratibandhādādhāratāṃ yāyāt | na cājanaka ādhāraḥ | janakatve ca kṣaṇikatā, arthakriyāvirodhādakṣaṇikasya | tataḥ kutaḥ sāmavāyikāraṇasya sambhavaḥ?, yataḥ svotkalitaṃ kāryaṃ janayat tathā vyapadiśyate | na caitat kṣaṇikatve sambhavati akṣaṇikatve vā prāga'nādhārasya paścādādhārābhāvaḥ | samavāyikāraṇāsambhavādevānekadravyavattvamapyasmabhavi yasmādanekaṃ dravyamārambhakaṃ samavāyikāraṇātmanā yasya vidyate tadevaṃ vyapadiśyate | dravyābhavācca nānekadravyavattvaṃ | sattve 'pi mahattvāderneyamupalabdhilakṣaṇaprāptirasmākamabhimatā | yā tvabhimā(ma)tā na tayopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirasavdyavahārasiddhāvanaikāntikīti śāstrakāro darśayāmbabhūva "upalabdhilakṣaṇaprāptasya" yā "anupalabdhiḥ" kāraṇasya vyāpakasya vā pratiṣedhyādanyasya sā "abhāvahetuḥ" kāryasya vyāpyasya ca "abhāvavyavahārahetuśca" | yā tu pratiṣedhyasyaivopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ sābhāvavyavahārahetureveti vāśabdena darśayati | yā tvanupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā sā saṃśayahetuḥ pramāṇanivṛttāvapyarthābhāvāsiddheḥ, nimittābhāvāttu savdyavahārapratiṣedhaheturityavagantavyam |
[2. sveṣṭāmanupalabdhiṃ spaṣṭayitumīśvarasenakumārilādīnāṃ nirāsaḥ |]
tatra ye tāvadupalabdhyabhāvamātramanupalabdhimicchanti, "vijñānaṃ vānyavastuni" iti vacanāt tadanyavastuvijñānameva vā, tannirāsārthaṃ jñātṛ- jñeyadharmalakṣaṇāmanupalabdhiṃ darśayitumupalabdhimeva tāvaddvividhāmdarśayannāha- "atra" anupalabdhivākye yopalabdhiḥ śrūyate kriyārūpā sā yadā kartṛsthatayāpekṣyate tadā tasyā "upalabhamānasya" katuḥ "dharmatve" apekṣyamāṇe "tajjñānam" upalabhamānasya yajjñānaṃ tad upalabdhirucyate | upalabhamānaśca buddhīndriyadehakalāpa eva ca pūrvakṣaṇasaṅgṛhīta upalabdhijanaka ucyate | tathāhi- upalabdherjanaka āśrayo vā kartā parairucyate | na ( Hbṭ 170 ) cendriyāderanyasya janakatvaṃ sambhavati yato 'nvayavyatirekanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvavyavahāraḥ, tau cānvayavyatirekau nendriyāderanyasya sambhavataḥ satsvindriyādiṣu niyamenopalabdherbhāvāt | yadi hīndriyādiṣu satsvapi kadācidupalabdhirnopajāyate tadā satsvapyanyeṣu sakaleṣu hetuṣu kāryānutpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayatīti tavdyatiriktakāraṇāntaraṃ parikalpyeta | na caitadasti, tat kathamātmanastadutpattau nimittabhāvo 'bhyupagamyeta? atiprasaṅgāt | yadāha-
"yasmin sati bhāvatyeva yat tato 'nyasya kalpane |
taddhetutvena sarvatra hetunāmanavasthitiḥ ||" iti |
āśrayatvamapi janakasyaiveti tadapyātmano na sambhavati | sthāpakatvādāśraya iti cet; na, kṣaṇikatve sthiterabhāvādupalabdherakṣaṇikatve 'pi svayamevāvināśādavasthānāt | tathāhi- upalabdheravināśa eva sthitirucyate na pātābhāvaḥ tasyā gurutvābhāvāt "saṃyogābhāvena gurutvāt patanam" iti ca pareṣāṃ kṛtāntaḥ | samavāyādāśraya iti cet; nanu so 'pi ādhāryādhārabhūtānāmeveṣyate | na cāpatanadharmikāyā upalabdherādhāreṇa kiṃcit, samavāyāccāśrayatve 'nyasyāpi tadbhāvaprasaṅgaḥ, tasya sarvātmasu samānatvāt, ekatvenāsyopagamāt | kramayaugapadyābhyāmarthakriyāvirodhācca nāsyātmanaḥ sattvam, tato 'sya kuto janakatvam? āśrayatvaṃ vā? ityalaṃ kṣuṇṇakṣodīkaraṇeneti |
evamupalabdhimādarśyānupalabdhimādarśayannāha- " tasmādupalabdhijñānādanyā" vastvantaraviṣayā "upalabdhiḥ" jñānātmikā "anupalabdhiḥ" | kathaṃ punarupalabdhirevānupalabdhirucyate? ityāha- "vivakṣite"tyādi | yathā bhakṣyābhakṣyaprakaraṇe vivakṣitād bhakṣyādanyatvād ‘abhakṣyo grāmyakukkuṭaḥ'; bhakṣyo 'pi san tadanyasya- ucyate | yathā ca sparśanīyāsparśanīyādhikāre vivakṣitāt sparśanīyādanyatvād ‘asparśanīyaścāṇḍālādiḥ'- tadanyasya sparśanīyo 'pi san- ucyate | ( Hbṭ 171 ) tadvadupaladbhirevānupalabdhirmantavyā | nañaḥ pratiṣedhaviṣayatvāt kathaṃ bhāvaviṣayatā? iti cet, āha- "paryudāsavṛttyeti" | paryudāsena pratiṣedhyasyārthasya rvajanena yā viśiṣṭe 'rthe vṛttistayā , nañaḥ āgṛhītapratiṣedhasya bhāvaviṣayatā | yatra vidheḥ prādhānyaṃ pratiṣedho 'rthagṛhītaḥ vidhibhāksvapadena nocyate ekavākyatā ca tatra paryudāsavṛttitā | vidheśca prādhānyaṃ ‘vivakṣitopalabdheranyopalabdhirbhavati'; ityevaṃ vākyenānyopalabdhervidhānāt anyopalabdhisāmarthyādeva vivakṣitopalabdheḥ pratiṣedhaḥ pratīyate | vivakṣitopalabdheranivartane tadapekṣayānyasyā vidhānāyogāt svapadena nañā vidhibhāṅ nocyate | kiṃ tarhi? | anyaśabdena paryudāsāśrayeṇānyaśabdasyaiva vākye prayogāt anyā upalabdhiranupalabdhiriti | nañaśca subantena sāmarthyaṃ na tiṅantena ityekavākyatvaṃ ‘na upalabdhiranupalabdhiḥ'; iti | prasajyapratiṣedhaḥ punaretadviparīto mantavyaḥ | tatra hi pratiṣedhasya prādhānyaṃ vidhirarthād gamyate vākyabhedaḥ svapadena nañā pratiṣedhabhāk sambadhyate |
tadevaṃ jñātṛdharmalakṣaṇāmanupalabdhiṃ vyākhyāya jñeyadharmalakṣaṇāṃ pratipādayannāha- "upalabhyamānadharmatve" ityādi | yadā karmasthakriyāpekṣayopalabhyamānasya vastuno dharma upalabdhirvivakṣyate tadā viṣayasvabhāva upalabdhirmantavyā | kīdṛśo viṣayasvabhāvaḥ? ityāha- "svaviṣaye"tyādi | pratiṣedhyasya ghaṭāderyadātmaviṣayaṃ vijñānaṃ tajjanane yā yogyata tallakṣaṇo viṣayasvabhāva upalabdhiśabdenocyate | yadi viṣayasvabhāva upalabdhiḥ, kathaṃ yogyatālakṣaṇaḥ? | tathā hi yogyatā dharmaḥ, dharmadharmiṇośca bheda eva ityata āha- "yogyatāyāḥ" ityādi | yogyatā hi paramārthato bhāvarūpaiva na vasturūpāda bhidyate, anyathā bhāvo yogya eva na syāt | yogyatāsyeti ca sambandhābhāvato na syāt | sambandhakalpanāyāmanavasthetyuktaprāyam |
tadevamupalabherviṣayadharmatāṃ pratipādyānupalabdherapi pratipādayannāha- "tasmādanyaḥ" ityādi | "tasmāt" pratiṣedhyād ghaṭādeḥ ( Hbṭ 172 ) svaviṣayajñānajananayogyād yo 'nya upalambhajananayogya eva na tadviparītaḥ svabhāvo ghaṭaviviktapradeśarūpaḥ sa eva cātrānupalabdhiśabdenocyate | prāktanameva nyāyamatrādiśannāha- "pūrvavaditi |" vivakṣitopalabdheranyatvādabhakṣyāsparśanīyavat paryudāsavṛtyeti | kathaṃ punarayaṃ naña anyārthavṛttiḥ sāmānyaśabdaḥ san ghaṭaviviktapradeśasya tajjñānasyaiva vā ghaṭaviviktasyānupalabdhitvaṃ paryudāsavṛttyā prakalpayati, na punaraviśeṣeṇa sarveṣāmevānyaśabdavācyānām? ityata āha- "yatra yasmin" ityādi | "yatra" deśe kāle 'vasthāyāṃ vāvyavadhānādilakṣaṇāyām, "yasmin" pradeśarūpādau "upalabhyamāne niyamena" avaśyaṃtayā "yasyānyasya" padārthasya ghaṭarūpāderupalabdhirbhavati "sa" ghaṭarūpādiḥ padārthaḥ "tatsaṃsṛṣṭaḥ" tena pradeśarūpādinā saṃsṛṣṭaḥ | kathamekasminnupalabhyamāne parasyāpi niyamopalabdhiḥ? iti cet, yogyatāyā aviśeṣāt | pradeśaghaṭayorhi svaviṣayavijñānajanane yogyatā tulyā | yadā hi pradeśarūpaṃ vyavadhānaviprakarṣādirahitaṃ vijñāne svākāraṃ samarpayati tadā ghaṭarūpamapi tatra tathāvidhaṃ svākāraṃ samarpayatyeva | yadi nāma yogyatā tasya tena tulyā svasvabhāvavyavasthitestu kathaṃ tatsaṃsṛṣṭatā? ityata āha- "ekajñānasaṃsargādi"ti | ekatra hi jñāne dvāvapi tau svākāradvāreṇa saṃsṛṣṭau na sākṣāt, tadvijñānaṃ padārthadvayākāramājāyamānaṃ tayorātmani saṃsargaṃ darśayati | kimiti punastat jñānaṃ padārthadvayākāramavaśyaṃ bhavati yatastayorjñānadvārakaḥ saṃsargaḥ? ityata āha- "tayoḥ satoḥ" ityādi | yāvetau tulyayogyatārūpau tau yadi santau bhavatastadā naivaikākāraniyatā pratipattirbhavati | kasmāt? asambhavāt | na hyeṣa sambhavo 'sti- yattulyayogyatārūpayoreka eva pratibhāseta nāpara iti | tathāhi- aviśiṣṭatvād yogyatāyāḥ kastatra svākāraṃ na samarpayet? | anubhavasiddhaṃ ca yugapadanekapratibhāsanam | na cānubhavaviruddhamācakṣāṇā viduṣāmavadheyavacaso bhavanti | ladhuvṛttitvād yaugapadyābhimāna iti cet; na, bādhakapratyayaviraheṇa ( Hbṭ 173 ) bhrāntikalpanānupapatteḥ, sarvatra tathābhāvāprasaṅgāt | karaṇadharma evāyaṃ yadekasminneva karmaṇi kriyāṃ niṣpādayatinānekatra, karaṇaṃ cendriyaṃ tato nānekapratipattiheturiti cet, kathaṃ pradīpādiranekatra bahūnāṃ pratipattijanakaḥ? | kartṛbhedādadoṣa iti cet; kartrekatvāt tarhi kriyaikatra karmaṇīti kathaṃ ‘karaṇadharmaḥ'; ityādi vaco na plavate? | na ca pratikṣaṇaviśarāruṣu bhāveṣu paramārthataḥ kartṛkaraṇādibhāvo yuktaḥ kriyā vā kācit | na ca sarvakārakānvayavyatirekānuvidhāyini kārye kasyacidatiśayo 'sti yenāyaṃ kartā kā(ka)raṇaṃ cedamityādi parikalpyeta | tasmādaviśiṣṭayogyatayoḥ kuta ekarūpaniyatāyāḥ pratipatteḥ sambhavaḥ? iti siddha ekajñānasaṃsargaḥ | tulyayogyatārūpatvasya caitadeva liṅgam | na hyasati tulyayogyatārūpatve yugapadekendriyajanitajñānapratibhāsitā rūparasavat sambhavatīti |
tatra yeṣāṃ saugatānāmidaṃ darśanaṃ ‘ekāyatanasaṅgṛhīte 'nekatrāpyekamevendriyajñānamājāyate'; iti teṣāṃ mukhya evaikajñānasaṃsargaḥ | ye tu ‘tatrāpi pratyarthaṃ bhinnānyevaikendriyanimittānyekakālāni tadviṣayāṇāṃ yugapatsannihitānāṃ svajñāneṣu sāmarthyāviśeṣāt, ata evaikatayā loke 'dhyavasīyamānāni jñānānyupajāyante'; iti varṇayanti teṣāmekendriyajatvenaikāyatanaviṣayatvena caikakāleṣvekatvavyapadeśo loke tathādhyavasāyādaupacārikaḥ |
yadi nāmaikajñānasaṃsargāt tatsaṃsṛṣṭastathāpi sāmānyena sarvamanyamayaṃ nañ kinna pratipadayati? iti, ata āha- "tasmāt" ityādi | yasmādaviśiṣṭatvādyogyatāyā yathoktena prakāreṇaikatra jñāne dvayorapi saṃsargaḥ tasmādaviśiṣṭaṃ yogyatārūpaṃ yayoḥ tata evaikajñānasaṃsargiṇau tau tasmāt tayorevaṃrūpayoḥ "parasparāpekṣameva" na sarvānyapadārthāpekṣam "anyatvamiha" anupalabdhyadhikāre "abhipretam" | loke tu yadyapyaśeṣapadārthāntarāpekṣamanyatvaṃ nañā kvaciducyate vyāptinyāyasamāśrayāt, tathāpi tadiha na gṛhyate, ( Hbṭ 174 ) "pratyāsatterāśrayaṇāt" ekajñānasaṃsargalakṣaṇā prattyāsattirāśrīyate nānyā, pramāṇacintādhikārāt anyathānupalabdhiranaikāntikyeva syāt | tasmāt tattvacintakaistathāvidhamanyatvamāśrayaṇīyam yadanupalabdheravyabhicāranibandhanam | tacca yathoktamevetyabhiprāyaḥ |
tadevamekajñānasaṃsargāpekṣayānyatvaṃ pratipādyānupalabdhiṃ darśayannāha- "sa kevalaḥ" ityādi | sa eva yadā kevalaḥ pradeśo yathoktaghaṭāpekṣaya tasmādanya ucyate tadā ghaṭaviviktapradeśajñānaṃ vānupalabdhiḥ, na tu yathesvaraseno manyate upalabdhyabhāvamātramanupalabdhiriti, vakṣyamāṇadoṣāt; ghaṭaviviktapradeśasvabhāvo vā, na tu tadviviktajñānameva yathāha kumārilaḥ "vijñānaṃ vānyavastuni" iti | yathā hyanyavastuviṣayaṃ jñanamanubhūyamānaṃ pratiyogismaraṇāpekṣaṃ tadabhāvavyavahāranibandhanaṃ tathā tadviviktaḥ pradeśo 'pi | tathāhi- kasyacit pratipattuḥ ‘yataḥ kealapradeśākārameva jñānaṃ mayā saṃvedyate na tu ghaṭākāramapi tasmādatra ghaṭo nāsti'; iti evaṃ nāstitājñānamutpadyate; kasyacit tu ‘yataḥ kevalaḥ pradeśo 'yaṃ dṛśyate na tu ghaṭasahitaḥ tasmānnāstyatra ghaṭaḥ'; ityevam | tasmādubhayornāstitājñānajanmani tulyaṃ sāmarthyamiti dvayorapi anupalabdhivyavasthā yukteti | tatra yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇānupalabdhiḥ kartṛsthakriyāpekṣayā, yadā tatsvabhāvastadā jñeyadharmalakṣaṇā karmasthakriyāpekṣayeti |
evamanupalabdhiṃ paryudāsavṛttyā vyavasthāpya sādhyamasyā darśayannāha- "sā abhāvam" ityādi | sarvānyopalabdhilakṣaṇaprāptavivikte 'pi pradeśādau dṛśyamāne yatra ghaṭādau pratiyoginyarthitvādibhiḥ smṛtirasya bhavati tasyābhāvaṃ sādhayati, abhāvavyavahāraṃ vā | kāraṇavyāpakānupalabdhī abhāvamabhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | svabhāvānupalabdhistu abhāvyavahārameva | abhāvavyavahāraśca jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇaḥ | tatra ‘nāstyatra ghaṭaḥ'; ityevamākāraṃ jñānam, evaṃvidhavastvabhidhāyakaṃ cābhidhānaṃ, niḥśaṅkasya ca tatra pradeśe gamanāgamanalakṣaṇā pravṛttiriti |
atreśvarasena- kumārilayorvacanāvakāśamāśaṅkaya siddhāntavyavasthāmeva kurvatā tanmate niraste 'pyāhatya tanmatanirāsārthamāha- "kathamanyabhāva" ityādi | īśvaraseno hi manyate- kārya- svabhāvahetubhyāṃ bhāvarūpābhyāṃ anupalabdheḥ pṛthakkaraṇādavaśyamabhāvarūpatvamasyāḥ, anyathā pṛthakkaraṇamanarthakameva syāt | tvayā cānyasya pratiṣedhyaviviktasya pradeśādestajjñānasya vā bhāvarūpānupalabdhirākhyāyate tannūnamanyabhāvastadabhāvo yenaivamabhidhīyate | na caitad yujyate, bhāvābhāvayorvirodhādekātmatānupapatteriti |
kumārilo 'pyevaṃ manyate- yeyaṃ jñātṛ- jñeyadharmalakṣaṇā dvidhānupalabdhirabhāvarūpā tvayocyate tasyā bhavatu nāstitājñānaṃ prati sādhanabhāvaḥ | kintu sa evānyasya pratiṣedhyaviviktasya vastunaḥ pratiṣedhyajñānādanyasya vā tajjñānasya yo bhāvo bhāvāṃśaḥ sa kathamabhāvaḥ? pratiṣedhasya tajjñānasya vā kathamabhāvāṃśaḥ? | naiva yujyate, dharmarūpatayā bhāvābhāvāṃśayorbhedāt | satyapi dharmirūpeṇābhede tayoścodbhavābhibhavābhyāṃ grahaṇāgrahaṇavyavastheti | yadāha-
"dharmayorbheda iṣṭo hi dharmyabhede 'pi naḥ sthite |
udbhavābhibhavātmatvād grahaṇaṃ cāvatiṣṭhate ||" iti |
uktottaratāmasya darśayannāha- "uktamuttaramatra"codye yathā "paryudāsavṛttyā apekṣātaḥ" | ‘pratiṣedhyaṃ tajjñānaṃ vā apekṣya tadvivikto 'rthastajjñānaṃ vābhāvo 'nupalabdhiścocyate'; iti īśvarasenasya prativacanam | na hi prasajyapratiṣedha evaiko nañarthaḥ kintu paryudāso 'pi | tato 'nyabhāvasyābhāvarūpatā na virudhyate, prasajyapratiṣedharūpatāpyanyabhāvasya yathā tathottaratra vakṣyate | svabhāvahetostvanulabdheḥ pṛthakkaraṇaṃ pratipatrabhiprāyavaśāt | pratipattā hi svabhāvahetau vastupratipattyadhyavasāyī | anupalabdhau tvabhāvapratipattyadhyavasāyī | paramārthatastu pratiṣedhyābhāvavyavahārayogyatā ( Hbṭ 176 ) vastubhūtaiva pradeśasya sādhyata iti na svabhāvahetoḥ svabhāvānupalabdhirbhidyata iti |
yattu ‘anapekṣitārthāntarasaṃsargaṃ pratiṣedhamātramanupalabdhiḥ'; itīśvaraseno manyate tannirākurvannāha- "na pratiṣedhamātram" ityādi | kasmāt? ityāha- "tasya sādhanāsiddheḥ" ityādi | nahyabhāvasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasya sādhanatvaṃ siddhihetutvaṃ sidhyati, sarvasāmarthyaviraharūpasya tadayogāt | hetutve vā kathaṃ na sāmarthyayogitā? bhāvarūpatā vā?, sāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ | abhāvasya cānapekṣitasahakāriṇo anādheyātiśayatayā nāstīti jñānajanane nityaṃ tajjananaprasaṅgaḥ | tataśca sādhakatvāyogādabhāvavyavahāra eva na sidhyet | athavā tasya prasajyapratiṣedhātmana upalabdhyabhāvasya sādhanameva kiñcinna sidhyatīti | sa hyabhāvatvādapareṇopalabdhyabhāvena sādhyaḥ syāt, so 'pyapareṇetyanavasthānam | na cendriyavadajñātasya pratiṣedhajñānahetutā, sadā sannihitatvenānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ tadudayaprasaṅgāt | idaṃ cārthadvayaṃ ‘kathamabhāvaḥ kasyacit pratipattiḥ, pratipattiheturvā? | tasyāpi kathaṃ pratipattiḥ'; ityatrāntare svayameva vipañcayiṣyati |
kumārilasyāpyuttaramāha- "tasya" anyasya pratiyoginā vastvantareṇāsaṃsṛṣṭarūpasya | na hyasau vastvantaraiḥ saṃsṛṣṭasvabhāva ekarūpaḥ | tathātve hyabhāvāṃśo 'pi na kvacit sidhyet | tasyaivaṃvidhasya "bhāvasiddhireva" bhāvāṃśasiddhireva "aparasya" pratiyogino vastvantarasyābhāvasiddhirabhāvāṃśasya tvadabhimatasya siddhirastu bhāvāṃśasyaivābhāvāṃśarūpatopapatteriti manyate | tathā hi- abhāvāṃśo 'pi pararūpāsaṃsṛṣṭatayaivābhāva iti vyapadiśyate, anyathā tadayogāt | sā ca bhāvāṃśasyāpi samāneti sa evābhāvo 'stu tannimittasya samānatvāt kimanyenābhāvāṃśopagatena? | ata evāsaṃsṛṣṭarūpasyeti viśeṣaṇam | yata ( Hbṭ 177 ) evam "iti" tasmād "anyabhāvo 'pi" anyasya vastuno bhāvo 'pi tvadabhimato bhāvāṃśo 'pi na kevalamabhāvāṃśastvanmatyābhāva iti vyapadiśyate 'smābhiḥ | tato bhāvāṃśasyābhāvarūpatā saṅgataiveti na kiñcid virudhyata iti |
yaduktaṃ ‘jñātṛjñeyadharmalakṣaṇayā svabhāvānupalabdhyā abhāvavyavahāra eva sādhyate nābhāvaḥ'; iti tat paro vighaṭayituṃ, yaccoktaṃ ‘na pratiṣedhamātramanupalabdhiḥ, tasya sādhanāsiddheḥ'; iti dvitīye vyākhyāne pratiṣedhamātrasyānupalabdhi[ri]tyetasya sādhanaṃ darśayitumāha- "anyabhāvalakṣaṇa" ityādi | evaṃ manyate- loko hi kevalapradeśadarśanāt ghaṭābhāvameva prathamaṃ pratipadyate kevalapradeśajñānasaṃvedanadvāreṇa ghaṭajñānābhāvapratipattyā vā tato ghaṭābhāvasya vyavahāram | tena lokapratītyanusāreṇa pratiṣedhyādanyasya pradeśasya pratiṣedhyajñānādvā tajjñānasya yo bhāvastallakṣaṇo 'bhāvaḥ svayaṃ pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddho 'laṃ ghaṭābhāvaṃ sākṣāt pāramparyeṇa ca yathākramaṃ sādhayitum, sa ca ghaṭābhāvavyavahāramityevaṃ vyavasthāpayituṃ yuktam | na caivamapi vyavasthāpane [asma]tpakṣasya kācit kṣatiḥ | tathāhi- pāramparyeṇāpi yadanupalabdheḥ tvadabhyupagatāyāḥ siddhaṃ tat tata eva siddhaṃ bhavatīti pratiṣedhamātrasyānupalabdhitve tatsādhanapratipādane 'pi | ayamabhiprāyaḥ- yathā bhavato jñātṛjñeyadharmalakṣaṇā bhāvarūpā dvividhānupalabdhistathā mamāpi jñātṛjñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvo 'pyanupalabdhisaṃjñito dvividho bhaviṣyati | tatra jñeyadharmalakṣaṇenānyabhāvena pratyakṣasiddhena pratiṣedhyābhāvo jñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvarūpo 'nupalabdhisaṃjñitaḥ setsyati | jñātṛdharmalakṣaṇena cānyabhāvena kevalapradeśajñānātmanā svasaṃvedanasiddhena jñātṛdharmaḥ pratiṣedhyajñānābhāvarūpo 'nupalabdhisamākhyātaḥ setsyati | tataśca kuto 'navasthā yena sādhanāsiddhiḥ syāditi | tatra "anyabhāvalakṣaṇa" iti pratiṣedhyāt tajjñānācca yo 'nyo bhāvaḥ pratiṣedhyaviviktaḥ pradeśaḥ tajjñānaṃ ca tadātmako 'bhāvaḥ vivakṣitād bhāvāt pratiṣedhyād bhāvāt tajñānāccānyatvādanupalabdhitvena ( Hbṭ 178 ) bhavato 'bhimataḥ svayaṃ svarūpeṇa pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddhaḥ saṃstasya pratiṣedhyasyābhāvavyavahāraṃ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇaṃ sādhayet "tatsiddhisiddho" vā tasyānyabhāvalakṣaṇasyābhāvasya yathoktasya siddhyā siddho vā tadabhāvastasya pratiṣedhyasya tajjñānasya vābhāva iti evamapīṣyamāṇe "na kaścid viśeṣaḥ" tvadabhimatānupalabdhito 'smadabhimatānupalabdheḥ tato 'smaddarśanaṃ kimiti pratikṣipyate? | nanvastyevaivamiṣyamāṇe viśeṣo 'nyabhāvalakṣaṇānupalabdhiritarayā vyavahitā tadabhāvavyavahāraṃ sādhayeditarā tu sākṣādityāha- sa viśeṣo nāsti yena viśeṣeṇānupalabdhyābhāvarūpayā vastusaṃsparśarahitayāsmadabhimatayābhāvavyavahārasiddheḥ virodhaḥ syāt | anyasya tu viśeṣasya sato 'pyabādhakatvādasatsamatvameva | yadapyuktaṃ- ‘tasya sādhanābhāvādabhāvavyavahārāsiddhiprasaṅgaḥ'; iti, tadapyasat, yataḥ sa eva tvadabhimato 'nyabhāvaḥ pratiṣedhyaviviktabhūtalātmakastadviṣayā copalabdhiranupalabdhitveneṣṭā bhavatastadabhāvasyānupalabdhitvenāsmanmatasya pratiṣedhyābhāvasya tadupalabdhyabhāvasya ca "kiṃ" kasmāt "na sādhanaṃ" liṅgam "iṣyate?" | tathā hi sati lokapratītiranusṛtā bhavati | "kiṃ punaḥ" kasmāt punaḥ "abhāvasya" dvividhasya "siddhireva tadabhāvasiddhiḥ" na tatsādhyā kācidanyā vidyata ityasmanmataniṣedhārthaṃ lokātikrāntamiṣyata iti pūrvapakṣaḥ |
atrāha- "apṛthaksiddheranyabhāvāt" tadabhāvasya pṛthaksiddherabhāvāt kuto liṅgaliṅgitā | tathā "sambandhābhāvāccā" anyabhāvatadabhāva yorna liṅgaliṅgiteti | prathamaṃ tāvat kāraṇaṃ vivṛṇvannāha- "anyabhāvastadviviktadeśātmakastāvanna sādhanaṃ" liṅgaṃ pratiṣedhyābhāvasya, ‘tadupalabdhirapi tadabhāvasya na sādhanam'; iti paścād vakṣyate | tadarthameva tāvacchabdaḥ | kasmādanyabhāvo na sādhanam? ityāha- "yatsiddhau" yasya vastunaḥ siddhau pratītau "yasya" aparasya ( Hbṭ 179 ) vastuno "na siddhi"rna pratītiḥ tadvastu tasya vastuno liṅgaṃ bhavatītyayaṃ liṅgaliṅginornyāyaḥ | tatrodāharaṇam- "dhūmāgnivaditi" | yathā- yadā dhūmapratītau nāgniḥ pratīyate tadā tayorlliṅgaliṅgibhāvo bhavati, na tu dhūmapratītikāla eva pratīyamāne 'gnau | yadi nāmaivaṃ tataḥ kim? ityata āha- "anyasya vastuno yo bhāvaḥ" svabhāva "tatsiddhyaiva" tatpratītyeva "tadabhāvaḥ" tasya pratiṣedhyasyābhāvaḥ "prasidhyati" pratīyateanyabhāvasyaiva tadabhāvātmakatvāt tatsiddhereva tatsiddhilakṣaṇatvāt |
naiyāyikāstu manyante- pratiṣedhyābhāvo hi prasajyapratiṣedhātmakastuccharūpastasya kathaṃ tadanyabhāvarūpatā?, bhāvābhāvayorvirodhāt | tataḥ kathaṃ tadanyabhāvasiddhyaiva tadabhāvasiddhiḥ syāt? ityata āha- "tasya" tadanyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya tasmādanyena pratiṣedhyena ghaṭādinā "asaṃsṛṣṭarūpasya" rahitātmanaḥ kevalasya pratiṣedhyena śūnyātmanaḥ | anena kevalapradeśasyāpi prasajyapratiṣedhātmakatāmāha | kathaṃ bhāvasya tuccharūpatā svabhāvaḥ, virodhāt? iti cet; na, pararūpeṇa tasyāpi tuccharūpatvāt | yathā hyanapekṣitabhāvāntarasaṃsargaḥ prasajyapratiṣedhaḥ śūnyavikalpapratibhāsī pratiṣedhyena tuccharūpaḥ tadrūpavirahāt, tathā tadanyabhāvo 'pi pratiṣedhyāsaṃsṛṣṭarūpaḥ | tataḥ kathamasya pratiṣedhyena tuccharūpatā virudhyeta? | svarūpeṇa hyayamatuccharūpaḥ syānna pararūpeṇa, anyathā kathamasyānyabhāvatvaṃ parasya vā tatrābhāvaḥ syāt? | yo hi yadabhāvarūpo na bhavati sa evāsau bhavati, tatsvarūpavat | tataḥ sarvasya jagataḥ parasparātmatāprasaṅgaḥ | tasmāt sarvabhāvāḥ pararūpeṇa niḥsvabhāvāḥ svarūpeṇa rūpavattve 'pī tyanavadyam |
kastarhi prasajyapratiṣedhatparyudāsasya bhedaḥ? | na kaścit, kevalamanapekṣitarūpāntaramabhāvamātraṃ prasajyapratiṣedha iti loke kathyate | rūpāntaraṃ tu pararūpaśanyaṃ paryudāsa iti | na tu rūpāntaraṃ pararūpatucchātmakaṃ na bhavati | anubhūyata eva ca rūpāntaraṃ tadrūpaśūnyatayā, ( Hbṭ 180 ) kathaṃ tasya prasajyapratiṣedhātmatā na syāt pararūpeṇa? | sāmarthyāt tatastatpratītiriti cet; na, akāraṇapratītau sāmarthyāsambhavāt | tādātmyābhāve hi prasajyapratiṣedhasya paryudastāt pratītau tatkāraṇatve sati syāt pratipattiḥ nānyathā | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasya yat tattvaṃ tasya pratiṣedhyatuccharūpatāyā vyavasthāpakaṃ pramāṇaṃ pratyakṣarūpam tata eva- na taduttarakālabhāvino ‘nāstīha ghaṭaḥ'; iti vikalpāt, tasya gṛhītagrāhitayā smṛtitvenāpramāṇatvāt- anyasya ghaṭādestatrāsato vyavacchedasyābhāvasya siddhestadabhāvātmakasyaiva pradeśasya tena grahaṇāt | dvividho hyayaṃ pradeśo ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpsastavdyāvṛttarūpatayā tato 'nyo ghaṭavānapi, kevalaśca ghaṭaṃ prati apratipannādhārabhāvaḥ | tasya tadvivekena pratyakṣeṇa grahaṇe ghaṭādanyatvaṃ ghaṭavirahaśca gṛhīta eva bhavatīti na vastvasaṃkarasiddhyartham, ‘ihedaṃ nāsti'; ityevamarthaṃ ca pramāṇāntaramanveṣaṇīyam | vistarataścaitaduttaratra vakṣyata iti āstāṃ tāvat | yataścānyabhāvasiddhyaiva tadabhāva uktena nyāyena siddhyati tato nānyabhāvaḥ pratiṣedhyābhāvasya liṅgam |
dvitīyaṃ kāraṇaṃ vyācakṣāṇa āha- "sambandhābhāvācca" iti | anyabhāvatadabhāvayorna kaścit sambandho 'sti, tataḥ kuto liṅgaliṅgibhāvaḥ? iti | etacca kadocyate? | yadā tadabhāvarūpatānyabhāvasya parānabhyupagatāpekṣyate | tadanyabhāvāt pṛthageva tadabhāvastuccharūpa iṣyate paraiḥ | anyathoktena nyāyenānyabhāvasyaiva tadabhāvarūpatve tādātmyāt kathaṃ sambandhābhāvaḥ? | pratyakṣasiddhatā ca tadaiva, na pakṣāntareṇa abhihitā | "tacca tasya" ityādyasyaiva vivaraṇaṃ vyatirekamukhena "ekārthasamavāya" iti paradarśanenoktaṃ | pareṣāṃ hi naiyāyikādīnāṃ vyatiriktāveva kṛtakānityatvākhyau dharmāvekasminneva dharmiṇi samavetāviti kṛtakasyānityatvenaikasminnarthe dharmiṇi samavāyaḥ sambandhaḥ dhamasya veti ( Hbṭ 181 ) sambandha evodāharaṇāntaram | atraikarthasamavāya iti saṃyogaḥ sa eva samavāyaśabdenoktaḥ | saṃyogasamavāyayoḥ kalpitatvād bhedena vyapadeśe 'nādarāt | pareṣāṃ tvagnidhūmau svāvayaveṣveva samavetāviti na tayorekārthasamavāya ādhārādheyabhāvo veti dhūmasyāgnerupari darśanāllaukikaḥ sambandha uktaḥ | "janyajanakabhāvo vā" iti pāramārthikaḥ sambandho 'bhihitaḥ, paramārthato 'gnerjanakatvāt itarasya ca janyatvāditi |
nanu ceśvarasenena saha vicāraḥ prakrāntaḥ tat kimiti naiyāyikābhimasyāpi sambandhasyānyabhāvatadabhāvayorabhāva ucyate | satyam, prasaṅgena tu tanmatasyāpi niṣedhārthamuktam | pūrvaṃ hyanyabhāvagrāhipratyakṣasiddhatvāt pratiṣedhyābhāvasya na tadarthaṃ pratyakṣāntaraṃ ‘nāstīha ghaṭaḥ'; ityevamākāraṃ kalpanīyamiti prasaṅgataḥ kathitam | adhunā tu prasaṅgādidamucyate- yadānyabhāvagrāhipratyakṣasiddho 'yaṃ tadabhāvo na bhavati tadā pratyakṣāntaraṃ ‘nāsti iha ghaṭaḥ'; ityevamākāraṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇāt sannikarṣādiṣṭaṃ bhavatā | na cāsati sambandhe 'nyabhāvatadabhāvayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | tataḥ kutastallakṣaṇāt sannikarṣāt tadabhāve pratyakṣaṃ bhavediti |
evaṃ sambandhasvarūpamākhyāya tasyehāsambhavamāha- "naivam" yathā kṛtakatvānityatvayoragnidhūmayorvaikārthasamavāyādilakṣaṇaḥ sambandho naivaṃ kaścid bhāvābhāvayoḥ sambandho yena "asya" tadabhāvasyānyabhāvaḥ sādhanaṃ syāt | yāvekatrārthe dharmirūpe pravartete tayorekārthasamavāyo bhavati | anyabhāvaśca pradeśākhyaḥ svāvayaveṣu yeṣu vartate na tatra ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi pradeśāvayaveṣu ghaṭo nāstīti syāt na pradeśe | na cāsya pradeśāvayavairārambhaḥ | te hi dravyātmāno dravyāntaramevārabhante | na ca ghaṭābhāvo dravyam | navaiva hi dravyāṇīṣyante | na ca kriyāvadādikaṃ dravyalakṣaṇaṃ tatrāsti | na ca guṇarūpatayā tatra vartate | caturviśatireva hi ( Hbṭ 182 ) guṇā iṣyante | na cāyaṃ teṣāmanyatamaḥ | nāpi karmarūpatayapañcasu karmasvanantarbhāvāt tallakṣaṇavirahācca | "ekadravyam" ityādikaṃ hi tallakṣaṇam | na caitadabhāve sambhavatīti | nāpi sāmānyādirūpatayā, tadrupavirahādeva | nāpyanyabhāvatadabhāvayoḥ saṃyogo 'gnidhūmayoriva, dravyayoreva tadabhyupagamāt | na ca tadabhāvo dravyamityuktam | nāpyādhāra(rā)dheyabhāvo, yataḥ so 'pi saṃyoganimitta ucyate ‘iha kuṇḍe badarāṇi'; iti | samavāyanimitto vā, ‘iha tantuṣu paṭaḥ'; iti | na cābhāvasyādravyātmanaḥ saṃyogaḥ samasti | nāpi samavāyaḥ, pañcānāmeva hi dravyādīnāṃ padārthānāṃ samavāyitvamiṣyate; na cābhāvaḥ pañcasvantarbhavatīti | na ca tadātmānupakāre satyādhāravyapadeśaḥ sambhavati | upakāre vā janyajanakabhavaḥ | na ca tadabhāvo janyaḥ, kāryatāprasaṅgāt | kāryatā cāsyāsambhavinī, yataḥ svakāraṇasamavāyaḥ, sattāsamavāyo vā kāryatocyate bhavadbhiḥ | anyabhāvastu pradeśākhyo 'sya na kāraṇam, trayāṇāmeva hi dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇamiṣṭam | na cābhāvo dravyādilakṣaṇaḥ iti | sattāsamavāye 'pi satpratyayaviṣayatā tadabhāvasya syāt, nābhāvapratyayaviṣayatā | pradeśābhāve 'pi ca ghaṭābhāvasambhavāt kutastatkāryatā | na cāsya prativiṣayaṃ bhedaḥ, ekākārajñānaviṣayatvāt | sambandhibhedād bhede vā sāmānyādiṣvapi tatprasaṅgaḥ | samavāyopyasyānantarameva nirasta iti kutaḥ svakāraṇasattāsamavāyarūpā kāryatā tadabhāvasya syāt? | etena janyajanakabhāvaḥ prayuktaḥ | tataḥ sarvathā sambandhābhāvānnānyabhāvaḥ tadabhāvasya sādhanamiti |
paraḥ sambandhāntaraṃ darśayannāha- "asti viṣaye"tyādi | yathā hi artho viṣayaḥ śabdo viṣayīti tayorviṣayaviṣayibhāvaḥ sambandhaḥ, evamanyabhāvatadabhāvayorviṣayaviṣayibhāvaḥ sambandho bhaviṣyati | pradeśākhyenānyabhāvena ghaṭābhāvasya pratyāyanāditi pūrvapakṣāśaṅkā | śabdārthayoḥ sambandhaḥ syādityabhisambandhaḥ | ( Hbṭ 183 ) kiṃ rūpaḥ? | "kāryakāraṇalakṣaṇaḥ" | kathaṃ punararthakāryatā śabdasya? | tatpratipādanābhiprāye sati arthapratipādanavivakṣāyāṃ satyāṃ tatprayogācchabdoccāraṇāt | tenārthena vivakṣāviparivartinā śabdasya kāryakāraṇalakṣaṇaḥ sambandhaḥ syāt | yadyapi ca śabdārthayoḥ buddhiparikalpitasāmānyarūpatā tathāpyarthapratibhāsinyā vivakṣayā śabdasāmānyotprekṣānibandhanasya śabdasvalakṣaṇasyotthāpanāt tanmukhena kāryakāraṇabhāva ucyate | "avinābhāvalakṣaṇo vā" iti paraprasiddhyocyate | paro hyavinābhāvalakṣaṇaḥ śabdārthayoḥ sambandha iti vyavaharati | tataḥ sambandhanivandhana pratipādyapratipādakarūpo viṣayaviṣayibhāvo yuktaḥ | tadabhāvānyabhāvayorapyevaṃ bhaviṣyatīti cet, āha- "ayaṃ ca" anantaroktaprakāraḥ "atra" tadabhāvānyabhāvayoḥ "na sambhavati" | nahi ghaṭābhāvapratipādanābhiprāye sati anyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya prayogo niṣpattirbhavati, ghaṭābhāvapratipādanābhiprāyāt prāgapi pradeśasya svahetubhya eva niṣpatteḥ | satyapi tadabhiprāye 'nyabhāvasyābhāvācca | tataśca kathaṃ tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ?, tadvārako 'vinābhāvo vā syāt? yato viṣayaviṣayibhāvaḥ kalpyeta |
syānmatam- yathā śabdārthayoḥ sādhyasādhanabhāvanimitto viṣayaviṣayibhāvaḥ tathā anyabhāvatadabhāvayorapi ityetāvanmātreṇa śabdārthayordṛṣṭāntatetyata āha- "siddhe hi" ityādi | śabdārthayorhi kāryakāraṇabhāvanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ anyathārthāntaratve tadayogāt tathehāpi yadi tadabhāvānyabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvaḥ sidhyet tadā tanmukhena sādhyasādhanabhāvadvāreṇa viṣayaviṣayibhāvaḥ syāt | yāvatā sa eva sādhyasādhanabhāvo 'sati sambandhe kāryakāraṇabhāvādike na sidhyati, sarvasya sādhyasādhanatāprasakteḥ |
kathamindriyaṃ svaviṣayasiddhinibandhanamiti cet; parasparopasarpaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣādindriyaviṣayayorekavijñānotpādanayorudayāt ( Hbṭ 184 ) tathā vyapadeśaḥ, naivamiha, anyabhāvatadabhāvayostadayogāt | liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya ca sādhyasādhanabhāvasya prakṛtatvāt, tasya ca sambandhamantareṇāyogāt |
naiva sambandhāntaranibandhano 'nyabhāvatadabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvo 'pi tu viṣayaviṣayibhāvanimitta eveti cet; āha- "anyathā" yadi sambandhāntaraṃ neṣyate kintu viṣayaviṣayibhāvāt sādhyasādhanabhāvaḥ tasmācca viṣayaviṣayibhāvaḥ, tata itaretarāśrayamidaṃ syāt | tathā caikāsiddhau dvayorapyasiddhirbhavediti | kiñcānyabhāvācca liṅgabhūtādabhāvasya liṅginaḥ siddhāvanumitāviṣyamāṇāyāṃ asamudāyaśca sādhyaḥ syāt, anyabhāvena tadabhāvasya kevalasyaiva sādhanāt na kevalasambandhābhāvāt sādhyasādhanabhāvāyogaḥ | samudāyaśca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāpanno dharmadharmilakṣaṇaḥ sādhyo ya iṣṭastadabhāvadoṣaśceti ‘ca'; śabdaḥ |
sarvatra samudāyasya sādhyatā naiveṣṭeti cet, āha- "tathā ca" dharmamātrasyāpi svatantrasya sādhyatopagame ‘ghaṭābhāvastadanyabhāvāt'; ityevaṃrūpe prayoge ghaṭasya sarvatra deśe sarvadā cābhāvaḥ prasajyeta | dharmiṇi hi kvaciddharmasya guṇabhūtasya sādhane tatraiva tatkāla eva ca bhāvo yukto nānyadeti sarvatra samudāya eva sādhyo 'bhyupagantavyaḥ na kevalo dharma iti |
atrāha paraḥ- nāsamudāyasya sādhyatā anyabhāvatadabhāvayorasambandho vā | kutaḥ? | "pradeśādi" ityādi | ‘iha pradeśe ghaṭo nāsti'; ityevaṃ ghaṭābhāvena pradeśādirdharmī viśeṣyate saghaṭāt pradeśāderbhedenāvasthāpyata iti tadviśeṣaṇatvaṃ prāptasādhyate na tu ghaṭo nāstītyevaṃ "kevalo" dharmiṇaḥ kasyacigduṇabhāvamanāpannaḥ | tato nāsamudāyasya sādhyateti kutastadbhāvī doṣaḥ? | "na ca" naivāsminpakṣe "liṅgasyā" nyabhāvātmano "liṅginaśca" pradeśādidharmilakṣaṇasya "asambandhadoṣaḥ prasajyate" | kuta? | "anyabhāvasya" ghaṭaviviktapradeśadilakṣaṇasya "pradeśādinā" dharmiṇā ( Hbṭ 185 ) "sambandhāt" tadātmyasadbhāvāditi | tathā hi- śabdādidharmiṇā kṛtakatvādestādātmyalakṣaṇa eva sambandha iṣyate bhavatā | sa ihāstītyabhiprāyaḥ | tataśca ‘sambandhābhāvācca'; ityayuktamiti manyate |
siddhāntavādī tu sādhyadharmalakṣaṇasya liṅgino ghaṭābhāvākhyasyānyabhāvena liṅgena sambandhābhāvaḥ prāgukto na dharmiṇā tataḥ damuttaraṃ sāṃbadhyata iti manyamāno dharmiṇāpyanyabhāvākhyasya liṅgasya sambandhābhāvaṃ darśayannāha- "na" liṅgaliṅginorasambandho na ceti sambadhyate | tathā nāsamudāyasādhanamiti | kintu liṅgaliṅginorasambandha evāsamudāyasādhanameva ca evamapi bruvataḥ | kutaḥ? | pradeśādereva dharmitayāvasthāpyamānasyānyabhāvatvādanyabhāvalakṣaṇaliṅgatvāt | etadeva darśayati- yatraiva hi pradeśādau dharmitayā tvayā kalpyamāne yad ghaṭādikaṃ nāsītyucyate lokena sa eva pradeśādistena ghaṭādināsaṃsṛṣṭassaṃsargarahitaḥ "anyabhāvo" liṅgatayeṣṭo nāparaḥ kaścit yataḥ "taddarśanādeva" ghaṭāsaṃsṛṣṭapradeśādidarśanādevāsya pratipattuḥ ‘ghaṭo nāsti'; iti vikalpo liṅgijñānatayopagato bhavati | tataḥ sa evānyabhāvaḥ | yadeva hi dṛśyamānaṃ liṅgijñānaṃ janayati tadeva liṅgamucyate | ghaṭāsaṃsṛṣṭaśca pradeśādirevam | tasmāt tadevānyabhāvalakṣaṇaṃ liṅgamupeyam | tataḥ kathaṃ tasyaivānyabhāvasya vyāvṛttito 'pi bhedamananubhavato liṅgaliṅgibhāvo liṅgatvaṃ liṅgitvaṃ vā? | nahi liṅgameva dharmī bhavitumarhati, dharmipratipattāveva sādhyapratipatteranvayādyanusaraṇāyogāt | tataścānyasya dharmiṇo 'bhāvāt kathamanyabhāvātmano liṅgasya tatsambandhaḥ, samudāyasādhyatā vā? | śabdakṛtakatvayostu paramārthatastādātmye 'pi vyāvṛttibhedanibandhano 'styeva bhedaḥ | tataḥ śabdādidharmipratipattāvapyanityatvādyapratītau kṛtakatvādinā tat sādhyata iti yuktam |
syānmatam- sāmānyaviśeṣakalpanayā liṅgaliṅgitaikasyāpi bhaviṣyatītyata āha- "na cātra" prakṛte 'nyabhāve "sāmānyaviśeṣabhāvakalpanā sambhavati", yena sāmānyaviśeṣavikalpena sāmānyaṃ heturbhaved viśeṣo dharmī, yataḥ samudāyasādhyatā ( Hbṭ 186 ) liṅgaliṅginoḥ sambandho vā syāt | kuto na sambhavatītyāha- tadviśeṣapratipattereva" ghaṭaviviktapradeśaviśeṣapratipattereva "tadabhāvasya" ghaṭābhāvasya pratīteḥ | yataśca viśeṣa eva ghaṭābhāvapratītinibandhanaṃ tataḥ kiṃ tatra sāmānyakalpanayā kriyata iti | sa eva viśeṣo 'nyatra vartamānaḥ sāmānyarūpatāṃ pratipatsyata iti cet, āha- "tasya" ghaṭaviviktapradeśaviśeṣasya "anyatra" sajātīye "anvayasya" anuvṛtterabhāvāt kutaḥ sāmānyātmatā? | na hyasau deśakālāvasthāniyato viśeṣo 'nyamanvetīti | atraivopacayahetumāha- "pratijñārthe"tyādi | yadi hi ghaṭavivikta eva pradeśaviśeṣo dharmī, tasyaiva ca hetuteṣyate, tadā pratijñāyā yo 'rtho dharmadharmisamudāyastadekadeśa eva dharmilakṣaṇo hetuḥ syāt, pratijñārthaikadeśasya ca vyāvṛttito 'pi bhedamanu(na)nubhavato hetutvamasiddhamiti | atha mā bhūt eṣa doṣa iti na ghaṭavivikta eva pradeśaviśeṣo heturiṣyate, kintu pradeśamātraṃ ghaṭaviviktatāviśeṣarahitamityata āha- "na ca yatra pradeśamātraṃ tatra ghaṭābhāvaḥ" | saghaṭe 'pi pradeśe pradeśamātrasya bhāvādanaikāntiko hetuḥ syāt |
paro 'nyathā sāmānyaviśeṣabhāvaṃ darśayannāha- tādṛśau(śe) yādṛśo ghaṭaviviktaḥ kevalaḥ pradeśo 'grataḥ sthitastādṛśe sarvatra pradeśe ghaṭasyābhāva iti kuto 'nekāntaḥ? | tathāvidhapradeśaviśeṣapratītireva ghaṭābhāvapratītistato 'nyabhāvatadabhāvayoḥ liṅgaliṅgitānupapannetyupadarśayannāha- "nanu tasyaiva" ityādi | yo 'sau kevalaḥ pradeśaviśeṣo dharmitayāvasthāpitastasyaiva yat kaivalyaṃ kevala ityanena viśeṣaṇenocyate bhavatā, ta deva ghaṭaviraho ghaṭābhāva iti kathyate | sa ca ghaṭaviraho liṅgabhūtasya kevalasya pradeśasya pratipattāveva siddho na tūttarakālaṃ tato 'nya eva ākārāntareṇa dhūmādivāgniḥ sidhyati | tataḥ kasyedānīṃ "tatpratipattāveva" sādhyapratītau satyāṃ talliṅgam? | na kasyacit | ( Hbṭ 187 ) jijñāsitasya ghaṭābhāvasya siddheranyasya kasyacidajijñāsitatvāt | kevalapradeśapratipattāveva ghaṭavirahapratītau ca yadetaduttarakālaṃ ‘yatra yatra kevalaḥ pradeśastatra tatra ghaṭavirahaḥ'; iti "anvayasyānugamāmanu( gamanam" anu)saraṇam, tacca nirarthakam ādāveva sādhyapratīteḥ | yata evaṃ tasmādanyabhāvaḥ kevalapradeśalakṣaṇaḥ sādhyasādhanayorbhedābhāvānna sādhanamabhāvasyeti sthitam | tadevaṃ samudāyasādhyatāṃ liṅgasya ca dharmiṇāsambandhaṃ pratipādayituṃ yaduktaṃ pareṇa- ‘pradeśādidharmiviśeṣaṇasyābhāvasya sādhanāt'; iti tadapṛthaksiddhidūṣaṇenaiva nirākṛtam |
viṣayaviṣayibhāvena tu sambandhapratipādane niraste paro 'nyathā sambandhaṃ sādhyasādhanayorddarśayannāha- "astya"nyabhāvatadabhāvayoḥ sambandho virodhākhyaḥ | tataḥ sambandhasadbhāvādanyabhāvādabhāvasya siddhirbhaviṣyatīti | siddhāntavādī tu sādhyasādhanayorvirodhamevāsambhāvayan pṛcchati- "kena kasya virodhaḥ" iti | na hyatra sādhyasādhanayorvirodhaḥ saṃbhavatītyabhiprāyaḥ | paro virodhamabhiprāyanabhijñatayā darśayati- "anyabhāvena" kevalapradeśātmanā "pratiyogino" yasyābhāvaḥ pramātumiṣṭo ghaṭādestasyeti |
parasyaivaṃvādino asambandhābhidhāyitāmādarśayannāha- "kiṃ nu vai pratiyogī" ghaṭādiḥ pramātumiṣṭo yena pratiyoginaḥ prameyatvena liṅgaliṅginorvirodhaḥ sambandho 'bhidhīyate? | naiva pratiyogī pramātumiṣṭaḥ kintu tadabhāva iti cet, āha- "abhāvastu" pratiyogino yaḥ sādhya .........................................................................................
[kumārilastu manyate bhavāṃśādbhinno ']yamabhāvāṃśastato nānyabhāva eva tadabhāva iti kathaṃ tatpratipattireva tadabhāvapratipattiriti | tathā hyayamabhāvaḥ prāgabhāvādibhedabhinnaḥ, ( Hbṭ 188 ) na cāvastuno bhedaḥ sambhavati ato 'yaṃ vasturūpa eva | yadāha-
"na cāvastuna ete syurbhedāstenāsya vastutā ||" iti |
na ca bhāvāṃśa evābhāvāṃśo yuktaḥ, tasyendriyasaṃyogabalena pratīteḥ, itarapratīteśca tadasaṃyogahetukatvāt | yadāha-
"tatsaṃyoge sadityevaṃ sadrūpatvaṃ pratīyate |
nāstyatredamitītthaṃ tu tadasaṃyogahetukam ||" iti |
tatkathaṃ tatpratipattirevāparasya vyavacchedanamiti tannirāsārthamāha | "tasyā"nyasya pradeśasya kevalasya yat tat "kaivalya" mekākikatvamasahāyatā tadeva "aparasya" pratiyogino ghaṭādeḥ "vaikalyam" abhāva "iti" tasmāt "tadanyabhāva eva" bhāvāṃśa eva tvadabhimataḥ "tadabhāvaḥ" pratiyogyabhāvāṃśo na tataḥ pṛthagbhūtaṃ dharmāntaramityucyate sugatasutaiḥ | tataśca "tatpratipattireva ca" tasyānyabhāvasya pratipattireva ca "tadapratipattiḥ" tasya pratiyogino 'pratipattirabhāvapratipattiriti yāvat | evaṃ manyate- yo 'yamabhāvāṃśo bhāvāṃśāt pṛthagbhūto vastuno dharmaḥ parikalpyate sa ghaṭādyabhāvātmakatāṃ tadrūpavaikalyādevānubhavati nānyathā | tacca tadrūpavaikalyamanyavastuno bhāvāṃśasyāpi vidyata eva | tadabhāve hi tasyānyavastutaiva hīyeta | nahi yad yadrūpavikalaṃ na bhavati tat tato 'nyatvamanubhavati, yathā tasyaiva svarūpam, tathā cābhāvāṃśo 'pi tasya na sidhyet, sarvaṃ ca viśvamekaṃ dravyaṃ prasajyeta, tataśca sahotpattyādiprasaṅgaḥ, sarvasya ca sarvatropayogaḥ syādityavaśyamanyavastuno bhāvarūpatā tadanyābhāvātmikaiva | tathā ca tatpratipattireva tadanyābhāvapratipattiḥ | tatsaṃyoga eva cendriyasya tadanyābhāvasaṃyoga iti kimucyate-
"nāstyatredamitītthaṃ tu tadasaṃyogahetukam |" iti? | vikalpāpekṣayoktamiti cet, tadetadabādhakameva | pratyakṣeṇa tadākārotpattyā tadanyabhāvātmake eva vasturūpe pratipanne pāścātyasya ( Hbṭ 189 ) yathāgṛhītābhilāpino vikalpasyopagamāt | vistarataścāyamabhāvavicāraḥ pramāṇadvitvasiddhāvabhāvaṃ prameyaṃ pramāṇaṃ ca vicārayatā vihita iti tata evāvavadhārya iti |
avaśyaṃ ca tadanyabhāvapratipattireva tadabhāvapratipattiḥ | tato na vastvasaṅkarasidhyarthaṃ, ‘nāstyatredam'; ityabhāvavyavahārārthaṃ cābhāvapramāṇaparikalpanā yukteti darśayannāha- "anyathā" yadi tatpratipattireva tadabhāvapratipattiriti neṣyate tadā "tasya" anyavastunaḥ svarūpaparicchedena tato 'nyasyātadrūpasya "avyavacchede" anirākaraṇe tadabhāvāpratipattau "tatpariccheda eva na syāt"- tasya tadanyavastunaḥ svarūpapratipattireva na syāt | kiṃ kāraṇam? "tadatadrūpayoḥ" tasya tadanyavastuno yadrūpaṃ pratiniyataṃ sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ yaccātadrūpaṃ tadrūpaṃ na bhavati pararūpaṃ tayoḥ "avivekād" avivecanād vivekenāvyavasthāpanādasāṅkaryeṇāprasādhanāt | sakalapararūpāsaṅkirṇaṃ hi tadrūpam taccet tatsāmarthyabhāvinā pratyakṣeṇa tathā nānukṛtaṃ kevalaṃ sammugdhākārameva tadutpannaṃ tadā kathantena tatparicchedaḥ syāt? | na hi yadrūpaṃ yadvastu tadrūpānanukāriṇā jñānena tatparicchedo yukto yathā- śukuśaṅkharūpānanukāriṇā kāmalinaḥ pītaśaṅkhāvabhāsinā jñāneneti | pratiniyatarūpānukāre vā tatparicchedasya kathamanyāvyavacchedo nāma? | tataḥ pratiniyatarūpānanukārādeva tadanyāvyavacchedaḥ | tathā ca tatparicchedābhāva iti |
bhavatyevaṃ tataḥ ko doṣaḥ? ityata āha- "ya eṣa vyavahāraḥ" sarvajanapratitaḥ "kasyacid" agnyādervastuno darśanāt "kvaciddeśe" tatsambandhini "prāptyartho" dṛṣṭasyādṛṣṭasya ca "parihārārthaḥ" pravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ "sa na syāt" | kiṃ kāraṇam? | "na hi" yasmād "ayaṃ" pratipattā "analaṃ paśyannapi" saṅkīrṇatadadrūpapratibhāsinā pratyakṣeṇa, anyathāsya darśanarūpatāhāneḥ, tathā hi- asaṅkīrṇasyādarśane saṅkīrṇamapi yadi na paśyet tadā loṣṭādiprakhyaṃ kathaṃ kasyacidetaddarśanaṃ syāt? | sa evaṃbhūtaḥ saṅkīrṇadarśanavān pratipattā ( Hbṭ 190 ) katham "analameva paśyati" na salilādikam? | "kintu" saṅkīrṇarūpavastupratibhāsijñānatayā "salilādikamapi" paśyati | tataḥ kathaṃ "salilārthī tatra" agnimati pradeśe "na pravarteta"? |
parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "anupalambhena" ityādi | analapratibhāsinā hi jñānenānalasvarūpameva pratīyate | yastu salilābhāvaḥ sa tatra salilasyānupalambhena | tato jñānadvayena tadatadrūpayorvivekālloke pravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ pratiniyato vyavahāraḥ sidhyatīti | siddhāntavādyāha- "ko 'yamanupalambho nāma" iti | kadācit paro brūyāt salilopalambhavirahamātramityata āha- "yadi salila" ityādi | kumārilasya tu salilopalambhanivṛttimātraṃ tuccharūpamabhāvapramāṇatayā nābhimatameva |
"pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva ucyate |
sātmano 'pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni ||"
iti vacanāt | kintu yo 'sāvātmanaḥ pratiṣedhyavastupratibhāsijñānātmanāpariṇāmaḥ sa tadanyavastupratibhāsijñānasahacarito 'bhyupagantavyo na kevala iti paramabhyupagamayitumasyopanyāsaḥ | tathā cānyavastuvijñānamevābhāvapramāṇamastu, kimapramāṇakasyātmano 'pariṇāmākhyena dharmeṇa parikalpitena? | na ca tadanyavastuvijñānapariṇāmādanya eva tasyāpariṇāmo nāma bhavato 'bhimato bhāvāntarasyaivābhāvatvenopagatatvāt | tulyayogyatārūpasyaikajñānasaṃsargiṇa eva cānyavastuno vijñānaṃ tathopeyaṃ nānyasya, tajjñānāt pratiyogyabhāvasiddheḥ | na hi rūpajñānādrasādyabhāvapratītiryuktimatī deśādiviprakarṣavato vā | anyavastuvijñānaṃ ca pratiniyatarūparpatibhāsyeva | rūpāntarāvabhāsitve hi tasya salilopalambhābhāva eva na sidhyet | evaṃ ca pratiyogyabhāvaḥ pratyakṣāvabhāsita eva | tadabhāvavyavahāre tvasmadabhimataivānupalabdhirāyāteti pratipādayitumasyopanyāsaḥ | tatra yadi salilopalambhābhāvaḥ tuccharūpo 'nupalambhastadā kathamabhāvaḥ ( Hbṭ 191 ) kasyacit pratipattiḥ pariccheda iti yāvat, paricchedasya jñānadharmatvāt | atha na tasya pratipattirūpateṣyate kintu taddhetubhāva ityata āha- "pratipattiheturvā" iti | nahi sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyābhāvasya pratipattiṃ prati hetubhāvo yuktaḥ | hetubhāve vā tasyānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ tajjñānajananādabhāvajñānamevaikaṃ pratipattuḥ syāt, jñānāntarasyāvakāśa eva na bhavet |
na cājñātasyāsya nāstitājñānajananaṃ yuktamityāha- "tasyāpi" salilopalambhābhāvasya kathaṃ pratipattiḥ? | athāyaṃ salilopalambhābhāvaḥ svayamapratīta eva salilābhāvapratītiṃ janayati tadā kasyacidapi | tadevāha- "tasya" salilopalambhābhāvasya tato vā salilādanyasyānalādeḥ ‘vijñānaṃ vānyavastuni'; ityata ātmano 'pariṇāmasya pṛthagavasthāpanāt, tatrāpi tadaṅgīkaraṇe cātmano 'pariṇāmasya tadātmakatvānna tato bhedena vyavasthāpyeta | tataśca kasyacidapi tasya tadanyasya vāpratipattāvapi yadyabhāvaḥ salilādeḥ pratīyate tadā svāpādyavasthāsvapi salilādyabhāvaḥ kiṃ na pratīyate? | tadāpi tadabhāvaḥ pratīyetetyetadvicāritam pramāṇaviniścaye, tata evāvadhāraṇīyam | vyavadhānādigrahaṇena caitaddarśayatyanyavastuno 'pyanyatvaṃ tattulyayogyatārūpāpekṣameva, na tadanapekṣamupeyam | tathā cāsmadupavarṇitānupalabdhisiddhiriti | yada caivamuktena prakāreṇānupalambhena salilābhāvapratītirna yujyate 'nalapratibhāsinaśca jñānasya pratiniyatākāratā nābhyupagamyate "tasmādayam" analadarśī pratipattānalaṃ "paśyannapi" saṅkīrṇarūpapratibhāsinā jñānena ‘analo 'yaṃ na salilam'; iti nādhyavasyati anadhyavasyaṃśca salilarūpasyāpi pratibhāsanāt tadarthī "na tiṣṭhet" pravarteta "nāpi pratiṣṭheta" salilārthī na pravarteta | tathāhi- salilaṃ nāma taducyate yat sarvodanyāsantāpādyapanayanakṣamaṃ sakalatadanyarūpāsaṃkīrṇapratiniyatākārajñānāvabhāsi | idaṃ tvanyadeva śabalarūpaṃ kimapyavabhāsata iti | ( Hbṭ 192 ) "tataśca" pravṛttinivṛttyorviruddhayoryugapadanuṣṭhātumaśakyatvāt "dustaraṃ vyasanaṃ pratipattuḥ syāt |"
atra parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "tata eva" ityādi | na mayā salilopalambhanivṛttimātrāt tu ccharūpāt tadabhāvagatirucyate, yathoktadoṣaprasaṅgāt | kintu yadetadekasya kevalasyānalasya darśanaṃ tata evānyasya tatrāpratibhāsamānasya salilasyābhāvagatirbhavati ‘vijñānaṃ vānyavastuni'; iti vacanāt |
siddhāntavādyāha- "kathamekam" ityādi | kena punaḥ sāmarthyena tadekadarśanam "anyābhāvaṃ pratyāyayati?" | tathāhi- tasmin dṛśyamāne tadevāstītyavagacchatu, tadanyattu nāstīti kimiti pratyetīti | "tasyaiva" paridṛśyamānasyānalādeḥ "kevalasya" salilāsaṃsṛṣṭarūpasya "darśanād" analajñāne pratibhāsanāt ‘salilaṃ nāsti'; iti niścayaḥ sañjāyate | tathāhi- anala iva salilamapi yadi tatrābhaviṣyat tadapyanalavad darśane pratyayabhāsiṣyata tayoḥ svajñānaṃ pratyaviśiṣṭatvād yogyatāyā naikasya pratibhāso yuktaḥ | tasmādekapratibhāsanamanyābhāvanāntarīyakaṃ ityanyābhāve tato jñānamutpadyate anyavastuni ca vijñānaṃ nāstīti jñānaṃ janayati | tathānyad vasut pararūpāsaṃkīrṇasvabhāvatayaiva tathocyate | tadrūpatayaiva ca tajjñānamanyat pratiyadevaṃ vyapadiśyate 'nyathā tadayogādityanyapratipattireva tadabhāvavikalpaheturiti siddhāntavādyāha- "idameva" ityādi | nanvasmābhiridameva prāgabhihitaṃ "tayoḥ satoḥ naikarūpaniyatā pratipattiḥ asambhavāt" ityādibhirvacanaiḥ | tato yadevānyāsaṃsargiṇaḥ kevalasya pratibhāsanaṃ tadeva tadanyābhāvasyāpi, tasyaiva kevalasya tadanyābhāvātmakatvādanyasya cābhāvāṃśasya nirastatvāt | tataḥ pratyakṣāvabhāsitatvāt tadabhāvasya tabdalāt pāścātyaṃ vyavahārapravartanarūpaṃ nāstitājñānaṃ vikalpakamājāyate | ( Hbṭ 193 ) na tu tenāpratipannaṃ kiñcidavagamyate, yatastadanyavastuni vijñānaṃ pratyakṣātmakamapyanavagate tadanyābhāve jñānaṃ janayat pṛthagabhāvapramāṇatayā vyavasthāpyeta | tathā hi- tadanyākāraśūnya eva tadekajñānākāraḥ saṃvedyate | tatastatsaṃvedanameva tadabhāvasaṃvedanam | nahi vikalpajñānasyāpi tadākāraśūnyarūpasaṃvedanādanyattadabhāvasaṃvedanaṃ nāma | kevalamasya vikalparūpataivātiricyate | tato yathā nirvikalpajñānāvasite kvacidanale ‘analo 'trāsti'; iti pāścātyo vikalpo vyavahārapravartanamātraṃ na tataḥ pṛthak pramāṇaṃ yathoktaṃ prāk, tathā nāstitājñānamapi vikalpakaṃ tatphaṃladvāreṇa vānyavastuvijñānaṃ na pratyakṣāt pṛthagabhāvākhyaṃ pramāṇamiti | tasmād yadevāsmābhirabhihitaṃ tadanyābhāvapratītiṃ prati, tadeva tvayāpyabhidhīyata iti kasmāt paruṣamivābhāti yatastadanabhyupagamena pṛthagabhāvākhyaṃ pramāṇamabhyupagatamityupahasati | tathā hyagatyedānīṃ tvayocyate na madhyasthatayā anyathedameva kiṃ na pūrvamevābhihitam?, yata ālajālabhidhānenātmā parikleśita ityupasaṃharannāha- " tasmāt tīrādarśineva" ityādi | yathā kila vahanārūḍhairvarṇigbhiḥ śakunirmucyate api nāma tīraṃ drakṣyatīti | sa yadā sarvataḥ paryaṭaṃstīreṃ nāsādayati tadā vahanamevāgacchati tadvadetadapi draṣṭavyam | yataścāvaśyabhyupagamanīyo 'yaṃ pakṣastasmānna kiñcidanayāvidyamānapratiṣṭhānayā diśaḥ pratipattyā prayojanam |
tadevaṃ parasyānyabhāvatadabhāvayorliṅgaliṅgibhāvamicchataḥ sambandhābhāvādasāvayuktaḥ iti pratipādite pareṇa ‘asati sambandhe 'nyabhāvagatyāpi tadabhāvagatirna syāt'; iti codite ‘na vai kutaścit sambandhād'; ityādyabhihitam | ataḥ ‘anyabhāva eva tadabhāvo 'nyabhāvagatireva ca tadabhāvagatiḥ'; iti prasādhayatā kumārilaparikalpitaḥ kasyacidabhāvaniścayārthamabhāvapramāṇavādaḥ prasaṅgato nirastaḥ samprati tu-
"vastvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā"
ityetadāhatya nirākartuṃ pūrvapakṣamutthāpayannāha- "yadyekaparicchedādevaḥ" ityādi | yadi hi "ekasya" kevalasya paricchedādanyasya "vyavacchedaḥ" pratiṣedhaḥ sidhyati tadā sarvasyā a(syā)nyasyāviśeṣeṇaiva "tatra" deśe yatrāsāvekaḥ paridṛśyate tatrābhāvasiddhirbhavet, na tu viśeṣaparigraheṇa tulyā svajñānajananaṃ prati yogyāvasthā yasya tasyaiveti | tathā hi- asau yathā tulyayogyatārūpapadārthaviviktarūpa upalabhyate, tadekākārapratiniyamāt tajjñānaśca, tathā tadatulyayogyatārūpapadārthaviviktatmako 'pi | tataśca tadviviktākāratayā tadanyābhavasādhane viśeṣābhāvāt pradeśarūpajñānaṃ ghaṭābhavamiva rasādyabhāvamapi sādhayet, na vā ghaṭābhāvamapīti |
kiñca, yadetad ‘upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhirabhāvasādhanī'; iti viśeṣaṇamuktaṃ tacca na vaktavyam | kiṃ kāraṇam? yato ye 'pyanupalabdhilakṣaṇaprāptāsteṣāmapi tatra deśe tadekākāratayā jñānasya vyavacchedo bhavatyeva | tathā hi- yathopalabdhilakṣaṇaprāptāstadekākāravati jñāne na pratibhāsante tataśca vyavacchidyante tathānupalabdhilakṣaṇaprāptā apīti kim ‘upalabdhilakṣaṇaprāptasya" ityanena viśeṣaṇeneti | evaṃ pūrvapakṣe vyavasthite yadi tadanyavyavacchedaḥ- tataḥ pṛthakkaraṇamanyatvena vyavasthāpanamabhimataṃ tadabhyupagamyata eva | atha taddeśakālayorabhāvaḥ, tadayuktam, yena hi sāmarthyena tulyayogyatārūpasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya cābhāvaṃ sādhayati na tatsāmarthyamatulyayogyatārūpe 'nupalbdhilakṣaṇaprāpte vā sambhavati | ‘tayoḥ satornaikarūpaniyatā pratipattiḥ asambhavāt'; ityevaṃ hi tadabhāvasādhanam | na caitadanyatra sambhavatīti pratipādayitum "ekātmaparicchedāt" ityādinopakramate | yat puro 'vasthitaṃ pratyakṣe 'vabhāsate tasyaikasyātmanaḥ pratiniyatasya rūpasya paricchedāt tadākārotpattyā vidhivikalpotpādanena ca yaḥ "tadanyaḥ" tato 'nyastadvayatiriktastasya sarvasya ya "ātmā" svabhāvastato ( Hbṭ 195 ) "vyavacchedo" bhedanaṃ pṛthakkaraṇamanyatvasādhanamasaṅkīrṇarūpatāpratyāyanaṃ bhavati | kathaṃ punarekātmaparicchedādeva tasya tadanyātmano vyavacchedaḥ pratyakṣeṇa kriyate?, yāvatā pratyakṣaṃ puro 'vasthitapadārthasāmarthyabhāvi tadrūpameva pratipadyatām | yattu tadvayatiriktamaśeṣapadārthajātaṃ tadātmanastasya puro 'vasthitasya kathaṃ tavdyavacchedakam? ataḥ tavdyavacchedārthamabhāvapramāṇamabhyupeyam, yato-
"vastvasaṃkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā" iti |
ata āha- "tadātmaniyatapratibhāsajñānād" iti | yataḥ puro 'vasthitasyaikasya vastunaḥ pararūpāsaṃkīrṇa ātmā, sarvabhāvānāṃ svabhāvata eva svasvabhāvavyavasthiteḥ pararūpeṇāsaṃkīrṇasvabhāvatvāt | anyathā kathamabhāvapramāṇato 'pyasāṃkaryameṣāṃ sidhyet? | saṃkīrṇarūpāṇāmasāṅkaryasādhane tasya bhrāntatāprasaṅgāt | tasmin pararūpāsaṃkīrṇe svabhāvata eva tadātmaniyato yaḥ pratibhāsaḥ pararūpapratibhāsāsaṃkīrṇaḥ tadekapadārthasāmarthyabhāvini pratyakṣe pararūpapratibhāsāyogāt tasya bhrāntatāpattyā pratyakṣātāhāneḥ | taduktam- "taddhayarthasamarthyenotpadyamānaṃ tadrūpamevānukuryāt" iti | tasya tadātmaniyatapratibhāsaya jñānāt pratyakṣeṇa svasaṃvittyā saṃvedanāt | tatsaṃvedanameva hi pratyakṣasyātadrūpād "vyavacchedanaṃ" pṛthakkaraṇaṃ tabdalenaiva ca pāścātyaḥ ‘anyātmakametanna bhavati'; ityasāṃkaryavasthāpratyayo vikalpakaḥ saṃjāyate gṝhītagrāhī | na tenāpūrvaṃ kiñcit pratīyate, pararūpāsaṃkīrṇasyātmanaḥ pratyakṣeṇaiva tadākārānukāriṇā paricchedāditi |
yadi nāma tadātmaniyatapratibhāsajñānaṃ tathāpi kathamanyātmanaḥ tasya pṛthakkaraṇam? ityata āha- "na hi tadātma" ityādi | yasmāttasya vastuno ya ātmā pararūpāsaṃkīrṇaḥ sa tadanyasya śeṣasya vastuna ātmā na bhavati, sarvasya tato 'nyasvabhāvatvāt, anyathā tadanyatvahāneriti | tasmāttadātmaniyatapratibhāsajñānameva ( Hbṭ 196 ) tadanyebhyo nivartanam | nahi jñānenārtho haste gṛhītvānyato nivartanīyaḥ | kevalamanyarūpāsaṃkīrṇasyaikasyātmano 'nukaraṇamevāsyānyato nivartanamucyata iti | athānyātmānaḥ svaviṣayaṃ na nivartayet, tadāsya viṣayasyānyātmanaḥ sakāśādavyavacchede pṛthagavyavasthāpane parātmano 'pi tatra paricchedaḥ syāt, anyathā tadaparicchedasyaivaikātmaparicchedātmanastannivartanarūpatā syāt | tataścāvyavacchede 'nyātmanastatparicchedaprasaṅgāt pravṛttinivṛttyorabhāva iti pūrvaḥ prasaṅgo ‘na hyayamanalaṃ paśyannapi'; ityādikaḥ |
na kevalamanyātmanastannivartayati tadātmano 'pyaśeṣamanyaditi darśayannāha- "taṃ ca" agrataḥ sthitaṃ deśakālasvabhāvāvasthāniyataṃ tadanyadeśādibhyo vyāvṛttātmanaḥ svahetubhyaḥ evāsya bhāvāt, "tadātmanā" deśādiniyatenātmanā tathāvidhasvabhāvasyaivānukārādupalabhamānā buddhiḥ "tathātvapracyutim" anyadeśakālasvabhāvāvasthatām "asya" svaviṣayasya "vyavacchinatti" tataḥ pṛthakkaroti | kasmātpunaranyadeśāditāṃ tataḥ pṛthagavasthāpayati ityata āha- "evaṃ hi" yasmādanyadeśatādestataḥ pṛthakkaraṇe sati taddeśādiniyataḥ padārthaḥ paricchinno bhavati, tadrūpasyaivānukārād | yadyanyathābhāvo 'nyadeśāditā tadrūpānanukārāvdyavacchinnaḥ- bhavati tathātvaṃ ca taddeśādiniyatatvaṃ ca, tadā tasyaiva dṛśyamānasya bhavati nānyasyānyadeśādimataḥ | yata evam "iti" tasmādanyathābhūtādanyadeśādimatastathābhūtaṃ taddeśādimaṃtaṃ "vyavacchindatyeva" nivartayantyeva tat paricchinattīti pūrvakasyopasaṃhāraḥ | tathā "tathābhūtādanyathābhūtaṃ vyavacchindatyeva" iti dvitīyasyopasaṃhāraḥ kārya iti | "evam" uktena nyāyena "ekasya" pramāṇasya pratyakṣasyānumānasya vā tasyāpyevameva svaviṣayaparicchedād "vṛttiḥ" pravṛttiḥ sarvabhāvān "dvairāśye" tattve 'nyatve ca "vyavasthāpayati" | tatastatparicchedakapramāṇabalenaivāsāṅkaryasiddhiḥ | kiṃ tadarthikayāpyabhāvakalpanayeti? |
nanu ca vikalpavyāpāra eṣa ‘idamanyātmakaṃ na bhavati anyathaitadātmakam'; iti | pratyakṣaṃ ca nirvikalpakamiṣyate tat kathamasāṃkaryasiddhistataḥ? ityata āha- "tasyānvaye" tyādi | taddhi pratyakṣaṃ vidhipratiṣedhavikalpau yadā svaviṣaye janayati tadaivāsya sāphalyam, tadaiva ca pramāṇamiṣyate nānyadā ata evaikasyārthasvabhāvasyāpratipannāṃśābhāvāt sarvātmanā paricchede 'pi bhrāntikāraṇasadbhāvāt kṣaṇikatādāvanvayavyatirekabuddhī janayitumasāmarthyāt tatrāsya prāmāṇyaṃ neṣyata iti |
syānmatam- dvairāśyasādhane 'pyasāṃkaryasiddhyarthā mā bhūdabhāvapramāṇakalpanā kintu prakārāntarābhāvasiddhyarthā bhaviṣyati | na hi tadabhāvasiddhau pratyakṣasya kaścid vyāpāraḥ pratipādita iti ata āha "tadvyatirikte"tyādi | tasmāt paridṛśyamānād vyatiriktasyāśeṣasya vastuno vyavacchedena tataḥ pṛthakkaraṇenānyatvena yā vyāptistatsādhanādeva prakārāntarasya tattvānyatvabahirbhūtasyābhāvaḥ sidhyati | tatastadarthamapi nābhāvapramāṇakalpanā yukteti |
atha matam- sarvasyāparidṛṣṭasya dṛśyamānādanyatayā vyāptiṃ naivaṃ pratyakṣaṃ sādhayati tat kutastṛtīyarāśyabhāvaḥ pratyakṣata eva syāt, yato 'bhāvaprāmāṇyakalpanā vyarthā bhavedityata āha- "tasya" tṛtīyarāśitayā kalpyamānasya tato dṛṣṭādanyatayā vyāptyabhāve "tena" pratyakṣeṇa "tato"'rthāt svaviṣayasya "avyavacchedā" dapṛthakkaraṇāt, tadarthasya ca rāśyantaratvena kalpyamānasya svaviṣayādavyavacchedāt apṛthakkaraṇāt punarapi bhāvasya svaviṣayasyāparicchedaprasaṅgāt | sa hi tadviṣayaḥ sakalapararūpāsaṃkīrṇātmā yadi tenātmanā na paricchinnaḥ kathaṃ tena tasya paricchedaḥ? | tenātmanā paricchede vā kathaṃ sarvasya tadanyatayā vyāptyasādhanam? anyathaikasyāpi tadanyatvaṃ na syāt, nimittasya samānatvāditi | yata evaṃ "tasmāt" kvacidvastuni pramāṇaṃ pratyakṣādikaṃ ( Hbṭ 198 ) pravṛttaṃ tadvastu pratiniyatenātmanā paricchinatti, tato 'nyattadrūpavikalaṃ vyavacchinatti, tadanyatvena vyavasthāpanāt | tṛtīyasya ca tattvānyatvabahirbhūtasya prakārasyābhāvaṃ sūcayati, sarvasyānyatayā vyāptisādhanāt, tadviruddhasya vā sarvavastuno dvaividhyasya sādhanāditi |
evamekasya pramāṇasya vyāpāra eṣo 'nantarokta iti tamevopasaṃhṛtya sukhapratipattaye darśayannāha- "tathāhi" kvacidvastuni "pramāṇaṃ" pratyakṣādi pravṛttaṃ "tadeva" vastu tadanyasmāt "pārūpād vyavacchinatti" tataḥ pṛthakkaroti tadasaṃkīrṇarūpatayā pratipadyate, paramārthatastasya tadrūpatvāt yathāvastu ca pratyakṣeṇa rūpānukārāt | kimiti pararūpāvdyavacchinatti? | tasyaiva pararūpavikalasyaikarūpasya paricchedāt | tathā "tadanyadeva ca" tasmād dṛśyamānādanyadeva ca vyavacchinatti | kutaḥ? | "tasmāt" svaviṣayāt | na kevalaṃ svaviṣayaṃ parato vyavacchinatti, paramapi svaviṣayād iti | kuta etad? | anyasya pararūpasya tatra khālambane 'paricchedādavaśyamevāparicchinnasya paricchinnādanyatvaṃ bhavati | yata evamataḥ "tad" eva pramāṇamekavastuparicchedakaṃ prakārāntarābhāvaṃ sādhayati, nābhāvākhyam | kuta etat? | tasmiṃ dṛśyamāne vastuni dṛṣṭatadanyatvena tasyānyasya tatrāparicchidyamānasyānyatvaṃ tadanyatvaṃ dṛṣṭāt tadanyatvaṃ "dṛṣṭatadanyatvaṃ" tena sarvasya tavdyatiriktasya vyavasthāpanānna a(panena a) tadanyasyaiva ca yadanyanna bhavati puro 'vasthitaṃ sakalaparabhāvavyāvṛttaṃ tasyaiva tattvena dṛśyamānaprakāratayā vyavasthāpanāditi |
amumeva nyāyamanyatrāpyatidiśannāha- "etena kramākramādayaḥ" ityādi | etena anantaroktena nyāyena pratiniyataikapadārtharūpānukāriṇī buddhirupajāyamānā tadviparītarūpaṃ sarvaṃ svaviṣayād vyavacchindatī dvairāśyaṃ tṛtīyaprakārābhāvaṃ ca sādhayatīti ye kecidanyonyavyacchedarūpāḥ kramākramanityānityādayaḥ te vyākhyātāḥ | ( Hbṭ 199 ) tathā hi- kāryasya kramamananyasahāyatāṃ pratiyatyeva buddhistasyākramaṃ kāryāntarasāhityaṃ tataḥ pṛthakkaroti | tataḥ kramākramatayā dvaitasiddheḥ tṛtīyasya prakārasya sambhavo nirasto bhavati | kramabhāvavyatirekiṇaḥ sarvasya kāryajanmanaḥ tadanyatayā dvitīyaprakāratayāvasthānāt | evamudayānantaradhvaṃsitā kṣaṇikatocyate iti pratīyatī vyavasthāpanākāla eva buddhistadviparītarūpatāyāḥ svaviṣayādapākaraṇāt tato 'nyatvena prakārāntare 'vasthāpanād rāśyantarābhāva iti |
tadevamekapramāṇanibandhanāmasāṅkaryasiddhiṃ pratipādyopasaṃharannāha- "tadevam" uktena nyāyena "ekasya" pratiniyatātmana upalambhāt tasyopalabhyamānasya yastato 'nyastattulyayogyatārūpastavdiparīto vā tadrūpavikalastadātmano "vyavacchedaḥ" pṛthakkaraṇaṃ tasyopalabhyamānasyānupalabhyamānasvabhāvād rūpāntareṇa pratibhāsanāt | tathā tasya svaviṣayasya tadanyātmatāyā bhāvapradhānatvānnirddeśasya "vyavacchedo bhavati" asāṅkaryaṃ sidhyati |
tad yadyetadaviśeṣeṇānyasya sarvasya tannābhāvasiddhiḥ syādityatrābhimataṃ tadā siddhasādhanam, yataḥ sarvamaviśeṣeṇaiva tadekākārayā budhyā tadrūpavikalaṃ svaviṣayādavacchidyate, sarvasyānyarūpasya tatrāpratibhāsanāt | atha taddeśakālayorabhāvaḥ sarvasya tadviparītarūpasya vyavacchedo 'bhimataḥ sa na yukta iti darśayati- "na taddeśakālayoḥ" yatrāsau pratiniyatātmā sakalatrailokyavilakṣaṇaḥ padārtha upalabhyate tatra sarvasyānyasya bhāvasya tattulyayogyatārūpasyetarasya vā vyavacchedaḥ pratiṣedhaḥ | yena hi kāraṇena tattulyayogyatārūpasya tatrāpratibhāsamānasya pratiṣedhastasmin sati tadekarūpaniyatāyāḥ pratipatterasaṃbhavāt tadabhāvanāntarīyikā sā bhāvantī tatpratiṣedhaṃ gamayatīti tatkāraṇamanupalabdhilakṣaṇaprāpte tadatulyayogyatārūpe ca na sambhavatīti kathaṃ tadabhāvaḥ sidhyet |
etadevopasaṃharannāha- "tasmādatadātmā" ca sarvastadviparītarūpastadekākārayā buddhyā prasādhitaḥ syāt "taddeśakālaśca" tasya pratibhāsamānasya yau deśakālau tau yasya, sa ca syāt | kiṃvat? | rasarūpādivaditi | nahi rūpapratibhāsinā jñānena tadrūpavikalasya rasasya svaviṣayāt pṛthakkaraṇe 'pi tadasāṃkaryasādhane 'pi taddeśakālayorabhāvaḥ sidhyati | tataśca kathaṃ sarvasyātulyayogyāvasthāsyāpi tatrābhāvaḥ syāt?, upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti viśeṣaṇaṃ vā nocyeta | yata evaṃ "tasmāt" kvacit kadācit kasyacidabhāvasiddhiryathoktādevānupalambhād upalabdhilakṣaṇaprāptasya tattulyayogyatārūpopalambhātmanaścetyevaṃrūpāt, na tu sāmānyena yathāhuḥ pare-
"pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate |
vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā ||" iti |
na hyanupalabdhilakṣaṇaprāpte pramāṇapañcakāpravṛttāvapi tadabhāvaḥ sidhyati, satyapi tasmin svabhāvādiviprakarṣeṇa pramāṇapañcakāpravṛttisambhavāditi |
tadevaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpayya yaduktaṃ pareṇa ‘sa evānyabhāvastadviṣayā copalabdhiḥ tadabhāvasya kiṃ na sādhanam'; iti tatrānyabhāvasya tadabhāvaṃ prati liṅgatve niraste tadviṣayāyā upalabdhernirākurvannāha- "anyābhāvaviṣaye"tyādi | yatpunaruktam- ‘anyabhāvaviṣayopalabdhistadabhāvasya kinna sādhanam'; iti sā tadabhāvasya sādhikeṣṭaivāsmākam, na tu liṅgatvena yathoktavānasi | kiṃ kāraṇam? | yataḥ tatrāpyanyabhāvaviṣayāyāmupalabdhāva'bhāvasya pṛthaganyabhāvāt sādhyatve kalpyamāne sambandhābhāvasya tadabhāvena tulyatvāt | na hi tasyā api anyabhāvarūpāyāḥ tadabhāvena kaścidekārthasamavāyādirūpaḥ sambandho 'stīti |
apṛthaksiddherityasyāpi tulyatāṃ darśayannāha- "liṅgāvirbhāve" tyādi | yeyamanyabhāvaviṣayā upalabdhirlliṅgatayocyate tasyāstadviviktapradeśākārāyā ( Hbṭ 201 ) "avirbhāvakāla eva" janmakāle pratītikāla eva vā tadabhāvasiddheśca | tathā hi- tatpratibhāsaviviktānyabhāvapratibhāsabuddhisaṃvedanameva tadabhāvasaṃvedanamiti | tadeva sādhayati- na hyanyasya tadviviktasya bhāvaṃ pratipadya pratipattā punaruttarakālaṃ tatpratipatteranyabhāvapratipattestadabhāvenānvayavyatirekau prasādhya pratibandhasādhakena pramāṇena tadabhāvaṃ pratipadyate | kiṃ tarhi? | tadanyaṃ tadviviktarūpaṃ pratipadyamāna eva tasya pratiyogino 'bhāvaṃ pratipadyate, tasyaiva tadabhāvātmakatvāt | tathā hi- saghaṭapradeśāsaṃkīrṇarūpasya kevalapradeśasya darśanameva ghaṭābhāvadarśanam | nahi ‘ghaṭo 'tra nāsti'; ‘ghaṭavānayaṃ na bhavati'; ‘saghaṭādanyaḥ'; ityarthabhedaḥ kaścit | tataḥ saghaṭādanyatayā kevalapradeśasya darśanameva ghaṭābhāvadarśanamiti | ‘ghaṭo 'tra nāstī'; ti jñānaṃ gṛhītagrāhitayā smṛtireveti | kathaṃ jñāyate iti cet | darśanānantaramanvayavyatirekasādhanalakṣaṇena vyavadhānena vinā ‘idaṃ ghaṭaviviktaṃ pradeśavastvasti'; ‘idaṃ tu ghaṭavastu nāsti'; iti pāścātyena vikalpadvayena vyavasthāpanāt | tato nānvayavyatirekānusaraṇamatrāstīti |
kiñca- dṛṣṭāntāsiddhe svātmanyabhāvaviṣayopalabdhistadabhāvasya sādhanaṃ | tadeva vyatirekamukhena darśayati- "tacca tasya" ityādi | ihāpyastyevānvaya iti cet, āha- "na hyevaṃ śakyam" ityādi | kasmānna śakya darśayitum? | tadekopalabdheḥ tasyaikasyānanyasaṃsargiṇo yopalabdhirviśeṣarūpā tasyāḥ kvacidapyanyatrābhāvāt | atha tadviviktopalabdhisāmānyaṃ heturūcyate- yatra yatra ghaṭaviviktabhūtalopalabdhistatra tatra ghaṭābhāvo yathā pūrvānubhūte ghaṭavivikte pradeśa ityāha- "sāmānyena pradarśane kriyamāṇe" dṛṣṭānte 'pi pūrvānubhūtaghaṭavivikte pradeśe ghaṭābhāvasya prasādhakaṃ pratyakṣādikaṃ pramāṇāntaramanyabhāvaviṣayopalabdhernāsti, kiṃ tu saiva tadanyabhāvopalabdhiḥ sādhyadharmasya tadabhāvalakṣaṇasya sādhikā | ( Hbṭ 202 ) sā ca yathā sādhyadharmiṇi tadabhāvasiddhye dṛṣṭāntamapekṣate tathā dṛṣṭānte 'pi | tathā, tatrāpi tadanyatrāpītyanavasthā dṛṣṭāntānām iti | anavasthāyāṃ cāpratipattiḥ sarvatra tadabhāvasya | yata evaṃ "tasmānna" kutaścilliṅgāttadanyabhāvāttadupalabdhervā tadabhāvasiddhiriti | yadi tadanyabhāvastadabhāvaṃ na sādhayati, kiṃ punarlliṅgatayā sādhayati?, ityata āha- "so 'nyabhāvaḥ" pratyakṣalakṣaṇena- pratyakṣasyaiva vivakṣitopalambhādanyatvenānupalambhatvāt | tallakṣaṇenānupalambhena siddhaḥ sannabhāvavyavahāraṃ sādhayet, karmasthakriyāpekṣāyāṃ tadanyabhāvasyānupalabdhirūpatvāt | kva punarasāvabhāvavyavahāraṃ sādhayet? | mūḍhapratipattau sādhyāyāṃ | yastvamūḍho viṣayapratipattau viṣayiṇaṃ smaratyeva tasyābhāvavyavahāraḥ pratyakṣanibandhana eveti na tatrānupalabdherliṅgateti sucarccitamevānyatretīhālaṃ prasaṅgeneti |
[3. anupalabdhiṃ tridhā vibhajya tadvivecanam |]
tadevamanupalabdheraśeṣavipratipattinirākaraṇena svarūpamavasthāpyaprabhedanirddeśārthamāha- "seyaṃ yathoktā tridhānupalabdhiḥ" | katham? | siddhe tatprasādhakena pramāṇena kāryakāraṇabhāve sati kāraṇasyānupalabdhiḥ | kīdṛśasya? | siddhābhāvasya | tathā, vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ tatprasādhanapramāṇabalenaiva siddhābhāvasyaiva vyāpakasya nānyasya vyāpakānupalabdherevāsiddhatāprasaṅgād | yathoktā svabhāvānupalabdhiśceti | evaṃ trividhānupalabdhiḥ | kathaṃ punaḥ kāraṇavyāpakayorabhāvavyavahāraḥ sidhyati yatastayoḥ siddhābhāvatocyata ityāha- "tatra kāraṇavyāpakayorapi" na kevalaṃ yasya sākṣādabhāvavyavahāraḥ sādhyate | svabhāvānupalabdhau "svabhāvasyāsavdhyavahārasya siddhiranyasya" tadviviktasya bhāvasiddhiryā saivāsavdyavahārasiddhihetutvādevamucyate | "sa" kāraṇavyāpakābhāvaḥ "tathāsiddho" 'nyabhāvasiddhyā pratyakṣarūpayā siddho 'bhāvavyavahāraḥ kāryavyāpyayoḥ pratiṣedhyayoḥ | yadānayorvirūpaviṣayatayā saviśeṣāṇāmupalabdhirna ( Hbṭ 203 ) sidhyati "tadābhāvamabhāvavyavahāraṃ vā sādhayati" | samuccayārtho vāśabdaḥ | atha kiṃ svabhāvānupalabdhāvapyabhāvo liṅgatayā sādhyata ityāha- "svabhāvānupalabdhau tu" ityādi | "abhāvavyavahāra eva", nābhāvo 'pi tasya pratyakṣasiddhatvāt |
atra parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "yadi" tarhi "kāraṇavyāpakau" siddho 'savdyavahāro yayoḥ tau santau | kena? | "tadanyasya" kāraṇavyāpakaviviktasya bhāvasya siddhiryā pratyakṣatmikā tadrūpayānupalabdhyā, anyasya kāryasya vyāpyasya vābhāvamabhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | sā cānyabhāvopalabdhistayoḥ kāraṇavyāpakayorupalabdhilakṣaṇaprāptāveva satyāmasavdyavahārasya sādhikā nānyathā ityevamiṣyamāṇe sati kathaṃ tayoḥ kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ parokṣe 'rthe viṣaye prayogaḥ | yadā kāryasvabhāvahetvorvyatirekaprayogaḥ kriyate- yatra yatrāgnirnāsti tatra tatra dhūmo 'pi nāsti, tathā yatra yatra vṛkṣo nāsti kṣaṇikatā vā tatra tatra śiṃśapā nāsti sattvaṃ vā ityaśeṣapadārthaparigraheṇa vyatirekaprayoge sati | nahi tadāgnivṛkṣavyatiriktāḥ sarve 'rthāḥ pratyakṣatā(kṣā) akṣaṇikatā vā | tataśca kathaṃ tadviviktopalabdhilakṣaṇānupalabdhiḥ pratiyogino vopalabdhilakṣaṇaprāptatā siddhā? | tathā ca kathamaśeṣopasaṃhāreṇa vyāptyā kāryasvabhāvahetvo 'rvyatirekaḥ sidhyet? | tadasiddhau vā kathamanayorgamakatvam? | tasmāt kvacidadarśanamātrādeva vyatireka eṣṭavyaḥ, kvacicca darśanamātrādanvayaḥ | tathā ca pratibandhaghoṣaṇānarthiketi manyate paraḥ |
siddhāntavādyāha- "naiva" parokṣe 'rthe kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ "prayogo" vyatirekopadarśanakāle "pramāṇatayā" kāraṇasya vyāpakasya vānupalabdhiḥ pramāṇabhūtā naiva prayujyate | kasmāt? | "liṅgasya" kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasya tadabhāvalakṣaṇasya vā "aniścayāt" tadanupalabdhyoḥ sandeharūpatvāt tadabhāvasya ca sandigdhatvāt | kathaṃ tarhi tadānayoḥ prayoga iṣyate? ityāha- "kevalam" ityādi | kāraṇavyāpakayorhikāryakāraṇabhāvaprasādhakena ( Hbṭ 204 ) pūrvoktena pramāṇena vyāpyavyāpakabhāvasādhakena ca tadutpattilakṣaṇe tādātmyalakṣaṇe ca sambandhe sādhite siddhasambandhayoryadyabhāvo yatra yatrā bhāvaḥ syāt parasyāpi kāryasya vyāpyasya vāvaśyaṃ niyamenābhāvo 'nyathāhetukatvaprasaṅgāt, niḥsvabhāvatāprasaṅgācca | taddvāreṇa pratibandhaprasādhake pramāṇe smṛtiḥ kathaṃ nāma syādityetasyārthasya darśanārthamete kāraṇavyāpakānupalabdhī prayujyete iti | darśanādarśanabalena tu sādhane yatraivaikadarśane paro dṛṣṭo 'darśane vā na dṛṣṭaḥ tatraiva tasya bhāvo 'bhāvo vā bhavatu sarvatra tu kasmād bhavati? | na hyapratibaddhātmanāṃ gavāśvādīnāṃ kvacit tathābhāvadarśane 'pi sarvatra tathābhāvo bhavati, puruṣasya tu sarvadā kvacidekabhāvābhāvayoraparasya bhāvābhāvādarśanaṃ yadṛcchāsaṃvādaḥ sambhāvyeta asati pratibandhe | tathā cāha-
"deśādibhedādṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ |
tatraikadṛṣṭayā nānyatra yuktastadbhāvaniścayaḥ ||" iti |
tasmādavaśyaṃ pratibandhaḥ sādhyasādhanayorabhyupagantavyaḥ | sa evānvayavyatirekaprayogābhyāṃ sucanīyaḥ | na cāsau vyāptyānvayavyatirekopadarśanamantareṇa khyāpayituṃ śakyata iti ‘yatra yatra'; iti sakalapadārthaparigraheṇa khyāpyate | pratibandhe hi pramāṇasiddhe satyavaśyameva yatra yatra kāryaṃ tatra tatra kāraṇam, yatra yatra tadabhāvaḥ tatra tatra ca kāryasyāpyabhāvo 'nyathā kāraṇamantareṇa kāryasya bhāve tasyāhetutaiva syāt | tataśca nityaṃ sattvādiprasaṅgaḥ | tathā yatra yatra yatsvabhāvastatra tatra tadbhāvaḥ anyathā tasya nairātmyameva syāditi vyāptyaivānvayavyatirekopadarśane pratibandhaḥ khyāpayituṃ śakyate nānyatheti prāgeva vistarato vipañcitam |
[4. hetostrairūpyatraividhyayorhetvābhāsatvasya copasaṃhāraḥ |]
evaṃ kāryasvabhāvānupalabdhilakṣaṇe eva pakṣadharme tatsādhakapramāṇasadbhāvādanvayavyatirekasadbhāvo nānyatreti pratipādyopasaṃharannāha- ( Hbṭ 205 ) "iti" eṣa eva svabhāvakāryānupalabdhilakṣaṇaḥ pakṣadharmo 'nvayavyatirekavān pratibandhasadbhāvāt | yataśvānvayavyatirekavān pratibandhaprasādhakapramāṇasadbhāvāduktena nyāyena "iti" tasmāt "tadaṃśena vyāpto"'nvayavyatirekaniścayenaiva tadaṃśavyāpterniścayād yathoktaṃ prāk, tataśca tadaṃśavyāptivacanāt trilakṣaṇa eva "trirūpa eva" trividha eva heturgamako nānyalakṣaṇo 'nyo vā yathoktatrairūpyasadbhāve rūpāntarasya vaiyarthyāt yathoktatrairūpyābhāve ca rūpāntarakalpanāyāmapyavyabhicārābhāvenāgamakatvāt | kasmāt trilakṣaṇa eva trividha eva heturgamako nānyalakṣaṇo 'nyo veti darśayati "svasādhyadharmāvyabhicārād" iti trilakṣaṇasyaiva svasādhyadharmāvyabhicārāt | svasādhyadharmāvyabhicāra eva ca gamakatvamiti rūpāntarakalpanā vyarthā | pratibandhanibandhanānvayavyatirekāpagame ca rūpāntarakalpanāyāmapi svasādhyadharmāvyabhicārābhāvāt | tadanena ‘tridhaiva sa'; ityasya trilakṣaṇa eva "sa heturaḥvinābhāvasya" svasādhyadharmāvyabhicārasya "niyamād" avaśyantayā sadbhāvāt pratibandhanimittatadaṃśavyāptyanabhyupage (game)ca rūpāntarakalpanāyāmapi "hetvābhāsāstato 'pare" yathoktatrilakṣaṇādapare rūpāntarayogitayā vikalpyamānā hetvābhāsā avinābhāvasya svasādhyadharmāvyabhicārasya teṣvabhāvādityaparo 'rtho darśita iti |
[5. hetulakṣaṇe 'dhikarūpavādināṃ nirāsaḥ |]
yaduktaṃ ‘trilakṣaṇa eva heturnānyalakṣaṇaḥ'; iti tatra pareṣāṃ vipratipattiṃ darśayannāha- "ṣaḍlakṣaṇo heturityapare" naiyāyika- mimāṃsakādayo manyante | kāni punaḥ ṣaḍrūpāṇi hetostairiṣyaṃte? ityāha- ‘trīṇi caitāni" pakṣadharmānvayavyatirekākhyāni | tathābādhitaviṣayatvaṃ caturthaṃ rūpam | abādhitaḥ pramāṇenānirākṛto viṣayaḥ sādhyadharmalakṣaṇo yasya sa tathoktaḥ tasya bhāvaḥ tattvamaparaṃ rūpam | tathā vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ rūpāntaraṃ, ekā saṃkhyā yasya hetudravyasya ( Hbṭ 206 ) tadekasaṃkhyaṃ vivakṣitamekasaṃkhyaṃ hetudravyamāśrayatvena yasya hetusāmānyasya tadvivakṣitaikasaṃkhyaṃ tadbhāvo 'paraṃ rūpam | yadyekasaṃkhyāvyāvacchinnāyāṃ pratiheturahitāyāṃ hetuvyaktau hetutvaṃ bhavati tadā gamakatvaṃ na tu pratihetusahitāyāmapi dvisaṃkhyāyuktāyāmiti | yadi viruddhāvyabhicāryaparaṃ hetvantaraṃ nopadarśyata iti yāvat | tathā jñātatvaṃ ca jñānaviṣayatvaṃ ca | nahyajñāto hetuḥ svasattāmātreṇa gamako yuktaḥ iti | tatraiteṣu rūpāntareṣu yadetabādhitaviṣayatvaṃ nāma tat tāvat pratibandhanibandhanānvayavyatirekātmakāvinābhāvasambhave sati tataḥ pṛthaganyallakṣaṇaṃ na bhavati | tadātmakaṃ tu tadvacanenaivoktamiti na vaktavyamiti | kasmāt pṛthag lakṣaṇaṃ na bhavati? bādhāyā avinābhāvasya ca virodhāditi | tathā hi- satyapyavinābhāve yathokte bādhāsambhavaṃ manyamānairabādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaramucyate | sā ceyaṃ tatsambhāvanā na sambhavati, bādhāyā avinābhāvena "virodhāt" sahānavasthānalakṣaṇāt | tameva virodhaṃ sādhayannāha- "avinābhāvo hi" ityādi | satyeva hi sādhyadharme bhāvo hetoravinābhāva ucyate | pramāṇabādhā tu tasminnasati | yadi hi satyeva tasmiṃstadabhāvaviṣayaṃ pramāṇaṃ pravarteta tadāsya bhrāntatvādapramāṇataiva syāt iti kuto bādhā? | tataḥ "sa" hetuḥ "tallakṣaṇaḥ" sādhyāvinābhāvī "dharmiṇi syāt | atra ca sādhyadharmaḥ kathaṃ na bhavet"? yato bādhāvakāśaḥ syāt | tasmādavinābhāvasya pramāṇabādhāyāśca sahānavasthānamavinābhāvenopasthāpitasya dharmiṇi sādhyadharmabhāvasya pramāṇabādhopasthāpitasya ca tadabhāvasya parasparaparihārasthitilakṣaṇatayā virodhenaikatra dharmiṇyasambhavāditi |
tameva virodhaṃ spaṣṭīkartuṃ paropahāsavyājenāha- "pratyakṣānumāne hi" ityādi | sādhyadharmaṃ hi bādhamāne pratyakṣānumāne, "taṃ grīvāyāṃ gṛhītvā" dharmiṇaḥ svāśrayāt "niṣkāsayataḥ" | tasmiṃśca sādhyadharme satyeva tadavinābhāvitvāddheturbhavaṃ "staṃ" sādhyadharmaṃ ( Hbṭ 207 ) niṣkāsyamānaṃ gale gṛhītvā haṭhāt "tatraiva" dharmiṇyavasthāpayatīti "paraṃ" prakṛṣṭaṃ bata "bhāvānāṃ" sādhyadharmalakṣaṇānāmasvāsthyaṃ vartate | tathā hi- yantradvayaniyantritānāṃ nirucchāvasitayā maraṇameva prāptamiti |
paro bādhāvinābhāvayorviṣayabhedādavirodhaṃ darśayannāha- "anyatra" sādhyadharmiṇaṃ parihṛtya dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyadharmeṇāvinābhāvī heturna punaḥ sādhyadharmiṇyeva | tataḥ kuto bādhāvinābhāvayorvirodho 'nyatra bādhayā sādhyadharmābhāvasādhanādanyatra ca hetunā tadbhāvasādhanāt | tathā caivaṃvidhe satyapi avinābhāve bādhāsambhavād abādhitaviṣayatvasya rūpāntarasya sambhava iti |
evaṃvidhāvinābhāvopagame satyapyabādhitaviṣayatvādike rūpāntare "hetvābhāsāstato 'pare" rūpāntarasambhavina ityāpāditāṃ hetvābhāsatāṃ vivarītuṃ paropahāsapūrvakamāha- tat kim "ayaṃ" sādhyadharmī "tapasvī" varākaḥ "śaḍḍha(ṇḍha)mudvāhya tasmiṃn" sādhyadharmasādhanaśaktivikalaṃ hetuṃ pariṇāyya sādhyadharmalakṣaṇaṃ "putraṃ mṛgayate?" | etadeva vyanakti- "yasya" hetorddharmiṇyasatyapi "sādhyadharme bhāva" iṣyate, sādhyadharmiṇo 'nyatrāvinābhāvopagamāt | "taṃ" tathāvidhaṃ sādhyadharmiṇyupadarśya kathaṃ dharmī sādhyadharmavānityucyate? | na hy ambhastvasya samudre lavaṇatvenāvinābhāve 'pi tavdyatirikte 'mbhasi lavaṇatayā sādhyatveneṣṭe 'mbhastvabhāve 'pi lavaṇatvasiddhiriti |
parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "ata eva" ityādi | etadeva vivṛṇoti- "syādetad" bhavato matam | yata eva heturanyathāpi sādhyadharmamantareṇāpi dharmiṇi bhavedambhastvādiṣu tathādarśanāt, sādhyadharmiparihāreṇa cāvinābhāvopagamāt ata eva kāraṇāt pramāṇābhyāmabādhitadharmā dharmītyucyate | yadi pratyakṣānumānābhyāṃ ( Hbṭ 208 ) sādhyadharmiṇi hetorviṣayaḥ sādhyadharmo na bādhyate yathāmbhastvasya lavaṇatvam, tadā tasya gamakatvam, nānyatheti | tato 'nyatrāvinābhāvamātreṇa sādhyasiddheranabhyupagamāt na yathokto doṣa iti |
siddhāntavādyāha- "tat kim" idānīṃ yadā hetordharmiṇyavinābhāvitānabhyupagamāt sādhyasiddherabhāvāt tatsiddhaye rūpāntaramabādhitaviṣayatvamucyate tadā hetorna kiñcit sāmarthyam | kasmād? "abādhayaiva" hetumantareṇāpi "sādhyasiddheḥ" akiñcitkara eva hetuḥ | tathā hyatra kalpanādvayam- bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo niyato vā syād? aniyato vā? | tatra yadi pūrvo vikalpastadā sādhyābhāvo hi bādhakapramāṇasya vṛttau niyataḥ, tadaiva bhāvāt tadabhāve cābhāvāditi | tasmād "abādhāyāṃ" bādhakapramāṇavṛttyabhāve tanniyatasya sādhyābhāvasyāpyabhāvāt "sādhyasiddhiḥ" bhavatyeveti vyartha eva heturiti nopanyasanīya eva | tataḥ kasyābādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaraṃ bhavet? | syānmatam- mā bhud bādhakapramāṇavṛttyabhāve hetoḥ sāmarthyam, yadā tu sādhyasya bādhakaṃ pramāṇaṃ dharmiṇi vartate tadā hetoḥ sādhyasādhane sāmarthyaṃ bhaviṣyatītyata āha- "bādhāyāmapi" iti | yadi bādhakaṃ pramāṇaṃ vartate tadā tena sādhyābhāvasya dharmiṇi sādhanāt punarbrahmaṇāpi tadbhāvasya kartumaśakyatvāt kimaṅga punaḥ śaṭhena hetuneti kutaḥ sādhanasya hetoḥ sāmarthyam? | ata eva hi bhavadbhirabādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaramucyata iti |
atha bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo na niyataḥ tadabhāve 'pi bhāvāditi dvitīyaḥ pakṣa iṣyate tadāpyabādhāyāḥ sāmarthyaviraha iti darśayannāha- "aniyame" bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvasyeṣyamāṇe satīdamāpatitam | na ca- bādhakaṃ pramāṇaṃ syāt "sādhyābhāvasya ca sambhavaḥ"- iti "na" sādhyasādhane "sāmarthyam abādhāyāḥ" satyāmapi tasyāṃ sādhyābhāvasya sambhavāditi tadyogino 'pi hetvābhāsataiveti |
yaduktam "abādhayaiva sādhyasiddhervyartho hetuḥ" iti tatrānyathārthamabādhāyā darśayan hetusāmarthyaṃ pratipādayannāha paraḥ- na bādhāyā abhāvo mamābādhābhimatā | kiṃ tarhi? | bādhāyā anupalabdhiḥ | sā ca tadanupalabdhiḥ puruṣasya śaktivaikalyāt kvacid deśādau bādhāyāḥ sambhave 'pi syāt | tato bādhānupalabdhimātreṇa sādhyasiddherabhāvāt tatsiddhaye 'vaśyaṃ heturabhidhānīya iti sa hetuprayogasya viṣayastadā hi hetuḥ svasādhyaṃ sādhayan kathamasamarthaḥ syāt? iti |
siddhāntavādyāha- kiṃ nu vai heturbbādhāyā yā upalabdhistasyāḥ vibheti na punarbbādhāyā yena bādhāṃ sambhavantīmapyanādṛtya tadanupalabdhau satyāṃ prayoktavya iṣṭo bhavataḥ |
kadācit paro brūyāt- kiṃ kariṣyati vidyamānāpi bādhā tapasvinī, tadupalabdhireva rākṣasī | tasmāt tata eva hetorbhayaṃ tadabhāve hetuḥ prayoktavya evetyata āha- "sa tarhi" ityādi | evaṃ tarhi paramārthena bādhā kimasti nāstītyetadanapekṣya bādhāyā anupalabdhau satyāṃ prayoktavya iti kākvā pṛcchati | kadācit paro brūyāt- uktamevaitat kimarthaṃ pṛcchyate? ityāha- "kimarthaṃ prayujyata" iti | bādhānupalambhe 'pi tatsambhave sādhyasādhanāyogādityabhiprāyaḥ | paro 'navagatābhiprāya āha- "sādhyasiddhyartham" iti bādhakapratyayābhāve pramāṇyasyeṣṭatvāt tataḥ sādhyasiddhiraviruddhaiveti manyate | siddhāntavādī satyāṃ bādhāyāṃ tadanupalambhe 'pi sādhyasiddhimasambhāvayan pṛcchati "sa kiṃ kvacid" ityādi | kiṃ punarasau hetuḥ satyāmapi bādhāyāṃ sādhyaṃ sādhayediti sambhāvyate bhavatā yenāsyā bādhāyā abhāvaniścayaṃ prati yatno na kriyate hetuśca prayujyata iti | evametat iti cet; tathā satyāmapi bādhāyāṃ sādhyasādhanasāmarthopagame satyabādhitaviṣayatvaṃ hetulakṣaṇaṃ na bhavati | kiṃ kāraṇam? | bādhāyāmapi satyāmasya hetoḥ "sāmarthyāt" sāmarthyopagamāt | taddhi hetorlakṣaṇamucyate yena vinā sādhyaṃ na sādhayediti |
syānmatam- anupalabhyamānabādhatvaṃ hetulakṣaṇaṃ paramārthena, nābādhitaviṣayatvamityata āha- "tathā ca" ityādi | evaṃ hi sati bādhāyāḥ sadbhāvasambhave 'pi tāmabhyupagamya tadanupalambhamātreṇa hetoḥ prayogaḥ prāptaḥ | yadi hi bādhāmabhyupagamya hetuprayogo nābhimataḥ syāt tadānupalambhamātreṇa bādhāyaṃ saṃśayāt- satāmapi keṣāñcit kathañcidanupalambhasambhavāt- saṃśayitasya hetuprayoge pravṛttireva na yujyeta | tasmād yo yatsaṃśaye 'pi pravartate sa tasya bhāvapakṣamabhyupetyaiva pravartate | tathā ca yathā bādhānupalabdhau tāmabhyupagamya hetuḥ prayujyate tathā tadupalabdhāvapi prayujyatām, bādhāyāḥ sadbhāvābhyupagame sati tadupalambhānupalambhayorviśeṣābhāvāditi nānupalabhyamānabādhatvamapi hetulakṣaṇaṃ yujyata iti kuto bādhakapratyayavirahe 'pyasati pratibandhe prāmāṇyasya sambhava iti |
parasya vacanāvakāśamāśaṅkayāha- "na bādhāyām" ityādi | naiva hi bādhāyāṃ saṃtyāṃ hetoḥ sāmarthyamiṣyate tat kathaṃ tadupalambhe 'pi prayogaḥ syāt? | siddhāntavādyāha- "yadyevaṃ" bādhāyāṃ satyāṃ heturasamartho yadīṣyate tadānirṇīto bādhāyā asaṃbhavo yasya hetoḥ sa tathāvidhaḥ prayogaṃ bādhānupalambhamātreṇa nārhati | kiṃ kāraṇam? | mā bhūd bādhāyāḥ sambhavapakṣe "prayuktasyāpi" hetoḥ sādhyasiddhau "asāmarthyamiti" | pūrvapakṣavādyāha- bādhānupalambhe sati bādhāyā abhāvāt sadupalambhakapratyayābhāve satyavaśyamarthānāmasattvāddhetoḥ sāmarthyam iti cenmanyase siddhāntavādyāha- "kimupalambho bādhām" ityādi | upalambho hyarthānāṃ kāryam, na ca kāryaṃ kāraṇaṃ vyāpnoti | na hya'vaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti bhavanti, pratibandhavaikalyasambhavāt | tat kathamavyāpakasyopalambhasya nivṛttau bādhāyā nivṛttiḥ?, yato hetorbbādhāyāḥ sambhavakṛtamasāmarthyaṃ na sambhavediti | etacca parairapīṣyata eva; pramāṇatayopagatasyāpyudayakāle 'nupalabdhabādhasya kālāntareṇa ( Hbṭ 211 ) bādhakapratyayotpāde satyaprāmāṇyopagamāt | athāvyāpakasyāpyupalambhasya nivṛttau bādhā nivartate-
"nivartate hi mithyātvaṃ doṣājñānādayatnataḥ ||"
iti anenaiva nyāyena jñānanivṛttyā bādhānivṛtterityāha- ta- thāpi vyartho hetuḥ | kutaḥ? | "bādhānupalambhādeva" hetuprayogarahitāt sādhyasiddheḥ | kiṃ kāraṇam? | anupalambhe bādhāyā asambhavāt | tathā hi- yatra bādhāyā anupalambhastatra paramārthata eva sā na vidyata iti manyase | yatra cāsau paramārthato nāsti tatra sādhaydharmasyābhāvo 'pi paramārthenaiva nāstyanyathā paramārthena bādhāyā abhāvāyogāt | tataśca sādhyadharmasyābhāvābhāve sati bhāva iti bhavanmatyā sādhyapratītervyarthatā hetoriti |
atha mā bhūd yuktivirodha iti nopalambhanivṛttau bādhānivṛttiriṣyate, tatrāha- upalambhasya nivṛttāvapi satyāṃ bādhāyā anivṛttāviṣyamāṇāyāṃ tadavasthaṃ hetorasasāmarthyam yadavasthaṃ bādhopalambha iti hetoraprayoga iti kasyābādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaraṃ syāt? |
etadevopasaṃharannāha- "tasmāt svasādhya" ityādi | yata evaṃ vyāptyā hetoḥ sarvatra sādhyenāvinābhāvābhyupagame bahirvyāptāviṣyamāṇāyāṃ vaiyarthyaṃ hetuprayogasyāpadyate tasmāt "svasādhyabhāvābhāvābhyāṃ anyathāpi" svasādhyabhāve 'pyabhavanna'bhāve 'pi ca bhavan heturdharmiṇi kiñcit sādhyaṃ "na bhāvayati" na sādhayati "na vibhāvayati" tadviparītaṃ na niṣedhayati "iti" tasya vidhipratiṣedhāvakurvata "upakṣepaḥ" prayogo "na samarthaḥ" ityavaśyaṃ hetuprayogamicchatā svasādhyāvinābhāvaḥ sarvatra hetorabhyupagantavyaḥ | sa ca pratibandhanibandhanaḥ | eṣa ca darśanādarśanamātrayatto yathoktaṃ prāk | tasmiṃścābhyupagate bādhāvinābhāvayorvirodhaḥ siddha ityupasaṃharannāha- "tanna" ityādi | yata evaṃ tena kāraṇenābādhā rūpāntaraṃ na bhavati |
yadi nāma bādhāvinābhāvayoḥ sahāvasthānābhāvādavinābhāve ( Hbṭ 212 ) satyabādhā gamyate rūpāntaraṃ tu kimiti na bhavati? iti, ata āha- "tannāma" ityādi | taddhi tasmād viśeṣaṇāntaraṃ bhaved vastusthityā | lakṣaṇakāraiśca rūpāntaratvenopādānamarhati yasya viśeṣaṇasya bhāve 'pi yasyāparasyābhāvaḥ syāt | yataḥ sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo na sambhava eva kevale | udāharaṇamāha- "tad yathā" ityādi | satyapi hi dharmisambandhe śrāvaṇatvādeḥ sapakṣe bhāvo nāsti | satyapi ca cākṣuṣatvādeḥ sapakṣe bhāve sādhyadharmiṇi śabde sambandho nāsti | tato 'nayoḥ sambhavavyabhicārayorbhāvād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo lakṣaṇāntaratvena copādānam | ihāpyevaṃ bhaviṣyatīti ced āha- "na caitad" anantaroditamabādhāyā avinābhāve sati sambhavati | satyavinābhāve niyamenābādhāyāḥ sambhavāvdyabhicārābhāvāt kuto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo kṣaṇāntaratvena copādānamarhati? iti na hetoḥ sādhyāvinābhāvino viruddhasya ca sādhyaviparyayāvinābhāvino viṣaye bādhā sambhavati | uktena prakāreṇa viparyaye samyaggheturevāviṣaye tu prayogāddhetvābhāsa ucyate | yata evam "iti" tasmānna tadabhāvo bādhāvirahaḥ pṛthagavinābhāvādanvayavyatirekātmano 'nayorhetuviruddhayorlakṣaṇāntaratvena vācyaḥ, vyabhicārābhāvena rūpāntaratvāyogāt | yataścāvinābhāve sati bādhā na sambhavati virodhāt, tasmāddhetoryathoktalakṣaṇasya prayoge sati gamyārthāyā api pratijñāyā doṣāṇāṃ pratyakṣaviruddhādīnāṃ sambhavo nāsti, hetulakṣaṇenaiva teṣāṃ nirastatvāt | tat kathaṃ bādhāviraho heto rūpāntaramucyate? | asambhavināṃ ca teṣāṃ upavarṇanaṃ niṣphalamityākūtam |
kevalāyāḥ prayoge 'sti sambhava iti cet, āha- "nāpi" ityādi | hetuprayoge hyasati kevalā pratijñaiva na prayujyate, hetuviṣayatvena tadabhyupagamāt | tataśca śāstrakārairna pratijñādoṣāḥ pratyakṣaviruddhādayo vācyā iti | diṅnāgapādaistu sādhyāsādhyaviparyayeṇa ( Hbṭ 213 ) vipratipattidarśanādaprayogārhasyāpi pakṣasya lakṣaṇavidhāne nyāyaprāptamevāpakṣatva na ni(tvaṃ ni)rākṛtapadena pramāṇaviruddhasyākhyānam, na tvatiprasaktaṃ pakṣalakṣaṇam vyavacchinnam, sandigdhasyaiva sādhyatvāt, pramāṇabādhite sādhakapramāṇāvṛtteiriti |
tadevamabādhitaviṣayatvaṃ nirākṛtya rūpāntaraṃ nirākurvannāha- "etena" avinābhāve sati bādhāyā asambhavadarśanena "ekasaṃkhyāvivakṣāpi" viruddhāvyabhicāridoṣavipakṣeṇocyamānā "pratyuktā" pratyākhyātā |
paraḥ pṛcchati- "katham" iti kena prakāreṇa- yathā bādhāvinābhāvayoḥ sahānavasthānaṃ tathā pratihetvavinābhāvayorapi?, yenaikasaṃkhyāvivakṣā tadvadeva pratyākhyāyeta iti |
siddhāntavādī sāmyaṃ darśayannāha- "eka" ityādi | eko hi heturlakṣaṇayuktaḥ | svasādhyāvyabhicārī kathaṃ bhavati? | yadi svasādhyabhāva eva bhavet, anyathā tallakṣaṇamavinābhāvo nāma hīyeta | yatraiva dharmiṇi sa tallakṣaṇa eko bhavati tatraiva dharmiṇi tasmādanyo 'pi pratiheturviruddhastena hetulakṣaṇayuktaḥ kathaṃ bhavati? | ekasya hetoryat sādhyaṃ tabdādhakasya tadviruddhasyāparasya dharmasya bhāva eva nābhāve bhāvādavinābhāvāditi bādhayā samānaṃ bādhāsambhavena samānaḥ pratiheturiti tannirāsenaiva nirasta iti |
atraiva dūṣaṇāntaramabhidhātuṃ vikalpayannāha- "api ca" ityādi | "vastutaḥ" paramārthato yasya pratiheturna sambhavati kimasau samyagjñānasya viparyasya vopanyastasādhyaviparītajñānasya vā heturiṣṭo yato vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ tallakṣaṇamucyate, āhosvid yasya pratihetustatsādhyaviparītasādhako na pradarśitaḥ paramārthataḥ sannapīti | paro doṣamapaśyannāha- "kiñcātaḥ" ityādi | yadi nāma purvo vikalpa uttaro vā tataḥ ko doṣaḥ? iti |
siddhāntavādyāha- yadyasambhavan pratiheturyasya sa samyagjñānādiheturiṣyate, tadālakṣaṇametad vivakṣitaikasaṃkhyatvam | kasmāt? | aśakyo niścayo yasya vastuto 'sambhavatpratihetutvasya sa tathoktaḥ | paramatāpekṣayā caitaducyate | paro hi darśanādarśanābhyāmasatyapi pratibandhe 'vinābhāvamicchati | tatastasya pratihetorevaṃvidhasya sambhavo 'sti | sa cānupalabhyamāno 'pi kadācit syāditi vastutastadabhāvo niścīyate | pratibandhanibandhanāvinābhāvavādināṃ tvasmākaṃ pratihetvasambhavaḥ suniścita eva | nahi tādātmyatadutpattilakṣaṇe pratibandhe pramāṇataḥ siddhe tannimittāvinābhāvitayā ekena hetunā svasādhye sādhite punastatraiva dharmiṇi tallakṣaṇasya tadviruddhārthasādhakasya pratihetoḥ sambhavaḥ śaṅkayate, bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāyogād, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | viruddhadharmasādhakasambhave ca tasyaiva svasādhyāvinābhāvinaḥ prathamasya tatra pramāṇato bhāvasiddhayayogāditi |
syānmatam- yadi nāma prastutaḥ pratihetvasambhavo 'smābhirniścetumaśakyastathāpyasambhavatpratihetutvaṃ vivakṣitaikasaṃkhyatvapratipāditaṃ hetulakṣaṇaṃ kasmānna bhavati? ityāha- "na hyaniścitātmanaḥ" ityādi | pratipādako yo dharmo hetostasyāniścitasvabhāvasya yasmāt tallakṣaṇatvaṃ pratipādakadharmatā na bhavati | yathā saṃdigdhasya pakṣadharmatvasyeti pūrvakasya sādhanam | nāpi sandhigdhaṃ lakṣaṇaṃ yasya sa heturbhavatīti na kaściddheturbhavediti hetvabhāvo vā ityasya samarthanam | tataśca "hetvābhāsāstato 'pare" ityatrāpi yojitamiti |
syānmatam- yasya pratiyogī dṛśyate tasyaiva pratihetubhāvāt ahetutvaṃ bhavatu, yasya tu pratiyogī heturna dṛśyate sa vastuta evāsambhavatpratihetuḥ | na hi tatra vastutaḥ pratihetusambhavaḥ śaṅkayate, bādhakapratyayamantareṇa bādhāśaṅkāyā ayogāt | taduktam-
"bādhājñāne tvanutpanne nāśaṅkā niṣpramāṇikā" iti |
atra āha- "tulye lakṣaṇe hi" ityādi | śaṅkayamānapratihetunā tulyaṃ lakṣaṇaṃ darśanādarśanamātranimittāvinābhāvarūpaṃ yasya tasmin dṛṣṭaḥ pratiyoginaḥ pratihetorbbādhakasya sambhavaḥ sa yeṣāmapi tattulyalakṣaṇānāṃ pratiyogī na dṛśyate teṣvapi śaṅkāṃ pratihetusambhavaviṣayāmutpādayati | kiṃ kāraṇam? | adṛṣṭapratiyogino dṛṣṭapratiyogino viśeṣābhāvāt | nahi tasyetareṇa kaścidviśeṣo 'sti, yatastatsambhavo na śaṅkayeta | pruṣaśaktivaikalyādinā tu tadadarśanaṃ sambhāvyeteti kimucyate ‘nāśaṅkā niḥpra(ṣpra)māṇikā'; iti | atha viśeṣaḥ pratibandhalakṣaṇo 'vinābhāvaniścāyako dṛṣṭapratihetoradṛṣṭapratiyogina iṣyate yataḥ pratiyogisambhavāśaṅkāstamupaiti | tadā sati vā viśeṣe sa viśeṣo hetorlakṣaṇam | kiṃ kāraṇam? | yatastato viśeṣāddheturekāntena niścayena nirastapratipakṣastathāvidhe dharmiṇi pratihetvasambhavāt svasādhyaṃ niścāyayatīti | yastathāvidho na bhavati tadviśeṣavirahāt dṛṣṭapratihetuḥ so 'tallakṣaṇo na hetuḥ syāt | tathā ca yadi nāmāhetau pratiheturdṛṣṭo, hetoḥ kimāyātam, yena tannivṛttaye tatraikasaṃkhyāvivakṣā kriyate, yathoktāvinābhāvavacanenaiva tannivṛtterityāha- "tathā ca hetau" tadviśeṣayogini "pratihetvasambhave" sati "vyarthā" niṣprayojanā "ekasaṃkhyāvivakṣeti" | yathoktaviśeṣāṅgīkarane tallakṣaṇasya pratihetorasambhavāt kasyaikasaṃkhyāvivakṣayā vyavacchedaḥ kriyate? yato 'sya sārthakatvaṃ syāditi |
viruddhāvyabhicāriṇaśca hetvābhāsasya vyavacchedārthamekasaṃkhyāvivakṣā hetulakṣaṇe kriyate | vastuto 'sambhavatpratihetutvasiddhaye ca pratibandhalakṣaṇe viśeṣe hetāviṣyamāṇe viruddhāvyabhicāryapi hetvābhāso na bhavati | tato vyavacchedyābhāvāt kimekasaṃkhyāvivakṣayā? iti darśayannāha- "ataḥ" pratibandhalakṣaṇaviśeṣopagamāt "viruddhāvyabhicāriṇo hetvābhāsasya yallakṣaṇaṃ taddhīyeta" na sambhavet | kiṃ punastadviruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam? ityāha- "svalakṣaṇa" ityādi | hetoryadātmīyaṃ lakṣaṇaṃ tadyuktayorhetvorekatra ( Hbṭ 216 ) dharmiṇi virodhena parasparaviruddhasādhyasādhakatvenopanipāte sati viruddhāvyabhicārīti viruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam | na ca tat pratibandhāṅgīkaraṇe sati sambhavati | nahi tādātmyatadutpattibhyāṃ svasādhyapratībandhavatyekatra hetau kvaciddharmiṇi saṃbhavati dvitīyastallakṣastatraiva hetuḥ sambhavet, bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāsambhavāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | tadavyabhicāriṇo hetordvitīyasya tatra kutaḥ sambhavāvakāśa iti |
nanu yadi tathavidhāviśeṣasambhave sati viruddhāvyabhicārilakṣaṇaṃ hīyate, ekasaṃkhyāvivakṣā vā vyarthā, tathāpi naiva hetvabhāvaparasaṅgaḥ, tat kimuktaṃ hetvabhāvo vetyata āha- "na ca" naiva "tasya" viśeṣasya pratibandhalakṣaṇasya, yato vastuto 'sambhavatpratihetutvaṃ niścīyate | "svarūpaṃ" tādātmyatadutpattilakṣaṇaṃ nirddiśyate bhavadbhiḥ yathāsmābhirnirdiṣṭaṃ yadrūpaṃ "pratītya" pratipadya pratiyoginaḥ ambhavāsambhavāvutpaśyāmaḥ | yatra sa viśeṣo nāsti tatra pratiyoginaḥ sambhavaḥ kalpita āgamāśraye 'numāne | yatra tvasti sa viśeṣo vastubalapravṛtte 'numāne tatra pratiyogino 'sambhava iti | yata evaṃ tasmānnāstyeva bhavatāṃ sa viśeṣaḥ- bhavadbhirna jñāyata eva sa viśeṣa iti | tasmāt sarvatra yatrāpi pratiyogī na dṛśyate tatrāpi śaṅkayā pratiyogiviṣayayā bhavitavyam | tāmeva śaṅkāṃ draḍhayannāha- "dṛṣṭapratihetorapi" ityādi | yasyāpi hi pratiheturdṛṣṭasyāpi prāk praityogidarśanāditareṇa sarvakālamadṛṣṭapratiyoginā na kaścid viśeṣo lakṣyate yaddarśanājjñāyeta ‘atra pratiyogī sambhavati nyānyatra'; iti darśanādarśanamātranibandhanayoranvayavyatirekayoḥ sarvatra samānatvāt | tathāpi paścāttatra pratiyogī dṛṣṭa iti sarvatra tattulyalakṣaṇe pratiyogisadbhāvaśaṅkā na nivartata iti |
syānmatam- yeṣu pratiyogī sambhavati teṣvaśyameva kadācidasāvupalabhyate | yeṣu tu puruṣāyuṣeṇāpi nopalabhyate teṣvasau nāstyeva | ( Hbṭ 217 ) tataḥ sa tathāvidho heturbhaviṣyati, tat kathaṃ hetvabhāvo 'smākam? ityata āha- "na ca" ityādi | yeṣāmapi hi pratihetuḥ sambhavati teṣāmapi naiva sarvadā tasya pratihetorūpalabdhiḥ pratipattṝṇām | na hyasarvadarśināmupalabdhiḥ sarvabhāvasattāṃ vyāpnoti, pratibandhavaikalyasadbhāvāt | nanu ca yatra sarvadaiva pratipatra(ttrā) pratiyogī na dṛśyate tatra tadāśaṅkākathaṃ kriyate? | tathā cāha-
"bādha(dhā)jñāne tvanutpanne nāśaṅkā niṣpramāṇikā" iti |
tathāparam-
"utprekṣeta hi yo mohādajātamapi bādhakam |
sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet ||" iti |
ata āha- "atiśayavatī tu" ityādi | tathā hi kasyacideva pramātuḥ kuśāgrīyamateratiśayavatī prajñā pratihetūtprekṣiṇī dṛṣṭāsmābhiḥ yathā vedaprāmāṇyanirākartṛṣu [hetuṣu] saugataiḥ śiṣyaparamparayā kumārilotpādātprāgadṛṣṭapratiyogiṣūpanyasteṣu, tenaiva prajñātiśayaśālinā pratihetava utprekṣitāḥ tatastaddarśanāt yāvajjīvaṃ adṛṣṭapratihetuṣvapi tadāśaṅkā na nivartate | tataḥ kathamāśaṅkā niṣpramāṇikocyate? | "tulyalakṣaṇe hi" ityādikamapi pratiyogisambhavāśaṅkākāraṇamuktameva | na ca pratiyogisambhavamāśaṅkamānastannimittasaṃbhavāt ‘utprekṣeta hi'; ityādyākrośamātreṇa nivartayituṃ śakyate | tenāsya pratiyogyāśaṅkāpanodakṣamaṃ kiñcit kāraṇamabhidhānīyam yathāsmābhirabhihitaṃ ‘svabhāvahetorviparyeye bādhakapramāṇavaśāttādātmyaniścaye satyanvayavyatirekayostatra nirṇayaḥ; kāryahetau ca yathoktapratyakṣānupalambhataḥ kāryakāraṇasiddhestaniścaya'; iti | yata evaṃ sarvatra pratiyogyāśaṅkā na nivartate bhavaddarśane tena kāraṇenāniścayaḥ pratiyoginaḥ sambhavāsambhavayoḥ ‘iha pratiyogī sambhavati iha tu na sambhavati'; ityevaṃrūpa iti | tasmādvastuto 'sambhavatpratihetutvaṃ yallakṣaṇaṃ ( Hbṭ 218 ) hetoḥ tasyāniścitatvādekasaṃkhyāvivakṣāvādināṃ na kaściddhetuḥ syāt | na hyaniścitalakṣaṇo heturbhavatītyupasaṃhāra iti |
tadevaṃ ‘kiṃ yo vastuto 'sambhavatpratihetuḥ sa samyagjñānaviparyayaheturiṣṭaḥ'; iti amuṃ vikalpaṃ nirākṛtya dvitīyaṃ vikalpaṃ nirācikīrṣurāha- "athāpradarśitapratihetuḥ" samyagjñānaviparyaheturiṣṭa iti sambandhaḥ | ayaṃ ca pakṣaḥ kila diṅnāgācāryasyāpyabhimata iti para upadarśayannāha- "yathāha diṅnāgācāryaḥ" | kimāha?"yadā tarhi" ityādi | "śrāvaṇatvasya hi na kathañcivdyavacchedahetutvam" iti diṅnāgācāryeṇokte pareṇābhihitam- "yadā tarhi vaiyākaraṇaḥ śabdatvaṃ sāmānyaviśeṣaṃ nityamabhyupagacchati tadāyaṃ śrāvaṇatvalakṣaṇaḥ pakṣadharmaḥ hetureva syāt | nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāt śabdatvavat" ityevaṃ pareṇokte satyācāryeṇoktam- "yadyatra śabdākhye dharmiṇyanityatvahetuṃ kṛtakatvaprayatnānatarīyakatvādilakṣaṇaṃ kaścid vaiśeṣikādirna darśayet tadāyamapradarśitapratiheturhetureva bhavet" iti | tadevāmācāryapādaiḥ sākṣitve datte bhujamutkṣipya śāstrakāraḥ pūtkurvannāha- "idamidānīm" ityādi | yadā hyācāryasyāpyetadabhimatamiti kaiścivdyākhyāyate tadidaṃ sumahavdyasanamāyātam- gurubhirabhihitatvādaprakāśyam, nahi gurūṇāṃ doṣaḥ prakāśayituṃ yuktaḥ, "nyāyamanupālayadbhiḥ asaṃvaraṇīyam" apracchādanīyam | tat kiṃ gurūn dūṣayāma uta nyāyamapyupekṣāmahe ityubhayamapyaśakyamiti "kaṣṭataraṃ vyasanaṃ kathaṃ nirvoḍhuṃ śakyeta?" | na kathaṃciditi | kaḥ punaratra doṣo yenedaṃ kaṣṭataramityāha- "sa tāvadayaṃ" śrāvaṇatvalakṣaṇo "heturvastūni" śabdādīni svasādhyaṃ tattvaṃ nityatvaṃ "tatprakṛtīni" tadātmakāni "kṛtvā" tacchrāvaṇatvaṃ pramāṇaṃ yeṣāṃ puruṣāṇāṃ mīmāṃsakavaiyākaraṇādīnāṃ tān "abhyudayena" ( Hbṭ 219 ) svargeṇa "niḥśreyasena" cāpavargeṇa "yojayitvā" | tathā hi- vastutattvaṃ bhāvayan yāvat kleśānn prajahāti tāvat svargamāsādayati, kleśāṃstu prajahannirvāṇaparāyaṇo bhavati | athāvā śabdanityatvapratītau vedaprāmāṇyāt tadvihitāgnihotrānuṣṭhānāt svargo vedāntaniṣevaṇādaparvaggaḥ | punaruttarakālaṃ "pratibhāvatā" prajñājātīyena vaiśeṣikādinā puruṣeṇa "hetvantarasya" pratihetoḥ "nidarśanena" yadasya "nityatvasādhanasāmarthyaṃ" pratihetvanupadarśane satyāsīt ttatadupadarśanena "utkīlitam" apanītamiti | tāni vastūni nityatvasampadaḥ pracyāvya, tāṃśca tatpramāṇakān puruṣān svargāpavargasampadaḥ pracyāvya śrāvaṇatvalakṣaṇo hetuḥ śaktivaikalyāt paritrātumaśakto bhraṣṭarājya ieva rājā tapovanaṃ gacchati svaireva duścaritairiti kimatra vayaṃ brūmaḥ? |
tadevamupahasyaitasmin pakṣe doṣamupadarśayannāha- "puruṣapratibhā" ityādi | yada hyapradarśitapratiheturheturheturiṣyate tadā puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvamabhyupagataṃ bhavati | tataśca vastuto na kiñcit sādhanamasādhanaṃ vā prāptam | tathā hi- yadā pratiheturnopadarśyate tadā sādhanam, yadā tūpadarśyate tadā na sādhanamiti puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvamāyātamiti |
api ca- apradarśitapratihetorhetorhetutve 'ṅgikriyamāṇe vikalpadvayam- kiṃ paramārthato hetustaddharmabhāvī, utātaddharmabhāvīti? | tatrādyaṃ vikalpamadhikṛtyāha- "sa ca" heturyo 'sau prathamaṃ upādīyate | sa "yadi svabhāvata" eva "tasmin" sādhyadharme "satyeva bhavati" ityevaṃśīlo 'smadupavarṇitapratibandhopagamāt yadīṣyate "tadā kathamanyathā kriyeta" hetvantareṇātaddharmabhāvī kathaṃ kriyeta? | na kathañcit | kiṃ kāraṇam? | vastūnāṃ hetulakṣaṇānāṃ yaḥsvabhāvaḥ- ‘satyameva sādhyadharme bhavanātmakaḥ'- "tadanyathābhāvasya" tadviparyayasya "abhāvād" ubhayośca svasādhyadharmāvinābhāvitve ( Hbṭ 220 ) svabhāvata eva dharmiṇyekatra tayorbhāve viruddhāvubhau svabhāvāvekasya syātām | na caikasya viruddhau svabhāvau sambhavataḥ, viruddhadharmādhyāsena tasyaikatvahāniprasaṅgāt | atha dvitīyo vikalpastadā "ataddharmabhāvī ca" asatyapi sādhyadharme bhavanaśīlaḥ pratibandhānabhyupagamāt "kathamanyadāpi" apradarśitapratihetvavasthāyāmapi "sādhanaṃ" kasyacit? | naiva tadāpi sādhanam, na kevalaṃ pradarśitapratihetvavasthāyāmiti |
upasaṃharannāha- "tasmāt svabhāvataḥ" ityādi | yata evaṃ bhāvānāṃ svabhāvo 'nyathā kartuṃ na śakyate, viruddhobhayasvabhāvaścaiko na sambhavati tasmāt paramārthataḥ svena svena sādhyenāvinābhāvinoryathoktalakṣaṇayoḥ kāryasvabhāvahetvoḥ tallakṣaṇasya kāryasvabhāvalakṣaṇasya pratihetorasambhavād "alakṣaṇamekasaṃkhyāvivakṣā" vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ lakṣaṇaṃ na bhavati | kiṃ kāraṇam? ityāha- "vyavacchedyābhāvāditi" | pratiheturhi vivakṣitaikasaṃkhyatvasya vyavacchedyo varṇyate | sa ca pratihetuḥ svalakṣaṇayuktayoḥ kāryasvabhāvayorna bhavatyeveti kathaṃ taddhetulakṣaṇaṃ syāditi | tadevamanayordvayo rūpayoryaḥ sambhavo yathoktāvinābhāvāsambhave satīti rūpāntaropagame 'pi hetvābhāsataiveti "hetvābhāsāstato 'pare iti" ityasyārtho vivṛta iti |
jñātatvanirākaraṇāyāha- "jñānaṃ punaḥ" ityādi | avādhitaviṣayatvaṃ vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ ca kārya- svabhāvahetvorevāvinābhāve sati bādhāpratihetvorasambhavāt vyavacchedyābhāvatvena satyapi liṅgadharmatve tallakṣaṇaṃ na bhavatītyuktam | jñānaṃ tu jñātatvam, tasyaiva bhāvapratyayenābhidhānāt | tathā hi- jñānaśabdapravṛttinimittaṃ jñātatvamucyate, tacca jñānameva, tadutpāde sati jñāta iti vyavahārāt | na ca tat liṅgasyātmarūpamiti kathaṃ liṅgalakṣaṇaṃ bhaviṣyati? | yadyapi vikalpapratibhāsī sāmānyākāro liṅgatayāvasthāpyate tathāpi na jñānasya liṅgadharmatā | na hyasau svatantra eva liṅgam | yadāha- "vikalpabhedāna svatantrāṇāmanvarthāśrayaṇāt ( Hbṭ 221 ) tatkalpitaviṣayāda'rthapratipattāvanarthapratilambha eva syāt" iti | tasmād vāhyavastūpādānasyaivāsya liṅgatāvasthāpyate | sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahāneḥ svalakṣaṇasya kvacidananvayācca taddharmatāmeva tvanusmaranto vikalpā nānaikavyatirekān saṃdarśayanto vastuni paramparayā pratibandhādavisaṃvādakāḥ kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ cetyuktaprāyam |
na ca tasya kāryāderātmarūpaṃ jñānam | vikalpāvabhāsī ca sāmānyākāro naiva vikalpasyātmabhūtaḥ, tasya nīrūpasya vasturūpavirodhāt | tadrūpasya ca vikalpapratibimbacakrasya sāmānyātmatāvirahāt | yasmādabādhyasyāpi bāhyatayā vyavasitasyānanuyāyino 'pyanuyāyitayā sāmānyātmakatvaṃ tathātve cāsya vikalparūpatā kutaḥ? yadāha-
"jñānādavyatiriktaṃ ca kathamarthāntaraṃ vrajet? ||
tasmānmithyāvabhāso 'yamartheṣvekātmatāgrahaḥ |" iti |
na jñānasya liṅgadharmatā | etadeva sādhayannāha- "kiṃrūpād" ityādi | kimātmakāt "hetoranumeyo 'rtho jñātavyaḥ iti cintāyāṃ" prakṛtāyāṃ "pratipattuḥ" puṃso yadavisaṃvādakaṃ liṅgaṃ tasya svarūpamabhidhīyate śāstrakāraiḥ yasya rūpasya darśanādayaṃ pratipattā ‘yatra tadrūpasambhavaḥ tat sādhanam tadrūpavikalamasādhanam'; iti pravibhāgena vyavasthāpya yattatra sādhanatvena vyavasthāpitaṃ tasyeṣṭārthasannidhānasampratyayāt pravṛttimavalambate | tathā, etasmiṃśca nyāye vyavasthite yadasya liṅgasyātmarūpaṃ tallakṣaṇaṃ bhavitumarhati pakṣadharmādivat na tu yat pararūpam |
syādetat- jñātasya liṅgasya sādhakatvād yuktaiva sādhyasiddhyupayogino jñānasya liṅgalakṣaṇatetyata āha- "pratipattijanmani" ityādi | yadyanumeyapratītijanmanyupayujyate jñānamiti tanmātreṇa liṅgasya lakṣaṇamiṣyate tadātiprasaṅgaḥ prāpnoti | tamevāha- "evaṃ pratipattijanmanyupayogamātrālliṅgalakṣaṇatve prameyasya" arthasya "puruṣasya" pramātuḥ ( Hbṭ 222 ) "ādi" śabdāt saṃyogasamavāyādīnāmālokamanaskārādīnāṃ liṅgalakṣaṇatvaṃ bhavet | atra kāraṇamāha- "nahi teṣvapi" prameyādiṣu asatsu liṅgini jñānaṃ bhavatīti kṛtvā | atra paro 'niṣṭamāpādayannāha- "niścitagrahaṇaṃ tarhi" ityādi | yadi pararūpatvājjñānaṃ liṅgalakṣaṇaṃ na bhavati tadā ca yadetadācāryeṇa-
"anumeye 'tha tattulye sadbhāvo nāstitāsati |
niścite" ti-
niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ bhavataścābhimataṃ tanna kartavyayam | tathā hi- niścayo hi liṅgasya pararūpameva | sa cet tallakṣaṇam, jñānaṃ kimiti neṣyate yato niścayo vijñānameva tadviśeṣatvādasyeti |
siddhāntavādyāha- "na na kartavyaṃ" kintu kartavyameva tasya niścitagrahaṇasya liṅgarūpapratipādanyārthatvāt | tāmevānyārthatāṃ darśayannāha- "sapakṣavipakṣayoḥ" ityādi | pare hi sapakṣe darśanamātreṇāsapakṣe cādarśanamātrato gamakaṃ hetumicchanti | teṣāṃ naiva darśanamātreṇa sādhyasiddhau samartho heturbhavatīti jñāpanārthaṃ niścitagrahaṇaṃ kṛtam | yataḥ satorvidyamānayorapi darśanādarśanayoragamakatvaṃ hetordṛśyate ‘sa śyāmaḥ, tatputratvāt'; ityādau | yata evaṃ tena kāraṇena sapakṣe bhāvena vipakṣe sarvatrābhāvaviśiṣṭenāsapakṣe ca sarvatrābhāvena sapakṣe tādātmyatadutpattilakṣaṇabhāvaviśiṣṭena gamako heturityasyārthasya jñāpanārthaṃ lakṣaṇavākye niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ boddhavyam | etaduktaṃ bhavati- yāveva sapakṣavipakṣayoḥ bhāvābhāvau pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā niścitau tābhyāmeva heturgamako bhavati, na tu yathākathañciddarśanamātreṇetyasyārthasya jñāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtamiti |
prakṛtamupasaṃharannāha- "tena" ityādi | yena viśiṣṭayorbhāvābhāvayoreva khyāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtam, na rūpāntarābhidhānāya, anātmarūpasya ca lakṣaṇatā na yujyate, tena pararūpaṃ liṅgasya lakṣaṇaṃ na bhavati | yataḥ tena jñānādinā pararūpeṇa liṅgasya na kaścid rūpaviśeṣo 'bhidhīyata iti |
nanu ca pare 'pi sapakṣavipakṣayorbhāvābhāvābhyāṃ gamakaṃ hetumicchanti, darśanādarśane tu tayoreva sādhake, tat kimarthaṃ niścitagrahaṇam? iti, ata āha- "tau hi" ityādi | yadyapi pare bhāvābhāvābhyāmeva gamakaṃ hetumicchanti tathāpi sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eveti bhāvābhāvau darśanādarśanamātrato vyavasthāpayanti | na ca tatastau tathāvidhau sidhyataḥ, pratibandhavikalānāmapyarthānāṃ kvacid bhāvābhāvayoḥ kathañciddarśanādarśanasambhavāt | tasmād yau ‘hetoḥ sapakṣe eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva'; ityevamātmakau bhāvābhāvau tau tadbhāvasya sādhakaṃ yat pramāṇaṃ tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ taddhṛttyā voddhavyau | kutaḥ? upāyāntarasyābhāvāt | tadanabhyupagame hi hetoḥ sapakṣa eva bhāvaḥ sarveṣāṃ hetumatāṃ bhāvānāṃ sādhyenānugamadarśane sati vipakṣe cābhāva eva sādhyavikalānāṃ sarvārthānāṃ hetuviviktānāṃ upalambhe sati syāt | na caitadasarvadarśinaḥ sambhavatīti | yata upāyāntaraṃ nāsti tena kāraṇena tayorviśiṣṭayorbhāvābhāvayoḥ pratipādanāya niścitaśabdaḥ prayukto lakṣaṇe lakṣaṇakāreṇeti |
nanu ca bhāvābhāvavacanamātrādeva pramāṇato niścayo labhyate anyathā tayoreva sattā na prasidhyediti, ata āha- "yadyapi" ityādi |
"anumeye 'tha tattulye sadbhāvo nāstitāsati |"
ityanenaiva sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvavacanamātreṇā niścitagrahaṇanirapekṣeṇa tayorbhāvābhāvayoryat sādhanaṃ pramāṇaṃ tasya vṛttiryadyapyākṣipyate | kathaṃ punarniścitagrahaṇamantareṇa bhāvābhāvavacanamātratastaddhṛtteḥ ākṣepaḥ? ityāha- "anyathā" yadi tatsādhanapramāṇavṛttirnākṣipyeta, tadā "tayoreva" sapakṣavipakṣayoreva bhāvābhāvayoryā sattā svarūpavyavasthā tasyā "aprasiddheḥ" | kasmādaprasiddhiḥ? ityāha- "jñānasya" upalabdheryā sattā utpattiḥ tannibandhanatvājjñeyasya bhāvābhāvalakṣaṇasya sattāvyavasthāyāḥ svarūpavyavasthiteḥ | na hyupalambhamantareṇa svata evārthāḥ ( Hbṭ 224 ) sidhyanti, sarvasya sarvasiddhiprasaṅgāt | tasmādidamevaṃrūpaṃ naivaṃrūpamiti tadākārajñānodayādeva vyavasthāpyate | yata evaṃ tasmāt sarvatra śāstre loke vā jñeyasattāvyavasthaiva niścitagrahaṇaṃ vināpi "tatsādhanaṃ" tatsattāsādhanaṃ pramāṇam "ākarṣati" ākṣipatīti | kiñca, parārthatvācca śāstrapraṇayanasya tatsādhanapramāṇavṛttirākṣipyate iti sambandhaḥ | kīdṛśaṃ punastacchāstrapraṇayanaṃ yat parārtharūpatayā svavyavasthāpitajñeyasattāsādhanaṃ pramāṇamākṣipati? ityāha- " trirūpaṃ liṅgaṃ vaḥ saṃvādakaṃ prāpakaṃ" vāñchitasyārthasyeti | yadi nāmaivaṃrūpaṃ parārthaṃ śāstrapraṇayanaṃ tathāpi kathaṃ tat sādhanapramāṇavṛttimākṣipatītyāha- "tadrūpaṃ" tasya liṅgasya trirūpasya rūpaṃ svabhāvaṃ śāstroktaṃ ye pratipattāro na vidanti, na teṣāṃ tatastrirūpālliṅgācchāstroktād vāñchite 'rthe pravṛttirbhavati, ajñātasyārthasya jñāpakasya svasattāmātreṇa pravartakatvābhāvāt | yata evam "iti" tasmāt paropalakṣaṇatvādeva pareṣāṃ jñāpakatvādeva pravartake trirūpaliṅge jñānaṃ siddhamiti yadyapi niścitagrahaṇamatiricyate tathāpi tāveva liṅgasya sapakṣāsapakṣayorbhāvābhāvau viśiṣṭau śāstroktau ‘sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva'; ityevaṃrūpau kecinnaiyāyikaprabhṛtayaḥ, pare darśanādarśanamātreṇa- ye darśanādarśane pratibandhasādhake na bhavataḥ- tanmātreṇa vyavasthāpayanti "yata eva iti" tasmātteṣāṃ vādināṃ niṣedhārtho 'yaṃ lakṣaṇe niścitaśabdaḥ prayukta ācāryeṇāsmābhiścābhyupagata iti | yadi tu paravipratipattiḥ na syāt tadā naivāsau prayujyeteti |
kimiti punarddarśanādarśanābhyāṃ bhāvābhāvaviṣayābhyāṃ sapakṣā [sa]pakṣayoḥ viśiṣṭau bhāvābhāvāvanvayavyatirekātmakau neṣyete ityāha- "satorapi" ityādi | satyapi kvacit sapakṣe bhāvadarśane hetoḥ kvaciccāsapakṣe 'bhāvadarśane ‘sa śyāmaḥ, tatputratvāt'; ityādāvanvayavyatirekayoḥ saṃśayāt | tathā hi- anvayo nāma sarvatra satyeva sādhye hetorbhāvo ( Hbṭ 225 ) vyāptyā cāsati sādhye hetorabhāvo vyatirekaḥ | na ca kvacit sati sādhye hetorbhāvadarśane 'pi tanmātreṇa tathābhāvaḥ sarvatra bhavati, apratibaddhasvabhāvānāṃ sahabhāvaniyamābhāvāt | tathā kvacit sādhyābhimatasyābhāve satyabhāvadarśane 'pi hetoḥ sarvatra tadabhāve 'vaśyamabhāvaḥ, tadanāyattasya tannivṛttau niyamena nivṛttyabhāvāt | tasmāt pratibandhaprasādhakapramāṇavṛttyaiva yathoktau sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvau sidhyataḥ nānyatheti vipratipattinirāsārthameva niścitagrahaṇaṃ kṛtamityupadarśayannāha- "tasmāt" ityādi | "asmābhiḥ" ityācāryakṛte niścitagrahaṇe 'nyatrāsmākamabhimatatvāt "asmābhiḥ" ityāha |
tadevaṃ vipratipattinirāsārthaṃ niścitagrahaṇam, asatyāṃ tu vipratipattau tanna kartavyameveti pratipādya ata eva nyāyāt jñātatvaṃ rūpāntaraṃ na bhavatīti darśayannāha- "yato 'pi"ityādi | "pṛthagataḥ" iti pakṣadharmatvādestrairūpyāt | kutaḥ? "tenaiva"trairūpyavacanenaiva tatsādhanapramāṇākṣepataḥ "avagatatvāt" pratipannatvāditi | kiṃvat? "upanayārthavat pakṣadharmatvāt" iti | yathā pakṣadharmatvavacanenaiva hetorupanayasyārtho 'vagatastasya dharmiṇi hetoḥ sadbhāvapradarśanātmakatvāt, pakṣadharmavacanasya ca tadrūpatvāt tataḥ pṛthagupanayo rūpāntaraṃ na bhavati; tathā trairūpyāt jñānaṃ, tadvacanenaivāvagatatvāditi |
atra paro 'niṣṭamāpādayannāha- "anvayavyatirekayorapi" ityādi | yadi trairūpyavacanenaiva sāmarthyājjñānaṃ labhyata iti tat tataḥ pṛthag na vaktavyam "hantaḥ" tarhi anvayāt pṛthag vyatireko na vaktavyaḥ vyatirekācca pṛthaganvayaḥ | kiṃ kāraṇam? | ekasyānvayasya vyatirekasya vā prayogādubhayasya gateḥ | kṛtaṃ ca tayoḥ pṛthagvacanaṃ, tathā jñātatvasyāpi trairūpyād gamyamānasyāpi pṛthagvacanaṃ kartavyamiti |
siddhāntavādyāha- "na, hetoḥ" ityādi | nānvayavyatirekayorna pṛthaktvaṃ kintu bhinnarūpataiva | tathā hi- anvayo hetoḥ ( Hbṭ 226 ) sapakṣe bhāva ucyate, vyatirekaḥ punarabhāvo 'sapakṣe | na ca tau parasparamākṣipataḥ parasparamantarbhavato vidhipratiṣedharūpayorbhinnasvabhāvatvāt | na ca yo yato bhinnasvabhāvaḥ sa tatrāntarbhūto yukto | nanu ca yadyanvayavyatirekayorbhinnarūpatā kathaṃ tarhi trirūpaṃ liṅgamucyate? | nahi parasparabhinnāvātmānāvevāsya yujyete, svabhāvabhedalakṣaṇatvād vastubhedasya | naiṣa doṣaḥ, yato yathānvayavyatirekau vyavasthāpyete na vā nayo (pyete tathā tayo)ranantarbhāva ucyate nānyathā | kathaṃ cetau vyavasthāpyete? | vyāvṛttikṛtaṃ bhedamupādāya | tathā cānayorbhinnarūpataiva | vyāvṛttibhede 'pi ca paramārthato bhedo nāstītyekaṃ liṅgaṃ trirūpamityucyate iti |
kathaṃ tarhi prāguktam ‘nānayorarthataḥ kaścid bhedaḥ, anyatra prayogabhedād'; iti? ata āha- "ekaṃ vākyam" ityādi | anvayamukhena vyatirekamukheṇa vā prayuktamekaṃ vākyamubhayamanvayaṃ vyatirekaṃ ca bhinnalakṣaṇameva gamayatītyucyate 'smabhirnaiko 'rthaḥ svabhāvo dvitīyasyocyate, parasparabhinnayorevaikavākyārtharūpatvāt |
atra para āha- "na tu tatraiva" ityādi | ayamabhiprāyaḥ- lakṣaṇavākyapratipāditāvanvayavyatirekāvāśritya parasparāntarbhāvaścodyate | sa ca vidyata eva | tathā hi- ‘tatraiva bhāvaḥ'; ityatra lakṣaṇavākye tadarthatayā tadabhāve 'bhāvo gamyate; ‘atadbhāve 'vaśyamabhāvaḥ'; iti cātra ‘tadbhāve bhāvaḥ'; | na hyasati pratibandha ekābhāve 'parasyābhāvaḥ | pratibandhaśca tādātmyatadutpattibhyāṃ tadbhāve bhāvarūpa eva | tataścaikenaiva sapakṣāsapakṣayorbhāvābhāvapratipādakena prativiśiṣṭena lakṣaṇavākyenobhayagaterdvitīyavacanaṃ na kartavyamiti | tathā caikavākyārthāntarbhāvād bhinnasvabhāvatāpyanayordurllabhā | tataśca yaduktam ‘anvayavyatirekayorapi tarhi na pṛthaktvamiti'; tat tadavasthameveti |
siddhāntavādyāha- "vacanametat" ‘tatraiva bhāvaḥ'; ityādirūpam "ubhayamākṣipati" pratipādayati | kutaḥ? | sāmarthyādubhayapratipādanaśaktatvāt | katham? iti cet, āha- "ekasyāpi vākyasya" kīdṛśasya? | "niyamakhyāpakasya" ‘sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva'; iti sāvadhāraṇasya "dvitīyākṣepanāntarīyakatvāt" dvitīyapratipādananāntarīyakatvāt | "na ca tāvataikavākyapratipādanamātreṇobhayorekasvabhāvatā" bhinnasvabhāvānāmapyarthānāmekavākyena pratipādanāt | ekenaiva ca lakṣaṇavākyenobhayagatāvapi yat "pṛthagabhidhānaṃ" tat "prayoganiyamārtham" | sādharmyaprayoge vaidharma(rmya)vacanaṃ na kartavyam, vaidharmyaprayoge ca sādharmyavacanamiti na punarekābhidhānenānavagatasya rūpāntarasya pratipādanārtham | na ca tathā trairūpyavacanena jñānanibandhanena jñeyasattāvyavasthāyāḥ propalakṣaṇārthena ca śāstrapraṇayanenāśritajñānasyaiva trairūpyasya pratipādanāllabdhasya jñānasya punarvacane na kiñcit prayojanamastīti nāsya pṛthagvacanaṃ yuktamiti |
syānmatam- kevalāvapi tarhyekavākyārthānantarbhūtau parasparama'bhinnasvabhāvau bhaviṣyataḥ tata evaivakavākyārthāntarbhāvādityata āha- "na punaḥ kevalau" ekavākyārthānapekṣau tadantarbhāvamātreṇa sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvau parasparamākṣipato 'ntarbhavataḥ bhinnarūpāṇāmapyarthānāmekavākyāntarbhāvadarśanāt | nanu ca niyamavantāvapi bhāvābhāvau kevalāveva, tayoḥ parasparākṣepe kevalayorapi tatprasaṅga ityata āha- "niyamavantau ca" sāvadhāraṇavākyapratipāditau "na kevalau" kintu sahitāveva | kutaḥ? | "niyamasya" sāvadhāraṇasya vākyasya "ubhayarūpatvāt" bhāvābhāvapratipādanātmakatvāt |
tadevaṃ sāvadhāraṇena vākyena naiva kevalo 'nvayo vyatireko vābhidhīyate | tadantarbhāvāttu dvitīyagatiḥ kintu parasparāntarbhūtāveva sahitāvekena vākyenābhidhīyete iti pratipādyopasaṃharannāha- "tasmāt" tatraiva sapakṣa eva bhāva ( Hbṭ 228 ) ityanena vākyena na sapakṣe bhāva evocyate | kiṃ tarhi? | asapakṣe 'bhāvo 'pi, tathā cetareṇāpyasapakṣe 'bhāva eveti vacanena nābhāva eva kevala ucyate kintu sapakṣe bhāvo 'pi, yena kevalavacanena bhāvo 'bhāvo vā tadātmakatayā dvitīyamākṣiped yato 'nayoḥ pṛthagvacanaṃ na syāt | tasmād yadānvayavyatirekau bhavābhāvāvabhipretau tadā tau bhinnarūpāveveti kathaṃ tayoḥ na pṛthaktvam? | atha niyamavatā vākyenābhihitau tadaikavākyādevobhayagateḥ pṛthagvacanaṃ na kartavyameva | tattu kṛtaṃ nāpratipannapratipattaye kintu prayoganiyamārthamityuktametaditi |
syānmatam- yathānvayavyatirekau bhāvābhāvalakṣaṇau na parasparātmakau tataśca tayoḥ parasparato rūpāntaratvam, evaṃ paropalakṣaṇaśāstrapratipāditāt trailakṣaṇyād bhidyata eva jñānam, na tatrāntarbhatam, tato rūpāntaraṃ bhaviṣyatītyata āha- "naivam", yathānvayavyatirekau bhāvābhāvalakṣaṇau parasparamanantarbhūtau, na tathā jñānaṃ paropalakṣaṇaśāstrapratipādite trailakṣaṇye 'nantarbhūtam | kutaḥ? | "paropalakṣaṇāt"- pare upalakṣyante upalakṣaṇa(ṇaṃ) trairūpyaviṣayāṃ pratītiṃ kāryante yena śāstreṇa tato yat trailakṣaṇyaṃ pratīyate āgṛhītajñānaṃ tasmādavyatirekādāgṛhītajñāne trailakṣaṇye 'ntarbhāvāditi yāvat, "iti" tasmānna lakṣaṇāntaraṃ trairūpyāditi | tadayamatra samudāyārthaḥ- yadi jñātatvaṃ jñānaśabdapravṛttinimittaṃ uktena prakāreṇa jñānamevocyate tadā talliṃgasyānātmabhūtamiti na tallakṣaṇam | athāvi(pi) jñānāpekṣaḥ karmabhāvo jñātatvamucyate tadāpi jñeyasattāvyavasthāyā jñānasattānibandhanatvāt trairūpyavyavasthaiva tatsattāvyavasthāpakaṃ jñānamākṣipati | tatastadapekṣo 'pi karmabhāvo 'nuktasiddha iti na tadvacanaṃ pṛthakkartavyam | tathā paropalakṣaṇārthaśāstrapratipāditāgṛhītajñānāt trailakṣaṇyādavyatirekāditi |
tadevamabādhitaviṣayatvādikaṃ rūpatrayaṃ nirākṛtya nigamayannāha- "tasmānna hetuḥ ṣaḍlakṣaṇaḥ |" kiṃ tarhi? | trailakṣaṇya eveti |
imaṃ kṣatāśeṣakutarkamārgaṃ,
munīśarāddhāntanayapradīpam |
vitatya puṇyaṃ yadupārjitaṃ tat,
parāṃ viśuddhiṃ jagato vidheyāt ||
hetubinduṭīkā samāptā |
.............................................................
.............................................................
mā yatata imā yā tadrūpā vala (?) tribhuvanasya hitāya śasvat |
narasya setoḥ do.......tathāgatamatasya nivodhayitrī
Original text: Hetubinduṭīkā · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji. Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa, with the sub-commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda 1949. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0