હેતુબિન્દુટીકા · અધ્યાય 3

"
ઇત્યલં બહુભાષિતયા । તદેવં મૃત્સંસ્થાનયોરેકસ્વભાવત્વે ન કથઞ્ચિદ્ભેદસમ્ભવ ઇતિ સહકારિણામનેકત્વે ઽપિ ન કાર્યસ્યાનેકત્વમિત્યત્ર ભવત્યેતદુદાહરણમિતિ ।
[30. દ્રવ્યગુનયોરભેદે વૈશેષિકકૃતપૂર્વપક્ષસ્યોલ્લેખઃ ।]
અત્ર વૈશેષિકમતમાશઙ્કયાહ- "અન્યદેવ" ઇત્યાદિ । "સંસ્થાનં" હ્યવયવસન્નિવેશ ઉચ્યતે । સ ચ સંયોગલક્ષણત્વાદ્ ગુણરૂપઃ । "તતો" મૃદ્દ્રવ્યાદસ્યાન્યત્વં દ્રવ્યગુણયોરસંકીર્ણસ્વભાવત્વાત્ । તેન યદિ મૃત્પિણ્ડસ્ય મૃદાત્મતાયાં વ્યાપારઃ કુલાલસ્ય તત્સંસ્થાનવિશેષે કથ્યતે, તદા તયોત્યન્તભેદાત્ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યાનેકત્વં પ્રાપ્તમિતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ઉક્તમત્ર" ઇતિ । મૃત્સંસ્થાનયોઃ સ્વભાવભેદે દૂષણમુક્તમ્ "મૃત્સંસ્થાનયોરપરસ્પરાત્મતયા" ( હ્બ્ટ્ 108 ) ઇત્યાદિકમિતિ ન સંસ્થાનસ્ય મૃદ્દ્રવ્યાદન્યત્વમ્ । તતો મૃત્પિણ્ડોપાદાનાહિતાતિશયેન તત્કાર્યક્ષણસહકારિણા કુલાલેન તદુપાદાનોપકૃતાત્મના તત્કાર્યક્ષણસહકારિણા મૃત્પિણ્ડેન ચ પ્રત્યેકં સકલમેવ મૃત્સંસ્થાનાત્મકં કાર્યં ક્રિયત ઇતિ ન કારણાનેકત્વે ઽપ્યનેકત્વમસ્ય । અત્રૈવોપચયહેતુમાહ- "અપિ ચ" ઇત્યાદિ । યત્ તદ્ ઘટગતં સંસ્થાનં "યદિ તત" મૃદો "ભિન્નં સ્યાત્" તદા કુલાલઃ પૃથગેવ કિમિતિ ન કરોતિ? । નહિ ભિન્નાનામાવશ્યકમપૃથક્કરણમ્, કુલાલશ્ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તસ્ય સંસ્થાનસ્ય ગુણાત્મનઃ કારણતયા ગમ્યત ઇતિ "સ પૃથગપિ" તત્ "કુર્યાત્" । પર આહ- "ગુનસ્યેત્યાદિ । "દ્રવ્યાશ્રય્યઽગુણવાન્ સંયોગવિભાગેષ્વકારણમનપેક્ષ" ઇતિ ગુણલક્ષણાત્ સર્વદા ગુણો દ્રવ્યપરતન્ત્રઃ, સ કથં કદાચિત્ પૃથક્ ક્રિયેત? । વૈશેષિક એવ બૌદ્ધીયં ચોદ્યમાશઙ્કયાહ- "તત્સંસ્થાન" ઇત્યાદિ । યદિ સ્વભાવેનૈવ તસ્ય ગુણાત્મનઃ સંસ્થાનસ્ય "ક્રિયાવદ્ ગુણવદ્" ઇત્યાદિવચનાદાધારસ્વભાવં તત્ મૃદ્દ્રવ્યં, સંસ્થાનં વા તથાવિધં કપાલાધેયાત્મકં તદા કિમિતિ કુલાલવ્યાપારમપેક્ષતે? । સ્વત એવ કિં ન ભવતિ? ઇતિ ચોદકાભિપ્રાયઃ ।
એવં ચોદ્યમાશઙ્કય વૈશેષિકઃ પરિહારમાહ- "ન, તતઃ" ઇત્યાદિ । યત્ તત્ મૃદ્દ્રવ્યં પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકારં ચ સંસ્થાનં તયોર્યઃ સમ્બન્ધ આધારાધેયલક્ષણઃ તત્ર યા "યોગ્યતા" તાં "દ્વયમપ્યેતત્ કુલાલાદ્" યતઃ પ્રતિલભતે તસ્માત્ "કુલાલમપેક્ષતે" કુલાલાનપેક્ષાયાં દોષમાહ- "અન્યથા" યદિ તયોઃ પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાયાં કુલાલાપેક્ષા ન સ્યાત્ તદા સ્વભાવત એવ મૃત્પિણ્ડસ્ય તથવિધસંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યત્વં ભવેત્ । તસ્મિંશ્ચ સતિ વસ્તુન એવ તત્સંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યતાલક્ષણા ધર્મતાસ્તીતિ કુલાલસન્નિધેઃ પ્રાગપિ સંસ્થાનવિશેષેણ સમ્બન્ધઃ સ્યાદિતિ વૈશેષિકીયશ્ચોદ્યપરિહારઃ ।
[31. દ્રવ્યગુણયોરભેદસ્યોપપાદનમ્ ।]
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "એવમ્" ઇત્યાદિ । યદિ પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાયાં કુલાલમપેક્ષતે "એવં તર્હિ સા યોગ્યતા મૃદ્દ્રવ્યસ્ય કુલાલાદ્ ભવતિ ઇતિ" આપન્નમ્ । ન ચ "અનયોઃ" મૃદ્દ્રવ્યયોગ્યતયોઃ સ્વભાવસ્ય "ભેદઃ" નાનાત્વમ્ । યદિ હિ સ્યાત્ તદા યોગ્યતાયાઃ દ્રવ્યાત્ પૃથક્કરણં "પ્રાગ્વત્ પ્રસજ્યેત" । અથ યોગ્યતાયા અપિ યોગ્યપારતન્ત્ર્યાદપૃથક્સિદ્ધિં બ્રૂયાત્ તદા તસ્યા અપિ વસ્તુધર્મતયૈવ પ્રાગપિ સમાવેશો મા ભૂદિતિ દ્રવ્યેણ સહ સમ્બન્ધયોગ્યતાયા અન્ય યોગ્યતા કુલાલાદ્ ભવતીત્યેષ્ટવ્યા । સાપિ પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગા[ત્] દ્રવ્યાદ્ ભિન્નસ્વભાવા નોપગન્તવ્યા । પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગે વા પુનઃ સ એવ પરિહારઃ તદીયઃ, પુનસ્તદેવોત્તરમ્, ઇત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદવશ્યામભિન્નસ્વભાવતા કપાલાત્મકમૃદ્દ્રવ્યયોગ્યતયોરભ્યુપગન્તવ્યા । કિમેવં સતિ સિદ્ધં ભવતિ? ઇત્યત આહ- "અસ્તિ તાવત્" ઇત્યાદિ । મૃત્પિણ્ડકુલાલભ્યાં કપાલદ્રવ્યસ્ય સંયોગવિશેષસમ્બન્ધયોગ્યસ્યારમ્ભાત્ યદૈકસ્વભાવત્વે ઽપ્યેકસ્યાનેકપ્રત્યયોપાધેયવિશેષતા તદા સિદ્ધઃ આસ્માકીનઃ પક્ષઃ । તતશ્ચ કિમસ્માકં મૃત્સંસ્થાનયોરેકસ્વભાવત્વસાધનાય અતિનિર્બ્બન્ધનેન? । યદિ યોગ્યતામપ્યાશ્રિત્યાનેકપ્રત્યયજન્યત્વે ઽપ્યેકત્વાત્ નાનાત્વપ્રસઙ્ગાભાવઃ સિધ્યતિ કાર્યસ્ય, ન કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યગુનવાદનિરાકરણેનેહ પ્રયોજનમ્, અન્યત્રૈવ તન્નિરાકરણસ્ય કૃતત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ । નિર્બન્ધગ્રહણેન ચ મૃત્સંસ્થાનયોરપરસ્પરાત્મતયા સંસ્થાનમૃત્સ્વભાવવિશેષાભ્યાં તયોરપ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યનયોપપત્ત્યા સાધિતમેવાનયોરેકત્વમ્, યુક્ત્યન્તરાણાં સમ્ભવે ઽપિ તદભિધાનલક્ષણો નિર્બ્બન્ધો ન ક્રિયતે, પ્રકૃતસિદ્ધેરન્યથાપિ ભાવાદિત્યાચષ્ટે ।
[32. સામગ્રીભેદે કાર્યભેદસ્ય કારણભેદે ઽપિ ચ કાર્યસ્યૈક્યસ્યોપસંહારઃ ।]
તદેવં સામગ્રીભેદાત્ સામગ્ર્યન્તરજન્યેભ્યો ભેદઃ સહકારિણામનેકત્વે ઽપિ ચ કાર્યસ્યૈકત્વમવિરુદ્ધમિતિ પ્રતિપાદ્ય ( હ્બ્ટ્ 110 ) ઉપસંહરન્નાહ- "તેન સહકારિણ" ઇત્યાદિ । યેન- પ્રત્યયાન્તરપ્રચયે તદ્વિકલસામગ્ર્યાઃ સામગ્ર્યન્તરં સમ્પદ્યતે, તચ્ચ પૂર્વસામગ્રીજન્યાદ્ ભિન્નં કાર્યાન્તરમેવ જનયતિ ; એકસામગ્રીવ્યપદેશવિષયાણાં ચ સહકારિણામનેકત્વે ઽપ્યનેકસ્યૈકક્રિયવિરોધાભાવાત્ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનશ્ચ કાર્યસ્યૈકસ્ય દર્શનાત્ સ્વભાવત એકત્વં સાધિતમ્- તેન કારણેન સહકરણશીલા એકસામગ્ર્યન્તર્ગતાઃ પ્રત્યયાઃ સામગ્ર્યન્તરૈઃ સહ "નૈકોપયોગવિષયાઃ" એક ઉપયોગસ્ય વિષયો યેષાં તે ન ભવન્તિ, સામગ્ર્યન્તરૈરેવ સહ ભિન્નોપયોગવિષયત્વસ્ય ન્યાયબલાત્ પ્રતીતેઃ । અનેન યત્ પ્રાગ્ વિકલ્પિતં ‘યદિ કારણશબ્દેન સામગ્રી ભણ્યતે તદા તદ્ભેદાદસ્ત્યેવાતત્સામગ્રીજન્યેભ્યઃ કાર્યસ્ય ભેદ ઇઉતિ કિમુચ્યતે- ન કારણભેદાદ્ ભેદઃ સ્યાત્ઽ; ઇતિ એતદુદા હરણોપદર્શિતં નિગમિતમ્ । અથ કારણશબ્દેન સામગ્રીવ્યપદેશવિષયાઃ સહકારિણ ઉચ્યન્તે તદા તદ્ભેદાદનેકત્વલક્ષણાત્ કાર્યસ્યાનેકત્વલક્ષણો ભેદો નેષ્યત એવ, અનેકસ્યૈકક્રિયાવિરોધાભાવાત્, એકસ્યાનેકત ઉત્પત્તિદર્શનાચ્ચેતિ મૃત્સંસ્થાનયોરેકાત્મકતોપદર્શિતં નિગમયતિ- ‘કાર્યસ્વભાવસ્યઽ; મૃત્સંસ્થાનાત્મન ‘એકત્વે ઽપિઽ; નાનાત્વાભાવે ઽપિ ‘વસ્તુતઃઽ; પરમાર્થતઃ કલ્પનાબુદ્ધૌ મૃત્સંસ્થાનયોર્ભિન્નયોરિવ પ્રતિભાસને ઽપીતિ ।
એવમ્ ઉદાહરણે સામગ્રીભેદાત્ કાર્યાણાં ભેદો નૈકસામગ્રીવિષયપ્રત્યયભેદાદનેકત્વં કાર્યસ્યેતિ પ્રતિપાદ્ય પ્રકૃતે ચક્ષુરાદૌ યોજયન્નાહ- "યથા ઇહો" દાહરણે "કારણભેદઃ" સામગ્રીભેદઃ કુલાલવિકલમૃત્પિણ્ડતત્સહિતસૂત્રાધિકસામગ્રીત્રિતયલક્ષણો ‘ભિન્નેષુઽ; નાનાસ્વભાવેષુ ‘વિશેષેષુઽ; ઇષ્ટકાદિચક્રાવિભક્તઘટતદ્વિભક્તઘટલક્ષણેષૂપયોગા "ન્નૈકકાર્યઃ" કિન્તુ ભિન્નકાર્ય એવ, "તથા" તેનૈવ પ્રકારેણ ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તૌ સામગ્ર્યન્તરાત્ સામગ્રીલક્ષણકારણભેદો ઽનેકકાર્ય ઇત્યુન્નેયઃ ।

એતદેવ વિભજન્નાહ- "તથાહિ" ઇત્યાદિ । યા ચક્ષૂરૂપરહિતા સમનન્તરપ્રત્યયાખ્યાવિજ્ઞાનલક્ષણા પ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષા સામગ્રી, તતો વિજ્ઞાનસ્ય વિકલ્પકસ્યેતરસ્ય વા તદુપાદેયત્વેન યા બોધરૂપતોપલબ્ધા સા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ ભવતિ । "તસ્યૈવ" ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય । કીદૃશસ્ય? । "ઉપલમ્ભાત્મનઃ સતો ભવતઃ" જાયમાનસ્ય તદૈવ તદેકકાર્યપ્રતિનિયતસ્ય ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય સન્નિધાનાત્ સમનન્તરપ્રત્યયોપાદાનોપકૃતાત્ તતો "રૂપગ્રહણપ્રતિનિયમો" રૂપાકારતાપ્રતિનિયમઃ, શબ્દાદ્યાકારવિવેકવત એવં (વ) કાર્યસ્ય ચક્ષુઃસહિતસમનન્તરપ્રત્યયસામગ્ર્યાઃ જનકત્વાદ્ । "વિષયાદ્" વિષયાધિકાત્ સમનન્તરપ્રત્યયાદિન્દ્રિયાચ્ચ "તેન" વિષયેણ "તુલ્યરૂપતા" ન કેવલૈવ રૂપપ્રતિભાસિતા ભ્રાન્તવિજ્ઞાનસ્યેવેતિ વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારલક્ષણસામગ્રીકાર્યમેવં પ્રદર્શિતમ્ । તદન્યદેકદ્વયજન્યં તુ કાર્યં સ્વયમ્ભૂહ્યમ્ । અત્રાભિન્નત્વે ઽપિ વસ્તુતઃ "કાર્યસ્ય" ચક્ષુર્વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય "કારણાનાં" વિષાયેન્દ્રિયમનસ્કારાણાં ભિન્નેભ્યઃ સ્વભાવેભ્યઃ કેવલાનામેષાં યઃ સ્વભાવસ્તતો ભિન્ના એવાતજ્જન્યેભ્યો વિધિશે (ન્યેભ્યો ઽપિ વિશે)ષા બોધરૂપતાદિલક્ષણા "ભવન્તિ" । અતજ્જન્યાપેક્ષયા ચૈકાત્મકા અપિ બહુત્વેન નિર્દિષ્ટાઃ । યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માત્ ન કારણભેદે ઽપિ । યથૈકસામગ્ર્યન્તર્ગતપ્રત્યયભેદે ઽપ્યભેદો નૈવં સામગ્રીલક્ષણકારણભેદે ઽપ્યભેદઃ સામગ્ર્યન્તરજન્યેભ્યઃ "કાર્યવિશેષસ્ય" વિશિષ્ટસ્ય કાર્યસ્યેતિ ।
તેન યદુચ્યતે- ‘યદિ સહકારિણાં ભેદે ઽપ્યભિન્નં કાર્યં ભવતિ સામગ્રીભેદે ઽપ્યભિન્નમસ્તુ, અથ સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નં ભવતિ સહકારિભેદાદપિ કિમિતિ ભિન્નં ન ભવતિ વિશેષાભાવાત્?ઽ; ઇતિ તદપાસ્તં ભવતિ । તથા હિ- પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદેકકાર્યોદ્દેશેનેતરેતરસન્તાનોપકારાચ્ચ સહકારિણાં પ્રતિનિયતશક્તિનામુદયાદેકં કાર્યં સમાજાયતે । સામગ્ર્યન્તરસ્ય ( હ્બ્ટ્ 112 ) તુ કાર્યાન્તરપ્રભવશક્તિનિબન્ધનેભ્યો હેત્વન્તરેભ્યઃ સ્વભાવભેદવતો ભાવાદ્ ભિન્નકાર્યપ્રસૂતિરિતિ કુતો વિશેષાભાવઃ? ।
[33. જનકત્વમેવાધારત્વં ન તુ સ્થાપકત્વમ્ ।]
નનુ ચ સર્વં કાર્યં સાધારં યથા ઉપાદાયરૂપમ્ । તદ્ધિ ભૂતેભ્યો જાયમાનં તાન્યેવાશ્રયત ઇતિ ભવદ્ભિરિષ્યતે । તથાન્યદપિ વિજ્ઞાનાદિકં કાર્યમ્ । અતો ઽનેનાપિ કિઞ્ચિત્ કારણમાશ્રયણીયમ્ । તસ્ય ચ કારણસ્ય પૂર્વં જનકત્વં પશ્ચાત્ કાર્યં પ્રત્યાધારભાવ એવ, ન જનનમ્, તતસ્તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદિત્યનેકાન્તઃ તદવસ્થ એવેત્યત આહ- "ત એવૈતે" યે ઽનન્તરમુક્તાઃ "કારણશક્તિભેદાઃ" કારણાનાં શક્તિવિશેષાઃ । કીદૃશાઃ? "યથાસ્વં" યેષાં કારણશક્તિભેદાનાં સહકારિલક્ષણાનાં યદાત્મીયં સામગ્ર્યન્તરજન્યાત્ પ્રતિવિશિષ્ટં કાર્યં તસ્ય જનને ઽવ્યવધેયા વ્યવધાતું પ્રતિબન્ધુમશક્યા શક્તિર્યેષાં તદ્ભાવસ્તયા " અવ્યવધેયશક્તિતયા" અવશ્યં કાર્યકારિશક્તિતયા "પ્રત્યુપસ્થિતાઃ" ઉદ્યુક્તાઃ સન્તઃ "સામગ્રીકાર્યસ્ય" એકપ્રત્યયજનિતસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ સર્વં સામગ્ર્યા એવ કાર્યમિતિ કૃત્વા સામગ્રીકાર્યસ્ય સ્વભાવસ્થિત્યાશ્રય ઇત્યુચ્યન્તે । કસ્માત્ પુનરવ્યવધેયશક્તિતા? "ક્ષણિકત્વાત્" । નહિ ક્ષણિકસ્ય શક્તિઃ પ્રતિબન્દ્ધું શક્યતે, સ્વભાવાન્તરોત્પાદને યાવત્પ્રતિબન્ધકો વ્યાપ્રિયતે તાવત્ ક્ષણિકસ્ય સ્વકાર્યં કૃત્વૈવ નિરોધાત્ ।
કથં પુનરસમાનકાલં કારણમાધારો યુજ્યતે?, ઇત્યત આહ- "તથા હિ" ઇત્યાદિ । યસ્માત્ "તત્" વિજ્ઞાનલક્ષણ કાર્યં "તેભ્યઃ" ચક્ષુરાદિભ્ય "સમસ્તભ્યો" બોધરૂપતયા તદન્યસ્માત્ તદજન્યાત્ "પ્રતિવિશિષ્ટસ્વભાવમેકં" ખણ્ડશઃ કાર્યસ્યાનુત્પાદાદેકૈકસ્માત્ સકલસ્યૈવ ભાવાદેકં જાતમ્, તસ્માત્ તે આધારા ઉચ્યન્તે । નહિ જનકાદન્ય એવોપકારકઃ । ન ચાનુપકારક આધારઃ, ( હ્બ્ટ્ 113 ) અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તતો ભિન્નકાલસ્યાધારભાવો ન વિરુધ્યતે । યદપિ ભૂતાનામુપાદાયરૂપં પ્રત્યાશ્રયત્વમુચ્યતે તદપિ સ્વદેશસ્યાસ્ય જનકત્વમેવેતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રાગ્જનકં ભૂત્વા પશ્ચાત્ સ્થાપકતામુપૈતિ, યતો ઽનેકાન્તઃ સ્યાદિતિ ।
[34. અતિશયોત્પાદનં ન સહકારિત્વં કિન્તુ એકાર્થકારિત્વમ્ ।]
પુનરન્યથા તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદિત્યનેકાન્તોદ્ભાવનં પરસ્યાશઙ્ક્યાહ- "અપ્રતિરોધશક્તિકેષુ" અવિદ્યમાનઃ પ્રતિરોધઃપ્રતિબન્ધો યસ્યાઃ શક્તેઃ સા યેષામ્ । અપ્રતિરોધશક્તિકત્વં ચાનન્તરકાર્યત્વાત્ । યે હ્યુત્પન્નાઃ કાલક્ષેપેણ કાર્યં કુર્વન્તિ તેષાં સ્યાદપિ શક્તિપ્રતિબન્ધો, ન તુ ય ઉદયાનન્તરમેવ કાર્યં કુર્વન્તિ । અનેન ક્ષણક્ષયિણામુપઘાતકાભાવમાહ । અનુગ્રાહકવિરહમપ્યાહ- "અનાધેયવિશેષેષુ" । તચ્ચાનાધેયવિશેષત્વં "ક્ષણિકેષુ" ઇત્યનેનાહ । નહિ ક્ષનિકાનાં વિશેષ આધાતું શક્યતે, વિશેષાધાયકેન તત્સહભાવિના તદનન્તરં તદુત્પાદનાત્ । તદા ચ તસ્ય નિરોધાત્ । તેષ્વેવંવિધેષુ "પ્રત્યયેષુ પરસ્પરં કઃ સહકારાર્થઃ" યેન સહકારિણ ઉચ્યન્તે? । નન્વનાધેયવિશેષત્વેનૈવ સહકારિત્વાભાવઃ પ્રતિપાદિત ઇતિ કિમર્થમિદમપ્રતિરોધશક્તિકેષ્વિતિ? । નહિ શક્તિપ્રતિરોધકઃ સહકારિ ભણ્યતે । સત્યમ્ । સર્વથા તુ તત્રાકિઞ્ચિત્કરત્વજ્ઞાપનાર્થમેતદુક્તમ્ । શક્તિપ્રતિબન્ધકાપનયનેન ચોપકારિત્વકલ્પનાં સહકારિણાં નિરસ્યતિ । તસ્માદતિશયાધાયિનઃ સહકારિણો ઽસમ્ભવાત્ ક્ષણિકાનાં સ્વહેતુમાત્રપ્રતિબદ્ધમેવ જનકત્વમ્ । તચ્ચૈવંવિધં સર્વદાસ્તિ । ન ચ કેવલા જનયન્તીતિ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદિત્યનેકાન્ત એવેતિ મન્યતે ।
એતત્ પરિહરતિ- "ન વૈ" નૈવ અતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા યતસ્તદભાવાત્ સહકારિણો ન સ્યુઃ । ક્વ પુનરતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા પ્રત્યયાનાં ન ભવતિ? । "સર્વત્ર" । નહિ ક્વચિદપિ સહભાવિનામતિશ્યોત્પાદનલક્ષણા સહક્રિયા સમ્ભવતિ । ( હ્બ્ટ્ 114 ) કા તર્હિ સહક્રિયા? ઇત્યાહ- "એકાર્થકરણમ્" એકકાર્યનિષ્પાદનં યદ્ "બહૂનામ્" । "અપિઃ" સમ્ભાવનાયામ્ । ન્યાયબલાદેવંવિધામેવ સર્વત્ર સહક્રિયાં સમ્ભાવયામઃ, નાન્યમિતિ । અત્રોદાહરણમ્- "યથા અન્ત્યસ્ય" અનન્તરાઙ્કુરાદિકાર્યસ્ય "કારણકલાપસ્ય" પ્રત્યયસામગ્ર્યા ઇતિ ।
[35. એકકાર્યકારિત્વમેવ મુખ્યં સહકારિત્વમિતરત્તુ ગૌણમ્ ।]

સ્યાદેતત્- ઔપચારિકમેતત્ સહકારિત્વમ્, અતિશયોત્પાદનમેવ તુ મુખ્યમ્ ઇત્યત્ આહ- "તદેવ" એકકાર્યકરણલક્ષણં "મુખ્યં સહકારિત્વમ્" નાતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્, તસ્યૈવ ગૌણત્વાત્ । એતચ્ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતે । કુત એતત્? ઇત્યાહ- "તસ્યૈવ અન્ત્યસ્ય" વિવક્ષિતકાર્યં પ્રતિ "કારણત્વાત્" । કારણસ્ય ચ સહકારિવ્યપદેશઃ નાકારણસ્ય । યતઃ સહ- યુગપત્ કુર્વન્તઃ સહકારિણ ઉચ્યન્તે, અન્ત્યશ્ચ કારણકલાપ એવંવિધ ઇતિ । યથા ચાન્ત્યસ્યૈકાર્થકરણં સહકારિત્વમ્ એવં પૂર્વસ્યાપિ કારણકલાપસ્યોત્તરોત્તરવિશિષ્ટક્ષણાન્તરારમ્ભિણ ઇત્યવસેયમ્, અન્ત્યસ્યોદાહરણતયા નિર્દ્દેશાત્ । તસ્માત્ સર્વં કાર્યમઙ્કુરાદિકં વિશેષલક્ષણં વાનેકપ્રત્યયજન્યમિતિ । સર્વત્રૈકાર્થક્રિયૈવ ચોપચીયમાનાપચીયમાનકાર્યકારિણઃ કારણકલાપસ્ય સહકારિત્વમ્, ન વિશેષોત્પાદનમિતિ ।
સ્યાદેતત્- એકાર્થકરણમપિ તત્ર સહકારિત્વમસ્તુ અતિશયોત્પાદનલક્ષણમપીત્યત આહ- "તત્ર ચ" ક્ષણે ઽન્ત્યે "વિશેષસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્" નાતિશયોત્પાદનમપિ સહકારિત્વમ્ । કુતો વિશેષસ્ય કર્તુમશક્યત્વમ્? ઇત્યત આહ- "એકસ્ય" અનંશસ્ય "સ્વભાવસ્યાવિવેકાત્ । ન હિ તત્ર ‘અયમનાહિતાતિશયો ભાગઃ સ્વહેતુભ્યો જાતઃ, અયં તુ સહકારિભિરાહિતાતિશયઃઽ; ઇતિ વિવેકો ઽસ્તિ । યદિ નામવિવેકઃ, વિશેષસ્તુ કિમિતિ ન ક્રિયતે? ઇત્યત આહ- "સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિલક્ષણત્વાદ્ વિશેષોત્પત્તેઃ", નિર્ભાગે ચ કુતઃ સ્વભાવાન્તરસ્ય વ્યવસ્થા? ।
સ્યાન્મતમ્- ભિન્નસ્વભાવ એવાન્ત્યસ્ય વિશેષો ઽસ્તુ ઇત્યત આહ- "ભવાન્તર"- ઇત્યાદિ । યદિ ભાવાન્તરલક્ષણો વિશેષો ( હ્બ્ટ્ 115 ) ભવેત્ તદા તસ્યાન્ત્યત્વમેવ હીયેત । હીયેનાં (હીયતાં) કો દોષઃ? ઇતિ ચેત્; "તતશ્ચ" અનન્ત્યત્વાત્ "ન સાક્ષાત્ કારણં સ્યાત્" । યત એવં "તસ્માન્ન કારણસ્ય" મુખ્યસ્ય "સહકારિભ્યઃ" સકાશાદ્ "વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ" ઇત્યેકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમિતિ ।
નન્વસત્યાં સહકારિભ્યો વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યજનને સામર્થ્યમેષાં ન યુજ્યત ઇત્યત આહ- "તે સમર્થાઃ" ઇત્યાદિ । યદિ હિ તે સ્વભાવેનાસમર્થા ઉત્પદ્યેરન્ તદૈષાં સહકારિભ્યઃ સામર્થ્યોત્પત્તિરભ્યુપગમ્યેત । યાવતા "તે ઽન્ત્યાઃ સ્વભાવેનૈવ સમર્થાઃ પ્રત્યયાઃ સહિતા જાયન્તે" ક્ષણમાત્રવિલમ્બિનો । "યેષા"મેકક્ષણનિયતત્વાત્ તતઃ "પ્રાક્પશ્ચાત્પૃથક્ત્વભાવો નાસ્તિ । યેભ્યશ્ચાનન્તરમેવ કાર્યમુત્પદ્યતે" ન કાલાન્તરેણ "તત્ર" તેષ્વેવંવિધેષુ "એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્" નાતિશયોત્પાદનલક્ષણમ્ ।
સ્વભાવતઃ સામર્થ્યસ્ય ભાવવિરોધાત્, પરસ્પરતશ્ચાનભ્યુપગમાત્ સમર્થસ્ય જન્મૈવાયુક્તમિતિ મન્વાનઃ પરઃ આહ- "સમર્થઃ કુતઃ" ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "સ્વકારણેભ્યઃ" ઇતિ । પરમતાપેક્ષયા તુ સ્વભાવત ઇત્યુક્તમ્ । પરો હ્યત્યન્તસ્ય (હ્યુત્પન્નસ્ય) કારણસ્ય સહકારિભ્યઃ સામર્થ્યમિચ્છતીતિ તન્નિષેધપરં સ્વભાવત ઇતિ વચનમ્ । ન તુ સ્વભાવતઃ કિઞ્ચિજ્જાયતે, તસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
[36. ક્ષણિકેષ્વેકાર્થક્રિયાનિયમસ્ય વ્યવસ્થાપનમ્ ।]
એકાર્થક્રિયાનિયમ એવ ક્ષણિકાનામયુક્તઃ, કેવલાનામપ્યંત્યક્ષણસરૂપાણાં દર્શનાત્ । તથાહિ- ‘ઇદમેવંરૂપં નૈવ ચઽ; ઇતિ દર્શનાદર્શનાભ્યાં વિભજ્યતે । તત્ર યાદૃશઃ ક્ષિત્યાદયસ્તદન્યપ્રત્યયસન્નિધાવુપલભ્યન્તે તાદૃશા એવ કેવલા અપિ । તતસ્તદન્યસહિતા ઇવ કેવલા અપિ સમર્થમઙ્કુરજનને સ્વં સ્વં ક્ષણાન્તરમારભેરન્ । તતઃ કેવલસ્યાપ્યઙ્કુરાદિજનનસ્વાભાવ્યાદજનનાચ્ચ ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽઇત્યનેકાન્ત એવેતિ મન્યમાનઃ પર ( હ્બ્ટ્ 116 ) આહ- "તાનિ" સ્વકારણાનિ ક્ષિતિબીજાદીનિ "એનં" સમર્થમ્ "અપરસ્ય" અન્યસ્ય પ્રત્યયસ્ય "સન્નિધાન એવ કિં" કસ્માત્ "જનયન્તિ"? ન કેવલાનિ?, સહિતાનામેવ સર્વદા સમ્ભવાત્ ઇતિ ચેત્ આહ- "કદાચિત્" કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે "અન્યથાપિ" કેવલા અપિ "સ્યુઃ" ભવેયુઃ । તથા હિ- દૃશ્યન્ત એવાધ્યાત્મિકબાહ્યાઃ ક્વચિત્ કાર્યે યાદૃશા યત્સહિતાઃ તાદૃશા એવ તદ્રહિતા અપીતિ । જનયન્તુ કેવલા અપિ સમ્ભવન્તઃ સમર્થમ્, કો દોષઃ? ઇતિ ચેદાહ- "તતશ્ચ" કેવલાનામપિ સમર્થજનકાનાં સમ્ભવાત્ "એકો ઽપિ" ન કેવલમનેકઃ "ક્વચિ" દ્દેશાદૌ સમર્થઃ ઉત્પન્નઃ ક્ષિતિબીજાદોઇરઙ્કુરાદિકાર્યં "જનયેત્" યદિ તત્સ્વભાવસ્યાવશ્યં જનકત્વમ્ । ન ચ કેવલો જનયતિ તત્સ્વભાવસમ્ભવે ઽપિ તતો ઽનેકાન્તઃ ઇતિ પરઃ ।
એતત્ પરિહરન્નાહ- "અપરાપર- " ઇત્યાદિ । અપરૈશ્ચાપરૈશ્ચ કુશૂલતદપનેતૃપુરુષપ્રયત્નપિટકાદિપ્રક્ષેપક્ષેત્રનયનપ્રકિરણાદિભિઃ "પ્રત્યયૈ"ર્યો "યોગઃ" તેન કારણેન "પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયો" ન કદાચિત્ પૂર્વાપરકાલભાવિન એકશક્તયઃ અપરાપરપ્રત્યયયોગલક્ષણહેતુભેદે ઽપ્યભિન્નશક્તિતાયામહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યત્રાપિ ચ શાલિયવબીજાદૌ શક્તિભેદસ્ય હેતુભેદનિબન્ધનત્વાત્ ।
"સંસ્કારાઃ" સમેત્ય સમ્ભૂય ચ પ્રત્યયૈઃ ક્રિયમાણાઃ "સન્તન્વન્તઃ" સન્તાનેન ભવન્તો "યદ્યપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાદ્" વર્ણેન સંસ્થાનેન અન્યેન વા કેનચિત્પ્રકારેણ સાદૃશ્યાદેકાકરપરામર્શપ્રત્યયજનનલક્ષણાત્ સમાનં રૂપમેષામિતિ "સરૂપાઃ" સદૃશાઃ "પ્રતીયન્તે" પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે "તથાપિ" કૃત્રિમાકૃત્રિમાણામિવ મણિમુક્તાદીનામપરાપરપ્રત્યયોગલક્ષણસામગ્રીભેદાદ્ "ભિન્ન એવ" વિસદૃશ એવ ન પ્રત્યભિજ્ઞાનવશાદભિન્નઃ તુલ્યરૂપ "એષાં" બીજાદીનાં "સ્વભાવઃ" યત એવં "તેન" ભિન્નસ્વભાવત્વેન ભિન્નશક્તિતયા વાપરાપરસામગ્રીજન્યત્વેન ક્ષણાનાં સિદ્ધ્યા "કિઞ્ચિદેવ" ક્ષિતિબીજાદિકં "કસ્યચિ"દેવ કાર્યસ્યાઙ્કુરાદેસ્તજ્જનનસમર્થસ્ય ( હ્બ્ટ્ 117 ) વા "કારણમ્" । ન સર્વં સર્વસ્ય । તથા ચ વ્યગ્રાણાં ક્ષિતિબીજાદીનામઙ્કુરજનનસ્વભાવતા સમર્થક્ષણજાનનસ્વભાવતા વા નાસ્ત્યેવેતિ તત્સ્વભાવસ્ય જનનાદજનકસ્ય ચાતત્સ્વભાવત્વાદિત્યત્ર નાનેકાન્તઃ યતો યો યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોરેવોત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ ન પુનસ્તદ્ભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષત ઇત્યત્રાનેકાન્તઃ સ્યાદિતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ સરૂપતાવિષયસ્ય સામગ્રીભેદાદનુમિતભિન્નશક્તિસ્વભાવત્વેન બાધ્યમાનતયા પ્રામાણ્યાભાવાત્ ન તતઃ સરૂપતાસિદ્ધિઃ ક્ષણક્ષયિણામિતિ ।
પૂર્વં ચ ‘અત એવાન(એવ ત)યોરવસ્થયોર્વસ્તુભેદો નિશ્ચેયઃ ઇત્યાદિના એકત્વવિષયં પ્રત્યભિજ્ઞાનં નિરસ્તમ્ । અધુના તુ તુલ્યસ્વભાવતાવિષયમિતિ ભેદઃ । એતદપિ તત્ર ‘અપરાપરોત્પત્તેઃઽ; ઇત્યનેનોક્તમેવ । વિપઞ્ચનાર્થં તુ પુનઃ ઇહ ઉપન્યસ્તમ્ ।
[37. ક્ષણિકેષુ હેતુફલભાવવ્યવસ્થાયાઃ કથનમ્ ।]

કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ કારણમ્ ઇત્યુક્તમ્ તત્ર કિં કસ્ય કારણમિતિ શક્યપરિચ્છેદમપ્યાધ્યાત્મિકેષુ તાવદ્ દર્શયન્નાહ- "તત્ર" ઇત્યાદિ । "તત્ર" તેષુ પ્રતિક્ષણં શક્તિસ્વભાવેષુ ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ । વ્યવધાનં- વ્યવધીયતે યન, તદાદિર્યેષાં અતિદૂરાત્યાસન્નત્વાદીનાં તે ઽવિદ્યમાના યસ્મિન્ દેશે સો ઽવ્યવધાનાદિઃ દેશો યસ્ય સો ઽવ્યવધાનાદિદેશઃ, રૂપમિન્દ્રિયં ચાદી યસ્ય મનસ્કારાદેઃ સ રૂપેન્દ્રિયાદિઃ સ ચાસૌ કરણકલાપશ્ચ સામગ્રીલક્ષણસ્તથોક્તઃ, અવ્યવધાનાદિદેશશ્ચાસૌ રૂપેન્દ્રિયદિકારણકલાપશ્ચ સ"વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃ" નાન્યઃ, તદ્ભાવ એવ તસ્ય ભાવાત્, અન્યભાવે ઽપિ ચાભાવાત્, એતન્માત્રનિબન્ધનત્વાચ્ચ સમર્થાસમર્થવ્યવસ્થાયાઃ । "યસ્તેષા" મિન્દ્રિયાદીનાં "પરસ્પરોપસર્પણસ્ય" અન્યોન્યઢૌકનસ્ય । "આદિ" ગ્રહણાદ્ વ્યવધાનાપનયના.................................................................................................................... [સા]મગ્ર્યધીનત્વેનાસંવાદિતિ ।
ઇમમેવંવિધં હેતુફલભાવપ્રતિનિયમં નિરવદ્યમાધ્યાત્મિકેષુ દર્શિતમ્ અન્યત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- "અનેન ન્યાયેન" ઇત્યાદિ । યો ઽયમનન્તરં હેતુફલભાવપ્રતિનિયમે ન્યાય ઉક્તઃ સો ઽન્યત્રાપિ "સર્વત્ર" દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વત્રેતિ વચનાત્ અક્ષણિકેષ્વપિ પ્રતીતિર્મા ભૂત્ ઇત્યાહ- "પ્રતિક્ષણમ્" ઇત્યાદિ । યાઃ ક્ષણે ક્ષણે ઽન્યાશ્ચાન્યાશ્ચ સ્વભાવભેદાન્વયિન્યઃ શક્તયો ભવન્તિ તત્રાયમેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમઃ સહકારિણાં દ્રષ્ટવ્યઃ । ન તુ યે સ્થિરૈકસ્વભાવા ભાવાઃ પરૈઃ કલ્પ્યન્તે તેષ્વપિ । સ્થૈર્યં સન્તાનાશ્રયેણાપિ વ્યપદિશ્યેતેત્યેકગ્રહણમ્ । ક્ષણે ઽપ્યેકત્વમસ્તીતિ સ્થિરગ્રહણમ્ ।
[38. અક્ષણિકે એકાર્થક્રિયાકારિત્વસ્યાભાવઃ ।]
કસ્માત્ પુનઃ સ્થિરૈકસ્વભાવેષુ નેષ્યતે? ઇત્યાહ- "સ્વભાવ- " ઇત્યાદિ । કામં ભાવઃ સ્વયં ન ભવેત્ । ન તુ સ્વત એવ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વં સમ્ભવતિ । તતશ્ચ સ્થિરઃ પદાર્થો યદિ કાર્યોત્પાદનસમર્થસ્વભાવઃ તતો ઽસ્યાક્રિયા નોપપદ્યતે ઇતિ સર્વદૈવ કુર્યાત્ । અથાસમર્થસ્વભાવઃ । તદાપિ ક્રિયાનુપપન્ના, સર્વદૈવ ન કુર્યાદિતિ ભાવઃ । યત્તુ કદાચિત્ કરોતિ કદાચિન્ન ઇત્યેતન્ન લભ્યતે । તતશ્ચાક્ષણિકાનાં તત્કાર્યક્રિયાસમર્થસ્વભાવત્વે સહિતાસહિતાવસ્થયોરેકરૂપત્વાત્ કેવલાનામપિ તત્કાર્યક્રિયાપ્રસઙ્ગેન કુત એકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વં સમ્ભવેત્? ।
અત્ર પર આહ- "અન્યસહિતઃ" ઇત્યાદિ । યદ્યપિ કેવલસ્યપ્યક્ષણિકસ્ય સમર્થઃ સ્વભાવઃ તથાપિ અન્યસહિતઃ કરોતિ ન કેવલઃ । અયમપિ હ્યસ્ય સ્વભાવઃ યદ્- ‘અન્યસહિતેન સ્વકાર્યં કર્તવ્યમ્ ન સમર્થસ્વભાવેનાપિ સતા કેવલેનઽ; ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "કિં કેવલસ્ય" ઇત્યાદિ । અન્યસહિતેનૈવ સ્વકાર્યં કર્તવ્યં ન કેવલેન ઇત્યેતત્ કેવલસ્યાસમર્થસ્વભાવત્વે યુજ્યતે નાન્યથેતિ મન્યમાનસ્ય પ્રશ્નઃ । પરસ્ત્વનવગતાભિપ્રાય આહ- "સમર્થ" ઇતિ । કેવલસ્યાપ્યક્ષણિકસ્ય સમર્થ એવ સ્વભાવઃ ( હ્બ્ટ્ 119 ) અન્યથાસ્યાક્ષણિકતૈવ હીયેતેતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "કિન્ન કરોતિ" ઇતિ । નહિ સમર્થસ્યાક્રિયા, સહિતસ્યાવસ્થાયામિવ યુજ્યત ઇતિ સહિતસ્યૈવ ક્રિયામિચ્છતા કેવલસ્યાસમર્થસ્વભાવતૈવોપગન્તવ્યા ।
અથ મતમ્- કેવલસ્ય યદિ શિરશ્છિદ્યતે તથાપિ ન કરોતીત્યત આહ "અકુર્વન્" ઇત્યાદિ । કાર્યાનુમેયં હિ સામર્થ્યં ન ચ કેવલસ્ય કદાચિદપિ કાર્યક્રિયાસ્તીતિ કથં સામર્થ્યં કલ્પ્યતે? । નાયં નિયમઃ યત્ સમર્થસ્વભાવેનાવશ્યમેવ કાર્યં કર્તવ્યમ્, અન્યથાપિ દર્શનાત્ ઇતિ મન્યમાન અહ પરઃ- "કુવિન્દાદયઃ" ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યપહસન્નાહ "ક્રીડનશીલઃ" ઇત્યાદિ । દેવાનાંપ્રિયઃ ઋજુઃ મૂર્ખો વ સુખસંવર્દ્ધિતત્વાત્ રમણસ્વભાવઃ, ક્રીડનં બાલધર્મઃ, તત્સાધર્મ્યેણ પ્રજ્ઞાવૈકલ્યં દર્શયતિ, સુખૈધિતત્વેન શાસ્ત્રેષ્વનભિયોગમ્ । યો હ્યનભિયુક્તો દુર્બુદ્ધિશ્ચ સ "કૃતમપિ" વસ્તુ વિસ્મરણપ્રકૃતિત્વાત્ પુનઃ પુનઃ "કારયતીતિ" પુનઃ પ્રતિવિધાપયતિ । ક્વ પુનરેતત્ પ્રતિવિહિતમ્? ઇત્યાહ- "તથાહિ"- ઇત્યાદિ । ‘બીજાદિવદનેકાન્તઃઽ; ઇત્યનેન પ્રસ્તાવેન નિર્લ્લોઠિતમેવૈતત્ ।
તદેવમક્ષણિકસ્ય સમર્થસ્વભાવત્વે સહિતસ્યૈવ કાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વવિરોધાત્ કેવલસ્યાક્રિયાનુપપન્નેતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- "તસ્માત્ તત્સ્વભાવસ્ય" કાર્યક્રિયાસમર્થસ્ય "અન્યથાત્વાસમ્ભા(મ્ભ)વાત્" કદાચિદસમર્થત્વાભાવાત્ "તદ્ધર્મણઃ" કાર્યક્રિયાધર્મણઃ તથાભાવઃ કાર્યક્રિયા "અન્ત્યાવસ્થાવત્" સહિતાવસ્થાયામિવ "અનિવાર્યઃ ।
[39. મીમાંસકસંમતસ્ય ભાવસ્વભાવરૂપસામર્થ્યસ્ય નિરાસઃ ।]
સ્યાન્મતમ્- કેવલો ઽયમક્ષણિકો ઽસમર્થ એવ । તતઃ કેવલો ન કરોતિ, સહિતાવસ્થાયાં ત્વસ્ય સામર્થ્યં સહકારિભ્યો જાયતે । તતઃ સહિત એવ કરોતીત્યત આહ- "અન્ત્યાવસ્થાયાં સામર્થ્યોત્પત્તૌ" કીદૃશસ્ય "પ્રાગસમર્થસ્ય" સતઃ "તસ્ય સામર્થ્યસ્ય" યસ્ય તદુપજાયતે "તત્સ્વભાવત્વે" મીમાંસકાદિભિરિષ્યમાણે । ( હ્બ્ટ્ 120 ) નહિ તેષાં સમર્થસ્ય સામર્થ્યસ્ય ચ સ્વભાવભેદો ઽભિમતઃ । કથઞ્ચિત્ તદ્ભેદે ઽપિ તત્સ્વભાવતયૈવ પ્રતીયમાનત્વાદિતિ તે મન્યન્તે । "અપૂર્વોત્પત્તિરેવ સા" અપૂર્વસ્યૈવ વસ્તુનઃ સા ઉત્પત્તિર્યા તત્સ્વભાવસ્ય સામર્થ્યસ્ય । નહ્યેકસ્વભાવત્વે સામર્થ્યમેવાપૂર્વમુપજાતં ન સમર્થઃ ઇતિ યુક્તમ્, તયોઃ સ્વભાવભેદપ્રસઙ્ગાત્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ ।
નનુ પ્રતીયમાને એવ સામર્થ્યતદ્વતોરુત્પત્ત્યનુત્પત્તી એકસ્વભાવતા ચ કથં નિન્હોતું શક્યતે? ઇતિ ચેત્ । ન । અપ્રમાણેન પ્રતીતેઃ, અન્યથા પ્રતીત્યનુસારિણા ભવતા દ્વિચન્દ્રાદયો ઽપિ ન નિન્હોતવ્યાઃ । બાધકપ્રમાણસમ્ભવાત્ તે ઽપન્હૂયન્ત ઇતિ ચેત્ । ઇહાપિ વસ્તુન એકસ્વભાવસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તી પરસ્પરવિરુદ્ધે બાધિકે કિં નેષ્યેતે? । વ્યવસ્થિતસ્યૈવ વજ્રોપલાદેર્દ્ધર્મિણઃ તત્સ્વભાવં સામર્થ્યમુત્પન્નમિતિ ચ પુર્વાપરકાલયોરપ્રતિભાસમાનવિવેકઃ કથં પ્રતીયાત્? ।
વિજ્ઞાનાદિકાર્યસ્યાનુત્પત્તિયૌગપદ્યોદયપ્રસઙ્ગાત્ ચક્ષુરાદિસાન્નિધ્યે પ્રાગસત્ તત્ સામર્થ્યમુત્પન્નં ક્રમવચ્ચેતિ નિશ્ચય ઇતિ ચેત્ । યદ્યેવમેકાકારતયા પૂર્વાપરકાલયોરધિકૃતં પ્રત્યભિજ્ઞાનમુપજાયમાનમપૂર્વસામર્થ્યપ્રતિભાસવિવિક્તોપલાદિગ્રાહ્યપ્યનુમાનાદર્થાપત્તિતો વા બાધામનુભવન્ન પ્રમાણમિત્યુપગતં સ્યાત્ । તથા, ઉત્પત્ત્નુત્પત્ત્યોરેકસ્વભાવતાયાં વિરોધાત્ સમર્થસ્યૈવાપૂર્વસ્યોત્પત્તિઃ સદૃશાપરભવગ્રહકૃતશ્ચાર્વાગ્દર્શનાનામેકત્વવિભ્રમો લૂનપુનર્જ્જાતેષ્વિવ કેશનખાદિષ્વિતિ કિં નેષ્યતે? ।
[40. નૈયાયિકાભિમતસ્ય ભાવાસ્વભાવરૂપસામર્થ્યસ્ય નિરાસઃ]

અથ સામર્થ્યં સહકારિપ્રત્યયસાન્નિધ્યલક્ષણમેવેત્યતત્સ્વભાવમિતિ નાપૂર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ નૈયાયિકાદયો મન્યેરન્ અત્રાહ- "અતત્સ્વભાવત્વે" સામર્થ્યસ્યેષ્યમાણે "સ" બીજાદિઃ પદાર્થઃ "પ્રાગિવ" તદ્રૂપાપરિત્યાગાત્ "પશ્ચાદપ્યકારક એવ" । ( હ્બ્ટ્ 121 ) કુત? । સામર્થ્યમિત્યાખ્યા યસ્ય પદાર્થાન્તરસ્ય સહકારિપ્રત્યયસાન્નિધ્યલક્ષણસ્ય સ એવાતિશય[શબ્દ]વાચ્ય ઇતિ નૈયાયિકૈરભ્યુપગમાત્ । તત એવ તદ્ભાવભાવિત્વેન કાર્યોત્પત્તેઃ । તે ઽપિ સહકારિણઃ પ્રત્યયાઃ યદ્યક્ષણિકાઃ તેષ્વપ્યેવં પ્રસઙ્ગો ઽનિવારિત એવેતિ ક્ષણિકતેવૈકાર્થ[ક્રિયા]પ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વમિચ્છતો ઽભ્યુપેયા ।
પુનરપ્યક્ષણિકાનામેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમં નિરાકર્તુમુપચયહેતુમાહ- "અપિ ચ" ઇત્યાદિ । યો ઽસાવક્ષણિકો ભાવઃ સકલેષુ સહકારિષુ સ્વકાર્યં કરોતીતીષ્યતે, સ તદૈવ તાવત્ કસ્માત્ કરોતિ? । યેન હિ કારણેન તત્કાર્યક્રિયાસ્વભાવત્વેન તદા કરોતિ તેને(નૈ)વ સ્થિરસ્વભાવત્વાત્ પ્રાગપિ કુર્યાત્, તતઃ કુતો ઽસ્યૈકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમઃ? ઇતિ ભાવઃ ।
"કા ચાન્યા મૃગ્યતે યુક્તિઃ યથા તદ્ દૃશ્યતે તથા" ઇતિ સર્વત્રેયમપ્રતિહતા યુક્તિરિતિ મન્યમાનઃ કુમારિલઃ પ્રાહ- "કુર્વન્ દૃષ્ટઃ" ઇત્યાદિ । યતસ્તદૈવ કાર્યં કુર્વમ્(ન્) દૃષ્ટો મયા "તેન દર્શનબલેન કરોતીતિ બ્રૂમઃ", કિમત્રાન્યયોપપત્ત્યાભિહિતયા?, પ્રાક્ તત્ કુર્વન્ન દૃષ્ટઃ તેન ન કરોતીત્યેકાર્થ[ક્રિયા]પ્રતિનિયમઃ સિધ્યતિ અક્ષણિકાનામપીતિ । ભાવો હિ કાર્યં કરોતિ તજ્જનનસ્વભાવતયા ન દર્શનબલેનાદૃષ્ટસ્યાપિ સ્વકાર્યકરણાત્ અતો નેદમુત્તરં સમ્બધ્યત ઇત્યુપહસન્નાહ- "અહો મહાસમર્થ્યમ્" ઇત્યાદિ । મહાપ્રભાવસ્ય ભવતો મહસામર્થ્યં દર્શનમ્, યસ્માદેતદ્ભાવાન્ કાર્યકરણસ્વભાવવિકલાનપિ- યદિ કાર્યકરણસ્વભાવત્વાદ્ ભાવાઃ કાર્યં કુર્યુઃ તદૈતદેવોત્તરં કિં નોક્તમ્?, યતઃ કાર્યકરણે દર્શનમુત્તરીકૃતમિતિ કૃત્વા- "સ્વભાવમાત્રેણ" આત્મસત્તામાત્રેણ "નાનાપ્રકારેષુ વ્યાપારેષુ નિયુઙ્ક્તે" તત્ કથં મહાસામર્થ્યં ન સ્યાત્? । ન ચાત્ર મે કાચિદક્ષમા કિન્તુ "યદિ નામ કિઞ્ચિત્" કારણં "કથઞ્ચિદ્" અનાદૃતસ્ય વા વ્યાક્ષિપ્તસ્ય વા "અત્ર ભવત" ઇતિ પૂજાવચનમ્ ( હ્બ્ટ્ 122 ) "દર્શનસ્ય વિષયતામતિક્રામેત્" તદા "હન્ત" ઇતિ દૈન્યોદ્ભાવનમેતત્, અપ્રસવો ધર્મો ઽસ્ય તદિદમ્- "અપ્રસવધર્મકં" તતો ઽપેતસન્તાનં "સ્યાદિ"તિ ઇયમસ્માકં ચિન્તા ચિત્તં દુનોતિ ।
પર આહ- "ન વૈ વયમ્" ઇત્યાદિ । નૈવ વયં કાર્યકરણસ્વભાવરહિતાનાં "ભાવાનામસ્મદ્દર્શનવશાત્ કાર્યક્રિયાં બ્રૂમઃ, કિન્તુ" સ્વભાવેનૈવ તે ભાવાઃ તત્કાર્યકરણસ્વભાવાઃ, તતઃ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ । "તાન્ પશ્યન્તઃ કેવલં જાનીમહે" ત એતે કારકસ્વભાવા ઇતિ । દર્શનસ્ય હિ યથાવસ્થિતવસ્તુવિજ્ઞાને વ્યાપારઃ, નાવિદ્યા(દ્ય)માનસ્વભાવક્રિયાયામિતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "સત્યમ્, ઇદમપ્યસ્તિ" । કિં વયં ન્યાયાનુરાગિતયા ન્યાય્યં વચનમુપલક્ષયામઃ, ઉત ભવાનેવ સર્વદા ન્યાય્યવચનરહિતો ઽપિ કથઞ્ચિન્ન્યાય્યમુક્તવાન્ ઇતિ સઞ્જાતપરિતોષઃ પૃચ્છતિ- કિં તદ્? ઇત્યાહ- "સ્વભાવસ્તેષાં" ભાવાનાં "કાર્યક્રિયાધર્મા" કાર્યકરણધર્મા "તેન" કારણેન "સમસ્તાઃ" સમગ્રાઃ પ્રત્યયાઃ સહકારિણો યેષાં તેષામકૃત્વા કાર્યં "નોપેક્ષાપત્તિઃ" નૌદાસીન્યપ્રતિપત્તિઃ ઇતિ સત્યમ્- ઇદમપ્યસ્તિ ભવતો ન્યાય્યં વચનમિતિ, કિન્તુ ઇદમસિ પ્રષ્ટવ્યઃ- "સૌ[ઽક્ષેપ]ક્રિયાધર્મા સ્વભાવઃ કિં તેષાં તદૈવાન્ત્યાવસ્થાયાં" સમગ્રાવસ્થાયાં યદનન્તરં કાર્યમુત્પદ્યતે તદૈવ "ઉત્પન્નઃ? આહોસ્વિત્ પ્રાગપિ" પરસ્પરવિરહાવસ્થાયામપિ "આસીત્"? ।
તત્ર તદૈવોત્પન્ને તત્સ્વભવત્વે ઽપૂર્વોત્પત્તિરેવ, અતત્સ્વભાવત્વે સો ઽકારક એવેતિ પ્રાગુક્તદોષભયાત્ પર આહ- "આસીત્" । કુતઃ? પ્રચ્યુતશ્ચ ઉત્પન્નશ્ચ પ્રચ્યુતોત્પન્નઃ, તસ્ય પ્રતિષેધઃ "અપ્રચ્યુતો ઽનુત્પ(અપ્રચ્યુતોત્પ)ન્નઃ" સ્થિર એકઃ સ્વભાવો યેષાં ભાવાનાં તેષાં કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે "કસ્યચિત્" સ્વભાવસ્ય તત્રોપલબ્ધસ્ય "અભાવવિરોધાત્" । ક્ષણિકેષ્વેવ હ્યેકદા દૃષ્ટઃ સ્વભાવો ઽન્યદા ન ભવેત્ તદા તસ્યાન્યત્વાત્ । નાપ્રચ્યુતાનુત્પન્નપૂર્વાપરરૂપેષુ સ્થિરેષુ ભાવેષ્વિતિ ।
અત્રાહ- "તત્ કિમિદાનીમ્" ઇત્યાદિ । સ્યાન્મતમ્- નૈવેદમનેન વાક્યેન સદૃશમસ્મદ્વાક્યમિત્યાહ- "કો વાસ્ય" ઇત્યાદિ । યદ્યેતદનેન તુલ્ય ન ભવતિ તદા સકલસહકાર્યવસ્થાયાઃ "પ્રાગપિ" અયમ્ "અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ" અવિલમ્બિતકાર્યકરણસ્વભાવઃ "કાર્યં ચ ન કરોતી"ત્યસ્ય ભાષિતસ્યાર્થો વક્તવ્ય ઇતિ ।
નૈયાયિકાસ્તુ મન્યન્તે- ભાવાનાં સહકારિસન્નિધાનાસન્નિધાનાપેક્ષયા કારકાકારકસ્વભાવવ્યવસ્થા, ન સ્વભાવતઃ, તેનાયમપ્રચ્યુતોત્પન્નસ્થિરૈકસ્વભાવત્વે ઽપિ ન પ્રાગપિ સ્વકાર્યજનનસ્વભાવઃ, કિન્તુ સન્નિહિતસકલસહકારિપ્રત્યય એવેતિ । તન્મતમાશઙ્કમાન આહ- "સહિતઃ" ઇત્યાદિ ।
એતન્નિરસ્યતિ- "અન્યસ્તર્હિ" ઇત્યાદિ । યદિ નામ સહિતસ્ય સ્વકાર્યજનનસ્વભાવતા, કેવલસ્ય ચ તદ્વિપરીતરૂપતા, અન્યત્વં તુ કસ્માદ્ભવતિ? ઇત્યત આહ- "સ્વભાવભેદ" ઇત્યાદિ । "સ્વભાવ ભેદ એવ હિ ભાવભેદસ્ય લક્ષણમ્" । સ ચેત્ તત્કાર્યજનકાજનકરૂપતયા ભિદ્યતે, શાલિયવબીજાદીનામિવ કથમિવ ભાવભેદો ન સ્યાત્? । નહિ સ્વભાવાદન્યો ભાવઃ યતસ્તદ્ભેદે ઽપિ ન ભિદ્યેત, નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ ચોક્તં સ્વતો જનકાજનકસ્વભાવતાવિરહાત્ પ્રત્યયાન્તરભાવાદ્યપેક્ષત્વાત્ જનકાજનકરૂપતાયાસ્તદ્ભેદે ઽપિ કુતો ભાવભેદપ્રસઙ્ગઃ?, તસ્યાપરાપેક્ષસ્વભાવભેદલક્ષણત્વાત્ ઇત્યત આહ- "નહિ સ સાહિત્યે ઽપિ" ઇત્યાદિ । તદૈતદુત્તરં ભાવત્કં સમ્બધ્યેત યદિ ભાવો યો ઽસૌ પરઃ સહકારિત્વાભિમતઃ સન્નિધીયતે તદ્રૂપેણ કર્તા સ્યાત્ ન સ્વરૂપેણ । ન ચૈતદસ્તિ, તથાભાવે હિ પરમાર્થતઃ સ એવ પરઃ કર્તા સ્યાત્ । તત્ર તુ કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ કલ્પનાનિર્મિત એવ ભવેત્ । ન ચ કલ્પનાનુવિધાયિન્યો ઽર્થક્રિયાઃ । નહિ માણવકો દહનોપચારાદાધીયતે પાકે । તતશ્ચ નાસ્યાનુપકારિણો ભાવમપેક્ષેત કાર્યમિતિ તદ્રહિતેભ્ય એવ ( હ્બ્ટ્ 124 ) સહકારિભ્યો ભવેત્ । યદ્વા તેભ્યો ઽપિ ન ભવેત્ । તેષામપિ પરરૂપેણ કર્તૃત્વે સ્વયમકારકત્વાત્ । તતઃ સર્વેષામેવં સ્વયમકારકત્વે પરરૂપેણાપ્યકારકત્વાત્ સર્વથા કારકોચ્છેદ એવેતિ ન કિઞ્ચિત્ કુતશ્ચિત્ જાયેત । તસ્માત્ સ્વરૂપેણૈવ ભાવઃ સ્વકાર્યસ્ય કર્તા ન પરરૂપેણેતિ નાસ્યોત્તરસ્યાવકાશઃ । તતો ઽન્યઃ સહિતો ઽન્યશ્ચ કેવલઃ ઇત્યેતદવિચલમેવેતિ ।

અથ યેન સ્વરૂપેણાયં જનકસ્તદસ્ય સહિતાસહિતાવસ્થયોઃ સર્વદાસ્તિ તદા સ્વરૂપં ચ સ્વકાર્યજનકમસ્ય સ્થિરસ્વભાવસ્ય પ્રાગપિ સહિતાવસ્થાયાસ્તદેવ યત્સહિતાવસ્થાયામક્ષેપક્રિયાસ્વભાવમિતિ તસ્માત્ ન કથંચિત્ કાર્યક્રિયાવિરામઃ । અથવા કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ સ્વહેતુભિરેવાયં પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષઃ સ્વકાર્યજનનસ્વભાવો જનિત ઇતિ કેવલો ન કરોતિ । ન ચાસ્ય સહિતાસહિતાવસ્થયોઃ સ્વભાવભેદઃ, પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વકાર્યજનનસ્વભાવતાયાઃ સર્વદા ભાવાત્ ઇત્યત આહ- "નહિ સ સાહિત્યે ઽપિ" ઇત્યાદિ । સ્વરૂપેણૈવાસ્ય કર્તૃત્વાત્ તસ્ય ચ પ્રાગપિ ભાવાત્ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષાયાશ્ચ તતો લભ્યસ્યાત્માતિશયસ્યાભાવેનાયોગાત્ ઉપકારલક્ષણત્વાદસ્ય, અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્, કેવલસ્ય કાર્યકરણમનિવાર્યમિતિ અકુર્વતઃ કથં સહિતાવસ્થાયા ન ભેદઃ સ્યાત્? ઇતિ ભાવઃ । પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વકાર્યકરણસ્વભાવ ઇત્યપિ પરરૂપેણાકારકસ્ય પ્રત્યયાન્તરસન્નિધાનોપલક્ષિતકાલે કારકત્વં ન પ્રાગિત્યયમર્થઃ । તતશ્ચ કદાચિત્ કાર્યક્રિયાસ્વભાવો ન સર્વદા ઇતિ બ્રૂવતા કથં સર્વદા કાર્યજનનસ્વભાવતાસ્યોક્તા ભવતિ? । નન્વેવં સ્વભાવભેદ એવાસ્ય તદતત્કાલયોઃ સમર્થિતઃ સ્યાત્ । તસ્માન્નાક્ષણિકાનામેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વમિતિ સ્થિતમ્ ।
પરઃ સમાનદોષતામાપાદયન્નાહ- "યસ્યાપિ" ઇત્યાદિ સુબોધમ્ । યદિ નામ ક્ષણિકસ્તથાપિ કિન્ન ભવતિ? ઇત્યાહ- "ઉક્તં યાદૃશસ્ય" સહકારિભિરપૃથગ્ભાવિનઃ "ક્રિયા" । ‘તે સમર્થા ( હ્બ્ટ્ 125 ) એવ સ્વભાવતો ઽન્ત્યાઃ પ્રત્યયાઃ સહ જાયન્તે ક્ષણિકા યેષાં પ્રાક્પશ્ચાત્પૃથગ્ભાવો નાસ્તિઽ; ઇત્યત્ર । "સ કથમેકક્ષણભાવી" એકસ્મિન્નેવાન્ત્યે ક્ષણે ભવનશીલઃ "અન્યથા ભવેત્" અન્ત્યક્ષણાત્ પ્રાક્ પશ્ચાત્ પૃથગ્વા ભવેત્? "યશ્ચ" અન્યથા "ભવતિ સ" એવાન્ત્યક્ષણભાવી સહકારિસન્તાનોપકૃતસ્વભાવો ઽક્ષેપક્રિયાધર્મા "ન ભવતીતિ નાયમ્" અક્ષણીકપક્ષોદિતઃ "પ્રસઙ્ગઃ" ક્ષણિકપક્ષે । કુતઃ? । "કારકાકારકયોઃ" ઇત્યાદિ । કારકો ઽન્ત્યઃ અકારકસ્તદન્યઃ તયોર્યઃ "સ્વભાવઃ" સ ભિન્નો ઽપિ ભેદાવિવક્ષયૈકત્વેનોક્તઃ । તથા કારકસ્ય યો હેતુરુપાન્ત્યઃ, અકારકસ્યાપિ યો હેતુસ્તદન્યઃ સ ભિન્નો ઽપ્યભેદવિવક્ષયૈવૈકત્વેનોક્તઃ । તેન કારકાકારકયોર્યૌ સ્વભાવૌ તયોરેકત્ર ધર્મિણિ વિરોધાત્ । તથા તયોઃ સ્વભાવયોર્જનકૌ યૌ હેતૂ- એકઃ કારકસ્વભાવજનકો ઽન્યશ્ચાકારકસ્વભાવજનકઃ- તયોરપ્યેકત્ર ધર્મિણિ વિરોધાત્, અન્યત્વે સતિ । અકારકસ્વભાવજનકહેતોરુત્પન્નસ્યાકારકસ્ય સ્વભાવસ્યાન્યત્વાત્ "યશ્ચ ભવતિ સ એવ ન ભવતીતિ નાયં પ્રસઙ્ગ" ઇતિ ।
[41. કાર્યસ્યૈવ સહકાર્યપેક્ષેતિ મતસ્ય નિરાસઃ ।]
અપરસ્ત્વન્યથા શિરરૂપેષ્વેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમં કલ્પિતવાન્ તમુપન્યસ્યતિ "યો ઽપિ મન્યતે" ઇત્યાદિ । ભાવસ્ય હ્યક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ સર્વદા સ્વભાવઃ, ન તુ યથા કેચિદ્ બ્રૂ(બ્રુ)વતે- સહકારિસન્નિધાનાપેક્ષા વસ્તૂનાં કરકસ્વભાવવ્યવસ્થા, ન સ્વત ઇતિ । સ્વતો ઽકારકત્વે પરરૂપેણ કારકત્વાયોગાત્ કરકવ્યવસ્થોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । સ એવંવિધસ્વભાવો ન કદાચિત્ સાહિત્યં સ્વકાર્યકરણે ઽપેક્ષતે યતો ઽન્યઃ સહિતો ઽન્યશ્ચ કેવલઃ કારકાકારકસ્વભાવભેદાત્ સ્યાત્ । સ તર્હિ સર્વદા તત્સ્વભાવઃ કાર્યં કિન્ન કરોતિ? ઇતિ ચેત્ । કાર્યસ્ય પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષસ્વભાવતયા તસ્મિં (સ્મિન્) સર્વદા જનકત્વેનાવસ્થિતે ઽપિ કેવલાદભાવાત્, તેનાત્ર કાર્યમેવાપરાધ્યતિ, યત્ તસ્મિં(સ્મિન્) કેવલે જનકતયાવસ્થિતે ઽપિ પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષત ઇતિ । તતઃ ( હ્બ્ટ્ 126 ) તદાત્મનઃ કાર્યસ્ય સહિતેભ્ય એવ ભાવાદેકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વમક્ષણિકાનામપ્યુપપદ્યત ઇતિ । સિદ્ધાન્તવાદી પૂર્વદોષાનતિક્રમમસ્ય દર્શયન્નાહ- "તસ્યાપિ" એવંવાદિનઃ "કથં સ" નિત્યાભિમતો ભાવઃ "કેવલઃ કરોત્યેવ" ‘અક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ સ તસ્ય સ્વભાવઃઽ; ઇતિ વચનાત્ । કાર્યં ચ સહિતેભ્ય એવ ભવતિ, ‘સામગ્રીજન્યસ્વભાવત્વાત્ તસ્યઽ; ઇતિ વચનાત્ । તસ્માત્ કેવલાન્ન ભવતીતિ "તદવસ્થો વિરોધો" યઃ પૂર્વમુક્તઃ । તથાહિ- યદ્યક્ષેપક્રિયાધર્મા તદાવશ્યમનેન કાર્યં કર્તવ્યમ્ ન ચેદવશ્યં કરોતિ કથમક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ ।
અક્ષેપેણા કાર્યદર્શનાદક્ષેપક્રિયાસ્વભાવતાવગમ્યતે નાન્યથા ઇતિ પરાભિપ્રાયાશઙ્કયાહ- "ન કેવલઃ" ઇત્યાદિ । નૈવં મયોક્તં કેવલઃ કરોત્યેવેતિ કિન્ત્વક્ષેપક્રિયાસ્વભાવ ઇતિ । અત્રાહ- "કથમિદાનીમ્" ઇત્યાદિ । યદિ કરોત્યેવેતિ નેષ્યતે કથમક્ષેપક્રિયાસ્વભાવ ઇતિ કથ્યતે? । અથ તથોચ્યતે તથા નન્વેતદેવાનેન "વચસા પરિદીપિતમ્" અભિહિતં ભવતિ । કિં તત્? । કરોત્યેવેતિ । સ એવ હ્યક્ષેપક્રિયાસ્વભાવો યઃ કરોત્યેવ, યસ્તુ નાવશ્યં કરોતિ સ કથં તદ્રૂપઃ સ્યત્? । યદપ્યુક્તં ‘કાર્યસ્યૈવાયમપરાધો યત્ તસ્મિં (સ્મિન્) જનકતયાવસ્થિતે પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષતેઽ; ઇતિ તદપ્યયુક્તમ્, યતઃ "કાર્યં" ચાયમક્ષણિકો ભાવઃ "કેવલો ઽપિ સમર્થઃ સન્ પરં" પ્રત્યયાન્તરમ્ "અપેક્ષમાણં કથમુપેક્ષેત?" નૈવ । અનુપેક્ષમાણેન કિં કર્તવ્યમ્? । આહ- "પરં" પ્રત્યયાન્તરમ્ "અનાદૃત્ય" તિરસ્કૃત્ય એતત્ કાર્યં "પ્રસહ્ય" હઠાત્ "કુર્યાત્" । ક એવં સત્યસ્ય ગુણો ભવતિ? ઇતિ ચેત્, આહ- "એવં હિ" પરમનાદૃત્ય હઠાત્ સ્વકાર્યં "કુર્વતાનેન" કેવલેનાપિ સમર્થેન સતા યત્ તદાત્મનઃ કેવલસ્યાપિ "સામર્થ્યં" તદ્ "દર્શિતં" પ્રકાશિતં ભવતિ । અન્યથાન્યસહિતસ્યૈવ કરણાત્ કેવલસ્ય ચ કદાચિદપ્યકરણાત્ ન ‘અયં કેવલો ઽપિ સમર્થઃઽ; ઇતિ પરેષાં બુદ્ધિઃ સ્યાત્ । તતો ઽયં તિરસ્કૃતપ્રભાવ ઇવ કથં ભ્રાજેત? । તસ્માદયુક્તમુચ્યતે કાર્યં પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષમિતિ ।
કાર્યાપેક્ષયાપિ વિરોધસ્ય તાદવસ્થ્યં દર્શયન્નાહ- "કાર્યં પરમ્" ઇત્યાદિ । કાર્યસ્ય પરાપેક્ષાં બ્રૂવન્ કેવલાત્ કારણાદનુત્પત્તિમસ્ય કથયસિ, ‘સ કેવલો ઽપિ સમર્થઃઽ; ઇતીદં વદંસ્તતઃ કેવલાદુત્પત્તિં કાર્યસ્ય બ્રૂષે । એતે ચૈકસ્યૈવ કાર્યસ્ય । તત્ એવૈકસ્માત્ કારણાદુત્પત્ત્યનુત્પત્તી પરસ્પરવિરુદ્ધે "કથમેકત્ર" કાર્યાખ્યે ધર્મિણિ "સ્યાતામ્?" વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ । એકત્ર તે બ્રૂવાણો ‘માતા ચ વન્ધ્યા ચઽ; ઇત્યનેન સદૃશં બ્રૂષ ઇતિ ન પૂર્વોક્તદોષાન્મુચ્યસે, યત એવમપિ બ્રૂવાણો વિરુદ્ધમેવ બ્રૂતે ન ચ લક્ષયતિ "તત્" તસ્માત્ "અયમ્" અક્ષણિકવાદી ક્ષણિકપક્ષસ્યાનવદ્યતયા તદ્વાદિનાં નિર્દ્દોષતાસમ્પત્સુ અમર્ષલક્ષણેર્ષ્યા એવ શલ્યં અન્તર્દુઃખહેતુત્વાત્ તેન વિતુદ્યમાનાનિ વ્યથ્યમાનાનિ મર્માણિ યસ્ય સો "ઽયમીર્ષ્યાશલ્યવિતુદ્યમાનમર્મા" વરાકો ઽસ્વસ્થચિત્તતયા વિરુદ્ધાભિધાનમપ્યલક્ષયન્ "વિક્લવમ્" આકુલં પૂર્વાપરાસમ્બદ્ધં "વિક્રોશતિ" વિરોદિતિ "ઇતિ" કૃત્વા અસ્વસ્થચિત્તવચનેષ્વનાદરાત્ તદ્દોષોદ્ભાવનસ્ય સુતરાં દુઃખોત્પાદનેન ક્ષતક્ષારનિષેકતુલ્યત્વાત્ "ઉપેક્ષામેવ" વિપશ્ચિતાનાં (શ્ચિતાં) કૃપાધનાનામ્ "અર્હતીતિ" ।

તદેવમક્ષણિકેષુ ન કથઞ્ચિદેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વં સમ્ભવતીતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- "તસ્માદિદમ્" ઇત્યાદિ । યેષાં હિ સ્થિરરૂપતયા પૃથગપિ ભાવઃ સમ્ભવતિ તેષામક્ષણિકાનાં "પૃથક્" કેવલાનાં "કાર્યકરણસમ્ભવેન" હેતુના સહૈવ કુર્વન્તીતિ સહકારિત્વનિયમાયોગાદિદમેકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વં ક્ષણિકાનામેવ । તેષાં સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણાં પરસ્પરોપાદાનસહકારિપ્રત્યયૈકસામગ્રીજન્યાનાં પૃથગસમ્ભવાત્ ।
[42. ક્ષણીકપક્ષે એવ એકાર્થક્રિયારૂપસહકારિત્વસ્ય વ્યવસ્થા ।]
નનુ અતિશયોત્પાદનલક્ષણમપિ સહકારિત્વં ભાવેષુ દૃશ્યતે તત્ કથમુક્તં પ્રાક્ ‘સર્વત્ર નૈવાતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા, કિં તર્હિ બહૂનામેકાર્થકરણમેવઽ; ઇત્યત આહ- "યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ" ઇત્યાદિ । ( હ્બ્ટ્ 128 ) એકાર્થક્રિયાલક્ષણમેવ સહકારિત્વં સર્વત્ર ન ક્વચિદતિશયોત્પાદનં સમ્ભવતિ । યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ પૂર્વપૂર્વપ્રત્યયેભ્યો વિશિષ્ટવિશિષ્ટતરોત્તરોત્તરક્ષણજનેન ભાવાઃ સહકારિણો વિવક્ષિતકાર્યસ્ય હેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે- યથા તણ્ડુલાદિભ્ય ઓદનાદિજન્મનિ દહનોદકાદયઃ, બીજાદિભ્યશ્ચાઙ્કુરાદિજન્મનિ પૃથિવ્યાદયઃ- તત્ર વિશેષોત્પાદનં પ્રત્યયાનાં સહક્રિયોચ્યતે લોકે । સન્તાનાશ્રયેણ પૂર્વક્ષણેભ્યો દ્વિતીયાદિવિશિષ્ટક્ષણલક્ષણં સન્તાનાખ્યં કાર્યમાશ્રૃ(શ્રિ)ત્ય પુર્વોત્તરક્ષણયોરેકત્વાધ્યવસાયેન તસ્યૈવાયમતિશય ઇતિ ન દ્રવ્યાશ્રયેણ । ઔપચારિકમેવ ન તુ પારમાર્થિકમ્ । પૂર્વપૂર્વક્ષણેભ્યસ્તુ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્મભ્ય ઉત્તરોત્તરવિશેષોત્પત્તૌ પૂર્વકારણકલાપસ્યૈકાર્થક્રિયાલક્ષણમેવ તત્ર પરમાર્થતઃ સહકારિત્વમિતિ ન કાચિત્ ક્ષતિરિતિ । કસ્માદ્ દ્રવ્યાશ્રેયેણાતિશયોત્પાદનં નેષ્યતે? । ક્ષણિકે દ્રવ્યે વસ્તુનિ વિશેષસ્યાનુત્પત્તેઃ તસ્યાનન્તરક્ષણભાવરૂપત્વાદ્ ।
યદિ તર્હિ ક્ષનિકે તણ્ડુલાદિદ્રવ્યે વિશેષો નોત્પદ્યતે, અનન્તરમપ્યસૌ મા ભૂત્ । તતો યથા પરસ્પરતો વિશેષમનાસાદયન્તો ઽપિ ક્ષણિકાઃ સહિતા એવ કુર્વન્તિ ન કેવલાઃ, એવમક્ષણિકા અપિ । તેનૈષામેકાર્થક્રિયાલક્ષણમેવ સહકારિત્વં ભવિષ્યતિ । ન ચ શક્યં વક્તુમ્- યો યસ્ય પ્રાગકારકઃ સ્વભાવઃ સ પશ્ચાદપીતિ । તથા હિ- પ્રભાસ્વરાદપવરકં પ્રવિષ્ટસ્યેન્દ્રિયમર્થપ્રતિપત્તિમકુર્વદપિ પશ્ચાત્ કુર્વાણમુપલભ્યતે । તદુક્તમ્-
"ન હિ પ્રવિષ્ટમાત્રાણામુષ્ણાદ્ ગર્ભગૃહાદિષુ ।
અર્થા ન પ્રતિભાન્તીતિ ગૃહ્યન્તે નેન્દ્રિયૈઃ પુનઃ ॥" ઇતિ ।
અત આહ- "નહિ તણ્ડુલાદીનામ્" ઇત્યાદિ । વિશેષાનુત્પત્તૌ સન્નિધાનસ્યાપ્યસન્નિધાનતુલ્યત્વાત્ દહનાદિભાવે ઽપિ તણ્ડુલાદિભ્યો નૌદનજન્મ સ્યાત્ । તથા પ્રભાસ્વરાદપવરકં પ્રવિષ્ટસ્ય યદીન્દ્રિયં સ્વોપકારિભ્યો ઽતિશયં ક્રમેણ ન પ્રતિપદ્યતે તદા પ્રાગિવ પશ્ચાદપ્યર્થપ્રતિપત્તિં નૈવ જનયેત્ । તસ્માદ્યદસમ્ભવિ ( હ્બ્ટ્ 129 ) કાર્યં યત્ર દૃશ્યતે તસ્ય તતો ઽન્યત્વમેવ, શાલિબીજાદિવ કોદ્રવબીજસ્યેતિ નિરતિશયાદન્યત્વમેવ સાતિશયતયા તત્કાર્યકારિણ ઇતિ । એવં તાવદ્ યત્ર સહકારિભ્યઃ ક્રમેણ કાર્યં ભવતિ તત્રાતિશયોત્પાદનલક્ષણમૌપચારિકં સહકારિત્વમેકાર્થક્રિયાલક્ષણમેવ તુ મુખ્યં તત્રાપીતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યત્ર ત્વક્ષેપેણૈવાર્થસન્નિધિમાત્રેણ સહકારિણઃ કાર્યં કુર્વન્તિ કિં તત્રાપિ સન્તાનાશ્રયમતિશયોત્પાદનમસ્તિ? ઇત્યત આહ- "અક્ષેપકારિષુ" ઇત્યાદિ । ‘યે હ્યવ્યવધાનાદિદેશા ઇન્દ્રિયાદયઃ સ્વહેતુભ્યો જાતાસ્તેષ્વવિલમ્બિતકારિષુ ન વિશેષોત્પત્તિઃ પરસ્પરતઃ સમ્ભવતિ, ક્ષણિકત્વાત્ઽ; ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
યદિ ન વિશેષોત્પત્તિઃ તદા કથં નિર્વિશેષા જ્ઞાનસ્ય કારણીભવન્તિ? ઇત્યત આહ- "તત્ર યથાસ્વં" યસ્ય યે આત્મીયાઃ પ્રત્યયાઃ તૈઃ, "પરસ્પરોપસર્પણવ્યવધાનાદિવિરહાદેરાશ્રયભૂતૈર્યે જાતાઃ" યોગ્યશ્ચાસાવત્યાસન્નત્વાતિવિપ્રકર્ષવિરહાદ્ દેશશ્ચ સ આદિર્યસ્યાવ્યવહિતદેશાદેઃ તત્રાવસ્થાનમવસ્થા યેષાં "તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા" સ્વભાવનિષ્પત્તિર્વિદ્યત ઇત્યેવ કૃત્વા "જ્ઞાનહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે" તત્ર કિં પરસ્પરતો વિશેષોત્પત્ત્યા પ્રાર્થિતયા? । યદિ હિ સ્વહેતુભ્ય એવ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયેભ્યઃ સ્વકાર્યજનનક્ષમા યોગ્યદેશાદ્યવસ્થાનલક્ષણવિશેષયોગિનો નોત્પદ્યેરન્, તદૈષાં પરસ્પરતો વિશેષોત્પત્તિઃ પ્રાર્થ્યેત, ન તુ સ્વહેતુભ્ય એવ તથાવિધાનામુત્પત્તૌ । યત એવં "ઇતિ" તસ્માત્ "તત્ર"તેષુ અક્ષેપકારિષ્વિન્દ્રિયાદિષુ "એકાર્થક્રિયૈવ" મુખ્યં "સહકારિત્વં" ન સન્તાનાશ્રયેણ વ્યવસ્થાપ્યમાનમતિશયોત્પાદનલક્ષણં ગૌણમિતિ ।
અથ વિશેષોત્પાદનલક્ષણં સહકારિત્વં કથં ન વ્યવસ્થાપ્યતે? । તદપિ હિ લોકે પ્રતીતત્વાદ્ વ્યવસ્થાપનીયમેવેત્યત આહ- "યત્ર તુ" કાર્યે નાવ્યવધાનાદિદેશોપનિપાતમાત્રેણૈવેન્દ્રિયાદય ઇવ સહકારિણઃ પ્રત્યયતાં પ્રતિપદ્યન્તે, કિન્તુ વિવક્ષિતકાર્યોત્પાદાનુગુણં ( હ્બ્ટ્ 130 ) પ્રતિક્ષણં પ્રકૃષ્યમાણં વિશેષમુત્પાદયન્તઃ "તત્ર" કાલક્ષેપભાવિનિ કાર્યે કર્તવ્યે "હેતુસન્તાનો"ઽપરાપરક્ષણભાવલક્ષણ આત્માતિશયાસાદનાર્થં સહકારીણિ પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષતે, ન તુ તત્સમાનકાલઃ કારણક્ષણ ઇતિ । "તત" સ્તેભ્યઃ કારણાન્તરેભ્યઃ "સ્વભાવાન્તરસ્ય" કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષપરમ્પરાલક્ષણસ્ય "પ્રતિલમ્ભઃ" સન્તાનસ્યૈકત્વેનાધિમુક્તસ્યોચ્યતે લોકે । પરમાર્થતસ્તુ તત્રાપિ પૂર્વઃ પૂર્વઃ પ્રત્યયકલાપ ઉત્તરોત્તરકાર્યોત્પાદાનુગુણે વિશિષ્ટક્ષણે પ્રતિનિયત ઇત્યેકાર્થક્રિયાલક્ષણમેવ સહકારિત્વમનુભવતિ ।
કથં પુનઃ સ્વભાવાન્તરપ્રતિલમ્ભસ્તેષામ્?, યતઃ ક્રમેણ કાર્યં નિર્વર્તયન્તીત્યત આહ- "તત્ર સ્વરસતઃ" ઇત્યાદિ । "તત્ર" તસ્મિન્ હેતુસન્તાને યે હેતવ ઉપાદાનકારણાખ્યાઃ યે ચ પ્રત્યયાઃ સહકારિસંજ્ઞિતાસ્તેષાં યે પૂર્વે પ્રથમ ઉપનિપાતક્ષણાઃ તેષાં વિનાશહેત્વનપેક્ષિતયા સ્વરસતો નિવૃત્તૌ સત્યાં તેભ્ય એવ સ્વરસતો નિવર્તમાનેભ્યઃ પ્રથમક્ષણેભ્યઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણેન વિશેષેણ વિશિષ્ટસ્ય ક્ષણસ્યોત્પત્તિઃ તેભ્યો ઽનુગુણતરવિશેષવતાં તૃતીયક્ષણાનાં તેભ્યોનુગુણતમવિશેષવતાં ચતુર્થક્ષણાનામ્; એવં યાવદત્યન્તાતિશયવાનન્ત્યઃ કારણકલાપો જાતઃ તતઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિઃ ઇત્યેવં સહકારિભ્યઃ સ્વભાવાન્તરપ્રતિલમ્ભઃ, ક્ષેપવતી ચ કાર્યોત્પત્તિરિતિ ।
અત્ર પરશ્ચોદયન્નાહ- "સહકારિણઃ" સહ કરણશીલાત્ કારણાત્, જાતાવેકવચનમ્, યત્ સમુત્પન્નવિશેષમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ કારણં અન્ત્યસામગ્રીક્ષણલક્ષણં તતો ઽઙ્કુરાદિકાર્યોત્પત્તૌ ઇષ્યમાણાયાં તસ્યૈવ વિશેષસ્યાદ્યસ્ય કાર્યોત્પાદનાનુગુણસ્ય યઃ ક્રમેણાભિવર્દ્ધમાનઃ કાર્યસ્ય જનક ઇષ્યતે તસ્યૈવ ઉત્પત્તિર્ન સ્યાત્ પ્રથમક્ષણોપનિપાતિનાં પરસ્પરતો વિશેષાનાસાદનાત્ ક્ષણાનામવિવેકાત્ અનભ્યુપગમાચ્ચ ।

પરસ્પરતો ઽનવાપ્તવિશેષા એવ કાર્યોત્પાદનાનુગુણં વિશેષમારપ્સ્યન્ત ઇતિ ચેદાહ- "અવિશિષ્ટાદ" વિશિષ્ટેભ્યઃ પરસ્પરતો "વિશેષસ્ય" ( હ્બ્ટ્ 131 ) કાર્યોત્પાદાનુગુણસ્યોત્પત્તાવિષ્યમાણાયાં "કાર્યસ્ય" અઙ્કુરાદેઃ સ્યાત્, વિશેષાભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ । તતશ્ચ પરસ્પરતો વિશેષોત્પાદાનપેક્ષિણ એવ સહકારિણઃ કાર્યં કુર્વીરન્ ।
કિમેવંસતિ સિદ્ધં ભવતિ? ઇતિ ચેત્, આહ- "તેન" યેન ક્ષણિકા અપિ પરસ્પરતો વિશેષોત્પાદાનપેક્ષા એવ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ એકકાર્યપ્રતિનિયમલક્ષણં ચ સહકારિત્વં પ્રતિપદ્યન્તે તેન કારણેન "અક્ષણિકાનામપિ કારણતા સ્યાત્, અપેક્ષણીયેભ્યઃ સ્વભાવાતિશયોત્પતિશ્ચ ન સ્યાત્" ઇત્યક્ષણિકવાદી ક્ષણિકપક્ષેણ સ્વપક્ષસ્ય સામ્યમાપાદયતિ । યદાહ-
"કઃ શોભેત વદન્નેવં યદિ ન સ્યાદહ્રીકતા ।
અજ્ઞતા વા યતઃ સર્વં ક્ષણિકેષ્વપિ તત્સમમ્ ॥
વિશેષહેતવસ્તેષાં પ્રત્યયા ન કથઞ્ચન ।
નિત્યાનામિવ યુજ્યન્તે ક્ષણાનામવિવેકતઃ ॥"
ઇતિ । તત્રૈતત્ સ્યાત્ પ્રથમક્ષણે ઽપિ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરતઃ સમુત્પન્નવિશેષા એવ સન્નિધીયન્તે-
"યેન યસ્યાભિસમ્બન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તેન સઃ ।"
ઇતિ ન્યાયાદ્ધિ દૂરદેશવર્તિનામપિ હેતુફલભાવાત્ ઇત્યાશઙ્કયાહ- "અથ સહકારિણા" ઇત્યાદિ । સહકારિણઃ પરસ્પરસમ્પર્કવિકલા અપિ વસ્તુધર્મતયૈવાન્યોન્યમુપકુર્વન્તીતિ શહકારિણા કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનનાય કૃતવિશેષ એવ સમ્પર્કકાલ ઉપતિષ્ઠેત, એવં સત્યનવસ્થા સ્યાત્ । તથા હિ- તદ્વિશેષોત્પત્તાવપ્યપરઃ સહકારિકૃતો વિશેષો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, તથા તદુત્પત્તાવપ્યન્ય ઇતિ ।
અથ નૈવં સહકારિણઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષણિમિત્તમપરં વિશેષં કુર્વન્તિ, સ્વભાવત એવ તત્ર તેષાં યોગ્યત્વાત્ ઇત્યત આહ- "ન ચ" ઇત્યાદિ । નૈવ હિ સહકારિણઃ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણો યો વિશેષઃ તદુત્પાદને "નિત્યં" સર્વકાલં યોગ્યાવસ્થા "યેન" યોગ્યાવસ્થત્વેન "નિત્યાનુષક્તઃ" નિત્યાનુબદ્ધઃ "એષાં" ક્ષિતિબીજાદીનાં કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકો ( હ્બ્ટ્ 132 ) વિશેષઃ સ્યાત્ યતઃ ‘અવિશિષ્ટાદ્ વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યસ્યાપિ સ્યાત્ઽ; ઇત્યેતદપિ પરિહ્રિયેત ।
કુત એતદ્? ઇત્યાહ- "તદુપાય" ઇત્યાદિ । તેષાં ક્ષિતિબીજાદીનામુપાયે- યોગ્યદેશોપનિપાતે કાર્યવ્યક્તિદર્શનાત્ અપાયે ચ- પરસ્પરસમ્પર્કવિરામે કાર્યાનુત્પત્તિદર્શનાત્ । યદિ હિ કાર્યોત્પાદનુગુણવિશેષોત્પાદને સર્વદા યોગ્યાવસ્થાઃ સ્યુઃ તદા સો ઽપિ વિશેષઃ સર્વદા સ્યત્ । તતસ્તત્પરમ્પરાભાવિ કાર્યમિતિ તદુપાયાપાયયોઃ કાર્યસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તી ન સ્યાતામ્ । તસ્માન્ન સહકારિણઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદને યોગ્યાવસ્થાઃ સર્વદેતિ । યતઃ સહકારિણા પૃથગવસ્થિતેનાનવસ્થાભયાત્ કૃતવિશેષો નોપતિષ્ઠતે પરસ્પરતશ્ચ પ્રથમસમ્પર્કક્ષણભાવિનાં નોપેયતે યુજ્યતે વા । તેન કારણેનાદ્યો વિશેષઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણઃ સહકારિભ્યઃ સમાનકાલતયા નિરુપકારસ્ય ક્ષિતિબીજાદેઃ "નોત્પદ્યતે", ઉત્પદ્યતે ચાસૌ ઇતીષ્યતે । તેન સમગ્રાવસ્થાવત્ સર્વેષાં વ્યગ્રાવસ્થાભાવિનામપિ ક્ષણાનામવિશેષાત્ તજ્જનનસ્વભાવત્વે ઽપ્યજનનાત્ સમગ્રાવસ્થાયામેવ જનનાદ્ । યથા ક્ષણિકાનામેકાર્થક્રિયાપ્રતિનિયમલક્ષણં સહકારિત્વં તથા સ્થિરસ્વભાવાનામપિ ભવિષ્યતીતિ ક્ષિનસર્વોપાયો ઽક્ષણિકવાદી સામ્યમેવાતુર ઇવ બહુમન્યમાનસ્તત્રૈવ ભરં કૃતવાન્ ।
સિદ્ધાન્તવાદી ભઙ્ગ્યા પરમુપહસન્નાહ- "નાસ્માકં પુનઃ પુનઃ" ઇત્યાદિ । યદિ પુનઃ પુનર્વચને ઽપિ લોકસ્ય ન્યાયપ્રતીતિર્ભવતિ શતશો ઽપિ બ્રૂમઃ । કિમઙ્ગ પુનર્દ્ધૌ ત્રીન્ વા વારાન્? । નહિ પરાર્થપ્રવૃત્તાનામસ્માકં પુનઃ પુનરભિધાને કશ્ચિદુદ્વેગો ભવતિ । એવંવાદિનશ્ચ શાસ્ત્રકૃતઃ ક્વચિત્ પ્રકારાન્તરેણ તમેવાર્થં સ્ફુટીકુર્વતો યે પુનરુક્તતાઅપ્રિહારાય યતન્તે સ તેષામસ્થાનપરિશ્રમ એવ । યદિ નોદ્વેગો હન્ત તર્હ્યુચ્યતામ્ ઇત્યત આહ- "ન વિશેષોત્પાદનાદેવ" ઇત્યાદિ । નૈવ વિશેષોત્પાદનાત્ સહકારિણાં ( હ્બ્ટ્ 133 ) સહકારિત્વં પરમાર્થતઃ ક્વચિત્ સમ્ભવતિ, યતઃ પ્રથમક્ષણભાવિનાં બીજાદીનાં તદભાવાત્ કાર્યોત્પાદાનુગુણે વિશેષે કર્તવ્યે સહકારિતાવિરહઃ સ્યાત્ । કિન્ત્વેકાર્થાક્રિયૈવ સહકારિણાં પારમાર્થિકં સહકારિત્વં પૂર્વોક્તાભિર્યુક્તિભિઃ સમ્ભાવ્યતે । સા ચ પ્રથમમસમ્પર્કભાજામસ્ત્યેવેતિ કિં ન સહકારિણઃ સ્યુઃ? ।

પર આહ- સાપ્યેકાર્થક્રિયા ન ભવેત્ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામ્ । યદિ પુનઃ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામપિ તદેકાર્થક્રિયાઙ્ગિક્રિયતે તદા પ્રત્યેકં તદવસ્થાયાં તદુત્પાદનસામર્થ્યાભ્યુપગમાત્ તદવસ્થાયામિવ પૃથગપિ સા ભવેત્ । તથાહિ- તે તદવસ્થાયામપિ પરસ્પરતો નિર્વિશેષા એવ કુર્વન્તિ । તેષાં પૃથગપિ તદ્વિશેષક્રિયા કથમિવ ન પ્રસજ્યેત? । નહ્યેષાં સંહતાસંહતાવસ્થયોઃ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તીતિ । ભવતુ, કો દોષઃ? ઇતિ ચેત્; "તથા ચ" કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષસ્ય પૃથક્કરણપ્રસઙ્ગે સતિ "તસ્માદ્ વિશેષાદ્ ભવનશીલમ્" અઙ્કુરાદિ "કાર્યમપિ" વિશેષવત્ કેવલાત્ સહકારિણઃ સ્યાત્ ઇતિ ચેન્મન્યસે, અત્રાપિ સર્વમુક્તમુત્તરમ્ । તથા હિ- સંહતાસંહતાવસ્થયોન્નિર્વિશેષા એવ ક્ષણક્ષયિણો ભાવા ઇતિ યદુચ્યતે તત્ કિં તાવદ્વિશેષમાત્રાપેક્ષયા? આહોસ્વિત્ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકવિશેષાપેક્ષયા? । યદિ પ્રાચ્યો વિકલ્પઃ તદયુક્તમ્ । ન હિ કાચિદ્ વિશેષમાત્રરહિતાવસ્થા સમ્ભવતિ, સર્વદાપરપરપ્રત્યયયોગનિબન્ધનસ્યાપરાપરવિશેષસ્ય ભાવાત્ । નહિ કદાચિત્ કિંચિદેકમેવ, આધારચ્છાયાતપવાતશીતાદેર્યથાસમ્ભવં ભાવાત્ । ન ચ તદ્ભાવે ઽપિ તત્ તાદૃશમેવ, કારણભેદાત્ । એતાવત્તુ સ્યાત્- કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ક્વચિત્ કાર્યે ઽનુગુણો ન સર્વઃ સર્વત્રેતિ । એતચ્ચ પ્રાગેવોક્તમિતિ દર્શયન્નાહ- "પ્રતિક્ષણમપરાપરૈઃ પ્રત્યયૈઃ" ઇતિ । ‘અપરાપરપ્રત્યયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સંસ્કારાઃ સન્તન્વન્તો યદ્યપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપાઃ પ્રતીયન્તે, તથાપિ ભિન્ન એવૈષાં સ્વભાવઃ, તેન કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ કારણમ્ઽ; ઇતિ, ‘ક્ષણિકેષુ ( હ્બ્ટ્ 134 ) ભાવેષ્વપરાપરોત્પત્તૈરૈક્યાભાવાત્ઽ; ઇતિ ચાત્ર સંક્ષિપ્યતરમુક્તમ્ । એવં ચ ઽનાસ્માકં પુનઃ પુનર્વચનઽ; ઇત્યત્ર દ્વિઃ પુનર્ગ્રહણં યુજ્યતે । યથા યેન પ્રકારેણ ભાવસન્તાને વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ [ત]દપ્યુક્તમ્ ‘તત્ર સ્વરસતઃ પૂર્વક્ષણનિરોધે તેભ્ય એવ વિશિષ્ટક્ષણોત્પાદાદ્ વિશેષોત્પત્તિઃઽ; ઇતિ । અથ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકવિશેષાપેક્ષયા પ્રાગ્વત્ પ્રથમસમ્પર્કભાજઃ પરસ્પરતો નિર્વિશેષા ઇત્યભિમતં તદપ્યયુક્તમ્ । યતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણસ્ય વિશેષસ્ય જનકાઃ ક્ષિતિબીજાદયઃ કીદૃશાઃ યે વ્યવધાનાદિરહિતત્વેનોપનિપાતિનઃ । તદ્ભાવ એવ તસ્ય ભાવાત્ એતાવન્માત્રનિબન્ધનત્વાચ્ચ જનકં વ્ય(કવ્ય)વસ્થાયાઃ । તે ચ તથાવિધાઃ સર્વદા ન ભવન્તીતિ કથં પૃથગપિ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષારમ્ભ એષાં સ્યાત્?, યતઃ કેવલાનામપિ કાર્યક્રિયા પ્રસજ્યેત તદ્ દર્શયતિ- યોગ્યો દેશો યેષાં તે યોગ્યદેશાઃ, તદ્ભાવો યોગ્યદેશતા, સા આદિર્યેષામવ્યવહિતદેશત્વાદીનાનવસ્થાભેદાનાં તે તથોક્તાઃ, તે ચ તે અવસ્થાભેદાશ્ચ તથોક્તાઃ । "યોગ્યદેશતા અ(તાદ્ય) વ્યવહિતદેશતાદયો" યે "અવસ્થાવિશેષાઃ" ક્ષિતિબીજાદીનામુપજાયન્તે તે કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષલક્ષણકાર્યકરણશીલાઃ, નૈવંવિધાઃ સર્વદા બીજાદય ઇતિ કથમેષાં પૃથગપિ તથાવિધવિશેષારમ્ભઃ સ્યાત્? । એતદપિ પ્રાગેવોક્તમ્ ‘તત્ર યો ઽવ્યવધાનાદિદેશો રૂપેન્દ્રિયાદિકલાપઃ સ વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃઽ; ઇતિ વચનાત્ । તસ્ય ચોદાહરણમાત્રત્વાત્ । ઇહાપિ તત્ર યો ઽવ્યવધાનાદિદેશઃ ક્ષિતિબીજાદિકલાપઃ સ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનને સમર્થો હેતુરિતિ પ્રતીયત એવ । સ ચ તથાવિધોવિશેષઃ સર્વદા ન ભવતિ, તજ્જનકસ્ય હેતોરભાવાત્ । પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયસ્યૈવ પ્રત્યયવિશેષસ્ય તદ્વેતુત્વાત્ । એતદપિ પૂર્વમેવોક્તમિત્યાહ- તેષાં ચ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષ[જનને] વિશેષવતાં યત ઉત્પત્તિસ્તદપ્યુક્તમસકૃદેવ ‘યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયવિશેષઃ સ તદ્ધેતુજનને સમર્થો હેતુઃઽ; ઇતિ । તથા ‘યથાસ્વં પ્રત્યયૈઃ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયૈર્યે ( હ્બ્ટ્ 135 ) યોગ્યદેશાદ્યવસ્થા જાતાસ્તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા જ્ઞાનહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તઽ; ઇત્યનેન, ઇહાપિ ગમ્યમાનત્વાત્ । તતો યદ્યપ્યેષાં પરસ્પરતો ઽનુપપત્તેર્વિશેષો ન ભવતિ, સ્વહેતુકૃતસ્તુ કેન વાર્યતે? । ન ચ સ્વહેતુત એવ સઞ્જાતવિશેષાણાં ભાવે પરસ્પરતસ્તદાશંસા, યતઃ પરસ્પરતો વિશેષાયોગઃ પ્રતિપાદ્યમાનઃ શોભેત । તેષાં ચ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકાનાં પ્રત્યયાનાં પ્રત્યેકં સામર્થ્યે ઽપિ ખણ્ડશઃ કાર્યોત્પાદાયોગાત્ સકલસ્યૈવ પ્રત્યેકં કરણાત્ । યથા કેવલાનામક્રિયા કર્તૃવિશેષસ્યાવ્યવધાનાદિદેશક્ષિતીબીજાદિકલાપસ્ય પૃથગેકૈકસ્ય સમર્થસ્ય ભાવસ્યાભાવાદિત્યેતદપ્યસકૃદેવોક્તમ્ ‘તેષાં ચ ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્ ન પૃથગ્ભાવ ઇતિ સમર્થાનપિ પૂર્વાપરપૃથગ્ભાવભાવિનો દોષા નોપલીયન્તેઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ । તતસ્તથાવિધવિશેષસ્ય સ્વોપાદાનમાત્રનિબન્ધનસ્યાનભ્યુપગમેન કેવલાનામપ્રસઙ્ગાત્ કુતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષારમ્ભદ્વારકં કાર્યમપિ સ્યાદિતિ? ।

કુતઃ પુનરયં કામચારો લભ્યતે યદઙ્કુરાદિકાર્યં સહકારિણઃ પરસ્પરસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણાં વિશેષપરમ્પરાં જનયન્તઃ કુર્વન્તિ, કાર્યોત્પાદાનુગુણં તુ વિશેષં વ્યવધાનાદિરહિતદેશોપનિપાતમાત્રેણેત્યત આહ- "કાર્યદ્વૈવિધ્યં ચ યસ્માત્ તસ્માદેવં વિભજ્યતે" । કથં દ્વૈવિધ્યં કાર્યાણામિતિ? અત આહ- સહકારિભિરવ્યવધાનાદિદેશૈરનન્તરં સઞ્જનિતાઃ પરસ્પરસ્ય પ્રાગવસ્થાપેક્ષવિશિષ્ટક્ષણભાવલક્ષણા યે વિશેષાસ્તત્પરમ્પરયા ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટવિશિષ્ટતરાદિક્ષણભવરૂપયા ઉત્પત્તિર્દ્ધર્મો યસ્ય તદાત્મકમેકં કાર્યમ્ । અન્યચ્ચ તદ્વિપરીતં યત્ સહકારિસન્નિધિમાત્રેણ ભવતિ ન પરસ્પરકૃતાં વિશેષપરમ્પરામપેક્ષતે । અત્રોદાહરણમ્- "અઙ્કુરાદિવત્", આદિગ્રહણાદોદનાદિવત્ । તથાક્ષેપેણ કરણશીલં યદિન્દ્રિયં તદ્વિજ્ઞાનાદિવચ્ચ । પ્રભાસ્વરાદપવરકપ્રવિષ્ટેન્દ્રિયનિરાસાર્થં ચૈતદ્ વિશેષણમ્ । કુત એતદ્? ઇતિ ચેત્ ; કાર્યકારણયોઃ ( હ્બ્ટ્ 136 ) સ્વભાવભેદાત્ । કિંચિદ્ધિ કાર્યં કારણસામગ્રીસન્નિધિમાત્રજન્યસ્વભાવમ્, તદન્યત્તુ તત્પરિણામાપેક્ષમિતિ । કારણમપિ કિઞ્ચિત્ સ્વસન્નિધિમાત્રેણ કાર્યજનનસ્વભાવં સ્વકારણેભ્ય એવ ભવતિ, યેન પરસ્પરકૃતાં વિશેષપરમ્પરાં સ્વકાર્યકરણે નાપેક્ષતે । અન્યત્તુ તદ્વિપરીતસ્વભાવમ્ । યથા કિઞ્ચિદેવ શાલ્યઙ્કુરજનનસ્વભાવમ્, તદ્વિપરીતં ચાપરમ્ । શાલ્યઙ્કુરશ્ચ તબ્દીજજન્યસ્વભાવો ન યવાદીબીજજન્યસ્વભાવ ઇતિ ન ભાવાનાં સ્વહેતુબલાયાતાઃ પ્રમાણાધિગતાઃ સ્વભાવાઃ પર્યનુયોજ્યાઃ । યે તુ યજ્જનનસ્વભાવાઃ પ્રમાણતો ઽધિગતાઃ તે કિં સર્વદૈવ તત્સ્વભાવાઃ? આહોસ્વિત્ તદૈવ? ઇત્યત્ર ચિન્તા પ્રવર્તતે । તત્ર સર્વદા તત્સ્વભાવત્વે પશ્ચાદિવ પ્રાગપિ તત્કાર્યક્રિયાપ્રસઙ્ગેન પરરૂપેણાકારકસ્ય ભિન્નસ્વભાવતા કારકાકારકાવસ્થયોઃ શાલિયવબીજાદીનામિવ તત્ત્વચિન્તકૈરૂચ્યતે । સદૃશાપરભાવનિબન્ધનં ચૈકતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનં લૂનપુનર્જાતેષ્વિવ કેશનખાદિષુ ઇત્યત્ર વિરોધાભાવાદિતિ । યદા ચ તક્તાર્યકારણસ્વભાવભેદાત્ કાર્યવ્દૈવિધ્યમ્, "તત્રૈ"તસ્મિં(સ્મિન્) સતિ "સહકારિભ્યઃ" ક્ષિતિબીજાદિભ્યસ્તેષાં પરસ્પરસન્તાનોપકારમપેક્ષતે યત્ કારણમન્ત્યાવસ્થાપ્રાપ્તં તસ્ય યત્ કાર્યમઙ્કુરાદિકં તજ્જન્મનિમિત્તં "સહકારિણાં" પ્રથમક્ષણાન્તરં વિશિષ્ટદ્વિતીયક્ષણભાવરૂપો યો વિશેષઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણઃ "આદ્યો" ભવતિ "સ તેષાં" સહકારિણાં પ્રથમસમ્પર્કભાજાં પરસ્પરકૃતો યો વિશેષસ્તજ્જન્મા ન ભવતિ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાદેવ પ્રત્યયવિશેષાત્ તસ્ય ભાવાત્ । તતઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણાદાદ્યાદ્ વિશેષાત્ પ્રથમક્ષણોપનિપાતિભિઃ સહકારિભિરન્યતઃ સમાસાદિતવિશેષૈઃ જનિતાત્ તત્પ્રભૃતિ "યે વિશેષાઃ" પ્રકૃષ્યમાણતદુત્તરોત્તરક્ષણભાવલક્ષણા જાયન્તે "તે તજ્જન્માનઃ" સહકારિકૃતવિશેષજન્માનઃ । કુતઃ? "તત્પ્રકૃતિત્વાત્" તસ્યાદ્યસ્ય વિશેષસ્ય પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદાસાદિતતદનુકૂલવિશેષૈઃ સહકારિભિઃ પરસ્પરોપકારનિરપેક્ષૈર્જન્યસ્વભાવત્વાત્, તદુત્તરેષાં ચ વિશેષાણાં સહકારિકૃતકાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજન્યસ્વભાવત્વાત્ । ( હ્બ્ટ્ 137 ) યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માત્ "નાનવસ્થા" પ્રાગુક્તા । અથ સહકારિણા ક્ષિત્યાદિના કુશૂલાદ્યવસ્થો ઽપિ બીજાદિઃ તેનાપિ ક્ષિત્યાદિઃ કૃતવિશેષ એવોપતિષ્ઠેતાનવસ્થૈવં સ્યાત્ ઇતિ । તસ્ય પ્રકારસ્યાનભ્યુપગમાત્ પુરુષપ્રયત્નાદેરેવ ક્ષેત્રપ્રકિરણહેતોરવ્યવહિતસ્નિગ્ધપૃથિવીબીજસમ્પર્કલક્ષણસ્ય કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનકસ્ય વિશેષે ઽસ્યોપગમાત્ । તત્ર યદુક્તં પરેણ ‘યથા પ્રથમસમ્પ્રર્કભાજઃ ક્ષિતિબીજાદયઃ પરસ્પરસ્ય વિશેષમનાદધાનાઃ કાર્યોત્પાદાનુગુણં વિશેષં જનયન્તિ, તથા સ્થિરરૂપા અપિ ભાવાઃ તદેકકાર્યપ્રતિનિયતાઃ પરસ્પરકૃતવિશેષનિરપેક્ષા એવ ભવિષ્યન્તિઽ; ઇતિ, તદભ્યુપગચ્છન્નાહ્ "તથા યદ્યક્ષણિકો ઽપિ" ઇત્યાદિ । ક્ષણિકવદક્ષનિકો ઽપિ યદિ કાર્યં કરોતિ કરોતુ નામ । ના કશ્ચિદ્ વારયતિ । કિન્તુ યેન સ્વભાવેન કાર્યં કરોતિ સ યદિ "અવિલમ્બિતકાર્યકર્તૃધર્મા" અક્ષેપેણ કરોતીત્યેવંશીલો ધર્મો યસ્ય સ તથોક્તઃ, તદા "પૃથગ્ભાવસ્ય સમ્ભાવાત્ કેવલો ઽપિ" ન કેવલં સહિતઃ "તથા સ્યાત્" તત્કાર્યકારકઃ સ્યાદિત્યુક્તં બહુશઃ । "અતત્સ્વભાવસ્તુ" અક્ષેપકર્તૃસ્વભાવવિકલસ્તુ "તદાપિ" સહિતાવસ્થાયામપિ પ્રાગ્વત્ "અકારક એવ" પરરૂપેણ કર્તૃત્વસ્ય પૂર્વમેવ નિષેધાત્ ।
તદેવમેકાર્થક્રિયયા વિશેષોત્પાદનેન ચાક્ષણિકાનાં સહકારિત્વં નિષિધ્યોપસંહરન્નાહ- "તસ્માત્" ઇત્યાદિ । દ્વિવિધસ્યાપિ સહકારિત્વસ્યાયોગાન્નૈવાક્ષણિકસ્ય કશ્ચિત્ સહકારીતિ કેવલો ઽપિ સ્વકાર્યં કુર્યાદિતિ સહકારિપ્રત્યયાપેક્ષસ્યાક્ષણિકસ્ય હેતુતાં બ્રુવાણસ્ય કિં યુક્તમિતિ દર્શયન્નાહ- "પ્રાયસ્તુ" ઇત્યાદિ । યો હિ સ્થિરહેતુવાદી તસ્ય યદિ સ હેતુઃ પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષ્ય કાર્યં કરોતિ તદા "વ્યક્તમ્" અવશ્યં તસ્ય સ્થિરસ્ય હેતોઃ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષકારકસ્ય સ્વભાવાન્તરસ્યોત્પત્તિરિતિ । "નાકાર્યસ્ય" કાર્યતામનનુભવતો અપેક્ષેત્યુચ્યતે । યતઃ સહકારિણાં યઃ "સંઘાતઃ" સન્નિપાતઃ "તત્સ્થાયી" તત્ર વર્તમાનો ભાવસન્તાનઃ "પ્રાયઃ" બાહુલ્યેન "સહકારિપ્રત્યયૈરુપજનિતવિશેષઃ" સન્ "સ્વકાર્યં કુર્વન્ દૃષ્ટો બીજાદિવત્" ( હ્બ્ટ્ 138 ) તસ્માદેવં વિભજ્યતે । પ્રાયોગ્રહણં ચાક્ષેપકારીન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । તત્સમ્ભવિનો ન્યાયસ્યાક્ષણિકેષુ પૃથગ્ભાવસમ્ભવેન કથઞ્ચિદપિ કલ્પયિતુમશક્યત્વાત્ । પ્રાગકારકસ્ય પશ્ચાત્ કારકસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિસ્તુ ન વિરુધ્યતે । તસ્યૈવ હ્યકારકસ્ય તદાત્મા કારકઃ સ્વભાવો ન યુજ્યતે ન ત્વતદાત્મા । અત એવ સ્વભાવાન્તરગ્રહણમ્ । તત્ર કેવલમકારકસ્વભાવસ્ય સ્વરસનિરોધિતામાત્રમુપેયમ્ । તતઃ સર્વં સુસ્થમિતિ ।
અથ મતમ્- કારકસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિરિષ્યેત યદિ સ્થિરસ્ય હેતોઃ પ્રાગપિ કારકસ્વભાવો ન સ્યત્ । તસ્ય તુ પ્રાગપિ ભાવાત્ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષા તદુત્પત્તિરપ્યયુક્તેતિ અત આહ- "કારકસ્ય" ઇત્યાદિ । યદિ હિ સમગ્રાવસ્થાયાઃ પ્રાગપિ કારકસ્વભાવો ભવેત્ તદાસ્યાક્રિયા ન યુજ્યતે, સંહતાવસ્થાયામપિ તત્સ્વભ્વતયૈવ કરણાત્, પરરૂપેણ કર્તૃત્વસ્ય પ્રાગેવ નિષિદ્ધત્વાત્ । ન ચ કરોતિ । તસ્માત્ સો ઽસ્ય સ્વભાવઃ પ્રાઙ્નૈવાસીત્ । યદિ ચ પ્રત્યયાન્તરૈરપ્યસૌ ન ક્રિયેત તત્ કિમિતિ મુધૈવ તાન્યપેક્ષતે? ઇતિ ।
[43. નિર્હેતુકવિનાશચર્ચાયા ઉપસંહારઃ ।]

તદેવં ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ; ત્યસ્ય ‘યો યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોરેવોત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ પુનસ્તદ્ભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષતેઽ; ઇત્યસ્યાનેકાન્તપરિહારાયોક્તસ્ય પ્રકારાન્તરેણાનેકાન્તે ઉદ્ભાવિતે તત્પરિજિહીર્ષયા "અપરાપરપ્રત્યયયોગેન" ઇત્યાદ્યભિહિતમ્ । તત્ર યેન ન્યાયેન ક્ષણિકાનાં હેતુફલસ્વભાવઃ તસ્યાક્ષણિકેષ્વસમ્ભવં પ્રતિપાદયિતું પ્રાસઙ્ગિકં યદુપક્રાન્તં તત્ પરિસમાપય્ય પ્રકૃતમનુબધ્નન્નાહ- "તસ્માદ્ યો યદાત્મા" ઇત્યાદિ । યદિ સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મણો ભાવસ્ય ન નાશકારણૈઃ પ્રયોજનં સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મણો ભવિષ્યતીત્યત આહ- "સ્થિતિધર્મણો ઽપિ" ઇત્યાદિ । સ્થિતિધર્મણો ઽપિ હિ નૈવ નાશકારણૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ । તસ્ય સ્વહેતુભ્યઃ સમુપજાતો યઃ સ્થિરઃ સ્વભવઃ તદન્યથાત્વસ્યાસ્થિરાત્મતાપત્તેઃ ( હ્બ્ટ્ 139 ) કેનચિત્ કર્તુમશક્યત્વાત્ । કામં હિ ભાવાઃ સ્વયં ન ભવેયુઃ । ન તુ સન્ત એવ સ્વં સ્વભાવં પરિત્યજન્તિ । અથ સ્થિતિધર્મણો ઽપ્યન્યથાત્વપ્રતિપત્તિરિષ્યતે તદાન્યથાત્વપ્રતિપત્તૌ વા "તત્સ્વભાવ એવ" સ્થિતિધર્મૈવ "ન સ્યાત્" આત્મભૂતસ્યાસ્થિતિધર્મણઃ સ્વભાવસ્ય પશ્ચાત્ સમ્ભવે પ્રાગપ્યભાવાયોગાત્ । નહિ તદાત્મનસ્તસ્મિં(સ્મિન્) સન્નિહિતે કદાચિદભાવો યુક્તઃ, અતસ્ત્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ ‘વિરુદ્ધધર્માધ્યાઅસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇત્યુક્તમ્ । તથા ચ સતિ "પૂર્વ" એવ "વિકલ્પઃ" સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મા ભાવ ઇતિ । "તત્ર ચ" પૂર્વવિકલ્પે પ્રાગેવોક્તં દૂષણં વિનાશહેતોર્વૈયર્થ્યમિતિ ।
અથાસૌ શિરસ્વભાવ એવ, કેવલમસ્યાશિરસ્વભાવતા પ્રાગસતિ વિનાશહેતોરુપજાયતે, અન્યથા નિવૃત્ત્યયોગાદિત્યત આહ- "યશ્ચ પરસ્માત્" નાશહેતોઃ સ્થિતિધર્મણઃ સત "અન્યથાભાવઃ" અસ્થિતિધર્મતાલક્ષણો ભવતિ, સ પૂર્વકાત્ સ્થિતિધર્મણઃ સ્વહેતુસમુદ્ભૂતાત્ સ્વભાવાત્ "અપરઃ" અન્યઃ "સ્વભાવસ્તસ્મિન્નિષ્પન્ને" પશ્ચા[જ્જન્ય]ત્વાદ્ ભિન્નહેતુકત્વાચ્ચ "કથં તસ્ય" સ્વભાવઃ "સ્યાત્"? । તદાત્મતયા પ્રતિભસનાદિતિ ચેત્ । સારૂપ્યાદલક્ષિતવિવેકસ્ય તથા પ્રતિભાસનં સ્યાત્ યદ્યસૌ પૂર્વસ્વભાવે સત્યેવાન્યતો ભવેત્ । અન્યથા વિરોધઃ કથં પરિહ્રિયેત? । ભવત્વપરઃ સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ । યશ્ચાપરઃ સ્વભાવઃ સ કથં તસ્ય? । ન હ્યન્યો ઽન્યસ્ય સ્વભાવો યુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યો ઽપરઃ સ્વભાવઃ સ કિમિતિ તસ્ય ન ભવતિ? ઇત્યત આહ- "સ્વભાવભેદ-" ઇત્યાદિ । ભવતુ વસ્ત્વન્તરમેવ તદપરસ્વભાવતયા કો દોષઃ? ઇત્યત આહ- "તથા ચ" વસ્ત્વન્તરત્વે સતિ વિનાશહેતોરુપજાયમાનસ્ય સ્વભાવસ્ય પૂર્વકો ભાવઃ સ્વહેતુભ્યો યઃ સ્થિતિધર્મા જાતઃ સો ઽચ્યુતિધર્મે સ્થિતો નિવૃત્તિભાઙ્ન ભવતિ, વિનાશહેતોર્વસ્ત્વન્તરોત્પત્તૌ વ્યાપૃતત્વાદિતિ ન "તસ્ય" સ્થિતિધર્મણો "ઽન્યથાભાવો" નિવૃત્તિઃ । નહિ મુગ્દરાદેર્વસ્ત્વન્તરસ્ય ભાવે ઽપરસ્ય નિવૃત્તિર્યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદુપમર્દ્દેન તદુત્પત્તૌ ચ પ્રાગેવ પ્રોક્તમ્ ।
નનુ ચ દૃશ્યત એવ કઠિનાદિરૂપસ્ય તામ્રાદેરગ્નયાદેર્વિનાશહેતોર્દ્રવાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ । ન ચ પૂર્વકસ્ય પ્રચ્યુતિધર્મતા ઇત્યત આહ- "એતેન" અનન્તરોક્તેન "કઠિનાદીનામ્" આદિશબ્દાદ્ દ્રવાદીનાં તામ્રસુવર્ણાદિનામગ્નિશીતવાતાદિભ્યો દ્રવત્વકઠિનત્વાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિર્વ્યવસ્થિતરૂપસ્ય તામ્રાદેઃ "પ્રત્યુક્તા" પ્રત્યાખ્યાતાઃ, તુલ્યદૂષણત્વાત્ ।
કથં તર્હિ સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ પૂર્વસ્ય ચાપ્રચ્યુતિધર્મે સ્થિતસ્યાભાવો યુક્તઃ? ઇત્યાહ- "તત્રાપિ" કઠિનાદિરૂપે તામ્રાદૌ "પૂર્વકસ્ય" કઠિનદ્રવાદિરૂપસ્ય "સ્વરસનિરોધિત્વાત્" વિનાશહેત્વયોગેન । "વિનાશે" સતિ "અગ્ન્યાદેઃ" આદિગ્રહણાજ્જલનિષેકશીતવાતાદેઃ । સહકારિણઃ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રય પ્રત્યયવિશેષોપજાતાતિશયા "દુપાદાનાચ્ચ" યત્ તત્ કઠિનાદિરૂપં તામ્રાદિ સ્વરસતો નિરુધ્યતે । તત એવ ઉપાદાનકારણાદગ્ન્યાદિસહકારિકારણોપાદાનપ્રત્યયોપજાતવિશેષાદ્ "અપર એવ" અન્ય એવ દ્રવકઠિનાદિસ્વભાવો દ્રવગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાત્, "ઉત્પન્નો" ન તુ પૂર્વકમેવ કઠિનદ્રવાદિરૂપં તામ્રાદિ વ્યવસ્થિતાત્મકં દ્રવકઠિનાદિસ્વભાવેન પરિણતમિતિ ।
અત્ર પર આહ- "કેનોક્તં" યથા ‘સ્થિતિધર્મણઃ સતો વિનાશહેતોરસ્થિતિસ્વભાવોત્પત્તિસ્તતો વિનાશઃઽ; ઇતિ, યેન ‘યશ્ચ પરસ્માદન્યથાભાવઃ સો ઽપરઃ સ્વભાવઃઽ; ઇત્યાદ્યુચ્યતે । કિન્તુ સ સ્વયં સ્થિતિધર્મૈવ સ્વહેતુભિર્જનિતો નાસ્યાસ્થિરસ્વભાવતા વિનાશહેતોરુપજાયતે । કથં જ્ઞાયતે યથા ‘સ્વહેતુભિઃ સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મૈવ જનિતઃઽ; ઇતિ? । વિનાશહેતોરગ્ન્યાદેરસમ્ભવે અવસ્થાનાત્ । યદિ સ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મા સ્વહેતોર્જાતઃ સ્યાત્ તદા તદસમ્ભવે ઽપિ નાવતિષ્ઠેત । તસ્ય સ્વભાવેન સ્થિતિધર્મણઃ સ્વહેતુભિરેવાયમપરઃ સ્વભાવો નિયમિતો યદુત "પરસ્માત્" વિરોધિનો ઽગ્ન્યાદે "ર્વિનાશઃ સ્વયં ભવતીતિ" । પરસ્માદિતિ કર્મણિ લ્યપ્લોપે પઞ્ચમી પરમપેક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ । સ્વહેતુભિરેવાયં નિયમિતસ્વભાવો ( હ્બ્ટ્ 141 ) જાતો યથા ત્વયા વિરોધિનમપેક્ષ્ય સ્વયં નિર્વ(વ)ર્તિતવ્યમિતિ । તદુક્તમ્-
"સ્વભાવો ઽપિ સ તસ્યેત્થં યેનાપેક્ષ્ય નિવર્તતે ।
વિરોધિનં યથાન્યેષાં પ્રવાહો મુગ્દરાદિકમ્ ॥" ઇતિ ।
નનુ યદ્યસ્ય વિનાશઓ વિરોધિસન્નિધાને સ્વયમેવ ભવત્યહેતુકઃ પ્રાપ્નોતિ, અહેતોશ્ચ દેશકાલસ્વભાવનિયમો ન યુક્ત ઇત્યત આહ- "ન ચ" નૈવ વિનાશો નામ વિનષ્ટુરપરઃ સ્વભાવઃ, યતો ઽયં દોષઃ સ્યાત્, કિન્તુ "ભાવચ્યુતિરેવ વિનાશઃ" । તસ્યાશ્ચ નિઃસ્વભાવત્વાદ્ધેતુમત્તા નૈવ યુજ્યતે । નહિ સા તસ્ય ભવતિ । કેવલમસૌ સ્વયમેવ ન ભવતિ । તતો ભવિતુરભાવાત્ કસ્ય હેતુમત્તોપગમ્યતે? ।

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "નેદમનન્તરોક્તં વિકલ્પદ્વયમતિક્રામતિ" । કીદૃશં વિકલ્પદ્વયમ્? । ‘કિં નિત્યો ભાવઃ?ઽ; ઇત્યાદિ । નનુ ચ કાલાન્તરસ્થિતિરધર્મતામુપગચ્છતો નૈવ નિત્યવિકલ્પસ્યાવકાશઃ । ન । તદુપગમે ઽપિ નિત્યતૈવોપગતા ભવતિ । તથા હિ- યદ્યયં સંવત્સરસ્થિતિધર્મા સ્વહેતુભિર્જનિતસ્તદા સંવત્સરપરિસમાપ્તૌ યો ઽસ્યાદાવુદયકાલે સંવત્સરસ્થિતિધર્મા સ્વભાવો યતો ઽયં સંવત્સરં સ્થિતઃ સ એવ તદન્તે ઽપિ । તતો ઽપરં સંવત્સરમવતિષ્ઠેત । તદન્તે ઽપિ પ્રથમોત્પન્નસંવત્સરસ્થિતિધર્મસ્વભાવાપરિત્યાગાદપરાપરસંવત્સરસ્થિતિપ્રસઙ્ગાત્ કાલાન્તરસ્થિતિધર્મતોપગમે ઽપિ નિત્યતૈવોપગતા ભવતીતિ નિત્યવિકલ્પો દુર્નિવારઃ । વિનાશહેતુસન્નિધૌ સ્વયં નિવર્તત ઇતિ ચોપગમાદનિત્યવિકલ્પો નશ્વરાત્મતાવિકલ્પઃ । તથા હિ- વિનાશહેત્વભિમતસન્નિધૌ સ્વયં વિનશ્યતો યો ઽસ્ય સ્વભાવઃ સ એવ ભાવસ્યૈકરૂપત્વાદુત્પન્નમાત્રસ્યેતિ તદૈવ વિનાશપ્રસઙ્ગાત્ કથમસ્ય કાલન્તરસ્થિતિધર્મતા સમ્ભવતિ? । એવં વિકલ્પે કૃતે પાશ્ચાત્યવિકલ્પોપગમે કાલાન્તરસ્થિતિરેવાસ્ય ત્રુટ્યતીતિ નિત્યવિકલ્પ એવાનેનોપગન્તવ્યઃ । તત્ર વિનાશહેતુસન્નિધૌ સ્વયં નાશોપગમે પ્રાઙ્નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદનિત્યો વિનશ્વરસ્વભાવો ભવતીતિ બ્રૂતે । "એવં ચ બ્રૂવાણો ભાવદ્વયં ચાહ" । વક્ષ્યમાણાપેક્ષશ્ચકારઃ । ( હ્બ્ટ્ 142 ) કીદૃશં ભાવદ્વયમ્? । નિત્યાનિત્યૌ સ્વભાવૌ ભેદૌ યસ્ય તથા । યો ઽસૌ નિત્યઃ સ્વભાવઃ પ્રાક્તનઃ તસ્ય નિત્યાભિમતસ્ય સ્વયં પશ્ચાન્નાશં બ્રૂવાણઃ સર્વદા પ્રતિક્ષણમેવ નાશં પ્રાહ । અન્યથા પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન પશ્ચાદપિ નાશાસમ્ભવાત્ । અથ પ્રતિક્ષણમસ્ય નાશો ન ભવતિ તદા પશ્ચાદપિ તદયોગાત્ સર્વદૈવાનાશં પ્રાહેતિ કૃત્વા પૂર્વસ્મિન્નિત્યાભિમતે સ્વભાવે વિનાશહેતુરસમર્થો ઽકિઞ્ચિત્કર એવ ।
નનુ ચ વિનાશહેતોર્નૈવ સામર્થ્યમુપગતં પરેન વિરોધિસન્નિધિમપેક્ષ્ય સ્વયં નાશોપગમાત્ । ન । અત એવ તન્નિબન્ધનત્વપ્રસઙ્ગાત્ નાશસ્ય । અન્યથા હ્યકિઞ્ચિત્કરઃ કિમિત્યસાવપેક્ષ્યતે?, હેતુભાવસ્યાપેક્ષાલક્ષણત્વાત્ । સ્વહેતવ એવાત્રાપરાધ્યન્તિ યદકિઞ્ચિત્કરે ઽપિ તત્રાપેક્ષાયાં નિયુઞ્જત ઇતિ ચેત્ । કઃ પુનરયમસ્થાનાભિનિવેશઃ તેષાં યત્ તત્ર તથા નિયુઞ્જતે । તસ્માદુપકાર્યપેક્ષાયામેવ હેતવો નિયુઞ્જાનાઃ શોભન્તે । અન્યથા તે ઽપિ કાર્યાત્માનો નૈવ તન્નિયોગમાદ્રિયેરન્ । કથં ચાકિઞ્ચિત્કરો વિરોધી નામ? । ન હ્યસ્યાવિરોધિત્વાભિમતાદ્વિશેષઃ કશ્ચિદિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
યદપ્યુક્તં ‘યથાન્યેષાં ક્ષણિકવાદિનામકિઞ્ચિત્કરમપિ મુગ્દરાદિકમપેક્ષ્ય ઘટાદિપ્રવાહો નિવર્તતે તથાસ્માકમપિ કાલાન્તરસ્થાયી ભાવઃઽ; ઇતિ તદપિ પરસમયાનભિજ્ઞતયોચ્યતે । યતો નાસ્માકં પ્રવાહો નામ ક્ષણવ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ યો ઽકિઞ્ચિત્કરમુગ્દરાદિસન્નિધૌ નિવર્તેત । ક્ષણા એવ હિ કેવલં સન્તિ । તે ચ સ્વનિવૃત્તૌ ન મુગ્દરાદિકમપેક્ષન્તે, સ્વરસત એવ નિરોધાત્ । યા તુ તેષાં કપાલાદિવૃત્તિલક્ષણા પર્યુદાસવૃત્ત્યા નિવૃત્તિઃ યસ્યાં સત્યામેકત્વાભિનિવેશિનો લોકસ્ય સદૃશાપરભાવરૂપસ્ય વિભ્રમનિમિત્તસ્યાપગમાત્ ‘નિવૃત્તા ઘટાદયઃઽ; ઇતિ વ્યવહારઃ, તત્રાકિઞ્ચિત્કરત્વં મુગ્દરાદીનાં નૈવાસ્તિ, તદ્ભાવ એવ તેષાં ભાવાત્ । વેગવન્મુગ્દરાદિસહકારિણો ઘટક્ષણાત્ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાત્ ( હ્બ્ટ્ 143 ) પ્રત્યયવિશેષાત્ સઞ્જાતાતિશયાત્ કપાલદેર્ભવનધર્મત્વાત્ તસ્ય ચ તજ્જન્નસ્વભાવત્વાદિતિ ।
સ્વભાવદ્વયોપગમપ્રસઙ્ગાદિતિ પરિજિહીર્ષયા પર આહ- "ન પ્રાગ્" ઇત્યાદિ । કુત એતત્? । "એકસ્વભાવત્વાત્" । સર્વદૈકસ્વભાવસ્ય સર્વદા નિત્યતૈવ ન પશ્ચાદનિત્યસ્વભાવતાસમ્ભવ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "સ તર્હિ ભાવઃ" સર્વદા નિત્યસ્વભાવઃ સ્વભાવેન "નાશમનાવિશન્" અપ્રતિપદ્યમાનઃ કથં નૈવ નષ્ટો(કથં નષ્ટો) નામ? । કુતઃ? "તત્સ્વભાવવિનાશયોઃ" નિત્યસ્વભાવતાયા, વિનાશસ્ય ચાનિત્યરૂપતાયાશ્ચ "અપરસ્પરરૂપત્વાત્" પરસ્પરપરિહારરૂપત્વાત્ । ઉપસંહરન્નાહ- "યત એવં" સ્થિતિધર્મણાં વિનાશો નૈવ યુજ્યતે તસ્માત્ સતિ અસ્ય વિનાશે યદ્યવશ્યમ્ભાવી કૃતકરૂપસ્ય સતો વિનાશ ઇષ્યતે પરૈસ્તદા "વિનાશસ્વભાવેન"- વિનશ્યતિ નાવતિષ્ઠત ઇતિ વિનાશઃ । કર્તરિ બહુલવચનાદ્ ઘઞ્ । સ સ્વભાવો યસ્ય તેન વિનાશસ્વભાવેનાસ્થિતિધર્મણા । "તેન" કૃતકરૂપેણ સતા વસ્તુના સ્વહેતુભ્યો "ભવિતવ્યમ્" અન્યથાવશ્યમ્ભાવિતયોપગતસ્ય કૃતકાત્મનાં સતાં વિનાશસ્યૈવાયોગાત્ ।
ભવત્વેવમ્ ઇતિ ચેત્ । આહ- "તથાપિ" સ્વયં વિનાશસ્વભાવત્વે ઽપિ ન કેવલમવિનશ્વરસ્વભાવત્વે સ્વભાવાન્યથાત્વાસમ્ભવાદ્ વ્યર્થો વિનાશહેતુરિતિ પ્રથમવિકલ્પોપન્યાસ એવોક્તમ્ ન પુનરુચ્યતે । યત એવં "તેન" ઇત્યાદિ સુગમમ્ ।
તદેવં વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષામસામર્થ્ય- વૈયર્થ્યાભ્યાં તદ્ધેત્વયોગેન કૃતકલક્ષણસ્ય સત્ત્વસ્ય પૂર્વાચાર્યદર્શિતાં પ્રતિપાદ્ય યથાસૌ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણતામનુભવતિ તદ દર્શયન્નાહ- "તસ્માદ્ વિનાશ" ઇત્યાદિ । પ્રયોગસ્ત્વેવમ્- યે યદ્ભાવં પ્રત્યનપેક્ષાસ્તે તદ્ભાવનિયતાઃ । તદ્યથા- અન્ત્યા કારણસામગ્રી સ્વકાર્યોત્પાદને । અનપેક્ષશ્ચ કૃતકરૂપઃ સન્ ભાવો વિનાશે ઽવશ્યમ્ભાવિવિનાશતયોપગતઃ ( હ્બ્ટ્ 144 ) પરૈરિતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગપ્રયોગો વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં પૂર્વાચાર્યપ્રદર્શિતમ્ । "તતઃ" તદ્ભાવનિયતત્વે, નાશસ્યાકાદાચિત્કત્વાદુદયાનન્તરં નાશ ઇતિ "યઃ સન્" કૃતકલક્ષણો ભાવઃ "સ વિનાશી" વિનશ્વરસ્વભાવો નશ્વરતાયાઃ સાધ્યધર્મસ્ય નિવૃત્તૌ ચ કૃતકલક્ષણસત્ત્વનિવૃત્તિરિતિ કૃત્વા કૃતકલક્ષણસ્ય સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકતાયામન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ સમ્પદ્યતે અનપેક્ષયાનુક્રાન્તસત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્તાદાત્મ્યસિદ્ધેઃ તન્નિબન્ધનયોરન્વયવ્યતિરેકયોરપિ નિશ્ચયાત્ ।
તદેવં પૂર્વાચાર્યાન્ પ્રતિ અકૃતકસ્ય સતો ઽભાવાત્ "સદકારણવન્નિત્યમ્" ઇતિ નિત્યલક્ષણવિરહાદેવ ન તન્નિત્યત્વમ્ । યત્તુ સદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ ઉક્તેન ન્યાયેનાવશ્યંનાશિતયોપગતં પરૈઃ કાલાન્તરસ્થાયિ ન ભવતીતિ પ્રતિ પાદિતમ્ ।
[44. સામાન્યેન સત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્તાદાત્મ્યવ્યાપ્તિપ્રદર્શનમ્ ।]

યદા તુ યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમેવેતિ સામાન્યેનોચ્યતે કૃતકાકૃતકલક્ષણં સતો ભેદમનપેક્ષ્ય પ્રૌઢવાદિતયા કૃતકસ્યાપિ ચાવશ્યમ્ભાવી વિનાશ ઇતિ પરોપગમો નાપેક્ષ્યતે, તદા વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષત્વમેવ સર્વસ્ય ન સિધ્યતિ । યેષાં હિ વિનાશો ભવં(વન્) દૃષ્ટો ઘટાદીનાં તેષામેવ તદ્ધૈત્વયોગત્ તત્રાનપેક્ષા યુજ્યતે । યે તુ દેશાદિવ્યવહિતાઃ પર્વતાદયો વા વિનશામાવિશન્તો ન દૃષ્ટાઃ તેષામવશ્યં વિનાશિત્વોપગમનિબન્ધનાભાવાદન્ત્યે ઽપ્યયં વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષ એવ વિનશ્યન્નઽવિશેષાદાદાવપિ તદ્ભાવનિયત ઇતિ વક્તુમશક્યત્વાત્ તત્સ્વભાવસાપેક્ષત્વાત્ । વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષત્વાસિદ્ધેરકૃતકાનાં ચાકાશાદીનાં વિનાશિસ્વભાવસાપેક્ષાણામિત્યનપેક્ષયા સતો નશ્વરસ્વભાવતાસિદ્ધેઃ અન્વયવ્યતિરેકયોસ્તન્નિબન્ધનયોરયોગમુત્પશ્યન્નર્થક્રિયાવિરોધલક્ષણમેવ તદા બાધકં પ્રમાણં તાદાત્મ્યપ્રસાધકમભિધાનીયમિતિ મન્યમાનઃ પૂર્વપક્ષમુત્થાપયન્નાહ- "સ્વભાવતો" નશ્વરત્વે ઽપ્યુક્તેન ( હ્બ્ટ્ 145 ) ન્યાયેન પરિદૃશ્યમાનવિનાશાનાં ઘટાદીનાં "કશ્ચિદ્" દેશાદિવ્યવહિતઃ પર્વતાદિર્વાનુપલબ્ધવિનાશઃ કૃતકો ઽપિ સદ્રૂપ આકાશાદિર્વાકૃતકઃ સન્ન "ઽતત્સ્વભાવો ઽપિ" અવિનાશિસ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ । અપિશબ્દઃ સમ્ભાવનાયામ્ । તસ્ય વિનાશિસ્વભાવસંસાધકપ્રમાણાભાવાદાશઙ્કયત એતત્ । તતશ્ચ વિનાશિસ્વભાવસાપેક્ષત્વાત્ તદનપેક્ષત્વમસિદ્ધમિતિ તદ્વશાત્ સાધ્યસ્ય ક્ષણિકત્વસ્ય સત્ત્વસ્વભાવત્વાસિદ્ધેઃ તન્નિબન્ધના નાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિરિતિ । કિં પુનરત્રાશઙ્કાનિમિત્તં યેન કશ્ચિદતત્સ્વભાવો ઽપ્યાશઙ્કયત ઇત્યાહ- "ન હિ સર્વઃ સર્વસ્ય સ્વભાવઃ" ઇતિ । વિચિત્રસ્વભાવા હિ ભાવા દૃશ્યન્તે- કેચિત્ સપ્રતિઘાઃ કેચિદપ્રતિઘાઃ, તથા નીલાનીલાદિસ્વભાવાઃ, તથા કેચિદ્વિનાશિનઃ અન્યે ત્વવિનાશિસ્વભાવાઃ શઙ્કયન્ત ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા ।
ન- ‘કશ્ચિદતત્સ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ઽ- ઇતિ આશઙ્કનીયમ્, તથાભાવે હ્યક્ષણિકત્વં તસ્ય સ્યાત્ । તસ્મિંશ્ચ સત્યવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ કુતો ઽતત્સ્વભાવતાશઙ્કા? । કથં પુનરક્ષણિકત્વે ઽવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ? । યતઃ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતયાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિરિત્યત આહ- "શક્તિર્હિ" ઇત્યાદિ ।
[45. અર્થક્રિયાકારિત્વમેવ સત્ત્વં, તચ્ચ ક્ષણિકાનામેવેતિ ।]
એવં મન્યતે- ઇહ તાવદિદમેવ વિચારણીયમ્ કિંલક્ષણમેતદ્ ભાવાનાં સત્ત્વં યુક્તમિતિ । તત્ર ન સત્તાયોગલક્ષણમવ્યાપ્તેઃ, સામાન્યદિષ્વભાવાત્ । વન્ધ્યાસુતાદિષ્વપિ ભાવાદ્ અતિવ્યાપ્તેર્વા । વન્ધ્યાસુતાદીનામસત્ત્વાત્ કથં સત્તાયોગઃ? ઇતિ ચેત્ । ન । ઇતરેતરાશ્રયાત્ । યતસ્તેષામસત્ત્વં સત્તાયોગવિરહાદેવ તદ્વિરહશ્ચાસત્ત્વાદિતિ । યદિ ચ સતામેવ સત્તાયોગઃ એવં તર્હ્યન્યત્ સત્ત્વલક્ષણમભિધાનીયમ્ સત્તાયોગસ્ય ચ વૈયર્થ્યમ્, તત્ એવ વસ્તુનઃ સત્ત્વાત્ । સર્વાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહાત્ સત્તાયોગાભાવસ્તેષામિતિ ( હ્બ્ટ્ 146 ) ચેત્ । એવં સતિ યદેવાર્થક્રિયસામર્થ્યયુક્તં તસ્યૈવ સત્તાયોગ ઇત્યર્થક્રિયાસામર્થ્યમેવ ભાવલક્ષણમાયાતમિત્યપાર્થકઃ । સત્તાયોગઃ । "ઇત્થં ચ" એવમ્ । અન્યથા સામાન્યાદીનાં કથં સ્વરૂપં સત્ત્વં સ્યાત્? । અર્થક્રિયાસામર્થ્યં તુ સર્વેષામસ્તીતિ તદેવ ભાવલક્ષણમ્ ।
"ઉત્પાદવ્યવ્યઘ્નૌવ્યયુક્તં સત્" ઇત્યેતદપ્યયુક્તમ્, ધ્રૌવ્યેણોત્પાદવ્યયયોર્વિરોધાત્ એકસ્મિં(સ્મિન્) ધર્મિણ્યયોગાત્ । કથઞ્ચિદુત્પાદવ્યયૌ કથઞ્ચિત્ ધ્રૌવ્યમિતિ ચેત્ । યથોત્પાદવ્યયૌ ન તથા ધ્રૌવ્યમ્, યથા ચ ધ્રૌવ્યં ન તથોત્પાદવ્યયાવિતિ નૈકં વસ્તુ યથોક્તલક્ષણં સ્યાત્ । તતો ઽન્યસ્ય ભાવલક્ષણસ્યાયોગાત્ શક્તેશ્ચાન્તશઃ સ્વજ્ઞાનજનને ઽપ્યુપગમાત્ પરૈઃ, અન્યથા ષટ્પદાર્થાદિવ્યવસ્થાનાયોગાત્ સૈવ ભાવલક્ષણમ્, સર્વશક્તિવિરહઃ પુનરભાવલક્ષણમ્ ।
સર્વગ્રહણં ચ સર્વસ્ય વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરશક્તિવિરહરૂપત્વાદભાવતાનિરાસાર્થમ્ । યસ્ય તુ ન ક્વચિચ્છક્તિઃ સ એવૈકાન્તેનાભાવ ઉચ્યતે ।
શક્તિલક્ષણમેવ સત્ત્વમક્ષણિકે સ્યાત્ તતઃ ક્ષણિકાત્મતા સત્ત્વસ્ય ન સિધ્યતીતિ કુતો ઽન્વયવ્યતિરેકૌ? ઇતિ ચેત્, આહ- "ન ચૈવાક્ષણિકસ્ય" ક્વચિત્ કાર્યે ઽન્તશો જ્ઞાનલક્ષણે ઽપિ શક્તિરસ્તિ તત્ કુતસ્તસ્ય તલ્લક્ષણં સત્ત્વમતીતાદેરિવ ભવિષ્યતિ?, યતઃ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકાત્મતા ન સિધ્યેત્ ।
નનુ ચ શક્તેરતીન્દ્રિયત્વાત્ કારણાનાં કાર્યરમ્ભનિયમાભાવાચ્ચ કથં તદ્વિરહો ઽક્ષણિકસ્ય ભવેત્ યતો ઽસ્ય સર્વશક્તિવિરહલક્ષણેનાસત્ત્વેન વિરોધિના નિરાક્રિયમાણં સત્ત્વં ક્ષણિકાત્મતામેવાનુભવેત્ યતો ઽન્વયવ્યતિરેકૌ સ્યાતામિત્યત આહ- "ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્" ઇત્યાદિ । નૈવ પ્રત્યક્ષતઃ કાર્યવિરહાદ્વા સર્વશક્તિવિરહો ઽક્ષણિકત્વે ઉચ્યતે, કિન્તુ તવ્દ્યાપકવિરહાત્ । તથા હિ- ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં કાર્યક્રિયા વ્યાપ્તા પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । તતઃ કાર્યક્રિયાશક્તિવ્યાપકયોસ્તયોરક્ષણિકત્વે ( હ્બ્ટ્ 147 ) વિરોધાત્ નિર્વૃત્તેસ્તવ્દ્યાપ્તાયાઃ કાર્યક્રિયાશક્તેરપિ નિવૃત્તિરિતિ સર્વશક્તિવિરહલક્ષણમસત્ત્વમક્ષણિકત્વે વ્યાપકાનુપલબ્ધિરાકર્ષતિ, વિરુદ્ધયોરેકત્રાયોગાત્ । તતો નિવૃત્તં સત્ત્વં ક્ષણિકેષ્વેવાવતિષ્ઠમાનં તદાત્મતામનુભવતીતિ- ‘યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમેવઽ; ઇત્યન્વયવ્યતિરેકરૂપાયા વ્યાપ્તેઃ સિદ્ધિર્નિશ્ચયો ભવતિ ।
નનુ ચ પ્રકારાન્તરાભાવાત્ કાર્યમઙ્કુરાદિકં બીજાદિના ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામેવ ક્રિયત ઇત્યુચ્યતે સ એવ તુ પ્રકારાન્તરવિરહઃ કાર્યાત્મનઃ કુતઃ સિદ્ધઃ? । પ્રકારાન્તરસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વે કથમત્યન્તાસમ્ભવઃ? । કેવલં દેશાદિનિષેધમાત્રમેવ સ્યાત્ । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વેનાસત્તાનિશ્ચયો વિપ્રકર્ષિણામિતિ કુતસ્તદભાવસિદ્ધિઃ? । તતઃ પ્રકરાન્તરેણાર્થક્રિયાસમ્ભવાત્ ક્રમયૌગપદ્યનિવૃત્તાવપિ નાર્થક્રિયાસામર્થ્યનિવૃત્તિરિતિ કુતો ઽક્ષણિકત્વે સતિ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણમસત્ત્વમ્?, યતઃ સત્ત્વસ્ય ક્ષનિકાત્મતયાન્વયવ્યતિરેકૌ સ્યાતામ્? । ન । ઉભયથાપ્યદોષાત્ । તથા હિ- ક્રમો નામ પરિપાટિઃ કાર્યાન્તરાસાહિત્યં કૈવલ્યમઙ્કુરાદેઃ, યૌગપદ્યમપિ તસ્યાપરૈર્બ્બીજાદિકાર્યૈઃ સાહિત્યં । પ્રકારાન્તરં ચાઙ્કુરાદેઃ તદુભયાવસ્થાવિરહે ઽપ્યન્યથાભવનમ્ । તસ્ય ચાઙ્કુરાદિસ્વભાવસ્યાન્યસહિતસ્ય કેવલસ્ય વાભાવે પ્રત્યક્ષબોધગમ્યમાને સત્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત એવ સ્વભાવઃ ક્રમયૌગપદ્યભાવબહિર્ભૂતો નોપલભ્યતે । વસ્તુનઃ ઉપલભ્યસ્યાન્યસાહિત્યે કૈવલ્યે ચાપનીતે તદ્વિવિક્તદેશાદિપ્રતિભાસિનઃ પ્રત્યક્ષસ્યોદયાત્ સ્વભાવાનુપલમ્ભત એવાભાવનિશ્ચયાદિલક્ષણવ્યવહારવૃત્તેઃ । તસ્ય ચાઙ્કુરાદિભાવસ્યાવસ્થાદ્વયબહિર્ભાવનિષેધે કયોશ્ચિદ્દેશકાલયોઃ દેશાન્તરાદૌ ક્રમેણાઙ્કુરાદિભાવવતીરતરસ્મિન્ વા ભાવે ઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તતઃ પ્રત્યક્ષત એવ પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધેઃ કથં ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાશક્તિરવ્યાપ્તા સ્યાત્? । શાસ્ત્રકારસ્તુ યથા પ્રત્યક્ષત એવ પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધિઃ તથા સ્વયમ્ "એતેન ક્રમાક્રમાદયો ઽપી"તિ અતિદિશન્ વક્ષ્યતિ ।

અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વે ઽપિ પ્રકારાન્તરસ્ય ક્રમયૌગપદ્યયોરન્યો ઽન્યવ્ય વચ્છેદરૂપત્વાદેવાશ્રયસિ (દેવાભાવસિ)દ્ધિ તથાહિ- અન્યોન્યવ્યવચ્છેદરૂપાણામેકનિષેધેનાપરવિધાનાત્ તસ્યાપ્રતિષેધે વિધિપ્રતિષેધયોર્વિરોધાદુભયપ્રતિષેધાત્મનઃ પ્રકારાન્તરસ્ય કુતઃ સમ્ભવઃ? । અત્ર પ્રયોગઃ- યત્ર યત્પ્રકારવ્યવચ્છેદેન યદિતરપ્રકારવ્યવસ્થાનં ન તત્ર પ્રકારાન્તરસમ્ભવઃ, તદ્યથાનીલપ્રકારવ્યવચ્છેદેનાનીલપ્રકારાન્તરવ્યવસ્થાયાં પીતે । અસ્તિ ચ ક્રમયૌગપદ્યયોરન્યતરપ્રકારવ્યવચ્છેદેન તદિતરપ્રકારવ્યવસ્થાનં વ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારાવિષયીકૃતે સર્વત્ર કાર્યકારણરૂપે વસ્તુનીતિ વિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ વ્યવચ્છિદ્યમાનપ્રકારેતરવ્યવસ્થાનં ચ, પ્રકારાન્તરસમ્ભવશ્ચ તતો બહિર્ભાવલક્ષણ ઇત્યનયોસ્તત્ત્વાન્યત્વરૂપયોરન્યોન્યપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ । ન ચાત્રાપિ બાધકાન્તરાશઙ્કયાનવસ્થાનમાશઙ્કનીયમ્, પૂર્વપ્રસિદ્ધસ્ય વિરોધસ્ય સ્મરણમાત્રત્વાત્ । વિરુદ્ધોપલબ્ધિષુ બહિર્દ્ધર્મિણિ હેતોઃ સદ્ભાવમુપદર્શ્ય વિરોધસાધનમેવ બાધકમ્, તચ્ચેહાસ્તિ । તતો વિરુદ્ધયોરેકત્રાસમ્ભાવાત્ પ્રતિયોગ્યભાવનિશ્ચયઃ શીતોષ્ણસ્પર્શયોરિવ ભાવાભાવયોરિવ વેતિ કુતો ઽનવસ્થા? ।
તત્ર ન ક્રમેણાક્ષણિકઃ કાર્યાણિ કરોત્યવિશેષાદકારકાવસ્થાયામિવ । સહકાર્યપેક્ષા ચ દ્વિવિધસ્યાપિ સહકારિત્વસ્યાયોગાદનુપન્યસનીયા । સર્વેષાં ચૈકક્રિયાકાલ એવ ક્રિયાપ્રસક્તેઃ, તત્કારકસ્ય સ્વભાવસ્ય તદૈવ ભાવાત્ । નાપિ યુગપત્, પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્, પુનસ્તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગાચ્ચ । કૃતત્વાન્નેતિ ચેત્, ન, સામર્થ્યાનપાયાત્ । અન્યથા પ્રાગપ્યકારકરૂપવિશેષાદક્રિયા સ્યાત્ । કૃતસ્ય કર્તુમશક્યત્વાદિતિ ચેત્ । શક્તાશક્તતયા તર્હ્યેકત્રૈવ કાર્યે ભેદપ્રસઙ્ગ શાલિકોદ્રવબીજાદેરિવ । નિત્યશ્ચ યદા યુગપત્ કરોતિ તતઃ પ્રાગપિ ભાવાત્ તદૈવ તત્ક્રિયાપ્રસઙ્ગઃ પુનસ્તતો ઽપિ પૂર્વતરમ્ ઇત્યેવં ન કદાચિદ્યુગપત્ ક્રિયા સ્યાત્ । પૂર્વોત્તરકાલયોશ્ચૈકદા યુગપત્કારિણો ઽન્યદા સર્વાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહલક્ષણમસત્ત્વં ( હ્બ્ટ્ 149 ) સ્યાદિતિ કથં ન ક્ષણિકતા? । ક્રિયોપગમે વા ક્રમપક્ષ એવ । તત્ર ચોક્તો દોષઃ । એવમક્ષણિકત્વે સતિ ચક્ષુરાદ્યાયતનાનામસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ક્ષણિકતાયામેવ સત્ત્વમિતિ યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમેવેતિ સતો નશ્વરાત્મતાસિદ્ધેઃ અન્વયવ્યતિરેકરૂપવ્યાપ્તિસિદ્ધિરિતિ ॥
3. કાર્યકારણભાવવ્યવસ્થા ।]
તદેવં સ્વભાવહેતૌ તાદાત્મ્યસિદ્ધિનિબન્ધનમન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયં પ્રતિપાદ્ય કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિમિત્તત્વાત્ તયોસ્તસ્યાશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનાયાઃ પ્રાગેવ દર્શિતત્વાત્ તગ્દતમપરમપિ પરેષાં ભ્રાન્તિકારણપનેતું તદ્વિષયં દર્શયન્નાહ- "અર્થાન્તરે" હેતોર્વ્યતિરિક્તે વસ્તુનિ ગમ્યે "કાર્યં હેતુઃ" । અનર્થાન્તરે તુ સ્વભાવો હેતુરિત્યુક્તમ્ । કસ્માત્ પુનરર્થાન્તરે કાર્યમેવ હેતુરિત્યાહ- "અવ્યભિચારાત્" ઇતિ કાર્યમેવ હ્યર્થાન્તરં ન વ્યભિચરતિ નાન્યત્ યથોક્તં પ્રાક્ તતઃ કાર્યમેવાર્થાન્તરે ગમ્યે હેતુરુચ્યતે સંયોગવશાગ્દમકત્વે ।
"ન ચ કેનચિત્" ઇત્યાદિના યઃ સર્વથા ગમ્યગમકભાવપ્રસઙ્ગ આચાર્યેણોક્તઃ પરસ્ય, તમિહાપિ કાર્યહેતૌ પરઃ કદાચિત્ પ્રસઞ્જયેદિત્યાશઙ્કમાન આહ- "કાર્યકારણ- " ઇત્યાદિ । યદિ હિ કાર્યં હેતુરુચ્યતે તદા કાર્યકારણભાવેન કારણેનાસ્ય ગમકત્વમ્ । તથા ચ સતિ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ પ્રાપ્નોતિ । અગ્નેઃ સામાન્યધર્મવદ્ વિશેષધર્મા અપિ તાર્ણપાર્ણાદયો ગમ્યાઃ સ્યુઃ । ધૂમસ્યાપિ વિશેષધર્મવદ્ દ્રવ્યત્વપાર્થિવત્વાદયો ઽપિ સામાન્યધર્મા ગમકા ભવેયુઃ । કુતઃ? "સર્વથા જન્યજનકભાવાત્" । જન્યજનકભાવો હિ કાર્યકારણભાવ ઉચ્યતે । સ ચ નાગ્નિધૂમયોરંશેન અપિ તુ સર્વેણ પ્રકારેણ । તથાહિ- યથા અગ્નિરગ્નિત્વદ્રવ્યત્વસત્ત્વાદિભિઃ સામાન્યધર્મૈર્જનકઃ તથા તાર્ણપાર્ણત્વાદિભિર્વિશેષધર્મૈરપિ, યથા ચ ધૂમો ધૂમત્વપાણ્ડુત્વાદિભિઃ સ્વનિયતૈર્વિશેષધર્મૈર્જન્યઃ તથા સામાન્યધર્મૈરપિ સત્ત્વદ્રવ્યત્વાદિભિઃ । તતશ્ચ યથા તયોઃ કાર્યકારણભાવઃ તથૈવ ગમ્યગમકભાવઃ પ્રાપ્નોતિ, તસ્યૈવ તન્નિબન્ધનત્વાદિતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા । અત્રાહ- "ન સર્વથા જન્યજનકભાવઃ" તતશ્ચ કુતસ્તથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્? । કસ્માત્? ઇતિ ચેત્, ( હ્બ્ટ્ 151 ) "તદભાવે" તેષાં તાર્ણપાર્ણત્વાદિનાં વિશેષધર્માણામભાવે "ભવતો" ધૂમમાત્રસ્ય તેભ્ય એવ વિશેષધર્મેભ્યો ભવતીતિ એવમાત્મનઃ "તદુત્પત્તિનિયમસ્યાભાવાત્" । તથા "તદભાવે" અગ્ન્યભાવે ભવતો દ્રવ્યત્વાદેઃ સામાન્યધર્મસ્યાગ્નેરેવાયં ભવતી ત્યેવંરૂપસ્ય તદુત્પત્તિનિયમસ્યાભાવાત્ કુતઃ સર્વથા જન્યજનકભાવઃ?, યતઃ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્ । ન હ્યસતિ તદુત્પત્તિનિયમે જન્યજનકભાવો વ્યવસ્થાપયિતું યુક્તઃ । યત એવં "તસ્માત્ કાર્યં" ધૂમાદિકં "સ્વભાવૈર્યાવદ્ભિ" ર્ધૂમત્વાદિભિઃ સ્વગતૈઃ । ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણા ચ તૃતીયા । "અવીનાભાવિ" વિના ન ભવતિ । કૈર્વિના ન ભવતિ? । ‘કારણે યાવદ્ભિઃ સ્વભાવૈઃઽ; ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે । કારણાશ્રિતૈર્યાવદ્ભિઃ સ્વભાવૈર્વિના તે કાર્યગતાઃ સ્વભાવા ન ભવન્તિ હેતુઃ તૈસ્તેષામિતિ ગમ્યતે । ક્વ અવિનાભાવિ? । "કારણે" કારણવિષયે અપરો ઽર્થઃ "કારણે" આધારસપ્તમી । ઇદાનીં કારણસ્થૈઃ સ્વભાવૈર્યાવદ્ભિરગ્નિત્વદ્રવ્યત્વાદિભિરવિનાભાવિ તેષાં કારણગતાનાં સામાન્યધર્માણાં હેતુઃ કાર્યં ગમકમ્ । કસ્માત્? ઇત્યાહ- "તત્કાર્યત્વનિયમાત્" તેષામેવ કારણગતાનાં સામાન્યધર્માનાં તત્ કાર્યમિત્યેવંરૂપસ્ય નિયમસ્ય સદ્ભાવાત્ । નહિ તાન્ સામાન્યધર્માન્ કદાચિદપિ કાર્યં વ્યભિચરતિ ।
એવં કારણગતમંશં પાશ્ચાત્યેનાર્થેન નિરૂપ્ય પ્રાક્તનેનાર્થેન કાર્યગતમંશં નિરૂપયન્નાહ- "તૈરેવ ચ" ઇત્યાદિ । કાર્યમપિ તૈરેવ ધર્મૈઃ સ્વગતૈઃ કારણગતાનાં ધર્માણાં ગમકમ્ યથાન્તરા સમ્ભવિનો ધૂમત્વપાણ્ડુપાર્ણત્વાદયો વિશેષરૂપાસ્તૈઃ કારણગતૈઃ સામાન્યધર્મૈર્વિના ન ભવન્તિ । અત્રાપિ ‘તત્કાર્યત્વનિયમાત્ઽ; ઇત્યપેક્ષ્યતે । તેષામેવ કાર્યગતાનાં વિશેષધર્માણાં કારણગતસામાન્યધર્માપેક્ષયા કાર્યત્વનિયમાત્ । ન હિ તે વિશેષધર્માઃ કાર્યગતાઃ કારણસ્થસામાન્યધર્મૈર્વિના કદાચિદપિ ભવન્તિ । તતસ્તેષામેવ કાર્યત્વનિયમઃ, નાન્યેષાં દ્રવ્યત્વાદીનાં ( હ્બ્ટ્ 152 ) કારણસ્થસામાન્યધર્મૈર્વિના ભવતામ્ । તદેવં કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ ગમ્યા ન વિશેષધર્માઃ, કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ ગમકા ન સામાન્યધર્માઃ, તત્કાર્યત્વનિયમાત્ । યે તુ કારણસ્ય વિશેષધર્મા યૈસ્તત્કાર્યત્વનિયમઃ કાર્યમાત્રસ્ય નાસ્તીતિ ન તે ગમ્યાઃ । યે ચ કાર્યસ્ય સામાન્યધર્મા દ્રવ્યત્વાદયસ્તેષામપિ તત્કાર્યત્વનિયમાભાવાદેવ ગમકત્વં નાસ્તીતિ કાર્યકારણભાવેન ગમકત્વે કુતઃ સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ પરેષામિવ પ્રસજ્યેત? ।

[2. જન્યજનકભાવસ્ય સર્વથા સત્ત્વે ઽપિ ગમ્યગમકભાવસ્ય ન તથાત્વમ્ ।]
પરસ્યાનિષ્ઠાપાદનમાશઙ્કયાહ- "અંશેન" ઇત્યાદિ । યદિ હિ કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ ગમ્યાઃ કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ ગમકાઃ તત્કાર્યત્વનિયમાદિષ્યન્તે, હન્ત તર્હ્યશેન જન્યજનકભાવઃ પ્રાપ્તઃ । કારણસ્ય સામાન્યધર્મા એવ જનકા ન વિશેષધર્માઃ, કાર્યસ્યાપિ વિશેષધર્મા એવ જન્યા ન સામાન્યધર્મા ઇતિ સ્યાત્ । સર્વથા ચ જન્યજનકભાવો ઽભિમત ઇત્યુભ્યુપગમવિરોધઃ । એતત્ પરિહરતિ- નાંશેન જન્યજનકભાવપ્રસઙ્ગઃ, નિરંશત્વેન વસ્તુનઃ સર્વાત્મના તદભ્યુપગમાત્, ગમ્યગમકભાવસ્યાપિ સર્વથાભિમતત્વાત્ । તદાહ- "તજ્જન્ય" ઇત્યાદિ । યદિ હિ કાર્યસ્ય તૈઃ કારણગતૈર્વિશેષધર્મૈર્જન્યો યો વિશેષઃ સ ગ્રહીતું શક્યતે, તદા તજ્જન્યવિશેષગ્રહણે ઽભિમતત્વાત્ કારણગતવિશેષધર્માણાં ગમ્યત્વસ્ય । તથા લિઙ્ગવિશેષો ધૂમત્વાદિ ઉપાધિર્વિશેષણં યેષાં દ્રવ્યત્વાદીનાં સામાન્યાનાં કાર્યગતાનાં તેષાં ચાભિમતત્વાગ્દમકત્વસ્ય । તથા હિ- અગુરુધૂમગ્રહણે ભવત્યેવ તદગ્નેરનુમાનં ધૂમત્વવિશેષણેન ચ દ્રવ્યત્વાદિનાગ્નેરનુમાનમ્ । ન હિ સર્વથા જન્યજનકભાવો ઽસ્તીત્યેવ તથૈવ ગમ્યગમકભાવો ભવતિ, તસ્ય જ્ઞાનાપેક્ષત્વાત્ । તથા હિ- ન સત્તામાત્રેણ લિઙ્ગસ્ય ગમકત્વમ્, તસ્ય જ્ઞાપકત્વાત્ । જ્ઞાપકો હિ સ્વનિશ્ચયાપેક્ષો જ્ઞાપ્યમર્થં જ્ઞાપયતિ, નાન્યથા । કથં ( હ્બ્ટ્ 153 ) તર્હ્યુક્તં "તદભાવે ભવતઃ તદુત્પત્તિનિયમ(મા)ભાવાત્" ઇતિ ।? । સર્વથા જન્યજનકભાવાભ્યુપગમે તદભાવે ભાવસ્યૈવાભાવાદિત્યત આહ- "અવિશિષ્ટ"- ઇત્યાદિ । યદિ હિ તજ્જન્યવિશેષ ગ્રહણરહિતમવિશિષ્ટં કાર્યમાત્રમુપાદીયતે લિઙ્ગવિશેષોપાધિરહિતં વા દ્રવ્યાદિકં તદા "અવિશિષ્ટસામાન્યવિવક્ષાયાં" કારણગતવિશેષાભાવે ઽપિ ધૂમમાત્રસ્ય ભાવાત્ તદવિશિષ્ટસ્ય ચ દ્રવ્યત્વાદેરગ્ન્યભાવે ઽપિ ભાવાદ્ વ્યભિચાર ઇતિ સર્વથા જન્યજનકભાવો નેષ્યતે, તદભાવાદ્ ગમ્યગમકભાવશ્ચ । ન તુ વિશેષવિવક્ષાયામ્, તત્ર વ્યભિચારાભાવાત્ । તથા હિ- યદિ નામધૂમમાત્રં તાર્ણપાર્ણાદિવિશેષાભાવે ભવતિ, ન તુ તજ્જન્યો વિશેષઃ, સ યદિ ગ્રહીતું શક્યતે, તદા વિશેષસ્ય ગમ્યત્વમસ્ત્યેવ, નિશ્ચિતસ્યૈવ લિઙ્ગત્વાત્ । તથા યદ્યપિ દ્રવ્યત્વસત્ત્વમાત્રમગ્ન્યભાવે ઽપિ ભવતિ ન તુ ધૂમાત્મકમિતિ તદ્વિશિષ્ટસ્યાવ્યભિચારાદ્ ગમકત્વમપિ ન વાર્યત ઇતિ ।
[3. કાર્યકારણભાવપ્રતીતેરતિદુર્લભત્વાશઙ્કાયા નિરાસઃ ।]
અત્ર પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "કસ્યચિત્" ધૂમાદેઃ "કદાચિત્" કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે "કુતશ્ચિત્" અગ્ન્યાદેઃ "ભાવે ઽપિ" સતિ "સર્વો" ધૂમાદિઃ "તાદૃશો" યાદૃશ એકદાગ્ન્યાદેર્ભવન દૃષ્ટ તજ્જાતીયઃ, "તથાવિધજન્મા" યથાવિધાત્ સ એકો ભવન્ દૃષ્ટઃ તાદૃશાદેવ જન્મ યસ્ય સ । "તથાવિધજન્મેત્યેતત્ કુતઃ" પ્રમાણાદવસિતમ્? યેનોચ્યતે ‘કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનાવન્વયવ્યતિરેકૌઽ; ઇતિ । તથાહિ- યદિ નામ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કસ્યચિદ્ધૂમસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્રીકાર્યત્વમવગતં કિમેતાવતાન્યસ્યાપિ તાદૃશસ્ય તાદૃશકાર્યતા સિધ્યતિ, તત્ર તન્નિબન્ધનયોઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભયોરવ્યાપારાત્ । યત્રૈવ હિ તયોર્વ્યાપરસ્તસ્યૈવ તત્કાર્યતા ભવતુ, તદન્યસ્ય તુ કિમાયાતમ્? યેન તથવિધાદસ્ય જન્મ સ્યાત્ । એવં હિ કસ્યાશ્ચિદ્ધૂમવ્યક્તેરગ્ન્યાદિજન્યતા દૃષ્ટેતિ કિન્ન ઘટાદેરપિ સાભ્યુપગમ્યતે? અન્યત્વેન ( હ્બ્ટ્ 154 ) વિશેષાભાવાત્ । ક એવં સતિ દોષઃ? ઇતિ ચેત્ ; તથા ચ પ્રમાણાભાવેન તથાવિધજન્મત્વાનિશ્ચયાદતાદૃશાદપિ જન્માશઙ્કાયાં તાદૃશસ્ય ધૂમાદેરગ્ન્યાદિનાઽન્વયવ્યતિરેકૌ ન નિશ્ચિતાવિતિ કુતઃ કાર્યહેતોર્ગમકત્વમ્? । ન હિ યો ઽસાવેકો દેશકાલાવસ્થાનિયતો ઽગ્નિવિશેષહેતુકો ધૂમો ઽધિગતઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં તસ્યૈવાન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રતિપત્તવ્યૌ । તસ્ય દેશાન્તરાદાવસમ્ભવાત્ । કિં તર્હિ? । તાદૃશસ્ય સામાન્યાત્મન એવ લિઙ્ગત્વાત્ તસ્ય ચાતથાવિધાદપિ જન્માશઙ્કાયાં કુતસ્તથાવિધેનાન્વયો વ્યતિરેકો વા? । તદુક્તમ્-
"અવસ્થાદેશકાલાનાં ભેદાદ્ ભિન્નાસુ શક્તિષુ ।
ભાવાનામનુમાનેન પ્રતીતિરતિદુર્લ્લભા ॥" ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ન, અતદ્ભાવિનઃ" ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- ઇહૈકદા ધૂમાદેરગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યતયા પ્રત્યાક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતરૂપત્વે ઽપિ તાદૃશસ્યાતાદૃશાદપિ ભાવઃ સમાશઙ્ક્યતે યથાપરિદૃષ્ટાદન્યત્વેન । તત્ર યો ઽસાવગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યો ધૂમવિશેષ એકદા નિશ્ચિતસ્તદપેક્ષયા યથાન્યો ધૂમવિશેષસ્તાદૃશો યો ઽન્યાદૃશાદપિ- ભાવાનાં વિચિત્રશક્તિતયા- ભવેદિતિ શઙ્કયતે, તથા સો ઽપ્યેકદાગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યતયા નિશ્ચિતસ્તદન્યાપેક્ષયા તાદૃશ એવ । તત્ર યદિ તદન્યસ્ય તાદૃશસ્યાતાદૃશાજ્જન્મ સ્યાત્ તદા તાદૃશસ્ય સ્વભાવસ્ય નાગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવતેતિ પરિદૃષ્ટસ્યાપિ ધૂમસ્ય નાગ્ન્યાદિસામગ્રી કારણમિત્યાયાતમ્ । તાદૃશસ્ય સ્વભાવસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્રીવિલક્ષણકારણજન્યસ્વભાવત્વાત્ । તતશ્ચાગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા અકારણત્વાત્ યો મયૈકદા તતો ભવન્ દૃષ્ટો ધૂમઃ સો ઽપિ ન ભવેત્ । નહિ યદ્ યસ્ય કારણં ન ભવતિ તત્ તતઃ સકૃદપિ જાયતે, તસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ । "અતદ્ભાવિનઃ" ઇતિ તચ્છબ્દેન વિવક્ષિતમગ્ન્યાદિકારણં પરિગૃહ્યતે, ન તત્ અતત્, તવ્દિલક્ષણં અતાદૃશં શક્રમુર્દ્ધાદિકમ્, અતસ્માદ્ ભવિતું શીલં ( હ્બ્ટ્ 155 ) યસ્ય તસ્યાતદ્ભાવિનસ્તાદૃશસ્ય તલ્લક્ષણસ્ય ધૂમવસ્તુનઃ "સકૃદપિ" એકદાપિ "તતઃ" અગ્ન્યાદેઃ "અભાવાદ્" ભાવવિરોધાત્ । ભવતિ ચ તાદૃશો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીતઃ તતસ્તાદૃશસ્ય સ્વભાવસ્ય તાદૃશમેવ કારણમિત્યવગમ્યતે સકૃત્પ્રવૃત્તાભ્યામેવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામિતિ કુતો વ્યભિચારાશઙ્કા? । તેન યાદૃશો ધૂમો ઽગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા ભવન્ દૃષ્ટઃ સકૃત્ તાદૃશસ્ય તસ્ય તજ્જન્યસ્વભાવતયા તાદૃશાદેવ ભાવાત્ ‘યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્ન્યાદિસામગ્રીઽ; ઇત્યન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ ।
અથવાન્યથા વ્યાખ્યાયતે- ઇહ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધના કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ પ્રાગુક્તા તન્નિબન્ધનાવન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રતિપાદયિતુમ્, તચ્ચાયુક્તમ્ । તથા હિ- "કસ્યચિત્" ધૂમસ્યાગ્ન્યાદિસામગ્ર્યનન્તરભાવિન આદ્યસ્ય "કદાચિત્" પ્રથમોત્પાદકાલે "કુતશ્ચિદ્" અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાઃ "ભાવે ઽપિ" ઉત્પાદે ઽપિ "સર્વસ્તાદૃશો" યાદૃશઃ પ્રથમક્ષણભાવી ધૂમો દ્વિતીયાદિક્ષણેષ્વપિ તાદૃશઃ પ્રત્યક્ષત એવ તસ્ય પૂર્વક્ષણાવિલક્ષણતયા પ્રતીતેઃ । "તથાવિધજન્મા" ઇતિ યથાવિધાદગ્નીન્ધનસામગ્રીલક્ષણાત્ કારણાદાદ્યો ધૂમક્ષણ ઉત્પન્નસ્તથાવિધાજ્જન્મ યસ્ય સ "તથાવિધજન્મેત્યેતત્ કુતઃ" નૈવ તસ્ય ધૂમાદેરભાવાત્ । એવં ચ યદ્યતો દૃષ્ટં તસ્યાન્યતો ઽપિ ભાવસ્ય દર્શનાત્ સર્વત્રાનાશ્વાસ ઇતિ મન્યમાન આહ- "તથા ચ" અનગ્નિતો ધૂમાદપિ ધૂમસ્ય ભાવે શક્રમૂર્દ્ધાદેરપિ તસ્ય ભાવાવિરોધાદગ્નિના ધૂમસ્ય નન્વયવ્યતિરેકાવિતિ ચેન્મન્યસે ઇતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા ।
તદુક્તમ્-

"ક્ષણિકત્વે કથં ભાવાઃ ક્વચિદાયત્તવૃત્તયઃ ।
પ્રસિદ્ધકારણાભાવે યેષાં ભાવસ્તતો ઽન્યતઃ ॥
અતશ્ચાનગ્નિતો માદ્ યથા ધૂમસ્ય સમ્ભવઃ ।
શક્રમૂર્દ્વ્નસ્તથા તસ્ય કેન વાર્યેત સંભવઃ ॥"ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- નાગ્નીન્ધનસામગ્રીજન્યો યાદૃશો ધૂમસ્તાદૃશ એવ ધૂમાદપિ ભવતિ કારણભેદેન । કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ ( હ્બ્ટ્ 156 ) સરૂપતયાવસીયમાનસ્યાપ્યન્યાદૃશત્વાત્ । તાદૃશો હ્યગ્નીન્ધનસામગ્રીક્ષણાન્તરજન્ય આદ્ય એવાપરઃ ક્ષણસ્તથા તદન્ય આદ્ય એવાપરાગ્નીન્ધનસામગ્રીજન્ય ઇતિ તાદૃશસ્ય ધૂમસ્ય ધૂમાદસમ્ભવાત્ ન ક્વચિદનાશ્વાસઃ કાર્યઃ । તથા યાદૃશો દ્વિતીયક્ષણભાવી પ્રથમધૂમક્ષણજનિતો ધૂમક્ષણસ્તાદૃશો ઽપરપ્રથમધૂમક્ષણજનિત એવ દ્વિતીયો ધૂમક્ષણો ન તૃતીયાદિઃ । એવં તૃતીયક્ષણાદિષ્વપ્યઙ્કુરાદિષુ ચ સર્વત્ર વાચ્યમ્ । કુતઃ પુનરયં વિભાગઃ? ઇતિ ચેત્, આહ- "અતદ્ભાવિનઃ" અતસ્માદ્- અનગ્નીન્ધનાદિરૂપાદ્ ધૂમાદ્ ભવનશીલસ્ય પ્રથમક્ષણાવિલક્ષણસ્ય ધૂમસ્ય "સકૃદપિ" એકદાપિ "તતઃ" અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાઃ "અભાવાદ" ભાવાયોગાદ્ । યથા હિ પ્રથમક્ષણાપેક્ષયા દ્વિતીયસ્તાદૃશસ્તથા તદપેક્ષયા પ્રથમો ઽપીતિ તાદૃશત્વાવિશેષાત્ તાદૃશસ્યાનગ્નિતો ભાવે તાદૃશો નાગ્નિજન્યસ્વભાવઃ ઇતિ સકૃદપિ તતો ન ભવેત્ । ભવન્ વા તજ્જન્યસ્વભાવતામાત્માનસ્તાદૃશઃ ખ્યાપયતીતિ કુતો ઽન્યાદૃશાદ્ ભવેત્? તસ્માદન્યાદૃશાદ્ ભવન્નન્યાદૃશ એવ તતો ન વ્યભિચારઃ ।
[4. ભિન્નકારણજન્યાનાં ધૂમાનાં અતાદૃશત્વે ઽપિ સાદૃશ્યાત્ તાદૃશત્વાભિમાનઃ ।]
નનુ સર્વેષાં ધૂમક્ષાણાનાં કણ્ઠક્ષણનાક્ષિસ્રુતિકાલીકરણાદિકાયામર્થક્રિયાયામુપયોગાત્ કથં તાદૃશસ્વભાવતા ન સ્યાત્? । ન, તસ્યા અપ્યર્થક્રિયાયાઃ ક્ષણભેદોપધીયમાનરૂપાયાઃ તાદૃશત્વાભાવાત્ તત્રાપિ તુલ્યદોષત્વાત્ । કથં તર્હિ લોકે સર્વત્ર ધૂમવ્યવહારઃ ઇતિ ચેત્; સદૃશાપરભાવનિબન્ધનૈકત્વાધ્યવસાયવશાત્ ક્ષણિઅર્વ્યવહારાયોગાચ્ચ । સાદૃશ્યે સતિ કથં ન તાદૃશતા? ઇતિ ચેત્ । તાદૃશાદન્યત્વાત્ સદૃશસ્ય । તથા હિ- ગોસદૃશો ભવતિ ગવયઃ ન તુ તાદૃશઃ, ગોરેવાપરસ્ય તાદૃશત્વાત્ । પરમાર્થેનાતાદૃશે ઽપિ તાદૃશાભિમાનો મન્દમતીનાં ભવન્ કથં નિવાર્ત્યેત્? । તથા હિ- તત્ત્વાધ્યવસાયો ઽપિ તાવદ્- અતસ્મિન્નર્વાગ્દૃશાં વિનિવારયિતું ન પાર્યતે, કિમઙ્ગ પુનસ્તાદૃશત્વાધ્યવસાયઃ? યથોક્તમ્-
"સમાનવર્ણસંસ્થાને સન્તાને ઽત્યત્ર જાયતે ।
અતસ્મિંસ્તન્મતિઃ પુંસાં કિમુતૈકત્ર સંતતૌ? ॥" ઇતિ ।
તત્ત્વચિન્તકાસ્તુ તાદૃશાતાદૃશકારણભેદાત્ તાદૃશાતાદૃશતાં ભાવાનાં અનુમન્યન્તે ન તાદૃશતામ્ । તદ્ યદ્યતાદૃશાદપિ તદૃશો ભવેત્ તદા તસ્ય તજ્જન્યઃ સ્વભાવ ઇત્યતદ્ભાવિનઃ સકૃદપિ તતો ભાવો ન સ્યાત્ । અમુમેવાર્થં સમર્થયમન આહ- "પરસ્પરાપેક્ષયા" ઇત્યાદિ । કારણાપેક્ષયા હિ જન્યસ્વભાવં કાર્યમ્, કાર્યાપેક્ષયા ચ જનકસ્વભાવં કારણમ્ । યતો હિ કારણાદ્ યદ્ ભવદ્ દૃષ્ટમ્ તસ્ય તજ્જન્યસ્વભાવઃ, ઇતરસ્ય ચ તજ્જનક ઇતિ પ્રતીયતે । અન્યથા તસ્ય તતો ભાવાયોગાત્, ઇતરસ્ય ચ તજ્જનનાયોગાત્ । યદિ નામૈવં તતઃ પ્રકૃતે કિં સિદ્ધમ્? ઇત્યત આહ- "તત્ર" એતસ્મિન્ ન્યાયે સતિ "યદિ ધૂમો" યાદૃશ આદ્યો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજનિતસ્તાદૃશો દ્વિતીયાદિક્ષણભાવી "અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યા" અગ્નીન્ધનાદિકારણકલાપાત્ તજ્જનકસ્વભાવતયા નિર્દ્ધારિતા "દન્યતો"ઽગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીજનિતાદાદ્યાદ્ધૂમક્ષણાદ્ ભવેત્ । તદા "તસ્ય" તાદૃશસ્ય ધૂમસ્વભાવસ્ય "તજ્જન્યો"ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યઃ "સ્વભાવો ન ભવતિ" કિન્તુ ધૂમજન્ય એવેતિ કૃત્વા સકૃદપિ "તતો"ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીતો "ન ભવેત" । તાદૃશસ્ય હિ સ્વભાવસ્યાન્યતો ભાવે તજ્જન્યસ્વભાવતા, નાગ્ન્યાદિજન્યસ્વભાવતેતિ કુતઃ સકૃદપિ તતો ભાવો યુજ્યેત । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ "અર્થાન્તરવદ્" ઇતિ । યથા હ્યર્થાન્તરમતજ્જન્યાભિમતમન્યતો ભવત્ ન તજ્જન્યસ્વભાવં નાગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવમિતિ સકૃદપિ તતો ન ભવતિ તદ્વત્ તાદૃશો ધૂમો ઽપીતિ તતો ભવન્નન્યાદૃશ એવાસાવિતિ ગમ્યતે ।
સ્યાન્મતમ્- અગ્ન્યાદિસામગ્ર્યાસાવતજ્જન્યસ્વભાવો ઽપિ તાદૃશો બલાજ્જન્યતે કસ્તસ્ય તપસ્વિનો ઽપરાધઃ? ઇત્યત આહ- "નાપિ" ન કેવલં સ્વયમતજ્જન્યસ્વભાવતયા તતો ન ભવેત્, કિન્ત્વગ્ન્યાદિસામગ્ર્યપિ તં તાદૃશં ધૂમં- યાદૃશો દ્વિતીયાદિક્ષણભાવી- ( હ્બ્ટ્ 158 ) ન જનયેત્ । કુતઃ? । અતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ । તાદૃશસ્ય હ્યન્યતો ભાવે સ એવ તજ્જનનસ્વભાવો નાગ્ન્યાદિસામગ્રીતિ તજ્જનનસ્વભાવવિકલા કથં તં જનયેત્? । અત્રાપ્યુદાહરણમ્- "સામગ્ર્યન્તરવદિતિ" । યથા સામગ્ર્યન્તરમતજ્જનનસ્વભાવાભિમતં ન જનયતિ તદ્વદગ્ન્યાદિસામગ્ર્યપિ । તથા હિ- સા આત્મીયં સ્વભાવમનુસૃત્યૈવ પ્રવર્તતે, તતઃ કુતો ઽસૌ સામગ્રીબલાજ્જાયેત? ।
[5. તાદૃશાતાદૃશજન્યત્વે કાર્યસ્યાપિ તાદૃશાતાદૃશત્વમ્ ।]
સ્યાન્મતમ્- અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્વભાવો ઽપિ તાદૃશો ધૂમો ધૂમજન્યસ્વભાવો ઽપિ યથા સ એવ ધૂમ ઇન્ધનજન્યસ્વભાવો ઽગ્નિજન્યસ્વભાવશ્ચોભયતો ભવતિ । તથા તાદૃશો ઽપિ ધૂમ ઉભયસામગ્રીજન્યસ્વભાવતયોભયતો ભવિષ્યતીત્યત આહ- "ન ચ" નૈવ "ધૂમસ્ય" તાદૃશસ્ય "તદતજ્જન્યઃ" અગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યો ધૂમજન્યશ્ચ "સ્વભાવો યુક્તઃ" યુક્ત્યા સઙ્ગતઃ । કુતઃ? "એકસ્વભાવત્વાત્" તાદૃશસ્ય ધૂમરૂપસ્ય ભેદાભાવાત્ । નહિ તસ્ય કાલભેદે ઽપિ તાદૃગ્રૂપતા ભિદ્યતે । ભેદે હ્યન્યાદૃશસ્યાન્યાદૃશાદ્ભાવે વિવાદાયોગાત્ । તસ્ય યદિ તાદૃશાતાદૃશકારણજન્યતા સ્યાત્ તતસ્તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ । તદેવ દર્શયન્નાહ- "ધૂમાધૂમ"- ઇત્યાદિ । ધૂમશબ્દેન યાદૃશો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીજન્યસ્તાદૃશઃ સ્વભાવો ઽભિપ્રેતઃ, અધૂમશબ્દેનાન્યાદૃશકારણજન્યો ધૂમજનિતો ઽન્યાદૃશઃ । તયોશ્ચ તાદૃશાતાદૃશકારણજન્યતયૈવ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતાવગન્તવ્યા વક્ષ્યમાણનીત્યા । તેનાગ્નિધૂમલક્ષણાત્ "ધૂમાધૂમજનનસ્વભાવાત્" તાદૃશાતાદૃશજનનસ્વભાવાત્ તાદૃશાતાદૃશતયાસ્ય ભવતો ધૂમાધૂમ[સ્વભાવ]સ્તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવઃ સ્યાત્ કુતસ્તાદૃશ એવ? । કુત એતત્? ઇત્યાહ- "કાર્યસ્વભાવાનામ્" ઇત્યાદિ । કાર્યાણાં હિ યે સ્વભાવાઃ પરસ્પરાસંભવિનઃ તે પરસ્પરવિલક્ષણકારણસામગ્રીસ્વભાવકૃતા ન સ્વાભાવિકા અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તતસ્તાદૃશાતાદૃશાદ્ ભવતો ધૂમસ્ય તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ ।

સ્યાન્મતમ્- નૈવ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતાયાં તાદૃશાતાદૃશકારણાપેક્ષા, કાર્યાણામુત્પત્તિમાત્ર એવ કારણાપેક્ષણાદિત્યત આહ- "અકારણાપેક્ષણે ચ" તાદૃશાતાદૃશરૂપતાયાં તાદૃશાતાદૃશ- કારણાનપેક્ષણે ચ તાદૃશાતાદૃશતાયાઃ "અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્" । ન હિ તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવયોરભૂત્વા ભાવવ્યતિરેકેણાન્યા કાચિદુત્પત્તિઃ યત્ર તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવકારણનિરપેક્ષાણામપિ તદપેક્ષા સ્યાત્ । તસ્માદુત્પત્તિશબ્દેન તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવતૈવોચ્યત ઇતિ । તત્ર કારણાપેક્ષોપગમે કથં તાદૃશાતાદૃશતાયાં કારણાપેક્ષા ન સ્યાત્ । તસ્માત્ સામગ્રીણાં તાદૃશાતાદૃશત્વાદેવ કાર્યાણાં તાદૃશાતાદૃશસ્વભાવવિભાગ ઇતિ કુતો ઽન્યાદૃશાત્તાદૃશસમ્ભવઃ? ઇતિ ।
યત્તૂક્તં ‘યથૈકો ધૂમો ઽગ્નીન્ધનાભ્યાં વિલક્ષણાભ્યાં જન્યતે તથૈકલક્ષણમપિ કાર્યં વિલક્ષણાદપિ સામગ્ર્યન્તરાદ્ ભવિષ્યતિઽ; ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યતો નાસ્માભિર્વિલક્ષણાનાં જનકત્વં વાર્યતે જનયન્ત્યેવ પરસ્પવિલક્ષણા અપિ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણસ્તદવસ્થાનિયતાઃ તદેકં કાર્યં, તસ્ય તુ તેષાં ચ પરસ્પરાપેક્ષયા જન્યજનકસ્વભાવતાનિયમાત્ તાદૃશસ્ય તાદૃશાદેવ જન્મોચ્યતે નાન્યાદૃશાત્, તસ્યાતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્, તદભાવે ઽપ્યન્યતો ભવતસ્તદુત્પત્તિનિયમાભાવાત્ । અનિયમે ચ કાર્યકારણભાવાયોગાત્ । યદિ ત્વગ્નિરિવેન્ધનોપાદાનોપકૃતસ્તદુપાદાનોપકૃતં ચેન્ધનમિવ તદવસ્થાનિયતમતાદૃશમપિ ધૂમાદિકં તાદૃશં ધૂમં જનયેત્ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં ચ તથાવગમ્યેત તદાગ્ન્યાદિવત્ સો ઽપિ તજ્જનનસ્વભાવતાનિયમાત્ તાદૃશજનકઃ કેન નાનુમન્યેત । તદભાવે ઽપિ તુ તાદૃશસ્ય ભાવે તયોર્જન્યજનકસ્વભાવતાનિયમાભાવાત્ કુતઃ કાર્યકારણતેત્યહેતુતૈવ તાદૃશસ્યાન્યાદૃશાદ્ ભવતઃ સ્યાત્ । યત એવં "તસ્માત્" સો ઽગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીવિશેષો મન્તવ્યો "યઃ" આદ્ય "ધૂમજનનો" નાન્યઃ "સ" ધૂમ આદ્યો યઃ "ગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષેણ" જનિતો નાન્ય અ ( હ્બ્ટ્ 160 ) ઇતિ કૃત્વા કાર્યકારણયોરેવં યથોક્તેન ન્યાયેન જન્યજનકરૂપસ્ય સ્વભાવસ્ય નિયમાદ્ યાદૃશં યસ્ય કારણમેકદા પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામેવાવધારિતં "તદ્વિજાતીયાત્" તતો ઽન્યાદૃશાત્ કારણાત્ "ઉત્પત્તિઃ" તાદૃશસ્ય કાર્યસ્ય "ન ભવતિ" અન્યાદૃશસ્ય એવ ન વાર્યત ઇતિ ।
તદેવં તાદૃશાતાદૃશકારણકૃતકત્વં તાદૃશાતાદૃશકાર્યસ્વભાવસ્ય પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- "તત્" તસ્માત્ યાદૃશં કાર્યં યાદૃશાત્ કારણાત્ દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતમેકદા તત્ ત્"ન્ન વ્યભિચરતિ" તાદૃશમન્યાદૃશાન્ન ભવતિ । યનૈવં "તેન" કારણેન "સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે" તાદૃશસ્ય "કાર્યસ્ય" તાદૃશમેવ કારણમિતિ નિશ્ચયે સતિ યથોદિતેન ન્યાયેન "કાર્યસ્ય કારણેન વ્યાપ્તિર"ન્વયવ્યતિરેકરૂપા "સિદ્ધા" ભવતિ ।
"ન વિજાતીયાદુત્પત્તિરિતિ" દૃષ્ટકારણવિજાતીયાત્ કારણાદન્યાદૃશાન્નોત્પત્તિરિત્યસમુમર્થમપ્રતિપદ્યમાનઃ કાર્યસ્ય વિજાતીયાત્ કારણાન્નોત્પત્તિરિત્યયમત્રાર્થો ઽભિમત ઇતિ મન્વાનઃ પરશ્ચોદયન્નાહ- "નનુ" સ્વતો "વિજાતીયાદપિ" કારણાત્ "કિઞ્ચિત્" કાર્યં "ભવદ્ દૃષ્ટં" તત્ કથં ન વિજાતીયાદુત્પત્તિરિત્યસ્ય ન દૃષ્ટવિરોધઃ સ્યાત્ । કથં યથા ઇત્યાહ- "તદ્ યથા ગોમયાદેઃ" આદિગ્રહણાત્ શૃઙ્ગચન્દ્રકાન્તાદેઃ " શાલૂકાદિ" આદિગ્રહણાચ્છરોદકાદિ । તથા હિ- ગોમયાચ્છાલૂકસ્ય ભાવઃ શૃઙ્ગાચ્છરસ્ય ચન્દ્રકાન્તાદપામ । ન ચ ગોમયાદિકં શાલૂકાદેર્ન વિજાતીયમ્ તત્ કિમુચ્યતે ન વિજાતીયાદુત્પત્તિઃ ઇતિ । સિદ્ધાન્તવાદી પરસ્ય ભ્રાંતતાં દર્શયન્નાહ- "ન વિજાતીયાદુત્પત્તિઃ" ઇતિ । યતો હિ કારણાદ્ યદ્ ભવદ્ દૃષ્ટં તત્ તતો ઽન્યાદૃશાન્ન ભવતિ ઇત્યયમત્રાર્થો વિવક્ષિતઃ, ન તુ કાર્યવિજાતીયાદિતિ । ન ચ તસ્ય વ્યભિચારઃ । તદાહ- "તથાવિધમેવ હિ" ગોમયાદિરૂપં "તાદૃશં" શાલકાદીનામા "દિનિમિત્તં" શાલૂકાદિપ્રબન્ધસ્ય ય આદિઃ પ્રથમ આરમ્ભક્ષણઃ તસ્ય કારણમિતિ કૃત્વા શાલૂકાદિપ્રબન્ધસ્યાદેર્ન કારણાભેદો ( હ્બ્ટ્ 161 ) ઽન્યાદૃશાદુત્પત્તિઃ । સર્વસ્ય તદાદેર્ગોમયાદિનિમિત્તત્વાત્ । યદા તુ પ્રબન્ધેન પૂર્વક્ષણનિમિત્તાનામુત્તરોત્તરક્ષણાનાં સન્તાનેનોત્પત્તિલક્ષણા વૃત્તિર્ભવતિ શરસ્ય તદા શરાદ્ભાવઃ । તદેવં યસ્ય પ્રબન્ધાદેઃ શૃઙ્ગાદિભ્યો ભાવો ન તાદૃશસ્ય શરાદેઃ યસ્ય ચ શારાદેસ્તુદુત્તરોત્તરસ્ય ભાવો ન તાદૃશસ્ય શૃઙ્ગાદેરિતિ ન દૃષ્ટકારણવિજાતીયાત્ કારણાત્ તાદૃશસ્ય સમ્ભવ ઇતિ કાર્યહેતોરન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ ।
યદાપિ શાલૂકાદયઃ પૂર્વપૂર્વસ્વજાતિનિબન્ધના અનાદિસન્તાનપ્રવૃત્તા ઇષ્યન્તે તદાપિ ગોમયાદિભ્યઃ કેષાઞ્ચિદ્ભાવે ઽપિ તાદૃશત્વાભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ દર્શયન્નાહ- "અસ્તિ ચ" ઇત્યાદિ । યસ્ય શાલૂકસન્તાનસ્ય ગોમયાદિ કારણં યસ્ય ચ સર્વદા સ્વજાતિનિમિત્તત્વં તયોર્ગોમયેતરજન્મનોઃ શાલૂકયોરસ્ત્યેવ સ્વભાવભેદઃ પરસ્પરમન્યાદૃશત્વં "રૂપસ્યાભેદે ઽપિ" સતિ । તુલ્યાકારત્વે સતિ કથમન્યાદૃશત્વમ્? ઇતિ ચેત્, આહ- "નહિ" ઇત્યાદિ । યસ્માન્નાકારતુલ્યતૈવ ભાવાનાં "તત્ત્વે" તાદૃશત્વે નિમિત્તમ્ યતો ગોમયેતરજન્મનોઃ શાલૂકયોરાકારસામ્યાત્ તાદૃશત્વમેવ સ્યાન્ન જાતિભેદઃ । કુત એતત્? ઇત્યાહ- "અભિન્નાકારાણામપિ" ઇત્યાદિ । યેષામપિ હિ સમાનાકારતા કેષાઞ્ચિદ્ભાવાનાં તેષામપિ યત આકારાદન્યતો વિશેષાજ્જાતિભેદો દૃશ્યતે તતો નાકારસામ્યમેવ જાત્યેકત્વે નિબન્ધનમ્ । તથા હિ- આકારસામ્યે ઽપિ ક્વચિત્ પુષ્પાદ્ ભેદો દૃશ્યતે નીલેતરકુસુમયોરિવ સૂર્યયોઃ, ક્વચિત્ફલાત્ બન્ધ્યેતરયોરિવ કર્કોટક્યોઃ, ક્વચિદ્ રસાદ્ વન્યેતરયોરિવ ત્રપુષયોઃ, ક્વચિદ્ ગન્ધાદ્ વૃક્ષેતરપ્રભવયોરિવ ચમ્પકયોઃ, ક્વચિત્ પ્રભાવાત્ સ્પર્શોપયોગસ્ત્રંસિન્યોરિવ હરિતક્યોરિતિ । તસ્માદાકારસામ્યનિબન્ધનં યદ્યપિ ‘તદેવેદમ્ઽ; ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સજાતીયતાં ગોઅમયેતરજન્મનોઃ શાલકયોરૂપકલ્પયતિ તથાપિ વિલક્ષણસામગ્રીજન્યતયા તયોર્જાતિભેદ એવાવગન્તવ્યઃ, નૈકજાતિતા । તત એવ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તતયા તત્કલ્પિતસ્ય તાદૃશત્વસ્યાલીકત્વાત્ ।
[6. વિલક્ષણસામગ્ર્યા અવિલક્ષણકાર્યજનકત્વે દોષાઃ ।]
યદિ પુનર્ગોમયેતરાદિજન્મનઃ શાલૂકાકાદેરગ્નિધૂમાદિજન્મનો વા ધૂમાદેઃ પ્રત્યભિજ્ઞાવશાદ્ વિલક્ષણસામગ્રીનિબન્ધનત્વે ઽપિ સમાનસ્વભાવતૈવ સ્યાત્ કો દોષઃ સ્યાત્? ઇત્યત આહ- "અન્યથા હિ" ઇત્યાદિ । યદિ હિ યા સ્વજાતિ [લક્ષણપ્રત્યયાન્તરસહિતા સામગ્રી યા ચ] સ્વજાતિનિરપેક્ષા ગોમયાદિરૂપા શાલૂકાદેઃ, ધૂમસ્ય વા યાગ્નીનધનાદિલક્ષણા યા ચ શક્રમૂર્દ્વાદિસ્વભાવા ધૂમાદ્યાત્મિકા અવિ(કા તસ્યાઃ વિ)લક્ષણાયા અપિ સામગ્ર્યા અવિલક્ષણં તાદૃશમેવ કાર્યં ધૂમશાલૂકાદિકમુત્પદ્યેત તદા ન ‘કારણસ્યઽ; સામગ્રીરૂપસ્ય "ભેદાભેદાભ્યાં" વૈલક્ષણ્યાવૈલક્ષણ્યાભ્યાં કાર્યસ્ય "ભેદાભેદૌ" વૈલક્ષણ્યાવૈલક્ષણ્યે તજ્જાતીયવિજાતીયાત્મકે સ્યાતામિતિ કૃત્વા "વિશ્વસ્ય" સકલસ્ય પદાર્થરાશેઃ "અહેતુકૌ ભેદાભેદૌ" સજાતીયવિજાતીયત્વે સ્યાતામ્ । તસ્માદ્ યત્ર વિલક્ષણા સામગ્રી તત્ર કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપત્વે ઽપિ વિજાતીયતૈવ કાર્યસ્યેતિ ।

નનુ ધૂમેન્ધનાદિસામગ્રીભેદે ઽપિ ધૂમસ્ય ન જાતિભેદમામનન્તિ વિદ્વાંસઃ, અતદ્રૂપપરાવૃત્તેરુભયત્ર સમાનત્વાત્, નૈષ દોષઃ, ક્ષણભેદાશ્રયસૂક્ષ્માવાન્તરજાતિભેદે ઽપિ સ્થૂલસન્તાનાશ્રયવિજાતીયવ્યાવૃત્તેઃ સમાનત્વાત્ । શાબલેયાદ્યવાન્તરજાતિભેદેપ્યગોવ્યાવૃત્તિનિબન્ધનગોજાતિવદ્ ગવાં સર્વધૂમાનામેકસન્તાનવ્યવસ્થાવ્યુ(પ્યુ)પાદાનકારણક્ષણભેદે ઽપ્યેકાકારપ્રત્યયનિબન્ધનતયા સમાનત્વાત્ । આદ્યસ્યેન્ધનપ્રભવસ્ય કથમ્? ઇતિ ચેત્ । ન । ઇન્ધનજાત્યનુવિધાનાત્ સર્વધૂમાનામ્ । તથા હિ- અગુરુકર્પૂરચન્દનાદિજાતિભેદમનુકુર્વન્ત્યેવ તદ્ધૂમાઃ, કાસશ્વાસાદિહરદ્રવ્યનિર્મિતવર્તિભેદં ચ તદ્ધૂમાઃ, તદ્રસવીર્યવિપાકાનુવિધાનાત્ । ન ચાકારાન્યતયા વિજાતીયત્વમ્, યતો નાકારઽભેદભેદનિબન્ધેન સજાતીયવિજાતીયત્વે । નહિ શાલ્યઙ્કુરાદયઃ ( હ્બ્ટ્ 163 ) તબ્દીજાદ્યાકારમનુકુર્વતે । ન ચ તજ્જાતીયતામશાલ્યાદિવ્યાવૃત્તિનિબન્ધનાં નાનુભવન્તિ । તસ્માદ્ ઇન્ધનમેવ તયોપાદાનકારણમ્ અગ્ન્યાદિસહકારિપ્રત્યયાહિતવિશેષં તથાવિધં ધૂમકાર્યમઙ્ગારાદિ ભિન્નાકૃતિ જનયતીત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
નનુ ચ યદિ નામ સામગ્રીભેદે ઽપિ કાર્યસ્ય ભેદો ન જાતઃ તદા કારણભેદે સત્યપિ તસ્યાભાવાત્ તસ્યાહેતુકતાસ્તુ, અભેદસ્ય તુ કિમાયાતમ્? યેનોભયોરહેતુકત્વમુચ્યતે ઇત્યત આહ- "તથાહિ" ઇત્યાદિ । યદા હિ સામગ્રીભેદે સત્યપિ કાર્યસ્ય ભેદો ન જાત ઇતિ તસ્યાહેતુકત્વમ્- ન હિ હેતૌ સત્યભવતઃ કથઞ્ચિદપિ હેતુમત્તોપપદ્યતે- તદા યો ઽપ્યસાવભેદઃ કાર્યસ્ય સો ઽપિ સામગ્ર્યોઃ ભિન્નત્વાદસત્યભેદે જાત ઇતિ કુતસ્તસ્યાપિ હેતુમત્તા? । યથા હિ હેતૌ સત્યભવતો ન હેતુમત્તા તથા હેતાવસત્યપિ ભવતો હેતુમત્તા કુતઃ સ્યાત્? । હેતુભેદસ્યૈવાભેદનિબન્ધનત્વાત્ ન ઇતિ ચેત્; ન તર્હ્યયં ભેદઃ ક્વચિત્ પદમાબધ્નીયાત્, શાલીકોદ્રવાદેરપિ હેતુભેદસ્યાભેદહેતુત્વાન્નિમિત્તમન્તરેણ કલ્પનાયાં વિશેષાભાવાત્ । પ્રતિભાસાભેદસ્ય ચ કુતશ્ચિદ્ ભ્રાન્તિનિમિત્તાત્ પરમાર્થતો ભેદે ઽપ્યુપલક્ષણાત્ । સ્યાદેતત્- યો હ્યતાદૃશાદપિ તાદૃશોદ્ભવમિચ્છતિ તસ્ય ભેદાભેદયોરહેતુકત્વમિષ્ટમેવ ભાવા એવ કેવલં હેતુમન્ત ઇત્યત આહ- "તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચ" ઇત્યાદિ । નહિ ભેદાભેદવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદ્ ભાવાનાં સ્વભાવો ઽસ્તિ યસ્તયોરહેતુકત્વે ઽપિ હેતુમાન્ સ્યાત્ । તસ્ય તાભ્યામન્યત્વે ‘અસ્યેમૌ ભેદાભેદૌઽ; ઇતિ સમ્બન્ધાભાવપ્રસઙ્ગાત્, તદન્યસમ્બન્ધકલ્પનાયામનવસ્થાદોષાત્, અનન્યત્વે ઽપિ ભેદાભેદયોર્ભાવસ્વભાવસ્ય ચ સ્વાત્મન્યેવાવસ્થાનાત્ અનુપકારાચ્ચ કુતઃ સમ્બન્ધિતા? । ઉપકારકલ્પનાયાં ચ યદિ ભાવસ્વભાવઃ સ્વહેતુભ્ય એવ ન કુતશ્ચિદ્ ભિન્નો ઽભિન્નો વા સમુત્પન્ન ઇતીષ્યતે, તદા તદ્ભાવે ઽપિ સ્વભાવાન્યથાત્વાભાવાત્ કુતો ભિન્નાભિન્નતા ભાવસ્વભાવસ્ય સ્યાત્? । અથ વ્યતિરિક્તભેદાભેદવશાદ્ ( હ્બ્ટ્ 164 ) ભેદાભેદૌ સ્વભાવઃ પ્રતિપદ્યેત, તાવપિ યદિ ભિન્નૌ તદા ભાવસ્વભાવસ્તદવસ્થ એવેતિ ન તસ્ય કુતશ્ચિત્ સ્વરૂપતો ભેદો ઽભેદો વા સ્યાત્ । પુનસ્તદ્વશાદ્ ભેદાભેદકલ્પનાયાં ભાવસ્વભાવસ્ય તદવસ્થં તાદવસ્થ્યમનવસ્થા ચ ભેદાભેદયોઃ । અથાભિન્નૌ તદા ભાવસ્વભાવ એવ ભેદાભેદાભ્યાં ક્રિયત ઇતિ સ્યાત્, તસ્ય રૂપાન્તરેણ કરણાસમ્ભા(મ્ભ)વાત્; તસ્ય ચ હેત્વન્તરાત્ પશ્ચાદ્ ભવતસ્તતો ઽન્યત્વાપત્તેઃ । ન ચ ભાવસ્વભાવઃ ક્રિયતે, તસ્ય સ્વહેતોરેવ નિર્વૃત્તેઃ । સ્વહેતુભ્ય એવ ભાવસ્વભાવસ્ય કુતશ્ચિદ્ ભિન્નાભિન્નાત્મન ઉત્પત્તિકલ્પનાયાં વા ભેદાભેદયોર્વ્યતિરેકવતોઃ વૈયર્થ્યમ્; ભેદાભેદબુદ્ધેરપિ તત એવ સિદ્ધેઃ । તસ્માદ્ વૈશેષિકાદિકલ્પિતયોર્ભેદાભેદયોર્વિશેષસામાન્યાત્મનોરયોગાત્ ભાવસ્વભાવ એવ ભેદાભેદશબ્દવાચ્યઃ તયોરહેતુકત્વે ભાવસ્વભાવસ્યૈવાહેતુકત્વમાપતિતમ્ । તતો ભાવાનામહેતુકત્વાન્નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ । અહેતુકત્વે હિ ભાવાનાં યદિ કદાચિત્ સત્ત્વં સર્વદૈવ સ્યાત્ । અથ કદાચિદસત્ત્વં તદપિ સર્વદા સ્યાત્ । કાદાચિત્કત્વં તુ સત્ત્વસ્યાયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? । અપેક્ષ્યસ્યાહેતુકત્વે સતિ કસ્યચિદભાવાત્ । યસ્મા "દપેક્ષયા હિ" તસ્યાપેષણીયસ્ય હેતોર્ભાવે ભવન્તો ઽભાવે ચ ન ભવન્તઃ "કાદાચિત્કાઃ" કદાચિદ્ભવા યુજ્યન્તે, નાન્યથેતિ । તસ્માન્ન વિલક્ષણાત્ કારણાત્ અવિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તિરભ્યુપગન્તવ્યા, યથોક્તેન ન્યાયેનાહેતુકત્વાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પુનરપિ વિલક્ષણાયાઃ સામગ્ર્યાઃ અવિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તૌ દોષાન્તરમાહ- "વ્યવસ્થાવાંશ્ચ" પ્રતિનિયતઃ "સાધ્યેષુ" ઘટપટાદિષુ "સાધનાનાં" મૃત્તન્ત્વાદીનાં લોકે યો "નિયોગો" ઘટાર્થી મૃત્પિણ્ડમેવ તત્ર નિયુઙ્ક્તે ન તન્તૂન્, પટાર્થી ચ તન્તૂનેવ ન મૃત્પિણ્ડમ્ ઇત્યાદિકઃ સ ન સ્યાત્ । કસ્માત્? ઇત્યાહ- "કારણાનાં"- સામગ્રીણાં યાઃ "શક્તયઃ"- આત્માતિશયલક્ષણાસ્તાસાં "પ્રતીનિયમે" કાચિદેવ સામગ્રી ક્વચિદેવ ( હ્બ્ટ્ 165 ) કાર્યે ઉપયુજ્યતે નાન્યાન્યત્રેત્યેવંરૂપે "હિ" યસ્માત્ "કિઞ્ચિદેવ" મૃદાદિકં "કસ્યચિદેવ" ઘટાદેઃ સાધનાયોપાદીયતે "નાપરં" તદ્વિલક્ષણં તન્ત્વાદિકમ્ કસ્માદેવમ્? ઇતિ ચેત્? "તસ્યૈવ" મૃદાદેઃ "તત્ર" ઘટાદૌ "શક્તે" ર્યોગ્યત્વાત્ "અન્યસ્ય" તન્ત્વાદેસ્તત્રાશક્તેઃ । કસ્માત્તસ્યૈવ તત્ર શક્તિર્નાન્યસ્ય ઇત્યત આહ "તયોઃ" મૃદાદેસ્તન્ત્વાદેશ્ચ "તજ્જનસ્વભાવત્વેન" ઘટાદિજનનસ્વભાવત્વેન "ઇતરસ્વભાવત્વેન ચ" ઘટાદ્યજનનસ્વભાવેન ચ "ભેદાત્" અન્યત્વભાવાત્ । નહિ મૃત્તન્ત્વાદિરૂપતાતો ઽન્યદેવ તજ્જનનેતરસ્વભાવત્વં નામ । યદા તુ સામગ્રીણાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામપિ શક્તિપ્રતિનિયમો નેષ્યતે વિલક્ષણાદપિ અવિલક્ષણકાર્યોપગમાત્ તદા " તજ્જનનસ્વભાવવિલક્ષણાદપિ" ધૂમાદિજનનસ્વભાવં યત્ કારણગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીલક્ષણં તદ્વિલક્ષણાદપિ શક્રમૂર્દ્વાદેઃ ક્ષણાશ્રયેણ વા ધૂમાદેસ્તસ્યાગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીજન્યસ્ય ધૂમસ્ય તત્ક્ષણસ્ય ચોત્પત્તાવિષ્યમાણાયાં "ન તજ્જનનશક્તેઃ પ્રતિનિયમો" વિવક્ષિતધૂમાદિકાર્યજનનશક્તિપ્રતિનિયમઃ । "ઇતિ"તસ્માદ્ "યત્ કિઞ્ચિત્" કાર્યં "યતઃ કુતશ્ચિત્" કારણાત્ "સ્યાત્" ઉત્પદ્યેત, ન યથાદૃષ્ટમેવ યથાદૃષ્ટાત્ । સર્વં સર્વતો જાયેતેતિ યાવત્ । તસ્માચ્છક્તિપ્રતિનિયમઃ કારણાનામભ્યુપગન્તવ્યઃ । તતો વિલક્ષણસામગ્રીજન્મનઃ કાર્યસ્ય કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સરૂપસ્યોપલક્ષણે ઽપ્યન્યાદૃશતૈવેતિ સર્વસ્તાદૃશસ્તથાવિધજન્મેતિ સિદ્ધમ્ ।

સ્યાન્મતમ્- વિલક્ષણાયા અપિ સામગ્ર્યાસ્તલ્લક્ષણકાર્યજનનશક્તિઃ સમાનેતિ તલ્લક્ષણં કાર્યં ભવિષ્યતિ કસ્યાશ્ચિદેવ ચ તથાભાવાન્ન યથોદિતદોષાવસર ઇત્યત આહ "તજ્જનનશક્તિસામ્યે તુ" ઇત્યાદિ । ઉક્તમેવ તાવદ્ અત્ર પૂર્વપક્ષે ‘ન ચ ધૂમસ્ય તદતજ્જન્યસ્વભાવઃઽ; ઇત્યાદિકં દૂષણમ્ । અભ્યુપગમ્યાપીદમાહ- "યાદૃશી હ્યગ્નિસહકારિણઃ" તદાધીયમાનવિકારસ્યે "ન્ધનસ્ય" સ્વભેદેન ધૂમભેદહેતોઃ "શક્તિઃ" આત્માતિશયસ્તાદૃશ્યેવ શક્રમૂર્દ્ધ્નો ( હ્બ્ટ્ 166 ) ધૂમસ્ય વા યદિ તત્સામગ્રીજન્યધૂમવિલક્ષણકાર્યજનનશક્તિરાત્માતિશયલક્ષણા તદા તચ્છક્તિસામ્યે તદેવાગ્નીન્ધનાદિકમેવાર્થાન્નામાન્તરેણોક્તં સ્યાત્, તદ્વિલક્ષણસ્ય તદવિલક્ષણાત્માતિશયાસમ્ભવાત્ । સ એવ હ્યગ્નિર્ય ઇન્ધનવિકારમાદધાનો ધૂમં જનયતિ, તચ્ચેન્ધનં યદગ્નિનાધીયમાનવિકારં ધૂમં સ્વજાતિમનુકારયતિ । યદિ ચ શક્રમૂર્દ્વાદેરપિ એવં ભવતાભ્યુપગમ્યતે તદા કેવલં નામ્નિ વિવાદઃ સ્યાત્, અર્થાભેદમભ્યુપગમ્ય તથાભિધાનાત્ । યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માત્ "કાર્યં" ધૂમાદિકં "દૃષ્ટ"મેકદા પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં નિશ્ચિતમતદ્રૂપવ્યવૃત્તેનાત્મના "કારણ"મિન્ધનાદિકં સન્તાનાપેક્ષયા ક્ષણાપેક્ષયા વા "ન વ્યભિચરતિ" તદ્વિલક્ષણાદન્યતો ન ભવતીતિ કાર્યહેતાવન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયઃ સિધ્યતીતિ ।
4. અનુપલબ્ધિહેતુનિરૂપણમ્ ।]
[1. વિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનપૂર્વકમનુપલબ્ધેસ્સ્વરૂપમ્ ।]

તદેવં કર્યહેતૌ યતો યદ્ભવદૃષ્ટં સકૃત્ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં તાદૃશસ્ય સર્વસ્ય તથાવિધાદેવ જન્મ ન તદ્વિજાતીયદિત્યેકસ્યા અપિ કાર્યવ્યક્તેઃ કુતશ્ચિદ્ ભાવદર્શને વ્યાપ્ત્યાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિરિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । અનુપલબ્ધૌ તુ યથોક્તાયાં નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનનિબન્ધનયોર્નાન્વયવ્યતિરેકયોર્વિપ્રતિપત્તિઃ । સ્વરૂપ એવ તુ પરે વિપ્રતિપદ્યન્તે । તથાહિકેચિદુપલબ્ધ્યભાવમાત્રમનુપલબ્ધિમભાવસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મનઃ પ્રમાણાન્તરત્વેન ગમિકામિચ્છન્તિ ઈશ્વરસેનપ્રભૃતયઃ, અપરે તુ પ્રતિષેધ્યવિષયજ્ઞાનરૂપેણાપરિણામમાત્મનઃ તદન્યવસ્તુવિષયં વિજ્ઞાનમેવ વાભાવસ્ય ગમકં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રમાણાન્તરમાહુર્મીમાંસકાઃ । ન હ્યન્યવસ્તુવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાનુમાનાત્મકમભાવં પ્રતિપદ્યતે, તસ્ય ભાવાંશવિષયત્વાત્, અભાવાંશસ્ય ચ તતો ઽન્યત્વાત્ । અભાવાંશે તુ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં જનયત્ તદભાવપ્રમાણાખ્યાં લભતે, યથેન્દ્રિયં સ્વવિષયપ્રતિપત્તિજનકત્વેન પ્રત્યક્ષાખ્યામ્ । તથાન્યે અન્યભાવલક્ષણાં તજ્જ્ઞાનલક્ષણાં વાનુપલબ્ધિમભાવસ્યૈવ સાધનમાહુર્નાભાવવ્યવહારસ્ય, અનુપલબ્ધેર્લિઙ્ગાદાદભાવસિદ્ધૌ સ્વયમેવ તદ્વ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ । નૈયાયિકાસ્તુ નાસ્તીતિ જ્ઞાનમેવ કેવલપ્રદેશાદિગ્રાહિજ્ઞાનન્તરભાવિપ્રત્યક્ષં ન પ્રમાણાન્તરમભાવસ્ય તુચ્છરૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્મકમાચક્ષતે તદેવાસ્ય ઘટાદેઃ પ્રતિષેધ્યસ્યાનુપલબ્ધિશબ્દેન યદ્યુચ્યતે ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ઇતિ । તદેવમનુપલબ્ધૌ ભેદં ગતા બુદ્ધયઃ પ્રતિવાદિનામિતિ તન્નિરાસાર્થમનુપલબ્ધિસ્વરૂપં તાવદુપદર્શયન્નાહ- "ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય" ઇત્યાદિ । ‘ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તીઃઽ; ‘ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરાણાં સમનન્તરાધિપતિપ્રત્યયસંજ્ઞિતાનાં સાકલ્યમ્, આલમ્બનપ્રત્યયસ્ય સ્વભાવવિશેષશ્ચ । યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતીઽત્યેવંરૂપા શાસ્ત્રકૃતાન્યત્ર ( હ્બ્ટ્ 168 ) વ્યાખ્યાતા નૈયાયિકવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ । તે હ્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેન મહાત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વરૂપાણિ દ્રવ્યાણામાહુઃ । "મહત્ત્વાદનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપાચ્ચોપલબ્ધિઃ" ઇતિ વચનાત્ । એવં ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સત્યપિ વસ્તુનિ સમ્ભવતીત્યસદ્વ્ય્વહારસિદ્ધાવનૈકાન્તિકીત્યાચક્ષતે । ન હિ ચાક્ષુષસ્યાપિ રશ્મેર્મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વરૂપાણ્યુપલમ્ભકાનિ ભવન્તિ । ન ચ તાવતાનુપલમ્ભઽપ્યસવ્દ્યવહારસ્તત્ર શક્યતે કર્તુમ્ । યદાહ ભાષ્યકારઃ- ‘નાનુમાનત ઉપલભ્યમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિરભાવે હેતુઃઽ; ઇતિ । ઇન્દ્રિયત્વાત્ ત્વગાદિવત્ કિલ પ્રાપ્યકારિ ચક્ષુરિત્યનુમાનતશ્ચાક્ષુષો રશ્મિરુપલભ્યતે તસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિઃ કથમભાવવ્યવહારં સાધયેત્? ઇતિ । તદેવમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુ પલબ્ધિમસવ્દ્યવહારે ઽનૈકા ન્તિકીમાહુર્નૈયાયિકાઃ તન્નિરાસમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેરવિપરીતરૂપોપદર્શનેન શાસ્ત્રકારો ઽભ્યધાત્ । યદા હ્યુપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં સ્વભાવવિશેષશ્ચ યથોક્ત ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરુચ્યતે ન મહત્ત્વાદિકં તદા કુતો વ્યભિચારાવકાશઃ?, સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવાત્ । મહત્ત્વાદિકં ત્વસમ્ભવાદેવ નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેન વાચ્યમ્ । નહિ રૂપાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં તત્પ્રતિભાસવિવેકિનાકારાન્તરેણ સ્વજ્ઞાને પ્રતિભાસતે । ન ચાપ્રતિભાસમાનમનાત્મરૂપવિવેકિના રૂપેણ પ્રત્યક્ષતામનુભવત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ । તત્ કુતો ઽસ્યાસતો મહત્ત્વાદિસમ્ભવઃ? । ન ચ સ્વરૂપેણામહતઃ તત્સમ્બન્ધે ઽપ્યસ્ય મહત્તાસમ્ભવઃ । અપરરૂપેણ વા ગ્રહણે કથં તદ્ગ્રાહિજ્ઞાનમભ્રાન્તમ્? । તતો ન મહત્ત્વં દ્રવ્યસ્યોપલમ્ભકં રૂપં વા । તસ્યાપિ સ્વરૂપેણ ગ્રહણે દ્રવ્યાત્મનો ઽત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ । દ્રવ્યરૂપસ્ય ચ તદ્વિવેકેનાનુપલક્ષણાન્ન તથા ગ્રાહકત્વમ્ । ન ચ મહત્ત્વં રૂપં વા દ્રવ્યોદયકાલે ઽભ્યુપગમ્યતે, યતો દ્રવ્યં ગુણસ્ય સમવાયિકારણમિષ્યતે । તચ્ચ પ્રતિલબ્ધાત્મકમેવ તથાતામનુભવતીતિ પ્રથમે ક્ષણે દ્રવ્યં નિર્ગુણમેવ । ન ચાસ્ય દ્વિતીયે ક્ષણે પ્રાક્તનરૂપત્યાગો ઽસ્તિ રૂપાન્તરં વાવિર્ભવતિ યતઃ પ્રાગપ્રતિપન્નાધારભાવં ( હ્બ્ટ્ 169 ) મહત્ત્વાદિગુણપ્રતિબન્ધાદાધારતાં યાયાત્ । ન ચાજનક આધારઃ । જનકત્વે ચ ક્ષણિકતા, અર્થક્રિયાવિરોધાદક્ષણિકસ્ય । તતઃ કુતઃ સામવાયિકારણસ્ય સમ્ભવઃ?, યતઃ સ્વોત્કલિતં કાર્યં જનયત્ તથા વ્યપદિશ્યતે । ન ચૈતત્ ક્ષણિકત્વે સમ્ભવતિ અક્ષણિકત્વે વા પ્રાગઽનાધારસ્ય પશ્ચાદાધારાભાવઃ । સમવાયિકારણાસમ્ભવાદેવાનેકદ્રવ્યવત્ત્વમપ્યસ્મભવિ યસ્માદનેકં દ્રવ્યમારમ્ભકં સમવાયિકારણાત્મના યસ્ય વિદ્યતે તદેવં વ્યપદિશ્યતે । દ્રવ્યાભવાચ્ચ નાનેકદ્રવ્યવત્ત્વં । સત્ત્વે ઽપિ મહત્ત્વાદેર્નેયમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરસ્માકમભિમતા । યા ત્વભિમા(મ)તા ન તયોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરસવ્દ્યવહારસિદ્ધાવનૈકાન્તિકીતિ શાસ્ત્રકારો દર્શયામ્બભૂવ "ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય" યા "અનુપલબ્ધિઃ" કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વા પ્રતિષેધ્યાદન્યસ્ય સા "અભાવહેતુઃ" કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય ચ "અભાવવ્યવહારહેતુશ્ચ" । યા તુ પ્રતિષેધ્યસ્યૈવોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સાભાવવ્યવહારહેતુરેવેતિ વાશબ્દેન દર્શયતિ । યા ત્વનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિલક્ષણા સા સંશયહેતુઃ પ્રમાણનિવૃત્તાવપ્યર્થાભાવાસિદ્ધેઃ, નિમિત્તાભાવાત્તુ સવ્દ્યવહારપ્રતિષેધહેતુરિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
[2. સ્વેષ્ટામનુપલબ્ધિં સ્પષ્ટયિતુમીશ્વરસેનકુમારિલાદીનાં નિરાસઃ ।]
તત્ર યે તાવદુપલબ્ધ્યભાવમાત્રમનુપલબ્ધિમિચ્છન્તિ, "વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ" ઇતિ વચનાત્ તદન્યવસ્તુવિજ્ઞાનમેવ વા, તન્નિરાસાર્થં જ્ઞાતૃ- જ્ઞેયધર્મલક્ષણામનુપલબ્ધિં દર્શયિતુમુપલબ્ધિમેવ તાવદ્દ્વિવિધામ્દર્શયન્નાહ- "અત્ર" અનુપલબ્ધિવાક્યે યોપલબ્ધિઃ શ્રૂયતે ક્રિયારૂપા સા યદા કર્તૃસ્થતયાપેક્ષ્યતે તદા તસ્યા "ઉપલભમાનસ્ય" કતુઃ "ધર્મત્વે" અપેક્ષ્યમાણે "તજ્જ્ઞાનમ્" ઉપલભમાનસ્ય યજ્જ્ઞાનં તદ્ ઉપલબ્ધિરુચ્યતે । ઉપલભમાનશ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયદેહકલાપ એવ ચ પૂર્વક્ષણસઙ્ગૃહીત ઉપલબ્ધિજનક ઉચ્યતે । તથાહિ- ઉપલબ્ધેર્જનક આશ્રયો વા કર્તા પરૈરુચ્યતે । ન ( હ્બ્ટ્ 170 ) ચેન્દ્રિયાદેરન્યસ્ય જનકત્વં સમ્ભવતિ યતો ઽન્વયવ્યતિરેકનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવવ્યવહારઃ, તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકૌ નેન્દ્રિયાદેરન્યસ્ય સમ્ભવતઃ સત્સ્વિન્દ્રિયાદિષુ નિયમેનોપલબ્ધેર્ભાવાત્ । યદિ હીન્દ્રિયાદિષુ સત્સ્વપિ કદાચિદુપલબ્ધિર્નોપજાયતે તદા સત્સ્વપ્યન્યેષુ સકલેષુ હેતુષુ કાર્યાનુત્પત્તિઃ કારણાન્તરવૈકલ્યં સૂચયતીતિ તવ્દ્યતિરિક્તકારણાન્તરં પરિકલ્પ્યેત । ન ચૈતદસ્તિ, તત્ કથમાત્મનસ્તદુત્પત્તૌ નિમિત્તભાવો ઽભ્યુપગમ્યેત? અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદાહ-
"યસ્મિન્ સતિ ભાવત્યેવ યત્ તતો ઽન્યસ્ય કલ્પને ।
તદ્ધેતુત્વેન સર્વત્ર હેતુનામનવસ્થિતિઃ ॥" ઇતિ ।

આશ્રયત્વમપિ જનકસ્યૈવેતિ તદપ્યાત્મનો ન સમ્ભવતિ । સ્થાપકત્વાદાશ્રય ઇતિ ચેત્; ન, ક્ષણિકત્વે સ્થિતેરભાવાદુપલબ્ધેરક્ષણિકત્વે ઽપિ સ્વયમેવાવિનાશાદવસ્થાનાત્ । તથાહિ- ઉપલબ્ધેરવિનાશ એવ સ્થિતિરુચ્યતે ન પાતાભાવઃ તસ્યા ગુરુત્વાભાવાત્ "સંયોગાભાવેન ગુરુત્વાત્ પતનમ્" ઇતિ ચ પરેષાં કૃતાન્તઃ । સમવાયાદાશ્રય ઇતિ ચેત્; નનુ સો ઽપિ આધાર્યાધારભૂતાનામેવેષ્યતે । ન ચાપતનધર્મિકાયા ઉપલબ્ધેરાધારેણ કિંચિત્, સમવાયાચ્ચાશ્રયત્વે ઽન્યસ્યાપિ તદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય સર્વાત્મસુ સમાનત્વાત્, એકત્વેનાસ્યોપગમાત્ । ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધાચ્ચ નાસ્યાત્મનઃ સત્ત્વમ્, તતો ઽસ્ય કુતો જનકત્વમ્? આશ્રયત્વં વા? ઇત્યલં ક્ષુણ્ણક્ષોદીકરણેનેતિ ।
એવમુપલબ્ધિમાદર્શ્યાનુપલબ્ધિમાદર્શયન્નાહ- " તસ્માદુપલબ્ધિજ્ઞાનાદન્યા" વસ્ત્વન્તરવિષયા "ઉપલબ્ધિઃ" જ્ઞાનાત્મિકા "અનુપલબ્ધિઃ" । કથં પુનરુપલબ્ધિરેવાનુપલબ્ધિરુચ્યતે? ઇત્યાહ- "વિવક્ષિતે"ત્યાદિ । યથા ભક્ષ્યાભક્ષ્યપ્રકરણે વિવક્ષિતાદ્ ભક્ષ્યાદન્યત્વાદ્ ‘અભક્ષ્યો ગ્રામ્યકુક્કુટઃઽ; ભક્ષ્યો ઽપિ સન્ તદન્યસ્ય- ઉચ્યતે । યથા ચ સ્પર્શનીયાસ્પર્શનીયાધિકારે વિવક્ષિતાત્ સ્પર્શનીયાદન્યત્વાદ્ ‘અસ્પર્શનીયશ્ચાણ્ડાલાદિઃઽ- તદન્યસ્ય સ્પર્શનીયો ઽપિ સન્- ઉચ્યતે । ( હ્બ્ટ્ 171 ) તદ્વદુપલદ્ભિરેવાનુપલબ્ધિર્મન્તવ્યા । નઞઃ પ્રતિષેધવિષયત્વાત્ કથં ભાવવિષયતા? ઇતિ ચેત્, આહ- "પર્યુદાસવૃત્ત્યેતિ" । પર્યુદાસેન પ્રતિષેધ્યસ્યાર્થસ્ય ર્વજનેન યા વિશિષ્ટે ઽર્થે વૃત્તિસ્તયા , નઞઃ આગૃહીતપ્રતિષેધસ્ય ભાવવિષયતા । યત્ર વિધેઃ પ્રાધાન્યં પ્રતિષેધો ઽર્થગૃહીતઃ વિધિભાક્સ્વપદેન નોચ્યતે એકવાક્યતા ચ તત્ર પર્યુદાસવૃત્તિતા । વિધેશ્ચ પ્રાધાન્યં ‘વિવક્ષિતોપલબ્ધેરન્યોપલબ્ધિર્ભવતિઽ; ઇત્યેવં વાક્યેનાન્યોપલબ્ધેર્વિધાનાત્ અન્યોપલબ્ધિસામર્થ્યાદેવ વિવક્ષિતોપલબ્ધેઃ પ્રતિષેધઃ પ્રતીયતે । વિવક્ષિતોપલબ્ધેરનિવર્તને તદપેક્ષયાન્યસ્યા વિધાનાયોગાત્ સ્વપદેન નઞા વિધિભાઙ્ નોચ્યતે । કિં તર્હિ? । અન્યશબ્દેન પર્યુદાસાશ્રયેણાન્યશબ્દસ્યૈવ વાક્યે પ્રયોગાત્ અન્યા ઉપલબ્ધિરનુપલબ્ધિરિતિ । નઞશ્ચ સુબન્તેન સામર્થ્યં ન તિઙન્તેન ઇત્યેકવાક્યત્વં ‘ન ઉપલબ્ધિરનુપલબ્ધિઃઽ; ઇતિ । પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ પુનરેતદ્વિપરીતો મન્તવ્યઃ । તત્ર હિ પ્રતિષેધસ્ય પ્રાધાન્યં વિધિરર્થાદ્ ગમ્યતે વાક્યભેદઃ સ્વપદેન નઞા પ્રતિષેધભાક્ સમ્બધ્યતે ।
તદેવં જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણામનુપલબ્ધિં વ્યાખ્યાય જ્ઞેયધર્મલક્ષણાં પ્રતિપાદયન્નાહ- "ઉપલભ્યમાનધર્મત્વે" ઇત્યાદિ । યદા કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષયોપલભ્યમાનસ્ય વસ્તુનો ધર્મ ઉપલબ્ધિર્વિવક્ષ્યતે તદા વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિર્મન્તવ્યા । કીદૃશો વિષયસ્વભાવઃ? ઇત્યાહ- "સ્વવિષયે"ત્યાદિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય ઘટાદેર્યદાત્મવિષયં વિજ્ઞાનં તજ્જનને યા યોગ્યત તલ્લક્ષણો વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિશબ્દેનોચ્યતે । યદિ વિષયસ્વભાવ ઉપલબ્ધિઃ, કથં યોગ્યતાલક્ષણઃ? । તથા હિ યોગ્યતા ધર્મઃ, ધર્મધર્મિણોશ્ચ ભેદ એવ ઇત્યત આહ- "યોગ્યતાયાઃ" ઇત્યાદિ । યોગ્યતા હિ પરમાર્થતો ભાવરૂપૈવ ન વસ્તુરૂપાદ ભિદ્યતે, અન્યથા ભાવો યોગ્ય એવ ન સ્યાત્ । યોગ્યતાસ્યેતિ ચ સમ્બન્ધાભાવતો ન સ્યાત્ । સમ્બન્ધકલ્પનાયામનવસ્થેત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
તદેવમુપલભેર્વિષયધર્મતાં પ્રતિપાદ્યાનુપલબ્ધેરપિ પ્રતિપાદયન્નાહ- "તસ્માદન્યઃ" ઇત્યાદિ । "તસ્માત્" પ્રતિષેધ્યાદ્ ઘટાદેઃ ( હ્બ્ટ્ 172 ) સ્વવિષયજ્ઞાનજનનયોગ્યાદ્ યો ઽન્ય ઉપલમ્ભજનનયોગ્ય એવ ન તદ્વિપરીતઃ સ્વભાવો ઘટવિવિક્તપ્રદેશરૂપઃ સ એવ ચાત્રાનુપલબ્ધિશબ્દેનોચ્યતે । પ્રાક્તનમેવ ન્યાયમત્રાદિશન્નાહ- "પૂર્વવદિતિ ।" વિવક્ષિતોપલબ્ધેરન્યત્વાદભક્ષ્યાસ્પર્શનીયવત્ પર્યુદાસવૃત્યેતિ । કથં પુનરયં નઞ અન્યાર્થવૃત્તિઃ સામાન્યશબ્દઃ સન્ ઘટવિવિક્તપ્રદેશસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્યૈવ વા ઘટવિવિક્તસ્યાનુપલબ્ધિત્વં પર્યુદાસવૃત્ત્યા પ્રકલ્પયતિ, ન પુનરવિશેષેણ સર્વેષામેવાન્યશબ્દવાચ્યાનામ્? ઇત્યત આહ- "યત્ર યસ્મિન્" ઇત્યાદિ । "યત્ર" દેશે કાલે ઽવસ્થાયાં વાવ્યવધાનાદિલક્ષણાયામ્, "યસ્મિન્" પ્રદેશરૂપાદૌ "ઉપલભ્યમાને નિયમેન" અવશ્યંતયા "યસ્યાન્યસ્ય" પદાર્થસ્ય ઘટરૂપાદેરુપલબ્ધિર્ભવતિ "સ" ઘટરૂપાદિઃ પદાર્થઃ "તત્સંસૃષ્ટઃ" તેન પ્રદેશરૂપાદિના સંસૃષ્ટઃ । કથમેકસ્મિન્નુપલભ્યમાને પરસ્યાપિ નિયમોપલબ્ધિઃ? ઇતિ ચેત્, યોગ્યતાયા અવિશેષાત્ । પ્રદેશઘટયોર્હિ સ્વવિષયવિજ્ઞાનજનને યોગ્યતા તુલ્યા । યદા હિ પ્રદેશરૂપં વ્યવધાનવિપ્રકર્ષાદિરહિતં વિજ્ઞાને સ્વાકારં સમર્પયતિ તદા ઘટરૂપમપિ તત્ર તથાવિધં સ્વાકારં સમર્પયત્યેવ । યદિ નામ યોગ્યતા તસ્ય તેન તુલ્યા સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેસ્તુ કથં તત્સંસૃષ્ટતા? ઇત્યત આહ- "એકજ્ઞાનસંસર્ગાદિ"તિ । એકત્ર હિ જ્ઞાને દ્વાવપિ તૌ સ્વાકારદ્વારેણ સંસૃષ્ટૌ ન સાક્ષાત્, તદ્વિજ્ઞાનં પદાર્થદ્વયાકારમાજાયમાનં તયોરાત્મનિ સંસર્ગં દર્શયતિ । કિમિતિ પુનસ્તત્ જ્ઞાનં પદાર્થદ્વયાકારમવશ્યં ભવતિ યતસ્તયોર્જ્ઞાનદ્વારકઃ સંસર્ગઃ? ઇત્યત આહ- "તયોઃ સતોઃ" ઇત્યાદિ । યાવેતૌ તુલ્યયોગ્યતારૂપૌ તૌ યદિ સન્તૌ ભવતસ્તદા નૈવૈકાકારનિયતા પ્રતિપત્તિર્ભવતિ । કસ્માત્? અસમ્ભવાત્ । ન હ્યેષ સમ્ભવો ઽસ્તિ- યત્તુલ્યયોગ્યતારૂપયોરેક એવ પ્રતિભાસેત નાપર ઇતિ । તથાહિ- અવિશિષ્ટત્વાદ્ યોગ્યતાયાઃ કસ્તત્ર સ્વાકારં ન સમર્પયેત્? । અનુભવસિદ્ધં ચ યુગપદનેકપ્રતિભાસનમ્ । ન ચાનુભવવિરુદ્ધમાચક્ષાણા વિદુષામવધેયવચસો ભવન્તિ । લધુવૃત્તિત્વાદ્ યૌગપદ્યાભિમાન ઇતિ ચેત્; ન, બાધકપ્રત્યયવિરહેણ ( હ્બ્ટ્ 173 ) ભ્રાન્તિકલ્પનાનુપપત્તેઃ, સર્વત્ર તથાભાવાપ્રસઙ્ગાત્ । કરણધર્મ એવાયં યદેકસ્મિન્નેવ કર્મણિ ક્રિયાં નિષ્પાદયતિનાનેકત્ર, કરણં ચેન્દ્રિયં તતો નાનેકપ્રતિપત્તિહેતુરિતિ ચેત્, કથં પ્રદીપાદિરનેકત્ર બહૂનાં પ્રતિપત્તિજનકઃ? । કર્તૃભેદાદદોષ ઇતિ ચેત્; કર્ત્રેકત્વાત્ તર્હિ ક્રિયૈકત્ર કર્મણીતિ કથં ‘કરણધર્મઃઽ; ઇત્યાદિ વચો ન પ્લવતે? । ન ચ પ્રતિક્ષણવિશરારુષુ ભાવેષુ પરમાર્થતઃ કર્તૃકરણાદિભાવો યુક્તઃ ક્રિયા વા કાચિત્ । ન ચ સર્વકારકાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનિ કાર્યે કસ્યચિદતિશયો ઽસ્તિ યેનાયં કર્તા કા(ક)રણં ચેદમિત્યાદિ પરિકલ્પ્યેત । તસ્માદવિશિષ્ટયોગ્યતયોઃ કુત એકરૂપનિયતાયાઃ પ્રતિપત્તેઃ સમ્ભવઃ? ઇતિ સિદ્ધ એકજ્ઞાનસંસર્ગઃ । તુલ્યયોગ્યતારૂપત્વસ્ય ચૈતદેવ લિઙ્ગમ્ । ન હ્યસતિ તુલ્યયોગ્યતારૂપત્વે યુગપદેકેન્દ્રિયજનિતજ્ઞાનપ્રતિભાસિતા રૂપરસવત્ સમ્ભવતીતિ ।

તત્ર યેષાં સૌગતાનામિદં દર્શનં ‘એકાયતનસઙ્ગૃહીતે ઽનેકત્રાપ્યેકમેવેન્દ્રિયજ્ઞાનમાજાયતેઽ; ઇતિ તેષાં મુખ્ય એવૈકજ્ઞાનસંસર્ગઃ । યે તુ ‘તત્રાપિ પ્રત્યર્થં ભિન્નાન્યેવૈકેન્દ્રિયનિમિત્તાન્યેકકાલાનિ તદ્વિષયાણાં યુગપત્સન્નિહિતાનાં સ્વજ્ઞાનેષુ સામર્થ્યાવિશેષાત્, અત એવૈકતયા લોકે ઽધ્યવસીયમાનાનિ જ્ઞાનાન્યુપજાયન્તેઽ; ઇતિ વર્ણયન્તિ તેષામેકેન્દ્રિયજત્વેનૈકાયતનવિષયત્વેન ચૈકકાલેષ્વેકત્વવ્યપદેશો લોકે તથાધ્યવસાયાદૌપચારિકઃ ।
યદિ નામૈકજ્ઞાનસંસર્ગાત્ તત્સંસૃષ્ટસ્તથાપિ સામાન્યેન સર્વમન્યમયં નઞ્ કિન્ન પ્રતિપદયતિ? ઇતિ, અત આહ- "તસ્માત્" ઇત્યાદિ । યસ્માદવિશિષ્ટત્વાદ્યોગ્યતાયા યથોક્તેન પ્રકારેણૈકત્ર જ્ઞાને દ્વયોરપિ સંસર્ગઃ તસ્માદવિશિષ્ટં યોગ્યતારૂપં યયોઃ તત એવૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણૌ તૌ તસ્માત્ તયોરેવંરૂપયોઃ "પરસ્પરાપેક્ષમેવ" ન સર્વાન્યપદાર્થાપેક્ષમ્ "અન્યત્વમિહ" અનુપલબ્ધ્યધિકારે "અભિપ્રેતમ્" । લોકે તુ યદ્યપ્યશેષપદાર્થાન્તરાપેક્ષમન્યત્વં નઞા ક્વચિદુચ્યતે વ્યાપ્તિન્યાયસમાશ્રયાત્, તથાપિ તદિહ ન ગૃહ્યતે, ( હ્બ્ટ્ 174 ) "પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયણાત્" એકજ્ઞાનસંસર્ગલક્ષણા પ્રત્ત્યાસત્તિરાશ્રીયતે નાન્યા, પ્રમાણચિન્તાધિકારાત્ અન્યથાનુપલબ્ધિરનૈકાન્તિક્યેવ સ્યાત્ । તસ્માત્ તત્ત્વચિન્તકૈસ્તથાવિધમન્યત્વમાશ્રયણીયમ્ યદનુપલબ્ધેરવ્યભિચારનિબન્ધનમ્ । તચ્ચ યથોક્તમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેવમેકજ્ઞાનસંસર્ગાપેક્ષયાન્યત્વં પ્રતિપાદ્યાનુપલબ્ધિં દર્શયન્નાહ- "સ કેવલઃ" ઇત્યાદિ । સ એવ યદા કેવલઃ પ્રદેશો યથોક્તઘટાપેક્ષય તસ્માદન્ય ઉચ્યતે તદા ઘટવિવિક્તપ્રદેશજ્ઞાનં વાનુપલબ્ધિઃ, ન તુ યથેસ્વરસેનો મન્યતે ઉપલબ્ધ્યભાવમાત્રમનુપલબ્ધિરિતિ, વક્ષ્યમાણદોષાત્; ઘટવિવિક્તપ્રદેશસ્વભાવો વા, ન તુ તદ્વિવિક્તજ્ઞાનમેવ યથાહ કુમારિલઃ "વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ" ઇતિ । યથા હ્યન્યવસ્તુવિષયં જ્ઞનમનુભૂયમાનં પ્રતિયોગિસ્મરણાપેક્ષં તદભાવવ્યવહારનિબન્ધનં તથા તદ્વિવિક્તઃ પ્રદેશો ઽપિ । તથાહિ- કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તુઃ ‘યતઃ કેઅલપ્રદેશાકારમેવ જ્ઞાનં મયા સંવેદ્યતે ન તુ ઘટાકારમપિ તસ્માદત્ર ઘટો નાસ્તિઽ; ઇતિ એવં નાસ્તિતાજ્ઞાનમુત્પદ્યતે; કસ્યચિત્ તુ ‘યતઃ કેવલઃ પ્રદેશો ઽયં દૃશ્યતે ન તુ ઘટસહિતઃ તસ્માન્નાસ્ત્યત્ર ઘટઃઽ; ઇત્યેવમ્ । તસ્માદુભયોર્નાસ્તિતાજ્ઞાનજન્મનિ તુલ્યં સામર્થ્યમિતિ દ્વયોરપિ અનુપલબ્ધિવ્યવસ્થા યુક્તેતિ । તત્ર યદા તજ્જ્ઞાનં તદા જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણાનુપલબ્ધિઃ કર્તૃસ્થક્રિયાપેક્ષયા, યદા તત્સ્વભાવસ્તદા જ્ઞેયધર્મલક્ષણા કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષયેતિ ।
એવમનુપલબ્ધિં પર્યુદાસવૃત્ત્યા વ્યવસ્થાપ્ય સાધ્યમસ્યા દર્શયન્નાહ- "સા અભાવમ્" ઇત્યાદિ । સર્વાન્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તવિવિક્તે ઽપિ પ્રદેશાદૌ દૃશ્યમાને યત્ર ઘટાદૌ પ્રતિયોગિન્યર્થિત્વાદિભિઃ સ્મૃતિરસ્ય ભવતિ તસ્યાભાવં સાધયતિ, અભાવવ્યવહારં વા । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી અભાવમભાવવ્યવહારં ચ સાધયતઃ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્તુ અભાવ્યવહારમેવ । અભાવવ્યવહારશ્ચ જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણઃ । તત્ર ‘નાસ્ત્યત્ર ઘટઃઽ; ઇત્યેવમાકારં જ્ઞાનમ્, એવંવિધવસ્ત્વભિધાયકં ચાભિધાનં, નિઃશઙ્કસ્ય ચ તત્ર પ્રદેશે ગમનાગમનલક્ષણા પ્રવૃત્તિરિતિ ।
અત્રેશ્વરસેન- કુમારિલયોર્વચનાવકાશમાશઙ્કય સિદ્ધાન્તવ્યવસ્થામેવ કુર્વતા તન્મતે નિરસ્તે ઽપ્યાહત્ય તન્મતનિરાસાર્થમાહ- "કથમન્યભાવ" ઇત્યાદિ । ઈશ્વરસેનો હિ મન્યતે- કાર્ય- સ્વભાવહેતુભ્યાં ભાવરૂપાભ્યાં અનુપલબ્ધેઃ પૃથક્કરણાદવશ્યમભાવરૂપત્વમસ્યાઃ, અન્યથા પૃથક્કરણમનર્થકમેવ સ્યાત્ । ત્વયા ચાન્યસ્ય પ્રતિષેધ્યવિવિક્તસ્ય પ્રદેશાદેસ્તજ્જ્ઞાનસ્ય વા ભાવરૂપાનુપલબ્ધિરાખ્યાયતે તન્નૂનમન્યભાવસ્તદભાવો યેનૈવમભિધીયતે । ન ચૈતદ્ યુજ્યતે, ભાવાભાવયોર્વિરોધાદેકાત્મતાનુપપત્તેરિતિ ।
કુમારિલો ઽપ્યેવં મન્યતે- યેયં જ્ઞાતૃ- જ્ઞેયધર્મલક્ષણા દ્વિધાનુપલબ્ધિરભાવરૂપા ત્વયોચ્યતે તસ્યા ભવતુ નાસ્તિતાજ્ઞાનં પ્રતિ સાધનભાવઃ । કિન્તુ સ એવાન્યસ્ય પ્રતિષેધ્યવિવિક્તસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાદન્યસ્ય વા તજ્જ્ઞાનસ્ય યો ભાવો ભાવાંશઃ સ કથમભાવઃ? પ્રતિષેધસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય વા કથમભાવાંશઃ? । નૈવ યુજ્યતે, ધર્મરૂપતયા ભાવાભાવાંશયોર્ભેદાત્ । સત્યપિ ધર્મિરૂપેણાભેદે તયોશ્ચોદ્ભવાભિભવાભ્યાં ગ્રહણાગ્રહણવ્યવસ્થેતિ । યદાહ-
"ધર્મયોર્ભેદ ઇષ્ટો હિ ધર્મ્યભેદે ઽપિ નઃ સ્થિતે ।
ઉદ્ભવાભિભવાત્મત્વાદ્ ગ્રહણં ચાવતિષ્ઠતે ॥" ઇતિ ।
ઉક્તોત્તરતામસ્ય દર્શયન્નાહ- "ઉક્તમુત્તરમત્ર"ચોદ્યે યથા "પર્યુદાસવૃત્ત્યા અપેક્ષાતઃ" । ‘પ્રતિષેધ્યં તજ્જ્ઞાનં વા અપેક્ષ્ય તદ્વિવિક્તો ઽર્થસ્તજ્જ્ઞાનં વાભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચોચ્યતેઽ; ઇતિ ઈશ્વરસેનસ્ય પ્રતિવચનમ્ । ન હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધ એવૈકો નઞર્થઃ કિન્તુ પર્યુદાસો ઽપિ । તતો ઽન્યભાવસ્યાભાવરૂપતા ન વિરુધ્યતે, પ્રસજ્યપ્રતિષેધરૂપતાપ્યન્યભાવસ્ય યથા તથોત્તરત્ર વક્ષ્યતે । સ્વભાવહેતોસ્ત્વનુલબ્ધેઃ પૃથક્કરણં પ્રતિપત્રભિપ્રાયવશાત્ । પ્રતિપત્તા હિ સ્વભાવહેતૌ વસ્તુપ્રતિપત્ત્યધ્યવસાયી । અનુપલબ્ધૌ ત્વભાવપ્રતિપત્ત્યધ્યવસાયી । પરમાર્થતસ્તુ પ્રતિષેધ્યાભાવવ્યવહારયોગ્યતા ( હ્બ્ટ્ 176 ) વસ્તુભૂતૈવ પ્રદેશસ્ય સાધ્યત ઇતિ ન સ્વભાવહેતોઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્ભિદ્યત ઇતિ ।
યત્તુ ‘અનપેક્ષિતાર્થાન્તરસંસર્ગં પ્રતિષેધમાત્રમનુપલબ્ધિઃઽ; ઇતીશ્વરસેનો મન્યતે તન્નિરાકુર્વન્નાહ- "ન પ્રતિષેધમાત્રમ્" ઇત્યાદિ । કસ્માત્? ઇત્યાહ- "તસ્ય સાધનાસિદ્ધેઃ" ઇત્યાદિ । નહ્યભાવસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્ય સાધનત્વં સિદ્ધિહેતુત્વં સિધ્યતિ, સર્વસામર્થ્યવિરહરૂપસ્ય તદયોગાત્ । હેતુત્વે વા કથં ન સામર્થ્યયોગિતા? ભાવરૂપતા વા?, સામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ । અભાવસ્ય ચાનપેક્ષિતસહકારિણો અનાધેયાતિશયતયા નાસ્તીતિ જ્ઞાનજનને નિત્યં તજ્જનનપ્રસઙ્ગઃ । તતશ્ચ સાધકત્વાયોગાદભાવવ્યવહાર એવ ન સિધ્યેત્ । અથવા તસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મન ઉપલબ્ધ્યભાવસ્ય સાધનમેવ કિઞ્ચિન્ન સિધ્યતીતિ । સ હ્યભાવત્વાદપરેણોપલબ્ધ્યભાવેન સાધ્યઃ સ્યાત્, સો ઽપ્યપરેણેત્યનવસ્થાનમ્ । ન ચેન્દ્રિયવદજ્ઞાતસ્ય પ્રતિષેધજ્ઞાનહેતુતા, સદા સન્નિહિતત્વેનાનપેક્ષિતસહકારિણો નિત્યં તદુદયપ્રસઙ્ગાત્ । ઇદં ચાર્થદ્વયં ‘કથમભાવઃ કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિઃ, પ્રતિપત્તિહેતુર્વા? । તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિઃઽ; ઇત્યત્રાન્તરે સ્વયમેવ વિપઞ્ચયિષ્યતિ ।

કુમારિલસ્યાપ્યુત્તરમાહ- "તસ્ય" અન્યસ્ય પ્રતિયોગિના વસ્ત્વન્તરેણાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય । ન હ્યસૌ વસ્ત્વન્તરૈઃ સંસૃષ્ટસ્વભાવ એકરૂપઃ । તથાત્વે હ્યભાવાંશો ઽપિ ન ક્વચિત્ સિધ્યેત્ । તસ્યૈવંવિધસ્ય "ભાવસિદ્ધિરેવ" ભાવાંશસિદ્ધિરેવ "અપરસ્ય" પ્રતિયોગિનો વસ્ત્વન્તરસ્યાભાવસિદ્ધિરભાવાંશસ્ય ત્વદભિમતસ્ય સિદ્ધિરસ્તુ ભાવાંશસ્યૈવાભાવાંશરૂપતોપપત્તેરિતિ મન્યતે । તથા હિ- અભાવાંશો ઽપિ પરરૂપાસંસૃષ્ટતયૈવાભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, અન્યથા તદયોગાત્ । સા ચ ભાવાંશસ્યાપિ સમાનેતિ સ એવાભાવો ઽસ્તુ તન્નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાત્ કિમન્યેનાભાવાંશોપગતેન? । અત એવાસંસૃષ્ટરૂપસ્યેતિ વિશેષણમ્ । યત ( હ્બ્ટ્ 177 ) એવમ્ "ઇતિ" તસ્માદ્ "અન્યભાવો ઽપિ" અન્યસ્ય વસ્તુનો ભાવો ઽપિ ત્વદભિમતો ભાવાંશો ઽપિ ન કેવલમભાવાંશસ્ત્વન્મત્યાભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ઽસ્માભિઃ । તતો ભાવાંશસ્યાભાવરૂપતા સઙ્ગતૈવેતિ ન કિઞ્ચિદ્ વિરુધ્યત ઇતિ ।
યદુક્તં ‘જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્મલક્ષણયા સ્વભાવાનુપલબ્ધ્યા અભાવવ્યવહાર એવ સાધ્યતે નાભાવઃઽ; ઇતિ તત્ પરો વિઘટયિતું, યચ્ચોક્તં ‘ન પ્રતિષેધમાત્રમનુપલબ્ધિઃ, તસ્ય સાધનાસિદ્ધેઃઽ; ઇતિ દ્વિતીયે વ્યાખ્યાને પ્રતિષેધમાત્રસ્યાનુપલબ્ધિ[રિ]ત્યેતસ્ય સાધનં દર્શયિતુમાહ- "અન્યભાવલક્ષણ" ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- લોકો હિ કેવલપ્રદેશદર્શનાત્ ઘટાભાવમેવ પ્રથમં પ્રતિપદ્યતે કેવલપ્રદેશજ્ઞાનસંવેદનદ્વારેણ ઘટજ્ઞાનાભાવપ્રતિપત્ત્યા વા તતો ઘટાભાવસ્ય વ્યવહારમ્ । તેન લોકપ્રતીત્યનુસારેણ પ્રતિષેધ્યાદન્યસ્ય પ્રદેશસ્ય પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાદ્વા તજ્જ્ઞાનસ્ય યો ભાવસ્તલ્લક્ષણો ઽભાવઃ સ્વયં પ્રમાણેનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણ ચ સિદ્ધો ઽલં ઘટાભાવં સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ યથાક્રમં સાધયિતુમ્, સ ચ ઘટાભાવવ્યવહારમિત્યેવં વ્યવસ્થાપયિતું યુક્તમ્ । ન ચૈવમપિ વ્યવસ્થાપને [અસ્મ]ત્પક્ષસ્ય કાચિત્ ક્ષતિઃ । તથાહિ- પારમ્પર્યેણાપિ યદનુપલબ્ધેઃ ત્વદભ્યુપગતાયાઃ સિદ્ધં તત્ તત એવ સિદ્ધં ભવતીતિ પ્રતિષેધમાત્રસ્યાનુપલબ્ધિત્વે તત્સાધનપ્રતિપાદને ઽપિ । અયમભિપ્રાયઃ- યથા ભવતો જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્મલક્ષણા ભાવરૂપા દ્વિવિધાનુપલબ્ધિસ્તથા મમાપિ જ્ઞાતૃજ્ઞેયધર્મલક્ષણોપલબ્ધ્યભાવો ઽપ્યનુપલબ્ધિસંજ્ઞિતો દ્વિવિધો ભવિષ્યતિ । તત્ર જ્ઞેયધર્મલક્ષણેનાન્યભાવેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન પ્રતિષેધ્યાભાવો જ્ઞેયધર્મલક્ષણોપલબ્ધ્યભાવરૂપો ઽનુપલબ્ધિસંજ્ઞિતઃ સેત્સ્યતિ । જ્ઞાતૃધર્મલક્ષણેન ચાન્યભાવેન કેવલપ્રદેશજ્ઞાનાત્મના સ્વસંવેદનસિદ્ધેન જ્ઞાતૃધર્મઃ પ્રતિષેધ્યજ્ઞાનાભાવરૂપો ઽનુપલબ્ધિસમાખ્યાતઃ સેત્સ્યતિ । તતશ્ચ કુતો ઽનવસ્થા યેન સાધનાસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ । તત્ર "અન્યભાવલક્ષણ" ઇતિ પ્રતિષેધ્યાત્ તજ્જ્ઞાનાચ્ચ યો ઽન્યો ભાવઃ પ્રતિષેધ્યવિવિક્તઃ પ્રદેશઃ તજ્જ્ઞાનં ચ તદાત્મકો ઽભાવઃ વિવક્ષિતાદ્ ભાવાત્ પ્રતિષેધ્યાદ્ ભાવાત્ તજ્ઞાનાચ્ચાન્યત્વાદનુપલબ્ધિત્વેન ( હ્બ્ટ્ 178 ) ભવતો ઽભિમતઃ સ્વયં સ્વરૂપેણ પ્રમાણેનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણ ચ સિદ્ધઃ સંસ્તસ્ય પ્રતિષેધ્યસ્યાભાવવ્યવહારં જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણં સાધયેત્ "તત્સિદ્ધિસિદ્ધો" વા તસ્યાન્યભાવલક્ષણસ્યાભાવસ્ય યથોક્તસ્ય સિદ્ધ્યા સિદ્ધો વા તદભાવસ્તસ્ય પ્રતિષેધ્યસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય વાભાવ ઇતિ એવમપીષ્યમાણે "ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ" ત્વદભિમતાનુપલબ્ધિતો ઽસ્મદભિમતાનુપલબ્ધેઃ તતો ઽસ્મદ્દર્શનં કિમિતિ પ્રતિક્ષિપ્યતે? । નન્વસ્ત્યેવૈવમિષ્યમાણે વિશેષો ઽન્યભાવલક્ષણાનુપલબ્ધિરિતરયા વ્યવહિતા તદભાવવ્યવહારં સાધયેદિતરા તુ સાક્ષાદિત્યાહ- સ વિશેષો નાસ્તિ યેન વિશેષેણાનુપલબ્ધ્યાભાવરૂપયા વસ્તુસંસ્પર્શરહિતયાસ્મદભિમતયાભાવવ્યવહારસિદ્ધેઃ વિરોધઃ સ્યાત્ । અન્યસ્ય તુ વિશેષસ્ય સતો ઽપ્યબાધકત્વાદસત્સમત્વમેવ । યદપ્યુક્તં- ‘તસ્ય સાધનાભાવાદભાવવ્યવહારાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃઽ; ઇતિ, તદપ્યસત્, યતઃ સ એવ ત્વદભિમતો ઽન્યભાવઃ પ્રતિષેધ્યવિવિક્તભૂતલાત્મકસ્તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિરનુપલબ્ધિત્વેનેષ્ટા ભવતસ્તદભાવસ્યાનુપલબ્ધિત્વેનાસ્મન્મતસ્ય પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય તદુપલબ્ધ્યભાવસ્ય ચ "કિં" કસ્માત્ "ન સાધનં" લિઙ્ગમ્ "ઇષ્યતે?" । તથા હિ સતિ લોકપ્રતીતિરનુસૃતા ભવતિ । "કિં પુનઃ" કસ્માત્ પુનઃ "અભાવસ્ય" દ્વિવિધસ્ય "સિદ્ધિરેવ તદભાવસિદ્ધિઃ" ન તત્સાધ્યા કાચિદન્યા વિદ્યત ઇત્યસ્મન્મતનિષેધાર્થં લોકાતિક્રાન્તમિષ્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
અત્રાહ- "અપૃથક્સિદ્ધેરન્યભાવાત્" તદભાવસ્ય પૃથક્સિદ્ધેરભાવાત્ કુતો લિઙ્ગલિઙ્ગિતા । તથા "સમ્બન્ધાભાવાચ્ચા" અન્યભાવતદભાવ યોર્ન લિઙ્ગલિઙ્ગિતેતિ । પ્રથમં તાવત્ કારણં વિવૃણ્વન્નાહ- "અન્યભાવસ્તદ્વિવિક્તદેશાત્મકસ્તાવન્ન સાધનં" લિઙ્ગં પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય, ‘તદુપલબ્ધિરપિ તદભાવસ્ય ન સાધનમ્ઽ; ઇતિ પશ્ચાદ્ વક્ષ્યતે । તદર્થમેવ તાવચ્છબ્દઃ । કસ્માદન્યભાવો ન સાધનમ્? ઇત્યાહ- "યત્સિદ્ધૌ" યસ્ય વસ્તુનઃ સિદ્ધૌ પ્રતીતૌ "યસ્ય" અપરસ્ય ( હ્બ્ટ્ 179 ) વસ્તુનો "ન સિદ્ધિ"ર્ન પ્રતીતિઃ તદ્વસ્તુ તસ્ય વસ્તુનો લિઙ્ગં ભવતીત્યયં લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્ન્યાયઃ । તત્રોદાહરણમ્- "ધૂમાગ્નિવદિતિ" । યથા- યદા ધૂમપ્રતીતૌ નાગ્નિઃ પ્રતીયતે તદા તયોર્લ્લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવો ભવતિ, ન તુ ધૂમપ્રતીતિકાલ એવ પ્રતીયમાને ઽગ્નૌ । યદિ નામૈવં તતઃ કિમ્? ઇત્યત આહ- "અન્યસ્ય વસ્તુનો યો ભાવઃ" સ્વભાવ "તત્સિદ્ધ્યૈવ" તત્પ્રતીત્યેવ "તદભાવઃ" તસ્ય પ્રતિષેધ્યસ્યાભાવઃ "પ્રસિધ્યતિ" પ્રતીયતેઅન્યભાવસ્યૈવ તદભાવાત્મકત્વાત્ તત્સિદ્ધેરેવ તત્સિદ્ધિલક્ષણત્વાત્ ।
નૈયાયિકાસ્તુ મન્યન્તે- પ્રતિષેધ્યાભાવો હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મકસ્તુચ્છરૂપસ્તસ્ય કથં તદન્યભાવરૂપતા?, ભાવાભાવયોર્વિરોધાત્ । તતઃ કથં તદન્યભાવસિદ્ધ્યૈવ તદભાવસિદ્ધિઃ સ્યાત્? ઇત્યત આહ- "તસ્ય" તદન્યભાવસ્ય પ્રદેશલક્ષણસ્ય તસ્માદન્યેન પ્રતિષેધ્યેન ઘટાદિના "અસંસૃષ્ટરૂપસ્ય" રહિતાત્મનઃ કેવલસ્ય પ્રતિષેધ્યેન શૂન્યાત્મનઃ । અનેન કેવલપ્રદેશસ્યાપિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મકતામાહ । કથં ભાવસ્ય તુચ્છરૂપતા સ્વભાવઃ, વિરોધાત્? ઇતિ ચેત્; ન, પરરૂપેણ તસ્યાપિ તુચ્છરૂપત્વાત્ । યથા હ્યનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ શૂન્યવિકલ્પપ્રતિભાસી પ્રતિષેધ્યેન તુચ્છરૂપઃ તદ્રૂપવિરહાત્, તથા તદન્યભાવો ઽપિ પ્રતિષેધ્યાસંસૃષ્ટરૂપઃ । તતઃ કથમસ્ય પ્રતિષેધ્યેન તુચ્છરૂપતા વિરુધ્યેત? । સ્વરૂપેણ હ્યયમતુચ્છરૂપઃ સ્યાન્ન પરરૂપેણ, અન્યથા કથમસ્યાન્યભાવત્વં પરસ્ય વા તત્રાભાવઃ સ્યાત્? । યો હિ યદભાવરૂપો ન ભવતિ સ એવાસૌ ભવતિ, તત્સ્વરૂપવત્ । તતઃ સર્વસ્ય જગતઃ પરસ્પરાત્મતાપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માત્ સર્વભાવાઃ પરરૂપેણ નિઃસ્વભાવાઃ સ્વરૂપેણ રૂપવત્ત્વે ઽપી ત્યનવદ્યમ્ ।

કસ્તર્હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધત્પર્યુદાસસ્ય ભેદઃ? । ન કશ્ચિત્, કેવલમનપેક્ષિતરૂપાન્તરમભાવમાત્રં પ્રસજ્યપ્રતિષેધ ઇતિ લોકે કથ્યતે । રૂપાન્તરં તુ પરરૂપશન્યં પર્યુદાસ ઇતિ । ન તુ રૂપાન્તરં પરરૂપતુચ્છાત્મકં ન ભવતિ । અનુભૂયત એવ ચ રૂપાન્તરં તદ્રૂપશૂન્યતયા, ( હ્બ્ટ્ 180 ) કથં તસ્ય પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મતા ન સ્યાત્ પરરૂપેણ? । સામર્થ્યાત્ તતસ્તત્પ્રતીતિરિતિ ચેત્; ન, અકારણપ્રતીતૌ સામર્થ્યાસમ્ભવાત્ । તાદાત્મ્યાભાવે હિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્ય પર્યુદસ્તાત્ પ્રતીતૌ તત્કારણત્વે સતિ સ્યાત્ પ્રતિપત્તિઃ નાન્યથા । તસ્ય તદન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય યત્ તત્ત્વં તસ્ય પ્રતિષેધ્યતુચ્છરૂપતાયા વ્યવસ્થાપકં પ્રમાણં પ્રત્યક્ષરૂપમ્ તત એવ- ન તદુત્તરકાલભાવિનો ‘નાસ્તીહ ઘટઃઽ; ઇતિ વિકલ્પાત્, તસ્ય ગૃહીતગ્રાહિતયા સ્મૃતિત્વેનાપ્રમાણત્વાત્- અન્યસ્ય ઘટાદેસ્તત્રાસતો વ્યવચ્છેદસ્યાભાવસ્ય સિદ્ધેસ્તદભાવાત્મકસ્યૈવ પ્રદેશસ્ય તેન ગ્રહણાત્ । દ્વિવિધો હ્યયં પ્રદેશો ઘટાસંસૃષ્ટરૂપ્સસ્તવ્દ્યાવૃત્તરૂપતયા તતો ઽન્યો ઘટવાનપિ, કેવલશ્ચ ઘટં પ્રતિ અપ્રતિપન્નાધારભાવઃ । તસ્ય તદ્વિવેકેન પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણે ઘટાદન્યત્વં ઘટવિરહશ્ચ ગૃહીત એવ ભવતીતિ ન વસ્ત્વસંકરસિદ્ધ્યર્થમ્, ‘ઇહેદં નાસ્તિઽ; ઇત્યેવમર્થં ચ પ્રમાણાન્તરમન્વેષણીયમ્ । વિસ્તરતશ્ચૈતદુત્તરત્ર વક્ષ્યત ઇતિ આસ્તાં તાવત્ । યતશ્ચાન્યભાવસિદ્ધ્યૈવ તદભાવ ઉક્તેન ન્યાયેન સિદ્ધ્યતિ તતો નાન્યભાવઃ પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય લિઙ્ગમ્ ।
દ્વિતીયં કારણં વ્યાચક્ષાણ આહ- "સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ" ઇતિ । અન્યભાવતદભાવયોર્ન કશ્ચિત્ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ, તતઃ કુતો લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવઃ? ઇતિ । એતચ્ચ કદોચ્યતે? । યદા તદભાવરૂપતાન્યભાવસ્ય પરાનભ્યુપગતાપેક્ષ્યતે । તદન્યભાવાત્ પૃથગેવ તદભાવસ્તુચ્છરૂપ ઇષ્યતે પરૈઃ । અન્યથોક્તેન ન્યાયેનાન્યભાવસ્યૈવ તદભાવરૂપત્વે તાદાત્મ્યાત્ કથં સમ્બન્ધાભાવઃ? । પ્રત્યક્ષસિદ્ધતા ચ તદૈવ, ન પક્ષાન્તરેણ અભિહિતા । "તચ્ચ તસ્ય" ઇત્યાદ્યસ્યૈવ વિવરણં વ્યતિરેકમુખેન "એકાર્થસમવાય" ઇતિ પરદર્શનેનોક્તં । પરેષાં હિ નૈયાયિકાદીનાં વ્યતિરિક્તાવેવ કૃતકાનિત્યત્વાખ્યૌ ધર્માવેકસ્મિન્નેવ ધર્મિણિ સમવેતાવિતિ કૃતકસ્યાનિત્યત્વેનૈકસ્મિન્નર્થે ધર્મિણિ સમવાયઃ સમ્બન્ધઃ ધમસ્ય વેતિ ( હ્બ્ટ્ 181 ) સમ્બન્ધ એવોદાહરણાન્તરમ્ । અત્રૈકર્થસમવાય ઇતિ સંયોગઃ સ એવ સમવાયશબ્દેનોક્તઃ । સંયોગસમવાયયોઃ કલ્પિતત્વાદ્ ભેદેન વ્યપદેશે ઽનાદરાત્ । પરેષાં ત્વગ્નિધૂમૌ સ્વાવયવેષ્વેવ સમવેતાવિતિ ન તયોરેકાર્થસમવાય આધારાધેયભાવો વેતિ ધૂમસ્યાગ્નેરુપરિ દર્શનાલ્લૌકિકઃ સમ્બન્ધ ઉક્તઃ । "જન્યજનકભાવો વા" ઇતિ પારમાર્થિકઃ સમ્બન્ધો ઽભિહિતઃ, પરમાર્થતો ઽગ્નેર્જનકત્વાત્ ઇતરસ્ય ચ જન્યત્વાદિતિ ।
નનુ ચેશ્વરસેનેન સહ વિચારઃ પ્રક્રાન્તઃ તત્ કિમિતિ નૈયાયિકાભિમસ્યાપિ સમ્બન્ધસ્યાન્યભાવતદભાવયોરભાવ ઉચ્યતે । સત્યમ્, પ્રસઙ્ગેન તુ તન્મતસ્યાપિ નિષેધાર્થમુક્તમ્ । પૂર્વં હ્યન્યભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ પ્રતિષેધ્યાભાવસ્ય ન તદર્થં પ્રત્યક્ષાન્તરં ‘નાસ્તીહ ઘટઃઽ; ઇત્યેવમાકારં કલ્પનીયમિતિ પ્રસઙ્ગતઃ કથિતમ્ । અધુના તુ પ્રસઙ્ગાદિદમુચ્યતે- યદાન્યભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽયં તદભાવો ન ભવતિ તદા પ્રત્યક્ષાન્તરં ‘નાસ્તિ ઇહ ઘટઃઽ; ઇત્યેવમાકારં વિશેષણવિશેષ્યભાવલક્ષણાત્ સન્નિકર્ષાદિષ્ટં ભવતા । ન ચાસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવતદભાવયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવો યુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તતઃ કુતસ્તલ્લક્ષણાત્ સન્નિકર્ષાત્ તદભાવે પ્રત્યક્ષં ભવેદિતિ ।
એવં સમ્બન્ધસ્વરૂપમાખ્યાય તસ્યેહાસમ્ભવમાહ- "નૈવમ્" યથા કૃતકત્વાનિત્યત્વયોરગ્નિધૂમયોર્વૈકાર્થસમવાયાદિલક્ષણઃ સમ્બન્ધો નૈવં કશ્ચિદ્ ભાવાભાવયોઃ સમ્બન્ધો યેન "અસ્ય" તદભાવસ્યાન્યભાવઃ સાધનં સ્યાત્ । યાવેકત્રાર્થે ધર્મિરૂપે પ્રવર્તેતે તયોરેકાર્થસમવાયો ભવતિ । અન્યભાવશ્ચ પ્રદેશાખ્યઃ સ્વાવયવેષુ યેષુ વર્તતે ન તત્ર ઘટાભાવઃ । એવં હિ પ્રદેશાવયવેષુ ઘટો નાસ્તીતિ સ્યાત્ ન પ્રદેશે । ન ચાસ્ય પ્રદેશાવયવૈરારમ્ભઃ । તે હિ દ્રવ્યાત્માનો દ્રવ્યાન્તરમેવારભન્તે । ન ચ ઘટાભાવો દ્રવ્યમ્ । નવૈવ હિ દ્રવ્યાણીષ્યન્તે । ન ચ ક્રિયાવદાદિકં દ્રવ્યલક્ષણં તત્રાસ્તિ । ન ચ ગુણરૂપતયા તત્ર વર્તતે । ચતુર્વિશતિરેવ હિ ( હ્બ્ટ્ 182 ) ગુણા ઇષ્યન્તે । ન ચાયં તેષામન્યતમઃ । નાપિ કર્મરૂપતયપઞ્ચસુ કર્મસ્વનન્તર્ભાવાત્ તલ્લક્ષણવિરહાચ્ચ । "એકદ્રવ્યમ્" ઇત્યાદિકં હિ તલ્લક્ષણમ્ । ન ચૈતદભાવે સમ્ભવતીતિ । નાપિ સામાન્યાદિરૂપતયા, તદ્રુપવિરહાદેવ । નાપ્યન્યભાવતદભાવયોઃ સંયોગો ઽગ્નિધૂમયોરિવ, દ્રવ્યયોરેવ તદભ્યુપગમાત્ । ન ચ તદભાવો દ્રવ્યમિત્યુક્તમ્ । નાપ્યાધાર(રા)ધેયભાવો, યતઃ સો ઽપિ સંયોગનિમિત્ત ઉચ્યતે ‘ઇહ કુણ્ડે બદરાણિઽ; ઇતિ । સમવાયનિમિત્તો વા, ‘ઇહ તન્તુષુ પટઃઽ; ઇતિ । ન ચાભાવસ્યાદ્રવ્યાત્મનઃ સંયોગઃ સમસ્તિ । નાપિ સમવાયઃ, પઞ્ચાનામેવ હિ દ્રવ્યાદીનાં પદાર્થાનાં સમવાયિત્વમિષ્યતે; ન ચાભાવઃ પઞ્ચસ્વન્તર્ભવતીતિ । ન ચ તદાત્માનુપકારે સત્યાધારવ્યપદેશઃ સમ્ભવતિ । ઉપકારે વા જન્યજનકભવઃ । ન ચ તદભાવો જન્યઃ, કાર્યતાપ્રસઙ્ગાત્ । કાર્યતા ચાસ્યાસમ્ભવિની, યતઃ સ્વકારણસમવાયઃ, સત્તાસમવાયો વા કાર્યતોચ્યતે ભવદ્ભિઃ । અન્યભાવસ્તુ પ્રદેશાખ્યો ઽસ્ય ન કારણમ્, ત્રયાણામેવ હિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં દ્રવ્યં કારણમિષ્ટમ્ । ન ચાભાવો દ્રવ્યાદિલક્ષણઃ ઇતિ । સત્તાસમવાયે ઽપિ સત્પ્રત્યયવિષયતા તદભાવસ્ય સ્યાત્, નાભાવપ્રત્યયવિષયતા । પ્રદેશાભાવે ઽપિ ચ ઘટાભાવસમ્ભવાત્ કુતસ્તત્કાર્યતા । ન ચાસ્ય પ્રતિવિષયં ભેદઃ, એકાકારજ્ઞાનવિષયત્વાત્ । સમ્બન્ધિભેદાદ્ ભેદે વા સામાન્યાદિષ્વપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ । સમવાયોપ્યસ્યાનન્તરમેવ નિરસ્ત ઇતિ કુતઃ સ્વકારણસત્તાસમવાયરૂપા કાર્યતા તદભાવસ્ય સ્યાત્? । એતેન જન્યજનકભાવઃ પ્રયુક્તઃ । તતઃ સર્વથા સમ્બન્ધાભાવાન્નાન્યભાવઃ તદભાવસ્ય સાધનમિતિ ।

પરઃ સમ્બન્ધાન્તરં દર્શયન્નાહ- "અસ્તિ વિષયે"ત્યાદિ । યથા હિ અર્થો વિષયઃ શબ્દો વિષયીતિ તયોર્વિષયવિષયિભાવઃ સમ્બન્ધઃ, એવમન્યભાવતદભાવયોર્વિષયવિષયિભાવઃ સમ્બન્ધો ભવિષ્યતિ । પ્રદેશાખ્યેનાન્યભાવેન ઘટાભાવસ્ય પ્રત્યાયનાદિતિ પૂર્વપક્ષાશઙ્કા । શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાદિત્યભિસમ્બન્ધઃ । ( હ્બ્ટ્ 183 ) કિં રૂપઃ? । "કાર્યકારણલક્ષણઃ" । કથં પુનરર્થકાર્યતા શબ્દસ્ય? । તત્પ્રતિપાદનાભિપ્રાયે સતિ અર્થપ્રતિપાદનવિવક્ષાયાં સત્યાં તત્પ્રયોગાચ્છબ્દોચ્ચારણાત્ । તેનાર્થેન વિવક્ષાવિપરિવર્તિના શબ્દસ્ય કાર્યકારણલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । યદ્યપિ ચ શબ્દાર્થયોઃ બુદ્ધિપરિકલ્પિતસામાન્યરૂપતા તથાપ્યર્થપ્રતિભાસિન્યા વિવક્ષયા શબ્દસામાન્યોત્પ્રેક્ષાનિબન્ધનસ્ય શબ્દસ્વલક્ષણસ્યોત્થાપનાત્ તન્મુખેન કાર્યકારણભાવ ઉચ્યતે । "અવિનાભાવલક્ષણો વા" ઇતિ પરપ્રસિદ્ધ્યોચ્યતે । પરો હ્યવિનાભાવલક્ષણઃ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યવહરતિ । તતઃ સમ્બન્ધનિવન્ધન પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકરૂપો વિષયવિષયિભાવો યુક્તઃ । તદભાવાન્યભાવયોરપ્યેવં ભવિષ્યતીતિ ચેત્, આહ- "અયં ચ" અનન્તરોક્તપ્રકારઃ "અત્ર" તદભાવાન્યભાવયોઃ "ન સમ્ભવતિ" । નહિ ઘટાભાવપ્રતિપાદનાભિપ્રાયે સતિ અન્યભાવસ્ય પ્રદેશલક્ષણસ્ય પ્રયોગો નિષ્પત્તિર્ભવતિ, ઘટાભાવપ્રતિપાદનાભિપ્રાયાત્ પ્રાગપિ પ્રદેશસ્ય સ્વહેતુભ્ય એવ નિષ્પત્તેઃ । સત્યપિ તદભિપ્રાયે ઽન્યભાવસ્યાભાવાચ્ચ । તતશ્ચ કથં તયોઃ કાર્યકારણભાવઃ?, તદ્વારકો ઽવિનાભાવો વા સ્યાત્? યતો વિષયવિષયિભાવઃ કલ્પ્યેત ।
સ્યાન્મતમ્- યથા શબ્દાર્થયોઃ સાધ્યસાધનભાવનિમિત્તો વિષયવિષયિભાવઃ તથા અન્યભાવતદભાવયોરપિ ઇત્યેતાવન્માત્રેણ શબ્દાર્થયોર્દૃષ્ટાન્તતેત્યત આહ- "સિદ્ધે હિ" ઇત્યાદિ । શબ્દાર્થયોર્હિ કાર્યકારણભાવનિબન્ધનઃ સાધ્યસાધનભાવઃ અન્યથાર્થાન્તરત્વે તદયોગાત્ તથેહાપિ યદિ તદભાવાન્યભાવયોઃ સાધ્યસાધનભાવઃ સિધ્યેત્ તદા તન્મુખેન સાધ્યસાધનભાવદ્વારેણ વિષયવિષયિભાવઃ સ્યાત્ । યાવતા સ એવ સાધ્યસાધનભાવો ઽસતિ સમ્બન્ધે કાર્યકારણભાવાદિકે ન સિધ્યતિ, સર્વસ્ય સાધ્યસાધનતાપ્રસક્તેઃ ।
કથમિન્દ્રિયં સ્વવિષયસિદ્ધિનિબન્ધનમિતિ ચેત્; પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયાત્ પ્રત્યયવિશેષાદિન્દ્રિયવિષયયોરેકવિજ્ઞાનોત્પાદનયોરુદયાત્ ( હ્બ્ટ્ 184 ) તથા વ્યપદેશઃ, નૈવમિહ, અન્યભાવતદભાવયોસ્તદયોગાત્ । લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવલક્ષણસ્ય ચ સાધ્યસાધનભાવસ્ય પ્રકૃતત્વાત્, તસ્ય ચ સમ્બન્ધમન્તરેણાયોગાત્ ।
નૈવ સમ્બન્ધાન્તરનિબન્ધનો ઽન્યભાવતદભાવયોઃ સાધ્યસાધનભાવો ઽપિ તુ વિષયવિષયિભાવનિમિત્ત એવેતિ ચેત્; આહ- "અન્યથા" યદિ સમ્બન્ધાન્તરં નેષ્યતે કિન્તુ વિષયવિષયિભાવાત્ સાધ્યસાધનભાવઃ તસ્માચ્ચ વિષયવિષયિભાવઃ, તત ઇતરેતરાશ્રયમિદં સ્યાત્ । તથા ચૈકાસિદ્ધૌ દ્વયોરપ્યસિદ્ધિર્ભવેદિતિ । કિઞ્ચાન્યભાવાચ્ચ લિઙ્ગભૂતાદભાવસ્ય લિઙ્ગિનઃ સિદ્ધાવનુમિતાવિષ્યમાણાયાં અસમુદાયશ્ચ સાધ્યઃ સ્યાત્, અન્યભાવેન તદભાવસ્ય કેવલસ્યૈવ સાધનાત્ ન કેવલસમ્બન્ધાભાવાત્ સાધ્યસાધનભાવાયોગઃ । સમુદાયશ્ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવાપન્નો ધર્મધર્મિલક્ષણઃ સાધ્યો ય ઇષ્ટસ્તદભાવદોષશ્ચેતિ ‘ચઽ; શબ્દઃ ।
સર્વત્ર સમુદાયસ્ય સાધ્યતા નૈવેષ્ટેતિ ચેત્, આહ- "તથા ચ" ધર્મમાત્રસ્યાપિ સ્વતન્ત્રસ્ય સાધ્યતોપગમે ‘ઘટાભાવસ્તદન્યભાવાત્ઽ; ઇત્યેવંરૂપે પ્રયોગે ઘટસ્ય સર્વત્ર દેશે સર્વદા ચાભાવઃ પ્રસજ્યેત । ધર્મિણિ હિ ક્વચિદ્ધર્મસ્ય ગુણભૂતસ્ય સાધને તત્રૈવ તત્કાલ એવ ચ ભાવો યુક્તો નાન્યદેતિ સર્વત્ર સમુદાય એવ સાધ્યો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ન કેવલો ધર્મ ઇતિ ।
અત્રાહ પરઃ- નાસમુદાયસ્ય સાધ્યતા અન્યભાવતદભાવયોરસમ્બન્ધો વા । કુતઃ? । "પ્રદેશાદિ" ઇત્યાદિ । ‘ઇહ પ્રદેશે ઘટો નાસ્તિઽ; ઇત્યેવં ઘટાભાવેન પ્રદેશાદિર્ધર્મી વિશેષ્યતે સઘટાત્ પ્રદેશાદેર્ભેદેનાવસ્થાપ્યત ઇતિ તદ્વિશેષણત્વં પ્રાપ્તસાધ્યતે ન તુ ઘટો નાસ્તીત્યેવં "કેવલો" ધર્મિણઃ કસ્યચિગ્દુણભાવમનાપન્નઃ । તતો નાસમુદાયસ્ય સાધ્યતેતિ કુતસ્તદ્ભાવી દોષઃ? । "ન ચ" નૈવાસ્મિન્પક્ષે "લિઙ્ગસ્યા" ન્યભાવાત્મનો "લિઙ્ગિનશ્ચ" પ્રદેશાદિધર્મિલક્ષણસ્ય "અસમ્બન્ધદોષઃ પ્રસજ્યતે" । કુત? । "અન્યભાવસ્ય" ઘટવિવિક્તપ્રદેશદિલક્ષણસ્ય "પ્રદેશાદિના" ધર્મિણા ( હ્બ્ટ્ 185 ) "સમ્બન્ધાત્" તદાત્મ્યસદ્ભાવાદિતિ । તથા હિ- શબ્દાદિધર્મિણા કૃતકત્વાદેસ્તાદાત્મ્યલક્ષણ એવ સમ્બન્ધ ઇષ્યતે ભવતા । સ ઇહાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । તતશ્ચ ‘સમ્બન્ધાભાવાચ્ચઽ; ઇત્યયુક્તમિતિ મન્યતે ।
સિદ્ધાન્તવાદી તુ સાધ્યધર્મલક્ષણસ્ય લિઙ્ગિનો ઘટાભાવાખ્યસ્યાન્યભાવેન લિઙ્ગેન સમ્બન્ધાભાવઃ પ્રાગુક્તો ન ધર્મિણા તતઃ દમુત્તરં સાંબધ્યત ઇતિ મન્યમાનો ધર્મિણાપ્યન્યભાવાખ્યસ્ય લિઙ્ગસ્ય સમ્બન્ધાભાવં દર્શયન્નાહ- "ન" લિઙ્ગલિઙ્ગિનોરસમ્બન્ધો ન ચેતિ સમ્બધ્યતે । તથા નાસમુદાયસાધનમિતિ । કિન્તુ લિઙ્ગલિઙ્ગિનોરસમ્બન્ધ એવાસમુદાયસાધનમેવ ચ એવમપિ બ્રુવતઃ । કુતઃ? । પ્રદેશાદેરેવ ધર્મિતયાવસ્થાપ્યમાનસ્યાન્યભાવત્વાદન્યભાવલક્ષણલિઙ્ગત્વાત્ । એતદેવ દર્શયતિ- યત્રૈવ હિ પ્રદેશાદૌ ધર્મિતયા ત્વયા કલ્પ્યમાને યદ્ ઘટાદિકં નાસીત્યુચ્યતે લોકેન સ એવ પ્રદેશાદિસ્તેન ઘટાદિનાસંસૃષ્ટસ્સંસર્ગરહિતઃ "અન્યભાવો" લિઙ્ગતયેષ્ટો નાપરઃ કશ્ચિત્ યતઃ "તદ્દર્શનાદેવ" ઘટાસંસૃષ્ટપ્રદેશાદિદર્શનાદેવાસ્ય પ્રતિપત્તુઃ ‘ઘટો નાસ્તિઽ; ઇતિ વિકલ્પો લિઙ્ગિજ્ઞાનતયોપગતો ભવતિ । તતઃ સ એવાન્યભાવઃ । યદેવ હિ દૃશ્યમાનં લિઙ્ગિજ્ઞાનં જનયતિ તદેવ લિઙ્ગમુચ્યતે । ઘટાસંસૃષ્ટશ્ચ પ્રદેશાદિરેવમ્ । તસ્માત્ તદેવાન્યભાવલક્ષણં લિઙ્ગમુપેયમ્ । તતઃ કથં તસ્યૈવાન્યભાવસ્ય વ્યાવૃત્તિતો ઽપિ ભેદમનનુભવતો લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવો લિઙ્ગત્વં લિઙ્ગિત્વં વા? । નહિ લિઙ્ગમેવ ધર્મી ભવિતુમર્હતિ, ધર્મિપ્રતિપત્તાવેવ સાધ્યપ્રતિપત્તેરન્વયાદ્યનુસરણાયોગાત્ । તતશ્ચાન્યસ્ય ધર્મિણો ઽભાવાત્ કથમન્યભાવાત્મનો લિઙ્ગસ્ય તત્સમ્બન્ધઃ, સમુદાયસાધ્યતા વા? । શબ્દકૃતકત્વયોસ્તુ પરમાર્થતસ્તાદાત્મ્યે ઽપિ વ્યાવૃત્તિભેદનિબન્ધનો ઽસ્ત્યેવ ભેદઃ । તતઃ શબ્દાદિધર્મિપ્રતિપત્તાવપ્યનિત્યત્વાદ્યપ્રતીતૌ કૃતકત્વાદિના તત્ સાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।

સ્યાન્મતમ્- સામાન્યવિશેષકલ્પનયા લિઙ્ગલિઙ્ગિતૈકસ્યાપિ ભવિષ્યતીત્યત આહ- "ન ચાત્ર" પ્રકૃતે ઽન્યભાવે "સામાન્યવિશેષભાવકલ્પના સમ્ભવતિ", યેન સામાન્યવિશેષવિકલ્પેન સામાન્યં હેતુર્ભવેદ્ વિશેષો ધર્મી, યતઃ સમુદાયસાધ્યતા ( હ્બ્ટ્ 186 ) લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધો વા સ્યાત્ । કુતો ન સમ્ભવતીત્યાહ- તદ્વિશેષપ્રતિપત્તેરેવ" ઘટવિવિક્તપ્રદેશવિશેષપ્રતિપત્તેરેવ "તદભાવસ્ય" ઘટાભાવસ્ય પ્રતીતેઃ । યતશ્ચ વિશેષ એવ ઘટાભાવપ્રતીતિનિબન્ધનં તતઃ કિં તત્ર સામાન્યકલ્પનયા ક્રિયત ઇતિ । સ એવ વિશેષો ઽન્યત્ર વર્તમાનઃ સામાન્યરૂપતાં પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ ચેત્, આહ- "તસ્ય" ઘટવિવિક્તપ્રદેશવિશેષસ્ય "અન્યત્ર" સજાતીયે "અન્વયસ્ય" અનુવૃત્તેરભાવાત્ કુતઃ સામાન્યાત્મતા? । ન હ્યસૌ દેશકાલાવસ્થાનિયતો વિશેષો ઽન્યમન્વેતીતિ । અત્રૈવોપચયહેતુમાહ- "પ્રતિજ્ઞાર્થે"ત્યાદિ । યદિ હિ ઘટવિવિક્ત એવ પ્રદેશવિશેષો ધર્મી, તસ્યૈવ ચ હેતુતેષ્યતે, તદા પ્રતિજ્ઞાયા યો ઽર્થો ધર્મધર્મિસમુદાયસ્તદેકદેશ એવ ધર્મિલક્ષણો હેતુઃ સ્યાત્, પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશસ્ય ચ વ્યાવૃત્તિતો ઽપિ ભેદમનુ(ન)નુભવતો હેતુત્વમસિદ્ધમિતિ । અથ મા ભૂત્ એષ દોષ ઇતિ ન ઘટવિવિક્ત એવ પ્રદેશવિશેષો હેતુરિષ્યતે, કિન્તુ પ્રદેશમાત્રં ઘટવિવિક્તતાવિશેષરહિતમિત્યત આહ- "ન ચ યત્ર પ્રદેશમાત્રં તત્ર ઘટાભાવઃ" । સઘટે ઽપિ પ્રદેશે પ્રદેશમાત્રસ્ય ભાવાદનૈકાન્તિકો હેતુઃ સ્યાત્ ।
પરો ઽન્યથા સામાન્યવિશેષભાવં દર્શયન્નાહ- તાદૃશૌ(શે) યાદૃશો ઘટવિવિક્તઃ કેવલઃ પ્રદેશો ઽગ્રતઃ સ્થિતસ્તાદૃશે સર્વત્ર પ્રદેશે ઘટસ્યાભાવ ઇતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? । તથાવિધપ્રદેશવિશેષપ્રતીતિરેવ ઘટાભાવપ્રતીતિસ્તતો ઽન્યભાવતદભાવયોઃ લિઙ્ગલિઙ્ગિતાનુપપન્નેત્યુપદર્શયન્નાહ- "નનુ તસ્યૈવ" ઇત્યાદિ । યો ઽસૌ કેવલઃ પ્રદેશવિશેષો ધર્મિતયાવસ્થાપિતસ્તસ્યૈવ યત્ કૈવલ્યં કેવલ ઇત્યનેન વિશેષણેનોચ્યતે ભવતા, ત દેવ ઘટવિરહો ઘટાભાવ ઇતિ કથ્યતે । સ ચ ઘટવિરહો લિઙ્ગભૂતસ્ય કેવલસ્ય પ્રદેશસ્ય પ્રતિપત્તાવેવ સિદ્ધો ન તૂત્તરકાલં તતો ઽન્ય એવ આકારાન્તરેણ ધૂમાદિવાગ્નિઃ સિધ્યતિ । તતઃ કસ્યેદાનીં "તત્પ્રતિપત્તાવેવ" સાધ્યપ્રતીતૌ સત્યાં તલ્લિઙ્ગમ્? । ન કસ્યચિત્ । ( હ્બ્ટ્ 187 ) જિજ્ઞાસિતસ્ય ઘટાભાવસ્ય સિદ્ધેરન્યસ્ય કસ્યચિદજિજ્ઞાસિતત્વાત્ । કેવલપ્રદેશપ્રતિપત્તાવેવ ઘટવિરહપ્રતીતૌ ચ યદેતદુત્તરકાલં ‘યત્ર યત્ર કેવલઃ પ્રદેશસ્તત્ર તત્ર ઘટવિરહઃઽ; ઇતિ "અન્વયસ્યાનુગમામનુ( ગમનમ્" અનુ)સરણમ્, તચ્ચ નિરર્થકમ્ આદાવેવ સાધ્યપ્રતીતેઃ । યત એવં તસ્માદન્યભાવઃ કેવલપ્રદેશલક્ષણઃ સાધ્યસાધનયોર્ભેદાભાવાન્ન સાધનમભાવસ્યેતિ સ્થિતમ્ । તદેવં સમુદાયસાધ્યતાં લિઙ્ગસ્ય ચ ધર્મિણાસમ્બન્ધં પ્રતિપાદયિતું યદુક્તં પરેણ- ‘પ્રદેશાદિધર્મિવિશેષણસ્યાભાવસ્ય સાધનાત્ઽ; ઇતિ તદપૃથક્સિદ્ધિદૂષણેનૈવ નિરાકૃતમ્ ।
વિષયવિષયિભાવેન તુ સમ્બન્ધપ્રતિપાદને નિરસ્તે પરો ઽન્યથા સમ્બન્ધં સાધ્યસાધનયોર્દ્દર્શયન્નાહ- "અસ્ત્ય"ન્યભાવતદભાવયોઃ સમ્બન્ધો વિરોધાખ્યઃ । તતઃ સમ્બન્ધસદ્ભાવાદન્યભાવાદભાવસ્ય સિદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ । સિદ્ધાન્તવાદી તુ સાધ્યસાધનયોર્વિરોધમેવાસમ્ભાવયન્ પૃચ્છતિ- "કેન કસ્ય વિરોધઃ" ઇતિ । ન હ્યત્ર સાધ્યસાધનયોર્વિરોધઃ સંભવતીત્યભિપ્રાયઃ । પરો વિરોધમભિપ્રાયનભિજ્ઞતયા દર્શયતિ- "અન્યભાવેન" કેવલપ્રદેશાત્મના "પ્રતિયોગિનો" યસ્યાભાવઃ પ્રમાતુમિષ્ટો ઘટાદેસ્તસ્યેતિ ।
પરસ્યૈવંવાદિનો અસમ્બન્ધાભિધાયિતામાદર્શયન્નાહ- "કિં નુ વૈ પ્રતિયોગી" ઘટાદિઃ પ્રમાતુમિષ્ટો યેન પ્રતિયોગિનઃ પ્રમેયત્વેન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્વિરોધઃ સમ્બન્ધો ઽભિધીયતે? । નૈવ પ્રતિયોગી પ્રમાતુમિષ્ટઃ કિન્તુ તદભાવ ઇતિ ચેત્, આહ- "અભાવસ્તુ" પ્રતિયોગિનો યઃ સાધ્ય .........................................................................................
[કુમારિલસ્તુ મન્યતે ભવાંશાદ્ભિન્નો ઽ]યમભાવાંશસ્તતો નાન્યભાવ એવ તદભાવ ઇતિ કથં તત્પ્રતિપત્તિરેવ તદભાવપ્રતિપત્તિરિતિ । તથા હ્યયમભાવઃ પ્રાગભાવાદિભેદભિન્નઃ, ( હ્બ્ટ્ 188 ) ન ચાવસ્તુનો ભેદઃ સમ્ભવતિ અતો ઽયં વસ્તુરૂપ એવ । યદાહ-
"ન ચાવસ્તુન એતે સ્યુર્ભેદાસ્તેનાસ્ય વસ્તુતા ॥" ઇતિ ।
ન ચ ભાવાંશ એવાભાવાંશો યુક્તઃ, તસ્યેન્દ્રિયસંયોગબલેન પ્રતીતેઃ, ઇતરપ્રતીતેશ્ચ તદસંયોગહેતુકત્વાત્ । યદાહ-
"તત્સંયોગે સદિત્યેવં સદ્રૂપત્વં પ્રતીયતે ।
નાસ્ત્યત્રેદમિતીત્થં તુ તદસંયોગહેતુકમ્ ॥" ઇતિ ।
તત્કથં તત્પ્રતિપત્તિરેવાપરસ્ય વ્યવચ્છેદનમિતિ તન્નિરાસાર્થમાહ । "તસ્યા"ન્યસ્ય પ્રદેશસ્ય કેવલસ્ય યત્ તત્ "કૈવલ્ય" મેકાકિકત્વમસહાયતા તદેવ "અપરસ્ય" પ્રતિયોગિનો ઘટાદેઃ "વૈકલ્યમ્" અભાવ "ઇતિ" તસ્માત્ "તદન્યભાવ એવ" ભાવાંશ એવ ત્વદભિમતઃ "તદભાવઃ" પ્રતિયોગ્યભાવાંશો ન તતઃ પૃથગ્ભૂતં ધર્માન્તરમિત્યુચ્યતે સુગતસુતૈઃ । તતશ્ચ "તત્પ્રતિપત્તિરેવ ચ" તસ્યાન્યભાવસ્ય પ્રતિપત્તિરેવ ચ "તદપ્રતિપત્તિઃ" તસ્ય પ્રતિયોગિનો ઽપ્રતિપત્તિરભાવપ્રતિપત્તિરિતિ યાવત્ । એવં મન્યતે- યો ઽયમભાવાંશો ભાવાંશાત્ પૃથગ્ભૂતો વસ્તુનો ધર્મઃ પરિકલ્પ્યતે સ ઘટાદ્યભાવાત્મકતાં તદ્રૂપવૈકલ્યાદેવાનુભવતિ નાન્યથા । તચ્ચ તદ્રૂપવૈકલ્યમન્યવસ્તુનો ભાવાંશસ્યાપિ વિદ્યત એવ । તદભાવે હિ તસ્યાન્યવસ્તુતૈવ હીયેત । નહિ યદ્ યદ્રૂપવિકલં ન ભવતિ તત્ તતો ઽન્યત્વમનુભવતિ, યથા તસ્યૈવ સ્વરૂપમ્, તથા ચાભાવાંશો ઽપિ તસ્ય ન સિધ્યેત્, સર્વં ચ વિશ્વમેકં દ્રવ્યં પ્રસજ્યેત, તતશ્ચ સહોત્પત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગઃ, સર્વસ્ય ચ સર્વત્રોપયોગઃ સ્યાદિત્યવશ્યમન્યવસ્તુનો ભાવરૂપતા તદન્યાભાવાત્મિકૈવ । તથા ચ તત્પ્રતિપત્તિરેવ તદન્યાભાવપ્રતિપત્તિઃ । તત્સંયોગ એવ ચેન્દ્રિયસ્ય તદન્યાભાવસંયોગ ઇતિ કિમુચ્યતે-
"નાસ્ત્યત્રેદમિતીત્થં તુ તદસંયોગહેતુકમ્ ।" ઇતિ? । વિકલ્પાપેક્ષયોક્તમિતિ ચેત્, તદેતદબાધકમેવ । પ્રત્યક્ષેણ તદાકારોત્પત્ત્યા તદન્યભાવાત્મકે એવ વસ્તુરૂપે પ્રતિપન્ને પાશ્ચાત્યસ્ય ( હ્બ્ટ્ 189 ) યથાગૃહીતાભિલાપિનો વિકલ્પસ્યોપગમાત્ । વિસ્તરતશ્ચાયમભાવવિચારઃ પ્રમાણદ્વિત્વસિદ્ધાવભાવં પ્રમેયં પ્રમાણં ચ વિચારયતા વિહિત ઇતિ તત એવાવવધાર્ય ઇતિ ।

અવશ્યં ચ તદન્યભાવપ્રતિપત્તિરેવ તદભાવપ્રતિપત્તિઃ । તતો ન વસ્ત્વસઙ્કરસિધ્યર્થં, ‘નાસ્ત્યત્રેદમ્ઽ; ઇત્યભાવવ્યવહારાર્થં ચાભાવપ્રમાણપરિકલ્પના યુક્તેતિ દર્શયન્નાહ- "અન્યથા" યદિ તત્પ્રતિપત્તિરેવ તદભાવપ્રતિપત્તિરિતિ નેષ્યતે તદા "તસ્ય" અન્યવસ્તુનઃ સ્વરૂપપરિચ્છેદેન તતો ઽન્યસ્યાતદ્રૂપસ્ય "અવ્યવચ્છેદે" અનિરાકરણે તદભાવાપ્રતિપત્તૌ "તત્પરિચ્છેદ એવ ન સ્યાત્"- તસ્ય તદન્યવસ્તુનઃ સ્વરૂપપ્રતિપત્તિરેવ ન સ્યાત્ । કિં કારણમ્? "તદતદ્રૂપયોઃ" તસ્ય તદન્યવસ્તુનો યદ્રૂપં પ્રતિનિયતં સકલત્રૈલોક્યવિલક્ષણં યચ્ચાતદ્રૂપં તદ્રૂપં ન ભવતિ પરરૂપં તયોઃ "અવિવેકાદ્" અવિવેચનાદ્ વિવેકેનાવ્યવસ્થાપનાદસાઙ્કર્યેણાપ્રસાધનાત્ । સકલપરરૂપાસઙ્કિર્ણં હિ તદ્રૂપમ્ તચ્ચેત્ તત્સામર્થ્યભાવિના પ્રત્યક્ષેણ તથા નાનુકૃતં કેવલં સમ્મુગ્ધાકારમેવ તદુત્પન્નં તદા કથન્તેન તત્પરિચ્છેદઃ સ્યાત્? । ન હિ યદ્રૂપં યદ્વસ્તુ તદ્રૂપાનનુકારિણા જ્ઞાનેન તત્પરિચ્છેદો યુક્તો યથા- શુકુશઙ્ખરૂપાનનુકારિણા કામલિનઃ પીતશઙ્ખાવભાસિના જ્ઞાનેનેતિ । પ્રતિનિયતરૂપાનુકારે વા તત્પરિચ્છેદસ્ય કથમન્યાવ્યવચ્છેદો નામ? । તતઃ પ્રતિનિયતરૂપાનનુકારાદેવ તદન્યાવ્યવચ્છેદઃ । તથા ચ તત્પરિચ્છેદાભાવ ઇતિ ।
ભવત્યેવં તતઃ કો દોષઃ? ઇત્યત આહ- "ય એષ વ્યવહારઃ" સર્વજનપ્રતિતઃ "કસ્યચિદ્" અગ્ન્યાદેર્વસ્તુનો દર્શનાત્ "ક્વચિદ્દેશે" તત્સમ્બન્ધિનિ "પ્રાપ્ત્યર્થો" દૃષ્ટસ્યાદૃષ્ટસ્ય ચ "પરિહારાર્થઃ" પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણઃ "સ ન સ્યાત્" । કિં કારણમ્? । "ન હિ" યસ્માદ્ "અયં" પ્રતિપત્તા "અનલં પશ્યન્નપિ" સઙ્કીર્ણતદદ્રૂપપ્રતિભાસિના પ્રત્યક્ષેણ, અન્યથાસ્ય દર્શનરૂપતાહાનેઃ, તથા હિ- અસઙ્કીર્ણસ્યાદર્શને સઙ્કીર્ણમપિ યદિ ન પશ્યેત્ તદા લોષ્ટાદિપ્રખ્યં કથં કસ્યચિદેતદ્દર્શનં સ્યાત્? । સ એવંભૂતઃ સઙ્કીર્ણદર્શનવાન્ પ્રતિપત્તા ( હ્બ્ટ્ 190 ) કથમ્ "અનલમેવ પશ્યતિ" ન સલિલાદિકમ્? । "કિન્તુ" સઙ્કીર્ણરૂપવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનતયા "સલિલાદિકમપિ" પશ્યતિ । તતઃ કથં "સલિલાર્થી તત્ર" અગ્નિમતિ પ્રદેશે "ન પ્રવર્તેત"? ।
પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "અનુપલમ્ભેન" ઇત્યાદિ । અનલપ્રતિભાસિના હિ જ્ઞાનેનાનલસ્વરૂપમેવ પ્રતીયતે । યસ્તુ સલિલાભાવઃ સ તત્ર સલિલસ્યાનુપલમ્ભેન । તતો જ્ઞાનદ્વયેન તદતદ્રૂપયોર્વિવેકાલ્લોકે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણઃ પ્રતિનિયતો વ્યવહારઃ સિધ્યતીતિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "કો ઽયમનુપલમ્ભો નામ" ઇતિ । કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ સલિલોપલમ્ભવિરહમાત્રમિત્યત આહ- "યદિ સલિલ" ઇત્યાદિ । કુમારિલસ્ય તુ સલિલોપલમ્ભનિવૃત્તિમાત્રં તુચ્છરૂપમભાવપ્રમાણતયા નાભિમતમેવ ।
"પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિઃ પ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે ।
સાત્મનો ઽપરિણામો વા વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ ॥"
ઇતિ વચનાત્ । કિન્તુ યો ઽસાવાત્મનઃ પ્રતિષેધ્યવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનાત્મનાપરિણામઃ સ તદન્યવસ્તુપ્રતિભાસિજ્ઞાનસહચરિતો ઽભ્યુપગન્તવ્યો ન કેવલ ઇતિ પરમભ્યુપગમયિતુમસ્યોપન્યાસઃ । તથા ચાન્યવસ્તુવિજ્ઞાનમેવાભાવપ્રમાણમસ્તુ, કિમપ્રમાણકસ્યાત્મનો ઽપરિણામાખ્યેન ધર્મેણ પરિકલ્પિતેન? । ન ચ તદન્યવસ્તુવિજ્ઞાનપરિણામાદન્ય એવ તસ્યાપરિણામો નામ ભવતો ઽભિમતો ભાવાન્તરસ્યૈવાભાવત્વેનોપગતત્વાત્ । તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણ એવ ચાન્યવસ્તુનો વિજ્ઞાનં તથોપેયં નાન્યસ્ય, તજ્જ્ઞાનાત્ પ્રતિયોગ્યભાવસિદ્ધેઃ । ન હિ રૂપજ્ઞાનાદ્રસાદ્યભાવપ્રતીતિર્યુક્તિમતી દેશાદિવિપ્રકર્ષવતો વા । અન્યવસ્તુવિજ્ઞાનં ચ પ્રતિનિયતરૂપર્પતિભાસ્યેવ । રૂપાન્તરાવભાસિત્વે હિ તસ્ય સલિલોપલમ્ભાભાવ એવ ન સિધ્યેત્ । એવં ચ પ્રતિયોગ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષાવભાસિત એવ । તદભાવવ્યવહારે ત્વસ્મદભિમતૈવાનુપલબ્ધિરાયાતેતિ પ્રતિપાદયિતુમસ્યોપન્યાસઃ । તત્ર યદિ સલિલોપલમ્ભાભાવઃ તુચ્છરૂપો ઽનુપલમ્ભસ્તદા કથમભાવઃ ( હ્બ્ટ્ 191 ) કસ્યચિત્ પ્રતિપત્તિઃ પરિચ્છેદ ઇતિ યાવત્, પરિચ્છેદસ્ય જ્ઞાનધર્મત્વાત્ । અથ ન તસ્ય પ્રતિપત્તિરૂપતેષ્યતે કિન્તુ તદ્ધેતુભાવ ઇત્યત આહ- "પ્રતિપત્તિહેતુર્વા" ઇતિ । નહિ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્યાભાવસ્ય પ્રતિપત્તિં પ્રતિ હેતુભાવો યુક્તઃ । હેતુભાવે વા તસ્યાનપેક્ષિતસહકારિણો નિત્યં તજ્જ્ઞાનજનનાદભાવજ્ઞાનમેવૈકં પ્રતિપત્તુઃ સ્યાત્, જ્ઞાનાન્તરસ્યાવકાશ એવ ન ભવેત્ ।
ન ચાજ્ઞાતસ્યાસ્ય નાસ્તિતાજ્ઞાનજનનં યુક્તમિત્યાહ- "તસ્યાપિ" સલિલોપલમ્ભાભાવસ્ય કથં પ્રતિપત્તિઃ? । અથાયં સલિલોપલમ્ભાભાવઃ સ્વયમપ્રતીત એવ સલિલાભાવપ્રતીતિં જનયતિ તદા કસ્યચિદપિ । તદેવાહ- "તસ્ય" સલિલોપલમ્ભાભાવસ્ય તતો વા સલિલાદન્યસ્યાનલાદેઃ ‘વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિઽ; ઇત્યત આત્મનો ઽપરિણામસ્ય પૃથગવસ્થાપનાત્, તત્રાપિ તદઙ્ગીકરણે ચાત્મનો ઽપરિણામસ્ય તદાત્મકત્વાન્ન તતો ભેદેન વ્યવસ્થાપ્યેત । તતશ્ચ કસ્યચિદપિ તસ્ય તદન્યસ્ય વાપ્રતિપત્તાવપિ યદ્યભાવઃ સલિલાદેઃ પ્રતીયતે તદા સ્વાપાદ્યવસ્થાસ્વપિ સલિલાદ્યભાવઃ કિં ન પ્રતીયતે? । તદાપિ તદભાવઃ પ્રતીયેતેત્યેતદ્વિચારિતમ્ પ્રમાણવિનિશ્ચયે, તત એવાવધારણીયમ્ । વ્યવધાનાદિગ્રહણેન ચૈતદ્દર્શયત્યન્યવસ્તુનો ઽપ્યન્યત્વં તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપાપેક્ષમેવ, ન તદનપેક્ષમુપેયમ્ । તથા ચાસ્મદુપવર્ણિતાનુપલબ્ધિસિદ્ધિરિતિ । યદ ચૈવમુક્તેન પ્રકારેણાનુપલમ્ભેન સલિલાભાવપ્રતીતિર્ન યુજ્યતે ઽનલપ્રતિભાસિનશ્ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રતિનિયતાકારતા નાભ્યુપગમ્યતે "તસ્માદયમ્" અનલદર્શી પ્રતિપત્તાનલં "પશ્યન્નપિ" સઙ્કીર્ણરૂપપ્રતિભાસિના જ્ઞાનેન ‘અનલો ઽયં ન સલિલમ્ઽ; ઇતિ નાધ્યવસ્યતિ અનધ્યવસ્યંશ્ચ સલિલરૂપસ્યાપિ પ્રતિભાસનાત્ તદર્થી "ન તિષ્ઠેત્" પ્રવર્તેત "નાપિ પ્રતિષ્ઠેત" સલિલાર્થી ન પ્રવર્તેત । તથાહિ- સલિલં નામ તદુચ્યતે યત્ સર્વોદન્યાસન્તાપાદ્યપનયનક્ષમં સકલતદન્યરૂપાસંકીર્ણપ્રતિનિયતાકારજ્ઞાનાવભાસિ । ઇદં ત્વન્યદેવ શબલરૂપં કિમપ્યવભાસત ઇતિ । ( હ્બ્ટ્ 192 ) "તતશ્ચ" પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્વિરુદ્ધયોર્યુગપદનુષ્ઠાતુમશક્યત્વાત્ "દુસ્તરં વ્યસનં પ્રતિપત્તુઃ સ્યાત્ ।"
અત્ર પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "તત એવ" ઇત્યાદિ । ન મયા સલિલોપલમ્ભનિવૃત્તિમાત્રાત્ તુ ચ્છરૂપાત્ તદભાવગતિરુચ્યતે, યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગાત્ । કિન્તુ યદેતદેકસ્ય કેવલસ્યાનલસ્ય દર્શનં તત એવાન્યસ્ય તત્રાપ્રતિભાસમાનસ્ય સલિલસ્યાભાવગતિર્ભવતિ ‘વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિઽ; ઇતિ વચનાત્ ।

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "કથમેકમ્" ઇત્યાદિ । કેન પુનઃ સામર્થ્યેન તદેકદર્શનમ્ "અન્યાભાવં પ્રત્યાયયતિ?" । તથાહિ- તસ્મિન્ દૃશ્યમાને તદેવાસ્તીત્યવગચ્છતુ, તદન્યત્તુ નાસ્તીતિ કિમિતિ પ્રત્યેતીતિ । "તસ્યૈવ" પરિદૃશ્યમાનસ્યાનલાદેઃ "કેવલસ્ય" સલિલાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય "દર્શનાદ્" અનલજ્ઞાને પ્રતિભાસનાત્ ‘સલિલં નાસ્તિઽ; ઇતિ નિશ્ચયઃ સઞ્જાયતે । તથાહિ- અનલ ઇવ સલિલમપિ યદિ તત્રાભવિષ્યત્ તદપ્યનલવદ્ દર્શને પ્રત્યયભાસિષ્યત તયોઃ સ્વજ્ઞાનં પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાદ્ યોગ્યતાયા નૈકસ્ય પ્રતિભાસો યુક્તઃ । તસ્માદેકપ્રતિભાસનમન્યાભાવનાન્તરીયકં ઇત્યન્યાભાવે તતો જ્ઞાનમુત્પદ્યતે અન્યવસ્તુનિ ચ વિજ્ઞાનં નાસ્તીતિ જ્ઞાનં જનયતિ । તથાન્યદ્ વસુત્ પરરૂપાસંકીર્ણસ્વભાવતયૈવ તથોચ્યતે । તદ્રૂપતયૈવ ચ તજ્જ્ઞાનમન્યત્ પ્રતિયદેવં વ્યપદિશ્યતે ઽન્યથા તદયોગાદિત્યન્યપ્રતિપત્તિરેવ તદભાવવિકલ્પહેતુરિતિ સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ઇદમેવ" ઇત્યાદિ । નન્વસ્માભિરિદમેવ પ્રાગભિહિતં "તયોઃ સતોઃ નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિઃ અસમ્ભવાત્" ઇત્યાદિભિર્વચનૈઃ । તતો યદેવાન્યાસંસર્ગિણઃ કેવલસ્ય પ્રતિભાસનં તદેવ તદન્યાભાવસ્યાપિ, તસ્યૈવ કેવલસ્ય તદન્યાભાવાત્મકત્વાદન્યસ્ય ચાભાવાંશસ્ય નિરસ્તત્વાત્ । તતઃ પ્રત્યક્ષાવભાસિતત્વાત્ તદભાવસ્ય તબ્દલાત્ પાશ્ચાત્યં વ્યવહારપ્રવર્તનરૂપં નાસ્તિતાજ્ઞાનં વિકલ્પકમાજાયતે । ( હ્બ્ટ્ 193 ) ન તુ તેનાપ્રતિપન્નં કિઞ્ચિદવગમ્યતે, યતસ્તદન્યવસ્તુનિ વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાત્મકમપ્યનવગતે તદન્યાભાવે જ્ઞાનં જનયત્ પૃથગભાવપ્રમાણતયા વ્યવસ્થાપ્યેત । તથા હિ- તદન્યાકારશૂન્ય એવ તદેકજ્ઞાનાકારઃ સંવેદ્યતે । તતસ્તત્સંવેદનમેવ તદભાવસંવેદનમ્ । નહિ વિકલ્પજ્ઞાનસ્યાપિ તદાકારશૂન્યરૂપસંવેદનાદન્યત્તદભાવસંવેદનં નામ । કેવલમસ્ય વિકલ્પરૂપતૈવાતિરિચ્યતે । તતો યથા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનાવસિતે ક્વચિદનલે ‘અનલો ઽત્રાસ્તિઽ; ઇતિ પાશ્ચાત્યો વિકલ્પો વ્યવહારપ્રવર્તનમાત્રં ન તતઃ પૃથક્ પ્રમાણં યથોક્તં પ્રાક્, તથા નાસ્તિતાજ્ઞાનમપિ વિકલ્પકં તત્ફંલદ્વારેણ વાન્યવસ્તુવિજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષાત્ પૃથગભાવાખ્યં પ્રમાણમિતિ । તસ્માદ્ યદેવાસ્માભિરભિહિતં તદન્યાભાવપ્રતીતિં પ્રતિ, તદેવ ત્વયાપ્યભિધીયત ઇતિ કસ્માત્ પરુષમિવાભાતિ યતસ્તદનભ્યુપગમેન પૃથગભાવાખ્યં પ્રમાણમભ્યુપગતમિત્યુપહસતિ । તથા હ્યગત્યેદાનીં ત્વયોચ્યતે ન મધ્યસ્થતયા અન્યથેદમેવ કિં ન પૂર્વમેવાભિહિતમ્?, યત આલજાલભિધાનેનાત્મા પરિક્લેશિત ઇત્યુપસંહરન્નાહ- " તસ્માત્ તીરાદર્શિનેવ" ઇત્યાદિ । યથા કિલ વહનારૂઢૈર્વર્ણિગ્ભિઃ શકુનિર્મુચ્યતે અપિ નામ તીરં દ્રક્ષ્યતીતિ । સ યદા સર્વતઃ પર્યટંસ્તીરેં નાસાદયતિ તદા વહનમેવાગચ્છતિ તદ્વદેતદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યતશ્ચાવશ્યભ્યુપગમનીયો ઽયં પક્ષસ્તસ્માન્ન કિઞ્ચિદનયાવિદ્યમાનપ્રતિષ્ઠાનયા દિશઃ પ્રતિપત્ત્યા પ્રયોજનમ્ ।
તદેવં પરસ્યાન્યભાવતદભાવયોર્લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવમિચ્છતઃ સમ્બન્ધાભાવાદસાવયુક્તઃ ઇતિ પ્રતિપાદિતે પરેણ ‘અસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવગત્યાપિ તદભાવગતિર્ન સ્યાત્ઽ; ઇતિ ચોદિતે ‘ન વૈ કુતશ્ચિત્ સમ્બન્ધાદ્ઽ; ઇત્યાદ્યભિહિતમ્ । અતઃ ‘અન્યભાવ એવ તદભાવો ઽન્યભાવગતિરેવ ચ તદભાવગતિઃઽ; ઇતિ પ્રસાધયતા કુમારિલપરિકલ્પિતઃ કસ્યચિદભાવનિશ્ચયાર્થમભાવપ્રમાણવાદઃ પ્રસઙ્ગતો નિરસ્તઃ સમ્પ્રતિ તુ-
"વસ્ત્વસઙ્કરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રિતા"
ઇત્યેતદાહત્ય નિરાકર્તું પૂર્વપક્ષમુત્થાપયન્નાહ- "યદ્યેકપરિચ્છેદાદેવઃ" ઇત્યાદિ । યદિ હિ "એકસ્ય" કેવલસ્ય પરિચ્છેદાદન્યસ્ય "વ્યવચ્છેદઃ" પ્રતિષેધઃ સિધ્યતિ તદા સર્વસ્યા અ(સ્યા)ન્યસ્યાવિશેષેણૈવ "તત્ર" દેશે યત્રાસાવેકઃ પરિદૃશ્યતે તત્રાભાવસિદ્ધિર્ભવેત્, ન તુ વિશેષપરિગ્રહેણ તુલ્યા સ્વજ્ઞાનજનનં પ્રતિ યોગ્યાવસ્થા યસ્ય તસ્યૈવેતિ । તથા હિ- અસૌ યથા તુલ્યયોગ્યતારૂપપદાર્થવિવિક્તરૂપ ઉપલભ્યતે, તદેકાકારપ્રતિનિયમાત્ તજ્જ્ઞાનશ્ચ, તથા તદતુલ્યયોગ્યતારૂપપદાર્થવિવિક્તત્મકો ઽપિ । તતશ્ચ તદ્વિવિક્તાકારતયા તદન્યાભવસાધને વિશેષાભાવાત્ પ્રદેશરૂપજ્ઞાનં ઘટાભવમિવ રસાદ્યભાવમપિ સાધયેત્, ન વા ઘટાભાવમપીતિ ।
કિઞ્ચ, યદેતદ્ ‘ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરભાવસાધનીઽ; ઇતિ વિશેષણમુક્તં તચ્ચ ન વક્તવ્યમ્ । કિં કારણમ્? યતો યે ઽપ્યનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસ્તેષામપિ તત્ર દેશે તદેકાકારતયા જ્ઞાનસ્ય વ્યવચ્છેદો ભવત્યેવ । તથા હિ- યથોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસ્તદેકાકારવતિ જ્ઞાને ન પ્રતિભાસન્તે તતશ્ચ વ્યવચ્છિદ્યન્તે તથાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તા અપીતિ કિમ્ ‘ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય" ઇત્યનેન વિશેષણેનેતિ । એવં પૂર્વપક્ષે વ્યવસ્થિતે યદિ તદન્યવ્યવચ્છેદઃ- તતઃ પૃથક્કરણમન્યત્વેન વ્યવસ્થાપનમભિમતં તદભ્યુપગમ્યત એવ । અથ તદ્દેશકાલયોરભાવઃ, તદયુક્તમ્, યેન હિ સામર્થ્યેન તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ચાભાવં સાધયતિ ન તત્સામર્થ્યમતુલ્યયોગ્યતારૂપે ઽનુપલ્બ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે વા સમ્ભવતિ । ‘તયોઃ સતોર્નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિઃ અસમ્ભવાત્ઽ; ઇત્યેવં હિ તદભાવસાધનમ્ । ન ચૈતદન્યત્ર સમ્ભવતીતિ પ્રતિપાદયિતુમ્ "એકાત્મપરિચ્છેદાત્" ઇત્યાદિનોપક્રમતે । યત્ પુરો ઽવસ્થિતં પ્રત્યક્ષે ઽવભાસતે તસ્યૈકસ્યાત્મનઃ પ્રતિનિયતસ્ય રૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્ તદાકારોત્પત્ત્યા વિધિવિકલ્પોત્પાદનેન ચ યઃ "તદન્યઃ" તતો ઽન્યસ્તદ્વયતિરિક્તસ્તસ્ય સર્વસ્ય ય "આત્મા" સ્વભાવસ્તતો ( હ્બ્ટ્ 195 ) "વ્યવચ્છેદો" ભેદનં પૃથક્કરણમન્યત્વસાધનમસઙ્કીર્ણરૂપતાપ્રત્યાયનં ભવતિ । કથં પુનરેકાત્મપરિચ્છેદાદેવ તસ્ય તદન્યાત્મનો વ્યવચ્છેદઃ પ્રત્યક્ષેણ ક્રિયતે?, યાવતા પ્રત્યક્ષં પુરો ઽવસ્થિતપદાર્થસામર્થ્યભાવિ તદ્રૂપમેવ પ્રતિપદ્યતામ્ । યત્તુ તદ્વયતિરિક્તમશેષપદાર્થજાતં તદાત્મનસ્તસ્ય પુરો ઽવસ્થિતસ્ય કથં તવ્દ્યવચ્છેદકમ્? અતઃ તવ્દ્યવચ્છેદાર્થમભાવપ્રમાણમભ્યુપેયમ્, યતો-
"વસ્ત્વસંકરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામાણ્યસમાશ્રિતા" ઇતિ ।

અત આહ- "તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાદ્" ઇતિ । યતઃ પુરો ઽવસ્થિતસ્યૈકસ્ય વસ્તુનઃ પરરૂપાસંકીર્ણ આત્મા, સર્વભાવાનાં સ્વભાવત એવ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ પરરૂપેણાસંકીર્ણસ્વભાવત્વાત્ । અન્યથા કથમભાવપ્રમાણતો ઽપ્યસાંકર્યમેષાં સિધ્યેત્? । સંકીર્ણરૂપાણામસાઙ્કર્યસાધને તસ્ય ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્મિન્ પરરૂપાસંકીર્ણે સ્વભાવત એવ તદાત્મનિયતો યઃ પ્રતિભાસઃ પરરૂપપ્રતિભાસાસંકીર્ણઃ તદેકપદાર્થસામર્થ્યભાવિનિ પ્રત્યક્ષે પરરૂપપ્રતિભાસાયોગાત્ તસ્ય ભ્રાન્તતાપત્ત્યા પ્રત્યક્ષાતાહાનેઃ । તદુક્તમ્- "તદ્ધયર્થસમર્થ્યેનોત્પદ્યમાનં તદ્રૂપમેવાનુકુર્યાત્" ઇતિ । તસ્ય તદાત્મનિયતપ્રતિભાસય જ્ઞાનાત્ પ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવિત્ત્યા સંવેદનાત્ । તત્સંવેદનમેવ હિ પ્રત્યક્ષસ્યાતદ્રૂપાદ્ "વ્યવચ્છેદનં" પૃથક્કરણં તબ્દલેનૈવ ચ પાશ્ચાત્યઃ ‘અન્યાત્મકમેતન્ન ભવતિઽ; ઇત્યસાંકર્યવસ્થાપ્રત્યયો વિકલ્પકઃ સંજાયતે ગૄહીતગ્રાહી । ન તેનાપૂર્વં કિઞ્ચિત્ પ્રતીયતે, પરરૂપાસંકીર્ણસ્યાત્મનઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ તદાકારાનુકારિણા પરિચ્છેદાદિતિ ।
યદિ નામ તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનં તથાપિ કથમન્યાત્મનઃ તસ્ય પૃથક્કરણમ્? ઇત્યત આહ- "ન હિ તદાત્મ" ઇત્યાદિ । યસ્માત્તસ્ય વસ્તુનો ય આત્મા પરરૂપાસંકીર્ણઃ સ તદન્યસ્ય શેષસ્ય વસ્તુન આત્મા ન ભવતિ, સર્વસ્ય તતો ઽન્યસ્વભાવત્વાત્, અન્યથા તદન્યત્વહાનેરિતિ । તસ્માત્તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનમેવ ( હ્બ્ટ્ 196 ) તદન્યેભ્યો નિવર્તનમ્ । નહિ જ્ઞાનેનાર્થો હસ્તે ગૃહીત્વાન્યતો નિવર્તનીયઃ । કેવલમન્યરૂપાસંકીર્ણસ્યૈકસ્યાત્મનો ઽનુકરણમેવાસ્યાન્યતો નિવર્તનમુચ્યત ઇતિ । અથાન્યાત્માનઃ સ્વવિષયં ન નિવર્તયેત્, તદાસ્ય વિષયસ્યાન્યાત્મનઃ સકાશાદવ્યવચ્છેદે પૃથગવ્યવસ્થાપને પરાત્મનો ઽપિ તત્ર પરિચ્છેદઃ સ્યાત્, અન્યથા તદપરિચ્છેદસ્યૈવૈકાત્મપરિચ્છેદાત્મનસ્તન્નિવર્તનરૂપતા સ્યાત્ । તતશ્ચાવ્યવચ્છેદે ઽન્યાત્મનસ્તત્પરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પ્રસઙ્ગો ‘ન હ્યયમનલં પશ્યન્નપિઽ; ઇત્યાદિકઃ ।
ન કેવલમન્યાત્મનસ્તન્નિવર્તયતિ તદાત્મનો ઽપ્યશેષમન્યદિતિ દર્શયન્નાહ- "તં ચ" અગ્રતઃ સ્થિતં દેશકાલસ્વભાવાવસ્થાનિયતં તદન્યદેશાદિભ્યો વ્યાવૃત્તાત્મનઃ સ્વહેતુભ્યઃ એવાસ્ય ભાવાત્, "તદાત્મના" દેશાદિનિયતેનાત્મના તથાવિધસ્વભાવસ્યૈવાનુકારાદુપલભમાના બુદ્ધિઃ "તથાત્વપ્રચ્યુતિમ્" અન્યદેશકાલસ્વભાવાવસ્થતામ્ "અસ્ય" સ્વવિષયસ્ય "વ્યવચ્છિનત્તિ" તતઃ પૃથક્કરોતિ । કસ્માત્પુનરન્યદેશાદિતાં તતઃ પૃથગવસ્થાપયતિ ઇત્યત આહ- "એવં હિ" યસ્માદન્યદેશતાદેસ્તતઃ પૃથક્કરણે સતિ તદ્દેશાદિનિયતઃ પદાર્થઃ પરિચ્છિન્નો ભવતિ, તદ્રૂપસ્યૈવાનુકારાદ્ । યદ્યન્યથાભાવો ઽન્યદેશાદિતા તદ્રૂપાનનુકારાવ્દ્યવચ્છિન્નઃ- ભવતિ તથાત્વં ચ તદ્દેશાદિનિયતત્વં ચ, તદા તસ્યૈવ દૃશ્યમાનસ્ય ભવતિ નાન્યસ્યાન્યદેશાદિમતઃ । યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માદન્યથાભૂતાદન્યદેશાદિમતસ્તથાભૂતં તદ્દેશાદિમંતં "વ્યવચ્છિન્દત્યેવ" નિવર્તયન્ત્યેવ તત્ પરિચ્છિનત્તીતિ પૂર્વકસ્યોપસંહારઃ । તથા "તથાભૂતાદન્યથાભૂતં વ્યવચ્છિન્દત્યેવ" ઇતિ દ્વિતીયસ્યોપસંહારઃ કાર્ય ઇતિ । "એવમ્" ઉક્તેન ન્યાયેન "એકસ્ય" પ્રમાણસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનસ્ય વા તસ્યાપ્યેવમેવ સ્વવિષયપરિચ્છેદાદ્ "વૃત્તિઃ" પ્રવૃત્તિઃ સર્વભાવાન્ "દ્વૈરાશ્યે" તત્ત્વે ઽન્યત્વે ચ "વ્યવસ્થાપયતિ" । તતસ્તત્પરિચ્છેદકપ્રમાણબલેનૈવાસાઙ્કર્યસિદ્ધિઃ । કિં તદર્થિકયાપ્યભાવકલ્પનયેતિ? ।
નનુ ચ વિકલ્પવ્યાપાર એષ ‘ઇદમન્યાત્મકં ન ભવતિ અન્યથૈતદાત્મકમ્ઽ; ઇતિ । પ્રત્યક્ષં ચ નિર્વિકલ્પકમિષ્યતે તત્ કથમસાંકર્યસિદ્ધિસ્તતઃ? ઇત્યત આહ- "તસ્યાન્વયે" ત્યાદિ । તદ્ધિ પ્રત્યક્ષં વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પૌ યદા સ્વવિષયે જનયતિ તદૈવાસ્ય સાફલ્યમ્, તદૈવ ચ પ્રમાણમિષ્યતે નાન્યદા અત એવૈકસ્યાર્થસ્વભાવસ્યાપ્રતિપન્નાંશાભાવાત્ સર્વાત્મના પરિચ્છેદે ઽપિ ભ્રાન્તિકારણસદ્ભાવાત્ ક્ષણિકતાદાવન્વયવ્યતિરેકબુદ્ધી જનયિતુમસામર્થ્યાત્ તત્રાસ્ય પ્રામાણ્યં નેષ્યત ઇતિ ।
સ્યાન્મતમ્- દ્વૈરાશ્યસાધને ઽપ્યસાંકર્યસિદ્ધ્યર્થા મા ભૂદભાવપ્રમાણકલ્પના કિન્તુ પ્રકારાન્તરાભાવસિદ્ધ્યર્થા ભવિષ્યતિ । ન હિ તદભાવસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષસ્ય કશ્ચિદ્ વ્યાપારઃ પ્રતિપાદિત ઇતિ અત આહ "તદ્વ્યતિરિક્તે"ત્યાદિ । તસ્માત્ પરિદૃશ્યમાનાદ્ વ્યતિરિક્તસ્યાશેષસ્ય વસ્તુનો વ્યવચ્છેદેન તતઃ પૃથક્કરણેનાન્યત્વેન યા વ્યાપ્તિસ્તત્સાધનાદેવ પ્રકારાન્તરસ્ય તત્ત્વાન્યત્વબહિર્ભૂતસ્યાભાવઃ સિધ્યતિ । તતસ્તદર્થમપિ નાભાવપ્રમાણકલ્પના યુક્તેતિ ।
અથ મતમ્- સર્વસ્યાપરિદૃષ્ટસ્ય દૃશ્યમાનાદન્યતયા વ્યાપ્તિં નૈવં પ્રત્યક્ષં સાધયતિ તત્ કુતસ્તૃતીયરાશ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષત એવ સ્યાત્, યતો ઽભાવપ્રામાણ્યકલ્પના વ્યર્થા ભવેદિત્યત આહ- "તસ્ય" તૃતીયરાશિતયા કલ્પ્યમાનસ્ય તતો દૃષ્ટાદન્યતયા વ્યાપ્ત્યભાવે "તેન" પ્રત્યક્ષેણ "તતો"ઽર્થાત્ સ્વવિષયસ્ય "અવ્યવચ્છેદા" દપૃથક્કરણાત્, તદર્થસ્ય ચ રાશ્યન્તરત્વેન કલ્પ્યમાનસ્ય સ્વવિષયાદવ્યવચ્છેદાત્ અપૃથક્કરણાત્ પુનરપિ ભાવસ્ય સ્વવિષયસ્યાપરિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । સ હિ તદ્વિષયઃ સકલપરરૂપાસંકીર્ણાત્મા યદિ તેનાત્મના ન પરિચ્છિન્નઃ કથં તેન તસ્ય પરિચ્છેદઃ? । તેનાત્મના પરિચ્છેદે વા કથં સર્વસ્ય તદન્યતયા વ્યાપ્ત્યસાધનમ્? અન્યથૈકસ્યાપિ તદન્યત્વં ન સ્યાત્, નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાદિતિ । યત એવં "તસ્માત્" ક્વચિદ્વસ્તુનિ પ્રમાણં પ્રત્યક્ષાદિકં ( હ્બ્ટ્ 198 ) પ્રવૃત્તં તદ્વસ્તુ પ્રતિનિયતેનાત્મના પરિચ્છિનત્તિ, તતો ઽન્યત્તદ્રૂપવિકલં વ્યવચ્છિનત્તિ, તદન્યત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ । તૃતીયસ્ય ચ તત્ત્વાન્યત્વબહિર્ભૂતસ્ય પ્રકારસ્યાભાવં સૂચયતિ, સર્વસ્યાન્યતયા વ્યાપ્તિસાધનાત્, તદ્વિરુદ્ધસ્ય વા સર્વવસ્તુનો દ્વૈવિધ્યસ્ય સાધનાદિતિ ।

એવમેકસ્ય પ્રમાણસ્ય વ્યાપાર એષો ઽનન્તરોક્ત ઇતિ તમેવોપસંહૃત્ય સુખપ્રતિપત્તયે દર્શયન્નાહ- "તથાહિ" ક્વચિદ્વસ્તુનિ "પ્રમાણં" પ્રત્યક્ષાદિ પ્રવૃત્તં "તદેવ" વસ્તુ તદન્યસ્માત્ "પારૂપાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ" તતઃ પૃથક્કરોતિ તદસંકીર્ણરૂપતયા પ્રતિપદ્યતે, પરમાર્થતસ્તસ્ય તદ્રૂપત્વાત્ યથાવસ્તુ ચ પ્રત્યક્ષેણ રૂપાનુકારાત્ । કિમિતિ પરરૂપાવ્દ્યવચ્છિનત્તિ? । તસ્યૈવ પરરૂપવિકલસ્યૈકરૂપસ્ય પરિચ્છેદાત્ । તથા "તદન્યદેવ ચ" તસ્માદ્ દૃશ્યમાનાદન્યદેવ ચ વ્યવચ્છિનત્તિ । કુતઃ? । "તસ્માત્" સ્વવિષયાત્ । ન કેવલં સ્વવિષયં પરતો વ્યવચ્છિનત્તિ, પરમપિ સ્વવિષયાદ્ ઇતિ । કુત એતદ્? । અન્યસ્ય પરરૂપસ્ય તત્ર ખાલમ્બને ઽપરિચ્છેદાદવશ્યમેવાપરિચ્છિન્નસ્ય પરિચ્છિન્નાદન્યત્વં ભવતિ । યત એવમતઃ "તદ્" એવ પ્રમાણમેકવસ્તુપરિચ્છેદકં પ્રકારાન્તરાભાવં સાધયતિ, નાભાવાખ્યમ્ । કુત એતત્? । તસ્મિં દૃશ્યમાને વસ્તુનિ દૃષ્ટતદન્યત્વેન તસ્યાન્યસ્ય તત્રાપરિચ્છિદ્યમાનસ્યાન્યત્વં તદન્યત્વં દૃષ્ટાત્ તદન્યત્વં "દૃષ્ટતદન્યત્વં" તેન સર્વસ્ય તવ્દ્યતિરિક્તસ્ય વ્યવસ્થાપનાન્ન અ(પનેન અ) તદન્યસ્યૈવ ચ યદન્યન્ન ભવતિ પુરો ઽવસ્થિતં સકલપરભાવવ્યાવૃત્તં તસ્યૈવ તત્ત્વેન દૃશ્યમાનપ્રકારતયા વ્યવસ્થાપનાદિતિ ।
અમુમેવ ન્યાયમન્યત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- "એતેન ક્રમાક્રમાદયઃ" ઇત્યાદિ । એતેન અનન્તરોક્તેન ન્યાયેન પ્રતિનિયતૈકપદાર્થરૂપાનુકારિણી બુદ્ધિરુપજાયમાના તદ્વિપરીતરૂપં સર્વં સ્વવિષયાદ્ વ્યવચ્છિન્દતી દ્વૈરાશ્યં તૃતીયપ્રકારાભાવં ચ સાધયતીતિ યે કેચિદન્યોન્યવ્યચ્છેદરૂપાઃ ક્રમાક્રમનિત્યાનિત્યાદયઃ તે વ્યાખ્યાતાઃ । ( હ્બ્ટ્ 199 ) તથા હિ- કાર્યસ્ય ક્રમમનન્યસહાયતાં પ્રતિયત્યેવ બુદ્ધિસ્તસ્યાક્રમં કાર્યાન્તરસાહિત્યં તતઃ પૃથક્કરોતિ । તતઃ ક્રમાક્રમતયા દ્વૈતસિદ્ધેઃ તૃતીયસ્ય પ્રકારસ્ય સમ્ભવો નિરસ્તો ભવતિ । ક્રમભાવવ્યતિરેકિણઃ સર્વસ્ય કાર્યજન્મનઃ તદન્યતયા દ્વિતીયપ્રકારતયાવસ્થાનાત્ । એવમુદયાનન્તરધ્વંસિતા ક્ષણિકતોચ્યતે ઇતિ પ્રતીયતી વ્યવસ્થાપનાકાલ એવ બુદ્ધિસ્તદ્વિપરીતરૂપતાયાઃ સ્વવિષયાદપાકરણાત્ તતો ઽન્યત્વેન પ્રકારાન્તરે ઽવસ્થાપનાદ્ રાશ્યન્તરાભાવ ઇતિ ।
તદેવમેકપ્રમાણનિબન્ધનામસાઙ્કર્યસિદ્ધિં પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- "તદેવમ્" ઉક્તેન ન્યાયેન "એકસ્ય" પ્રતિનિયતાત્મન ઉપલમ્ભાત્ તસ્યોપલભ્યમાનસ્ય યસ્તતો ઽન્યસ્તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્તવ્દિપરીતો વા તદ્રૂપવિકલસ્તદાત્મનો "વ્યવચ્છેદઃ" પૃથક્કરણં તસ્યોપલભ્યમાનસ્યાનુપલભ્યમાનસ્વભાવાદ્ રૂપાન્તરેણ પ્રતિભાસનાત્ । તથા તસ્ય સ્વવિષયસ્ય તદન્યાત્મતાયા ભાવપ્રધાનત્વાન્નિર્દ્દેશસ્ય "વ્યવચ્છેદો ભવતિ" અસાઙ્કર્યં સિધ્યતિ ।
તદ્ યદ્યેતદવિશેષેણાન્યસ્ય સર્વસ્ય તન્નાભાવસિદ્ધિઃ સ્યાદિત્યત્રાભિમતં તદા સિદ્ધસાધનમ્, યતઃ સર્વમવિશેષેણૈવ તદેકાકારયા બુધ્યા તદ્રૂપવિકલં સ્વવિષયાદવચ્છિદ્યતે, સર્વસ્યાન્યરૂપસ્ય તત્રાપ્રતિભાસનાત્ । અથ તદ્દેશકાલયોરભાવઃ સર્વસ્ય તદ્વિપરીતરૂપસ્ય વ્યવચ્છેદો ઽભિમતઃ સ ન યુક્ત ઇતિ દર્શયતિ- "ન તદ્દેશકાલયોઃ" યત્રાસૌ પ્રતિનિયતાત્મા સકલત્રૈલોક્યવિલક્ષણઃ પદાર્થ ઉપલભ્યતે તત્ર સર્વસ્યાન્યસ્ય ભાવસ્ય તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યેતરસ્ય વા વ્યવચ્છેદઃ પ્રતિષેધઃ । યેન હિ કારણેન તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્ય તત્રાપ્રતિભાસમાનસ્ય પ્રતિષેધસ્તસ્મિન્ સતિ તદેકરૂપનિયતાયાઃ પ્રતિપત્તેરસંભવાત્ તદભાવનાન્તરીયિકા સા ભાવન્તી તત્પ્રતિષેધં ગમયતીતિ તત્કારણમનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે તદતુલ્યયોગ્યતારૂપે ચ ન સમ્ભવતીતિ કથં તદભાવઃ સિધ્યેત્ ।
એતદેવોપસંહરન્નાહ- "તસ્માદતદાત્મા" ચ સર્વસ્તદ્વિપરીતરૂપસ્તદેકાકારયા બુદ્ધ્યા પ્રસાધિતઃ સ્યાત્ "તદ્દેશકાલશ્ચ" તસ્ય પ્રતિભાસમાનસ્ય યૌ દેશકાલૌ તૌ યસ્ય, સ ચ સ્યાત્ । કિંવત્? । રસરૂપાદિવદિતિ । નહિ રૂપપ્રતિભાસિના જ્ઞાનેન તદ્રૂપવિકલસ્ય રસસ્ય સ્વવિષયાત્ પૃથક્કરણે ઽપિ તદસાંકર્યસાધને ઽપિ તદ્દેશકાલયોરભાવઃ સિધ્યતિ । તતશ્ચ કથં સર્વસ્યાતુલ્યયોગ્યાવસ્થાસ્યાપિ તત્રાભાવઃ સ્યાત્?, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ વિશેષણં વા નોચ્યેત । યત એવં "તસ્માત્" ક્વચિત્ કદાચિત્ કસ્યચિદભાવસિદ્ધિર્યથોક્તાદેવાનુપલમ્ભાદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય તત્તુલ્યયોગ્યતારૂપોપલમ્ભાત્મનશ્ચેત્યેવંરૂપાત્, ન તુ સામાન્યેન યથાહુઃ પરે-
"પ્રમાણપઞ્ચકં યત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે ।
વસ્તુસત્તાવબોધાર્થં તત્રાભાવપ્રમાણતા ॥" ઇતિ ।
ન હ્યનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે પ્રમાણપઞ્ચકાપ્રવૃત્તાવપિ તદભાવઃ સિધ્યતિ, સત્યપિ તસ્મિન્ સ્વભાવાદિવિપ્રકર્ષેણ પ્રમાણપઞ્ચકાપ્રવૃત્તિસમ્ભવાદિતિ ।
તદેવં પ્રાસઙ્ગિકં પરિસમાપય્ય યદુક્તં પરેણ ‘સ એવાન્યભાવસ્તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિઃ તદભાવસ્ય કિં ન સાધનમ્ઽ; ઇતિ તત્રાન્યભાવસ્ય તદભાવં પ્રતિ લિઙ્ગત્વે નિરસ્તે તદ્વિષયાયા ઉપલબ્ધેર્નિરાકુર્વન્નાહ- "અન્યાભાવવિષયે"ત્યાદિ । યત્પુનરુક્તમ્- ‘અન્યભાવવિષયોપલબ્ધિસ્તદભાવસ્ય કિન્ન સાધનમ્ઽ; ઇતિ સા તદભાવસ્ય સાધિકેષ્ટૈવાસ્માકમ્, ન તુ લિઙ્ગત્વેન યથોક્તવાનસિ । કિં કારણમ્? । યતઃ તત્રાપ્યન્યભાવવિષયાયામુપલબ્ધાવઽભાવસ્ય પૃથગન્યભાવાત્ સાધ્યત્વે કલ્પ્યમાને સમ્બન્ધાભાવસ્ય તદભાવેન તુલ્યત્વાત્ । ન હિ તસ્યા અપિ અન્યભાવરૂપાયાઃ તદભાવેન કશ્ચિદેકાર્થસમવાયાદિરૂપઃ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ।
અપૃથક્સિદ્ધેરિત્યસ્યાપિ તુલ્યતાં દર્શયન્નાહ- "લિઙ્ગાવિર્ભાવે" ત્યાદિ । યેયમન્યભાવવિષયા ઉપલબ્ધિર્લ્લિઙ્ગતયોચ્યતે તસ્યાસ્તદ્વિવિક્તપ્રદેશાકારાયા ( હ્બ્ટ્ 201 ) "અવિર્ભાવકાલ એવ" જન્મકાલે પ્રતીતિકાલ એવ વા તદભાવસિદ્ધેશ્ચ । તથા હિ- તત્પ્રતિભાસવિવિક્તાન્યભાવપ્રતિભાસબુદ્ધિસંવેદનમેવ તદભાવસંવેદનમિતિ । તદેવ સાધયતિ- ન હ્યન્યસ્ય તદ્વિવિક્તસ્ય ભાવં પ્રતિપદ્ય પ્રતિપત્તા પુનરુત્તરકાલં તત્પ્રતિપત્તેરન્યભાવપ્રતિપત્તેસ્તદભાવેનાન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રસાધ્ય પ્રતિબન્ધસાધકેન પ્રમાણેન તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । કિં તર્હિ? । તદન્યં તદ્વિવિક્તરૂપં પ્રતિપદ્યમાન એવ તસ્ય પ્રતિયોગિનો ઽભાવં પ્રતિપદ્યતે, તસ્યૈવ તદભાવાત્મકત્વાત્ । તથા હિ- સઘટપ્રદેશાસંકીર્ણરૂપસ્ય કેવલપ્રદેશસ્ય દર્શનમેવ ઘટાભાવદર્શનમ્ । નહિ ‘ઘટો ઽત્ર નાસ્તિઽ; ‘ઘટવાનયં ન ભવતિઽ; ‘સઘટાદન્યઃઽ; ઇત્યર્થભેદઃ કશ્ચિત્ । તતઃ સઘટાદન્યતયા કેવલપ્રદેશસ્ય દર્શનમેવ ઘટાભાવદર્શનમિતિ । ‘ઘટો ઽત્ર નાસ્તીઽ; તિ જ્ઞાનં ગૃહીતગ્રાહિતયા સ્મૃતિરેવેતિ । કથં જ્ઞાયતે ઇતિ ચેત્ । દર્શનાનન્તરમન્વયવ્યતિરેકસાધનલક્ષણેન વ્યવધાનેન વિના ‘ઇદં ઘટવિવિક્તં પ્રદેશવસ્ત્વસ્તિઽ; ‘ઇદં તુ ઘટવસ્તુ નાસ્તિઽ; ઇતિ પાશ્ચાત્યેન વિકલ્પદ્વયેન વ્યવસ્થાપનાત્ । તતો નાન્વયવ્યતિરેકાનુસરણમત્રાસ્તીતિ ।

કિઞ્ચ- દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધે સ્વાત્મન્યભાવવિષયોપલબ્ધિસ્તદભાવસ્ય સાધનં । તદેવ વ્યતિરેકમુખેન દર્શયતિ- "તચ્ચ તસ્ય" ઇત્યાદિ । ઇહાપ્યસ્ત્યેવાન્વય ઇતિ ચેત્, આહ- "ન હ્યેવં શક્યમ્" ઇત્યાદિ । કસ્માન્ન શક્ય દર્શયિતુમ્? । તદેકોપલબ્ધેઃ તસ્યૈકસ્યાનન્યસંસર્ગિણો યોપલબ્ધિર્વિશેષરૂપા તસ્યાઃ ક્વચિદપ્યન્યત્રાભાવાત્ । અથ તદ્વિવિક્તોપલબ્ધિસામાન્યં હેતુરૂચ્યતે- યત્ર યત્ર ઘટવિવિક્તભૂતલોપલબ્ધિસ્તત્ર તત્ર ઘટાભાવો યથા પૂર્વાનુભૂતે ઘટવિવિક્તે પ્રદેશ ઇત્યાહ- "સામાન્યેન પ્રદર્શને ક્રિયમાણે" દૃષ્ટાન્તે ઽપિ પૂર્વાનુભૂતઘટવિવિક્તે પ્રદેશે ઘટાભાવસ્ય પ્રસાધકં પ્રત્યક્ષાદિકં પ્રમાણાન્તરમન્યભાવવિષયોપલબ્ધેર્નાસ્તિ, કિં તુ સૈવ તદન્યભાવોપલબ્ધિઃ સાધ્યધર્મસ્ય તદભાવલક્ષણસ્ય સાધિકા । ( હ્બ્ટ્ 202 ) સા ચ યથા સાધ્યધર્મિણિ તદભાવસિદ્ધ્યે દૃષ્ટાન્તમપેક્ષતે તથા દૃષ્ટાન્તે ઽપિ । તથા, તત્રાપિ તદન્યત્રાપીત્યનવસ્થા દૃષ્ટાન્તાનામ્ ઇતિ । અનવસ્થાયાં ચાપ્રતિપત્તિઃ સર્વત્ર તદભાવસ્ય । યત એવં "તસ્માન્ન" કુતશ્ચિલ્લિઙ્ગાત્તદન્યભાવાત્તદુપલબ્ધેર્વા તદભાવસિદ્ધિરિતિ । યદિ તદન્યભાવસ્તદભાવં ન સાધયતિ, કિં પુનર્લ્લિઙ્ગતયા સાધયતિ?, ઇત્યત આહ- "સો ઽન્યભાવઃ" પ્રત્યક્ષલક્ષણેન- પ્રત્યક્ષસ્યૈવ વિવક્ષિતોપલમ્ભાદન્યત્વેનાનુપલમ્ભત્વાત્ । તલ્લક્ષણેનાનુપલમ્ભેન સિદ્ધઃ સન્નભાવવ્યવહારં સાધયેત્, કર્મસ્થક્રિયાપેક્ષાયાં તદન્યભાવસ્યાનુપલબ્ધિરૂપત્વાત્ । ક્વ પુનરસાવભાવવ્યવહારં સાધયેત્? । મૂઢપ્રતિપત્તૌ સાધ્યાયાં । યસ્ત્વમૂઢો વિષયપ્રતિપત્તૌ વિષયિણં સ્મરત્યેવ તસ્યાભાવવ્યવહારઃ પ્રત્યક્ષનિબન્ધન એવેતિ ન તત્રાનુપલબ્ધેર્લિઙ્ગતેતિ સુચર્ચ્ચિતમેવાન્યત્રેતીહાલં પ્રસઙ્ગેનેતિ ।
[3. અનુપલબ્ધિં ત્રિધા વિભજ્ય તદ્વિવેચનમ્ ।]
તદેવમનુપલબ્ધેરશેષવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન સ્વરૂપમવસ્થાપ્યપ્રભેદનિર્દ્દેશાર્થમાહ- "સેયં યથોક્તા ત્રિધાનુપલબ્ધિઃ" । કથમ્? । સિદ્ધે તત્પ્રસાધકેન પ્રમાણેન કાર્યકારણભાવે સતિ કારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ । કીદૃશસ્ય? । સિદ્ધાભાવસ્ય । તથા, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં તત્પ્રસાધનપ્રમાણબલેનૈવ સિદ્ધાભાવસ્યૈવ વ્યાપકસ્ય નાન્યસ્ય વ્યાપકાનુપલબ્ધેરેવાસિદ્ધતાપ્રસઙ્ગાદ્ । યથોક્તા સ્વભાવાનુપલબ્ધિશ્ચેતિ । એવં ત્રિવિધાનુપલબ્ધિઃ । કથં પુનઃ કારણવ્યાપકયોરભાવવ્યવહારઃ સિધ્યતિ યતસ્તયોઃ સિદ્ધાભાવતોચ્યત ઇત્યાહ- "તત્ર કારણવ્યાપકયોરપિ" ન કેવલં યસ્ય સાક્ષાદભાવવ્યવહારઃ સાધ્યતે । સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ "સ્વભાવસ્યાસવ્ધ્યવહારસ્ય સિદ્ધિરન્યસ્ય" તદ્વિવિક્તસ્ય ભાવસિદ્ધિર્યા સૈવાસવ્દ્યવહારસિદ્ધિહેતુત્વાદેવમુચ્યતે । "સ" કારણવ્યાપકાભાવઃ "તથાસિદ્ધો" ઽન્યભાવસિદ્ધ્યા પ્રત્યક્ષરૂપયા સિદ્ધો ઽભાવવ્યવહારઃ કાર્યવ્યાપ્યયોઃ પ્રતિષેધ્યયોઃ । યદાનયોર્વિરૂપવિષયતયા સવિશેષાણામુપલબ્ધિર્ન ( હ્બ્ટ્ 203 ) સિધ્યતિ "તદાભાવમભાવવ્યવહારં વા સાધયતિ" । સમુચ્ચયાર્થો વાશબ્દઃ । અથ કિં સ્વભાવાનુપલબ્ધાવપ્યભાવો લિઙ્ગતયા સાધ્યત ઇત્યાહ- "સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ તુ" ઇત્યાદિ । "અભાવવ્યવહાર એવ", નાભાવો ઽપિ તસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
અત્ર પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "યદિ" તર્હિ "કારણવ્યાપકૌ" સિદ્ધો ઽસવ્દ્યવહારો યયોઃ તૌ સન્તૌ । કેન? । "તદન્યસ્ય" કારણવ્યાપકવિવિક્તસ્ય ભાવસ્ય સિદ્ધિર્યા પ્રત્યક્ષત્મિકા તદ્રૂપયાનુપલબ્ધ્યા, અન્યસ્ય કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય વાભાવમભાવવ્યવહારં ચ સાધયતઃ । સા ચાન્યભાવોપલબ્ધિસ્તયોઃ કારણવ્યાપકયોરુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાવેવ સત્યામસવ્દ્યવહારસ્ય સાધિકા નાન્યથા ઇત્યેવમિષ્યમાણે સતિ કથં તયોઃ કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોઃ પરોક્ષે ઽર્થે વિષયે પ્રયોગઃ । યદા કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્વ્યતિરેકપ્રયોગઃ ક્રિયતે- યત્ર યત્રાગ્નિર્નાસ્તિ તત્ર તત્ર ધૂમો ઽપિ નાસ્તિ, તથા યત્ર યત્ર વૃક્ષો નાસ્તિ ક્ષણિકતા વા તત્ર તત્ર શિંશપા નાસ્તિ સત્ત્વં વા ઇત્યશેષપદાર્થપરિગ્રહેણ વ્યતિરેકપ્રયોગે સતિ । નહિ તદાગ્નિવૃક્ષવ્યતિરિક્તાઃ સર્વે ઽર્થાઃ પ્રત્યક્ષતા(ક્ષા) અક્ષણિકતા વા । તતશ્ચ કથં તદ્વિવિક્તોપલબ્ધિલક્ષણાનુપલબ્ધિઃ પ્રતિયોગિનો વોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા સિદ્ધા? । તથા ચ કથમશેષોપસંહારેણ વ્યાપ્ત્યા કાર્યસ્વભાવહેત્વો ઽર્વ્યતિરેકઃ સિધ્યેત્? । તદસિદ્ધૌ વા કથમનયોર્ગમકત્વમ્? । તસ્માત્ ક્વચિદદર્શનમાત્રાદેવ વ્યતિરેક એષ્ટવ્યઃ, ક્વચિચ્ચ દર્શનમાત્રાદન્વયઃ । તથા ચ પ્રતિબન્ધઘોષણાનર્થિકેતિ મન્યતે પરઃ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "નૈવ" પરોક્ષે ઽર્થે કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોઃ "પ્રયોગો" વ્યતિરેકોપદર્શનકાલે "પ્રમાણતયા" કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વાનુપલબ્ધિઃ પ્રમાણભૂતા નૈવ પ્રયુજ્યતે । કસ્માત્? । "લિઙ્ગસ્ય" કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિલક્ષણસ્ય તદભાવલક્ષણસ્ય વા "અનિશ્ચયાત્" તદનુપલબ્ધ્યોઃ સન્દેહરૂપત્વાત્ તદભાવસ્ય ચ સન્દિગ્ધત્વાત્ । કથં તર્હિ તદાનયોઃ પ્રયોગ ઇષ્યતે? ઇત્યાહ- "કેવલમ્" ઇત્યાદિ । કારણવ્યાપકયોર્હિકાર્યકારણભાવપ્રસાધકેન ( હ્બ્ટ્ 204 ) પૂર્વોક્તેન પ્રમાણેન વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસાધકેન ચ તદુત્પત્તિલક્ષણે તાદાત્મ્યલક્ષણે ચ સમ્બન્ધે સાધિતે સિદ્ધસમ્બન્ધયોર્યદ્યભાવો યત્ર યત્રા ભાવઃ સ્યાત્ પરસ્યાપિ કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય વાવશ્યં નિયમેનાભાવો ઽન્યથાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્, નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તદ્દ્વારેણ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકે પ્રમાણે સ્મૃતિઃ કથં નામ સ્યાદિત્યેતસ્યાર્થસ્ય દર્શનાર્થમેતે કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી પ્રયુજ્યેતે ઇતિ । દર્શનાદર્શનબલેન તુ સાધને યત્રૈવૈકદર્શને પરો દૃષ્ટો ઽદર્શને વા ન દૃષ્ટઃ તત્રૈવ તસ્ય ભાવો ઽભાવો વા ભવતુ સર્વત્ર તુ કસ્માદ્ ભવતિ? । ન હ્યપ્રતિબદ્ધાત્મનાં ગવાશ્વાદીનાં ક્વચિત્ તથાભાવદર્શને ઽપિ સર્વત્ર તથાભાવો ભવતિ, પુરુષસ્ય તુ સર્વદા ક્વચિદેકભાવાભાવયોરપરસ્ય ભાવાભાવાદર્શનં યદૃચ્છાસંવાદઃ સમ્ભાવ્યેત અસતિ પ્રતિબન્ધે । તથા ચાહ-
"દેશાદિભેદાદૃશ્યન્તે ભિન્ના દ્રવ્યેષુ શક્તયઃ ।
તત્રૈકદૃષ્ટયા નાન્યત્ર યુક્તસ્તદ્ભાવનિશ્ચયઃ ॥" ઇતિ ।
તસ્માદવશ્યં પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યસાધનયોરભ્યુપગન્તવ્યઃ । સ એવાન્વયવ્યતિરેકપ્રયોગાભ્યાં સુચનીયઃ । ન ચાસૌ વ્યાપ્ત્યાન્વયવ્યતિરેકોપદર્શનમન્તરેણ ખ્યાપયિતું શક્યત ઇતિ ‘યત્ર યત્રઽ; ઇતિ સકલપદાર્થપરિગ્રહેણ ખ્યાપ્યતે । પ્રતિબન્ધે હિ પ્રમાણસિદ્ધે સત્યવશ્યમેવ યત્ર યત્ર કાર્યં તત્ર તત્ર કારણમ્, યત્ર યત્ર તદભાવઃ તત્ર તત્ર ચ કાર્યસ્યાપ્યભાવો ઽન્યથા કારણમન્તરેણ કાર્યસ્ય ભાવે તસ્યાહેતુતૈવ સ્યાત્ । તતશ્ચ નિત્યં સત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ । તથા યત્ર યત્ર યત્સ્વભાવસ્તત્ર તત્ર તદ્ભાવઃ અન્યથા તસ્ય નૈરાત્મ્યમેવ સ્યાદિતિ વ્યાપ્ત્યૈવાન્વયવ્યતિરેકોપદર્શને પ્રતિબન્ધઃ ખ્યાપયિતું શક્યતે નાન્યથેતિ પ્રાગેવ વિસ્તરતો વિપઞ્ચિતમ્ ।

[4. હેતોસ્ત્રૈરૂપ્યત્રૈવિધ્યયોર્હેત્વાભાસત્વસ્ય ચોપસંહારઃ ।]
એવં કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિલક્ષણે એવ પક્ષધર્મે તત્સાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદન્વયવ્યતિરેકસદ્ભાવો નાન્યત્રેતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- ( હ્બ્ટ્ 205 ) "ઇતિ" એષ એવ સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધિલક્ષણઃ પક્ષધર્મો ઽન્વયવ્યતિરેકવાન્ પ્રતિબન્ધસદ્ભાવાત્ । યતશ્વાન્વયવ્યતિરેકવાન્ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદુક્તેન ન્યાયેન "ઇતિ" તસ્માત્ "તદંશેન વ્યાપ્તો"ઽન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયેનૈવ તદંશવ્યાપ્તેર્નિશ્ચયાદ્ યથોક્તં પ્રાક્, તતશ્ચ તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ ત્રિલક્ષણ એવ "ત્રિરૂપ એવ" ત્રિવિધ એવ હેતુર્ગમકો નાન્યલક્ષણો ઽન્યો વા યથોક્તત્રૈરૂપ્યસદ્ભાવે રૂપાન્તરસ્ય વૈયર્થ્યાત્ યથોક્તત્રૈરૂપ્યાભાવે ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામપ્યવ્યભિચારાભાવેનાગમકત્વાત્ । કસ્માત્ ત્રિલક્ષણ એવ ત્રિવિધ એવ હેતુર્ગમકો નાન્યલક્ષણો ઽન્યો વેતિ દર્શયતિ "સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાદ્" ઇતિ ત્રિલક્ષણસ્યૈવ સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાત્ । સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચાર એવ ચ ગમકત્વમિતિ રૂપાન્તરકલ્પના વ્યર્થા । પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાપગમે ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામપિ સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાભાવાત્ । તદનેન ‘ત્રિધૈવ સઽ; ઇત્યસ્ય ત્રિલક્ષણ એવ "સ હેતુરઃવિનાભાવસ્ય" સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારસ્ય "નિયમાદ્" અવશ્યન્તયા સદ્ભાવાત્ પ્રતિબન્ધનિમિત્તતદંશવ્યાપ્ત્યનભ્યુપગે (ગમે)ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામપિ "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" યથોક્તત્રિલક્ષણાદપરે રૂપાન્તરયોગિતયા વિકલ્પ્યમાના હેત્વાભાસા અવિનાભાવસ્ય સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારસ્ય તેષ્વભાવાદિત્યપરો ઽર્થો દર્શિત ઇતિ ।
[5. હેતુલક્ષણે ઽધિકરૂપવાદિનાં નિરાસઃ ।]
યદુક્તં ‘ત્રિલક્ષણ એવ હેતુર્નાન્યલક્ષણઃઽ; ઇતિ તત્ર પરેષાં વિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- "ષડ્લક્ષણો હેતુરિત્યપરે" નૈયાયિક- મિમાંસકાદયો મન્યન્તે । કાનિ પુનઃ ષડ્રૂપાણિ હેતોસ્તૈરિષ્યંતે? ઇત્યાહ- ‘ત્રીણિ ચૈતાનિ" પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાખ્યાનિ । તથાબાધિતવિષયત્વં ચતુર્થં રૂપમ્ । અબાધિતઃ પ્રમાણેનાનિરાકૃતો વિષયઃ સાધ્યધર્મલક્ષણો યસ્ય સ તથોક્તઃ તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વમપરં રૂપમ્ । તથા વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં રૂપાન્તરં, એકા સંખ્યા યસ્ય હેતુદ્રવ્યસ્ય ( હ્બ્ટ્ 206 ) તદેકસંખ્યં વિવક્ષિતમેકસંખ્યં હેતુદ્રવ્યમાશ્રયત્વેન યસ્ય હેતુસામાન્યસ્ય તદ્વિવક્ષિતૈકસંખ્યં તદ્ભાવો ઽપરં રૂપમ્ । યદ્યેકસંખ્યાવ્યાવચ્છિન્નાયાં પ્રતિહેતુરહિતાયાં હેતુવ્યક્તૌ હેતુત્વં ભવતિ તદા ગમકત્વં ન તુ પ્રતિહેતુસહિતાયામપિ દ્વિસંખ્યાયુક્તાયામિતિ । યદિ વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યપરં હેત્વન્તરં નોપદર્શ્યત ઇતિ યાવત્ । તથા જ્ઞાતત્વં ચ જ્ઞાનવિષયત્વં ચ । નહ્યજ્ઞાતો હેતુઃ સ્વસત્તામાત્રેણ ગમકો યુક્તઃ ઇતિ । તત્રૈતેષુ રૂપાન્તરેષુ યદેતબાધિતવિષયત્વં નામ તત્ તાવત્ પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાત્મકાવિનાભાવસમ્ભવે સતિ તતઃ પૃથગન્યલ્લક્ષણં ન ભવતિ । તદાત્મકં તુ તદ્વચનેનૈવોક્તમિતિ ન વક્તવ્યમિતિ । કસ્માત્ પૃથગ્ લક્ષણં ન ભવતિ? બાધાયા અવિનાભાવસ્ય ચ વિરોધાદિતિ । તથા હિ- સત્યપ્યવિનાભાવે યથોક્તે બાધાસમ્ભવં મન્યમાનૈરબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરમુચ્યતે । સા ચેયં તત્સમ્ભાવના ન સમ્ભવતિ, બાધાયા અવિનાભાવેન "વિરોધાત્" સહાનવસ્થાનલક્ષણાત્ । તમેવ વિરોધં સાધયન્નાહ- "અવિનાભાવો હિ" ઇત્યાદિ । સત્યેવ હિ સાધ્યધર્મે ભાવો હેતોરવિનાભાવ ઉચ્યતે । પ્રમાણબાધા તુ તસ્મિન્નસતિ । યદિ હિ સત્યેવ તસ્મિંસ્તદભાવવિષયં પ્રમાણં પ્રવર્તેત તદાસ્ય ભ્રાન્તત્વાદપ્રમાણતૈવ સ્યાત્ ઇતિ કુતો બાધા? । તતઃ "સ" હેતુઃ "તલ્લક્ષણઃ" સાધ્યાવિનાભાવી "ધર્મિણિ સ્યાત્ । અત્ર ચ સાધ્યધર્મઃ કથં ન ભવેત્"? યતો બાધાવકાશઃ સ્યાત્ । તસ્માદવિનાભાવસ્ય પ્રમાણબાધાયાશ્ચ સહાનવસ્થાનમવિનાભાવેનોપસ્થાપિતસ્ય ધર્મિણિ સાધ્યધર્મભાવસ્ય પ્રમાણબાધોપસ્થાપિતસ્ય ચ તદભાવસ્ય પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણતયા વિરોધેનૈકત્ર ધર્મિણ્યસમ્ભવાદિતિ ।
તમેવ વિરોધં સ્પષ્ટીકર્તું પરોપહાસવ્યાજેનાહ- "પ્રત્યક્ષાનુમાને હિ" ઇત્યાદિ । સાધ્યધર્મં હિ બાધમાને પ્રત્યક્ષાનુમાને, "તં ગ્રીવાયાં ગૃહીત્વા" ધર્મિણઃ સ્વાશ્રયાત્ "નિષ્કાસયતઃ" । તસ્મિંશ્ચ સાધ્યધર્મે સત્યેવ તદવિનાભાવિત્વાદ્ધેતુર્ભવં "સ્તં" સાધ્યધર્મં ( હ્બ્ટ્ 207 ) નિષ્કાસ્યમાનં ગલે ગૃહીત્વા હઠાત્ "તત્રૈવ" ધર્મિણ્યવસ્થાપયતીતિ "પરં" પ્રકૃષ્ટં બત "ભાવાનાં" સાધ્યધર્મલક્ષણાનામસ્વાસ્થ્યં વર્તતે । તથા હિ- યન્ત્રદ્વયનિયન્ત્રિતાનાં નિરુચ્છાવસિતયા મરણમેવ પ્રાપ્તમિતિ ।
પરો બાધાવિનાભાવયોર્વિષયભેદાદવિરોધં દર્શયન્નાહ- "અન્યત્ર" સાધ્યધર્મિણં પરિહૃત્ય દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યધર્મેણાવિનાભાવી હેતુર્ન પુનઃ સાધ્યધર્મિણ્યેવ । તતઃ કુતો બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધો ઽન્યત્ર બાધયા સાધ્યધર્માભાવસાધનાદન્યત્ર ચ હેતુના તદ્ભાવસાધનાત્ । તથા ચૈવંવિધે સત્યપિ અવિનાભાવે બાધાસમ્ભવાદ્ અબાધિતવિષયત્વસ્ય રૂપાન્તરસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
એવંવિધાવિનાભાવોપગમે સત્યપ્યબાધિતવિષયત્વાદિકે રૂપાન્તરે "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" રૂપાન્તરસમ્ભવિન ઇત્યાપાદિતાં હેત્વાભાસતાં વિવરીતું પરોપહાસપૂર્વકમાહ- તત્ કિમ્ "અયં" સાધ્યધર્મી "તપસ્વી" વરાકઃ "શડ્ઢ(ણ્ઢ)મુદ્વાહ્ય તસ્મિંન્" સાધ્યધર્મસાધનશક્તિવિકલં હેતું પરિણાય્ય સાધ્યધર્મલક્ષણં "પુત્રં મૃગયતે?" । એતદેવ વ્યનક્તિ- "યસ્ય" હેતોર્દ્ધર્મિણ્યસત્યપિ "સાધ્યધર્મે ભાવ" ઇષ્યતે, સાધ્યધર્મિણો ઽન્યત્રાવિનાભાવોપગમાત્ । "તં" તથાવિધં સાધ્યધર્મિણ્યુપદર્શ્ય કથં ધર્મી સાધ્યધર્મવાનિત્યુચ્યતે? । ન હ્ય્ અમ્ભસ્ત્વસ્ય સમુદ્રે લવણત્વેનાવિનાભાવે ઽપિ તવ્દ્યતિરિક્તે ઽમ્ભસિ લવણતયા સાધ્યત્વેનેષ્ટે ઽમ્ભસ્ત્વભાવે ઽપિ લવણત્વસિદ્ધિરિતિ ।
પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "અત એવ" ઇત્યાદિ । એતદેવ વિવૃણોતિ- "સ્યાદેતદ્" ભવતો મતમ્ । યત એવ હેતુરન્યથાપિ સાધ્યધર્મમન્તરેણાપિ ધર્મિણિ ભવેદમ્ભસ્ત્વાદિષુ તથાદર્શનાત્, સાધ્યધર્મિપરિહારેણ ચાવિનાભાવોપગમાત્ અત એવ કારણાત્ પ્રમાણાભ્યામબાધિતધર્મા ધર્મીત્યુચ્યતે । યદિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ( હ્બ્ટ્ 208 ) સાધ્યધર્મિણિ હેતોર્વિષયઃ સાધ્યધર્મો ન બાધ્યતે યથામ્ભસ્ત્વસ્ય લવણત્વમ્, તદા તસ્ય ગમકત્વમ્, નાન્યથેતિ । તતો ઽન્યત્રાવિનાભાવમાત્રેણ સાધ્યસિદ્ધેરનભ્યુપગમાત્ ન યથોક્તો દોષ ઇતિ ।

સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "તત્ કિમ્" ઇદાનીં યદા હેતોર્ધર્મિણ્યવિનાભાવિતાનભ્યુપગમાત્ સાધ્યસિદ્ધેરભાવાત્ તત્સિદ્ધયે રૂપાન્તરમબાધિતવિષયત્વમુચ્યતે તદા હેતોર્ન કિઞ્ચિત્ સામર્થ્યમ્ । કસ્માદ્? "અબાધયૈવ" હેતુમન્તરેણાપિ "સાધ્યસિદ્ધેઃ" અકિઞ્ચિત્કર એવ હેતુઃ । તથા હ્યત્ર કલ્પનાદ્વયમ્- બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવો નિયતો વા સ્યાદ્? અનિયતો વા? । તત્ર યદિ પૂર્વો વિકલ્પસ્તદા સાધ્યાભાવો હિ બાધકપ્રમાણસ્ય વૃત્તૌ નિયતઃ, તદૈવ ભાવાત્ તદભાવે ચાભાવાદિતિ । તસ્માદ્ "અબાધાયાં" બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યભાવે તન્નિયતસ્ય સાધ્યાભાવસ્યાપ્યભાવાત્ "સાધ્યસિદ્ધિઃ" ભવત્યેવેતિ વ્યર્થ એવ હેતુરિતિ નોપન્યસનીય એવ । તતઃ કસ્યાબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરં ભવેત્? । સ્યાન્મતમ્- મા ભુદ્ બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યભાવે હેતોઃ સામર્થ્યમ્, યદા તુ સાધ્યસ્ય બાધકં પ્રમાણં ધર્મિણિ વર્તતે તદા હેતોઃ સાધ્યસાધને સામર્થ્યં ભવિષ્યતીત્યત આહ- "બાધાયામપિ" ઇતિ । યદિ બાધકં પ્રમાણં વર્તતે તદા તેન સાધ્યાભાવસ્ય ધર્મિણિ સાધનાત્ પુનર્બ્રહ્મણાપિ તદ્ભાવસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્ કિમઙ્ગ પુનઃ શઠેન હેતુનેતિ કુતઃ સાધનસ્ય હેતોઃ સામર્થ્યમ્? । અત એવ હિ ભવદ્ભિરબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરમુચ્યત ઇતિ ।
અથ બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવો ન નિયતઃ તદભાવે ઽપિ ભાવાદિતિ દ્વિતીયઃ પક્ષ ઇષ્યતે તદાપ્યબાધાયાઃ સામર્થ્યવિરહ ઇતિ દર્શયન્નાહ- "અનિયમે" બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવસ્યેષ્યમાણે સતીદમાપતિતમ્ । ન ચ- બાધકં પ્રમાણં સ્યાત્ "સાધ્યાભાવસ્ય ચ સમ્ભવઃ"- ઇતિ "ન" સાધ્યસાધને "સામર્થ્યમ્ અબાધાયાઃ" સત્યામપિ તસ્યાં સાધ્યાભાવસ્ય સમ્ભવાદિતિ તદ્યોગિનો ઽપિ હેત્વાભાસતૈવેતિ ।
યદુક્તમ્ "અબાધયૈવ સાધ્યસિદ્ધેર્વ્યર્થો હેતુઃ" ઇતિ તત્રાન્યથાર્થમબાધાયા દર્શયન્ હેતુસામર્થ્યં પ્રતિપાદયન્નાહ પરઃ- ન બાધાયા અભાવો મમાબાધાભિમતા । કિં તર્હિ? । બાધાયા અનુપલબ્ધિઃ । સા ચ તદનુપલબ્ધિઃ પુરુષસ્ય શક્તિવૈકલ્યાત્ ક્વચિદ્ દેશાદૌ બાધાયાઃ સમ્ભવે ઽપિ સ્યાત્ । તતો બાધાનુપલબ્ધિમાત્રેણ સાધ્યસિદ્ધેરભાવાત્ તત્સિદ્ધયે ઽવશ્યં હેતુરભિધાનીય ઇતિ સ હેતુપ્રયોગસ્ય વિષયસ્તદા હિ હેતુઃ સ્વસાધ્યં સાધયન્ કથમસમર્થઃ સ્યાત્? ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- કિં નુ વૈ હેતુર્બ્બાધાયા યા ઉપલબ્ધિસ્તસ્યાઃ વિભેતિ ન પુનર્બ્બાધાયા યેન બાધાં સમ્ભવન્તીમપ્યનાદૃત્ય તદનુપલબ્ધૌ સત્યાં પ્રયોક્તવ્ય ઇષ્ટો ભવતઃ ।
કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્- કિં કરિષ્યતિ વિદ્યમાનાપિ બાધા તપસ્વિની, તદુપલબ્ધિરેવ રાક્ષસી । તસ્માત્ તત એવ હેતોર્ભયં તદભાવે હેતુઃ પ્રયોક્તવ્ય એવેત્યત આહ- "સ તર્હિ" ઇત્યાદિ । એવં તર્હિ પરમાર્થેન બાધા કિમસ્તિ નાસ્તીત્યેતદનપેક્ષ્ય બાધાયા અનુપલબ્ધૌ સત્યાં પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ કાક્વા પૃચ્છતિ । કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્- ઉક્તમેવૈતત્ કિમર્થં પૃચ્છ્યતે? ઇત્યાહ- "કિમર્થં પ્રયુજ્યત" ઇતિ । બાધાનુપલમ્ભે ઽપિ તત્સમ્ભવે સાધ્યસાધનાયોગાદિત્યભિપ્રાયઃ । પરો ઽનવગતાભિપ્રાય આહ- "સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્" ઇતિ બાધકપ્રત્યયાભાવે પ્રમાણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્ તતઃ સાધ્યસિદ્ધિરવિરુદ્ધૈવેતિ મન્યતે । સિદ્ધાન્તવાદી સત્યાં બાધાયાં તદનુપલમ્ભે ઽપિ સાધ્યસિદ્ધિમસમ્ભાવયન્ પૃચ્છતિ "સ કિં ક્વચિદ્" ઇત્યાદિ । કિં પુનરસૌ હેતુઃ સત્યામપિ બાધાયાં સાધ્યં સાધયેદિતિ સમ્ભાવ્યતે ભવતા યેનાસ્યા બાધાયા અભાવનિશ્ચયં પ્રતિ યત્નો ન ક્રિયતે હેતુશ્ચ પ્રયુજ્યત ઇતિ । એવમેતત્ ઇતિ ચેત્; તથા સત્યામપિ બાધાયાં સાધ્યસાધનસામર્થોપગમે સત્યબાધિતવિષયત્વં હેતુલક્ષણં ન ભવતિ । કિં કારણમ્? । બાધાયામપિ સત્યામસ્ય હેતોઃ "સામર્થ્યાત્" સામર્થ્યોપગમાત્ । તદ્ધિ હેતોર્લક્ષણમુચ્યતે યેન વિના સાધ્યં ન સાધયેદિતિ ।
સ્યાન્મતમ્- અનુપલભ્યમાનબાધત્વં હેતુલક્ષણં પરમાર્થેન, નાબાધિતવિષયત્વમિત્યત આહ- "તથા ચ" ઇત્યાદિ । એવં હિ સતિ બાધાયાઃ સદ્ભાવસમ્ભવે ઽપિ તામભ્યુપગમ્ય તદનુપલમ્ભમાત્રેણ હેતોઃ પ્રયોગઃ પ્રાપ્તઃ । યદિ હિ બાધામભ્યુપગમ્ય હેતુપ્રયોગો નાભિમતઃ સ્યાત્ તદાનુપલમ્ભમાત્રેણ બાધાયં સંશયાત્- સતામપિ કેષાઞ્ચિત્ કથઞ્ચિદનુપલમ્ભસમ્ભવાત્- સંશયિતસ્ય હેતુપ્રયોગે પ્રવૃત્તિરેવ ન યુજ્યેત । તસ્માદ્ યો યત્સંશયે ઽપિ પ્રવર્તતે સ તસ્ય ભાવપક્ષમભ્યુપેત્યૈવ પ્રવર્તતે । તથા ચ યથા બાધાનુપલબ્ધૌ તામભ્યુપગમ્ય હેતુઃ પ્રયુજ્યતે તથા તદુપલબ્ધાવપિ પ્રયુજ્યતામ્, બાધાયાઃ સદ્ભાવાભ્યુપગમે સતિ તદુપલમ્ભાનુપલમ્ભયોર્વિશેષાભાવાદિતિ નાનુપલભ્યમાનબાધત્વમપિ હેતુલક્ષણં યુજ્યત ઇતિ કુતો બાધકપ્રત્યયવિરહે ઽપ્યસતિ પ્રતિબન્ધે પ્રામાણ્યસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
પરસ્ય વચનાવકાશમાશઙ્કયાહ- "ન બાધાયામ્" ઇત્યાદિ । નૈવ હિ બાધાયાં સંત્યાં હેતોઃ સામર્થ્યમિષ્યતે તત્ કથં તદુપલમ્ભે ઽપિ પ્રયોગઃ સ્યાત્? । સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "યદ્યેવં" બાધાયાં સત્યાં હેતુરસમર્થો યદીષ્યતે તદાનિર્ણીતો બાધાયા અસંભવો યસ્ય હેતોઃ સ તથાવિધઃ પ્રયોગં બાધાનુપલમ્ભમાત્રેણ નાર્હતિ । કિં કારણમ્? । મા ભૂદ્ બાધાયાઃ સમ્ભવપક્ષે "પ્રયુક્તસ્યાપિ" હેતોઃ સાધ્યસિદ્ધૌ "અસામર્થ્યમિતિ" । પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ- બાધાનુપલમ્ભે સતિ બાધાયા અભાવાત્ સદુપલમ્ભકપ્રત્યયાભાવે સત્યવશ્યમર્થાનામસત્ત્વાદ્ધેતોઃ સામર્થ્યમ્ ઇતિ ચેન્મન્યસે સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "કિમુપલમ્ભો બાધામ્" ઇત્યાદિ । ઉપલમ્ભો હ્યર્થાનાં કાર્યમ્, ન ચ કાર્યં કારણં વ્યાપ્નોતિ । ન હ્યઽવશ્યં કારણાનિ કાર્યવન્તિ ભવન્તિ, પ્રતિબન્ધવૈકલ્યસમ્ભવાત્ । તત્ કથમવ્યાપકસ્યોપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તૌ બાધાયા નિવૃત્તિઃ?, યતો હેતોર્બ્બાધાયાઃ સમ્ભવકૃતમસામર્થ્યં ન સમ્ભવેદિતિ । એતચ્ચ પરૈરપીષ્યત એવ; પ્રમાણતયોપગતસ્યાપ્યુદયકાલે ઽનુપલબ્ધબાધસ્ય કાલાન્તરેણ ( હ્બ્ટ્ 211 ) બાધકપ્રત્યયોત્પાદે સત્યપ્રામાણ્યોપગમાત્ । અથાવ્યાપકસ્યાપ્યુપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તૌ બાધા નિવર્તતે-
"નિવર્તતે હિ મિથ્યાત્વં દોષાજ્ઞાનાદયત્નતઃ ॥"
ઇતિ અનેનૈવ ન્યાયેન જ્ઞાનનિવૃત્ત્યા બાધાનિવૃત્તેરિત્યાહ- ત- થાપિ વ્યર્થો હેતુઃ । કુતઃ? । "બાધાનુપલમ્ભાદેવ" હેતુપ્રયોગરહિતાત્ સાધ્યસિદ્ધેઃ । કિં કારણમ્? । અનુપલમ્ભે બાધાયા અસમ્ભવાત્ । તથા હિ- યત્ર બાધાયા અનુપલમ્ભસ્તત્ર પરમાર્થત એવ સા ન વિદ્યત ઇતિ મન્યસે । યત્ર ચાસૌ પરમાર્થતો નાસ્તિ તત્ર સાધય્ધર્મસ્યાભાવો ઽપિ પરમાર્થેનૈવ નાસ્ત્યન્યથા પરમાર્થેન બાધાયા અભાવાયોગાત્ । તતશ્ચ સાધ્યધર્મસ્યાભાવાભાવે સતિ ભાવ ઇતિ ભવન્મત્યા સાધ્યપ્રતીતેર્વ્યર્થતા હેતોરિતિ ।
અથ મા ભૂદ્ યુક્તિવિરોધ ઇતિ નોપલમ્ભનિવૃત્તૌ બાધાનિવૃત્તિરિષ્યતે, તત્રાહ- ઉપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તાવપિ સત્યાં બાધાયા અનિવૃત્તાવિષ્યમાણાયાં તદવસ્થં હેતોરસસામર્થ્યમ્ યદવસ્થં બાધોપલમ્ભ ઇતિ હેતોરપ્રયોગ ઇતિ કસ્યાબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરં સ્યાત્? ।

એતદેવોપસંહરન્નાહ- "તસ્માત્ સ્વસાધ્ય" ઇત્યાદિ । યત એવં વ્યાપ્ત્યા હેતોઃ સર્વત્ર સાધ્યેનાવિનાભાવાભ્યુપગમે બહિર્વ્યાપ્તાવિષ્યમાણાયાં વૈયર્થ્યં હેતુપ્રયોગસ્યાપદ્યતે તસ્માત્ "સ્વસાધ્યભાવાભાવાભ્યાં અન્યથાપિ" સ્વસાધ્યભાવે ઽપ્યભવન્નઽભાવે ઽપિ ચ ભવન્ હેતુર્ધર્મિણિ કિઞ્ચિત્ સાધ્યં "ન ભાવયતિ" ન સાધયતિ "ન વિભાવયતિ" તદ્વિપરીતં ન નિષેધયતિ "ઇતિ" તસ્ય વિધિપ્રતિષેધાવકુર્વત "ઉપક્ષેપઃ" પ્રયોગો "ન સમર્થઃ" ઇત્યવશ્યં હેતુપ્રયોગમિચ્છતા સ્વસાધ્યાવિનાભાવઃ સર્વત્ર હેતોરભ્યુપગન્તવ્યઃ । સ ચ પ્રતિબન્ધનિબન્ધનઃ । એષ ચ દર્શનાદર્શનમાત્રયત્તો યથોક્તં પ્રાક્ । તસ્મિંશ્ચાભ્યુપગતે બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધઃ સિદ્ધ ઇત્યુપસંહરન્નાહ- "તન્ન" ઇત્યાદિ । યત એવં તેન કારણેનાબાધા રૂપાન્તરં ન ભવતિ ।
યદિ નામ બાધાવિનાભાવયોઃ સહાવસ્થાનાભાવાદવિનાભાવે ( હ્બ્ટ્ 212 ) સત્યબાધા ગમ્યતે રૂપાન્તરં તુ કિમિતિ ન ભવતિ? ઇતિ, અત આહ- "તન્નામ" ઇત્યાદિ । તદ્ધિ તસ્માદ્ વિશેષણાન્તરં ભવેદ્ વસ્તુસ્થિત્યા । લક્ષણકારૈશ્ચ રૂપાન્તરત્વેનોપાદાનમર્હતિ યસ્ય વિશેષણસ્ય ભાવે ઽપિ યસ્યાપરસ્યાભાવઃ સ્યાત્ । યતઃ સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણવિશેષ્યભાવો ન સમ્ભવ એવ કેવલે । ઉદાહરણમાહ- "તદ્ યથા" ઇત્યાદિ । સત્યપિ હિ ધર્મિસમ્બન્ધે શ્રાવણત્વાદેઃ સપક્ષે ભાવો નાસ્તિ । સત્યપિ ચ ચાક્ષુષત્વાદેઃ સપક્ષે ભાવે સાધ્યધર્મિણિ શબ્દે સમ્બન્ધો નાસ્તિ । તતો ઽનયોઃ સમ્ભવવ્યભિચારયોર્ભાવાદ્ વિશેષણવિશેષ્યભાવો લક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમ્ । ઇહાપ્યેવં ભવિષ્યતીતિ ચેદ્ આહ- "ન ચૈતદ્" અનન્તરોદિતમબાધાયા અવિનાભાવે સતિ સમ્ભવતિ । સત્યવિનાભાવે નિયમેનાબાધાયાઃ સમ્ભવાવ્દ્યભિચારાભાવાત્ કુતો વિશેષણવિશેષ્યભાવો ક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમર્હતિ? ઇતિ ન હેતોઃ સાધ્યાવિનાભાવિનો વિરુદ્ધસ્ય ચ સાધ્યવિપર્યયાવિનાભાવિનો વિષયે બાધા સમ્ભવતિ । ઉક્તેન પ્રકારેણ વિપર્યયે સમ્યગ્ઘેતુરેવાવિષયે તુ પ્રયોગાદ્ધેત્વાભાસ ઉચ્યતે । યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માન્ન તદભાવો બાધાવિરહઃ પૃથગવિનાભાવાદન્વયવ્યતિરેકાત્મનો ઽનયોર્હેતુવિરુદ્ધયોર્લક્ષણાન્તરત્વેન વાચ્યઃ, વ્યભિચારાભાવેન રૂપાન્તરત્વાયોગાત્ । યતશ્ચાવિનાભાવે સતિ બાધા ન સમ્ભવતિ વિરોધાત્, તસ્માદ્ધેતોર્યથોક્તલક્ષણસ્ય પ્રયોગે સતિ ગમ્યાર્થાયા અપિ પ્રતિજ્ઞાયા દોષાણાં પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદીનાં સમ્ભવો નાસ્તિ, હેતુલક્ષણેનૈવ તેષાં નિરસ્તત્વાત્ । તત્ કથં બાધાવિરહો હેતો રૂપાન્તરમુચ્યતે? । અસમ્ભવિનાં ચ તેષાં ઉપવર્ણનં નિષ્ફલમિત્યાકૂતમ્ ।
કેવલાયાઃ પ્રયોગે ઽસ્તિ સમ્ભવ ઇતિ ચેત્, આહ- "નાપિ" ઇત્યાદિ । હેતુપ્રયોગે હ્યસતિ કેવલા પ્રતિજ્ઞૈવ ન પ્રયુજ્યતે, હેતુવિષયત્વેન તદભ્યુપગમાત્ । તતશ્ચ શાસ્ત્રકારૈર્ન પ્રતિજ્ઞાદોષાઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદયો વાચ્યા ઇતિ । દિઙ્નાગપાદૈસ્તુ સાધ્યાસાધ્યવિપર્યયેણ ( હ્બ્ટ્ 213 ) વિપ્રતિપત્તિદર્શનાદપ્રયોગાર્હસ્યાપિ પક્ષસ્ય લક્ષણવિધાને ન્યાયપ્રાપ્તમેવાપક્ષત્વ ન નિ(ત્વં નિ)રાકૃતપદેન પ્રમાણવિરુદ્ધસ્યાખ્યાનમ્, ન ત્વતિપ્રસક્તં પક્ષલક્ષણમ્ વ્યવચ્છિન્નમ્, સન્દિગ્ધસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્, પ્રમાણબાધિતે સાધકપ્રમાણાવૃત્તેઇરિતિ ।
તદેવમબાધિતવિષયત્વં નિરાકૃત્ય રૂપાન્તરં નિરાકુર્વન્નાહ- "એતેન" અવિનાભાવે સતિ બાધાયા અસમ્ભવદર્શનેન "એકસંખ્યાવિવક્ષાપિ" વિરુદ્ધાવ્યભિચારિદોષવિપક્ષેણોચ્યમાના "પ્રત્યુક્તા" પ્રત્યાખ્યાતા ।
પરઃ પૃચ્છતિ- "કથમ્" ઇતિ કેન પ્રકારેણ- યથા બાધાવિનાભાવયોઃ સહાનવસ્થાનં તથા પ્રતિહેત્વવિનાભાવયોરપિ?, યેનૈકસંખ્યાવિવક્ષા તદ્વદેવ પ્રત્યાખ્યાયેત ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદી સામ્યં દર્શયન્નાહ- "એક" ઇત્યાદિ । એકો હિ હેતુર્લક્ષણયુક્તઃ । સ્વસાધ્યાવ્યભિચારી કથં ભવતિ? । યદિ સ્વસાધ્યભાવ એવ ભવેત્, અન્યથા તલ્લક્ષણમવિનાભાવો નામ હીયેત । યત્રૈવ ધર્મિણિ સ તલ્લક્ષણ એકો ભવતિ તત્રૈવ ધર્મિણિ તસ્માદન્યો ઽપિ પ્રતિહેતુર્વિરુદ્ધસ્તેન હેતુલક્ષણયુક્તઃ કથં ભવતિ? । એકસ્ય હેતોર્યત્ સાધ્યં તબ્દાધકસ્ય તદ્વિરુદ્ધસ્યાપરસ્ય ધર્મસ્ય ભાવ એવ નાભાવે ભાવાદવિનાભાવાદિતિ બાધયા સમાનં બાધાસમ્ભવેન સમાનઃ પ્રતિહેતુરિતિ તન્નિરાસેનૈવ નિરસ્ત ઇતિ ।
અત્રૈવ દૂષણાન્તરમભિધાતું વિકલ્પયન્નાહ- "અપિ ચ" ઇત્યાદિ । "વસ્તુતઃ" પરમાર્થતો યસ્ય પ્રતિહેતુર્ન સમ્ભવતિ કિમસૌ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વિપર્યસ્ય વોપન્યસ્તસાધ્યવિપરીતજ્ઞાનસ્ય વા હેતુરિષ્ટો યતો વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં તલ્લક્ષણમુચ્યતે, આહોસ્વિદ્ યસ્ય પ્રતિહેતુસ્તત્સાધ્યવિપરીતસાધકો ન પ્રદર્શિતઃ પરમાર્થતઃ સન્નપીતિ । પરો દોષમપશ્યન્નાહ- "કિઞ્ચાતઃ" ઇત્યાદિ । યદિ નામ પુર્વો વિકલ્પ ઉત્તરો વા તતઃ કો દોષઃ? ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- યદ્યસમ્ભવન્ પ્રતિહેતુર્યસ્ય સ સમ્યગ્જ્ઞાનાદિહેતુરિષ્યતે, તદાલક્ષણમેતદ્ વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વમ્ । કસ્માત્? । અશક્યો નિશ્ચયો યસ્ય વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વસ્ય સ તથોક્તઃ । પરમતાપેક્ષયા ચૈતદુચ્યતે । પરો હિ દર્શનાદર્શનાભ્યામસત્યપિ પ્રતિબન્ધે ઽવિનાભાવમિચ્છતિ । તતસ્તસ્ય પ્રતિહેતોરેવંવિધસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ । સ ચાનુપલભ્યમાનો ઽપિ કદાચિત્ સ્યાદિતિ વસ્તુતસ્તદભાવો નિશ્ચીયતે । પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાવિનાભાવવાદિનાં ત્વસ્માકં પ્રતિહેત્વસમ્ભવઃ સુનિશ્ચિત એવ । નહિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણે પ્રતિબન્ધે પ્રમાણતઃ સિદ્ધે તન્નિમિત્તાવિનાભાવિતયા એકેન હેતુના સ્વસાધ્યે સાધિતે પુનસ્તત્રૈવ ધર્મિણિ તલ્લક્ષણસ્ય તદ્વિરુદ્ધાર્થસાધકસ્ય પ્રતિહેતોઃ સમ્ભવઃ શઙ્કયતે, ભાવાનાં વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયાયોગાદ્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ । વિરુદ્ધધર્મસાધકસમ્ભવે ચ તસ્યૈવ સ્વસાધ્યાવિનાભાવિનઃ પ્રથમસ્ય તત્ર પ્રમાણતો ભાવસિદ્ધયયોગાદિતિ ।
સ્યાન્મતમ્- યદિ નામ પ્રસ્તુતઃ પ્રતિહેત્વસમ્ભવો ઽસ્માભિર્નિશ્ચેતુમશક્યસ્તથાપ્યસમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વં વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વપ્રતિપાદિતં હેતુલક્ષણં કસ્માન્ન ભવતિ? ઇત્યાહ- "ન હ્યનિશ્ચિતાત્મનઃ" ઇત્યાદિ । પ્રતિપાદકો યો ધર્મો હેતોસ્તસ્યાનિશ્ચિતસ્વભાવસ્ય યસ્માત્ તલ્લક્ષણત્વં પ્રતિપાદકધર્મતા ન ભવતિ । યથા સંદિગ્ધસ્ય પક્ષધર્મત્વસ્યેતિ પૂર્વકસ્ય સાધનમ્ । નાપિ સન્ધિગ્ધં લક્ષણં યસ્ય સ હેતુર્ભવતીતિ ન કશ્ચિદ્ધેતુર્ભવેદિતિ હેત્વભાવો વા ઇત્યસ્ય સમર્થનમ્ । તતશ્ચ "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" ઇત્યત્રાપિ યોજિતમિતિ ।
સ્યાન્મતમ્- યસ્ય પ્રતિયોગી દૃશ્યતે તસ્યૈવ પ્રતિહેતુભાવાત્ અહેતુત્વં ભવતુ, યસ્ય તુ પ્રતિયોગી હેતુર્ન દૃશ્યતે સ વસ્તુત એવાસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ । ન હિ તત્ર વસ્તુતઃ પ્રતિહેતુસમ્ભવઃ શઙ્કયતે, બાધકપ્રત્યયમન્તરેણ બાધાશઙ્કાયા અયોગાત્ । તદુક્તમ્-
"બાધાજ્ઞાને ત્વનુત્પન્ને નાશઙ્કા નિષ્પ્રમાણિકા" ઇતિ ।

અત્ર આહ- "તુલ્યે લક્ષણે હિ" ઇત્યાદિ । શઙ્કયમાનપ્રતિહેતુના તુલ્યં લક્ષણં દર્શનાદર્શનમાત્રનિમિત્તાવિનાભાવરૂપં યસ્ય તસ્મિન્ દૃષ્ટઃ પ્રતિયોગિનઃ પ્રતિહેતોર્બ્બાધકસ્ય સમ્ભવઃ સ યેષામપિ તત્તુલ્યલક્ષણાનાં પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તેષ્વપિ શઙ્કાં પ્રતિહેતુસમ્ભવવિષયામુત્પાદયતિ । કિં કારણમ્? । અદૃષ્ટપ્રતિયોગિનો દૃષ્ટપ્રતિયોગિનો વિશેષાભાવાત્ । નહિ તસ્યેતરેણ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ, યતસ્તત્સમ્ભવો ન શઙ્કયેત । પ્રુષશક્તિવૈકલ્યાદિના તુ તદદર્શનં સમ્ભાવ્યેતેતિ કિમુચ્યતે ‘નાશઙ્કા નિઃપ્ર(ષ્પ્ર)માણિકાઽ; ઇતિ । અથ વિશેષઃ પ્રતિબન્ધલક્ષણો ઽવિનાભાવનિશ્ચાયકો દૃષ્ટપ્રતિહેતોરદૃષ્ટપ્રતિયોગિન ઇષ્યતે યતઃ પ્રતિયોગિસમ્ભવાશઙ્કાસ્તમુપૈતિ । તદા સતિ વા વિશેષે સ વિશેષો હેતોર્લક્ષણમ્ । કિં કારણમ્? । યતસ્તતો વિશેષાદ્ધેતુરેકાન્તેન નિશ્ચયેન નિરસ્તપ્રતિપક્ષસ્તથાવિધે ધર્મિણિ પ્રતિહેત્વસમ્ભવાત્ સ્વસાધ્યં નિશ્ચાયયતીતિ । યસ્તથાવિધો ન ભવતિ તદ્વિશેષવિરહાત્ દૃષ્ટપ્રતિહેતુઃ સો ઽતલ્લક્ષણો ન હેતુઃ સ્યાત્ । તથા ચ યદિ નામાહેતૌ પ્રતિહેતુર્દૃષ્ટો, હેતોઃ કિમાયાતમ્, યેન તન્નિવૃત્તયે તત્રૈકસંખ્યાવિવક્ષા ક્રિયતે, યથોક્તાવિનાભાવવચનેનૈવ તન્નિવૃત્તેરિત્યાહ- "તથા ચ હેતૌ" તદ્વિશેષયોગિનિ "પ્રતિહેત્વસમ્ભવે" સતિ "વ્યર્થા" નિષ્પ્રયોજના "એકસંખ્યાવિવક્ષેતિ" । યથોક્તવિશેષાઙ્ગીકરને તલ્લક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોરસમ્ભવાત્ કસ્યૈકસંખ્યાવિવક્ષયા વ્યવચ્છેદઃ ક્રિયતે? યતો ઽસ્ય સાર્થકત્વં સ્યાદિતિ ।
વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણશ્ચ હેત્વાભાસસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થમેકસંખ્યાવિવક્ષા હેતુલક્ષણે ક્રિયતે । વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વસિદ્ધયે ચ પ્રતિબન્ધલક્ષણે વિશેષે હેતાવિષ્યમાણે વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યપિ હેત્વાભાસો ન ભવતિ । તતો વ્યવચ્છેદ્યાભાવાત્ કિમેકસંખ્યાવિવક્ષયા? ઇતિ દર્શયન્નાહ- "અતઃ" પ્રતિબન્ધલક્ષણવિશેષોપગમાત્ "વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો હેત્વાભાસસ્ય યલ્લક્ષણં તદ્ધીયેત" ન સમ્ભવેત્ । કિં પુનસ્તદ્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણમ્? ઇત્યાહ- "સ્વલક્ષણ" ઇત્યાદિ । હેતોર્યદાત્મીયં લક્ષણં તદ્યુક્તયોર્હેત્વોરેકત્ર ( હ્બ્ટ્ 216 ) ધર્મિણિ વિરોધેન પરસ્પરવિરુદ્ધસાધ્યસાધકત્વેનોપનિપાતે સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણમ્ । ન ચ તત્ પ્રતિબન્ધાઙ્ગીકરણે સતિ સમ્ભવતિ । નહિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં સ્વસાધ્યપ્રતીબન્ધવત્યેકત્ર હેતૌ ક્વચિદ્ધર્મિણિ સંભવતિ દ્વિતીયસ્તલ્લક્ષસ્તત્રૈવ હેતુઃ સમ્ભવેત્, ભાવાનાં વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયાસમ્ભવાત્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ । તદવ્યભિચારિણો હેતોર્દ્વિતીયસ્ય તત્ર કુતઃ સમ્ભવાવકાશ ઇતિ ।
નનુ યદિ તથવિધાવિશેષસમ્ભવે સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિલક્ષણં હીયતે, એકસંખ્યાવિવક્ષા વા વ્યર્થા, તથાપિ નૈવ હેત્વભાવપરસઙ્ગઃ, તત્ કિમુક્તં હેત્વભાવો વેત્યત આહ- "ન ચ" નૈવ "તસ્ય" વિશેષસ્ય પ્રતિબન્ધલક્ષણસ્ય, યતો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વં નિશ્ચીયતે । "સ્વરૂપં" તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણં નિર્દ્દિશ્યતે ભવદ્ભિઃ યથાસ્માભિર્નિર્દિષ્ટં યદ્રૂપં "પ્રતીત્ય" પ્રતિપદ્ય પ્રતિયોગિનઃ અમ્ભવાસમ્ભવાવુત્પશ્યામઃ । યત્ર સ વિશેષો નાસ્તિ તત્ર પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવઃ કલ્પિત આગમાશ્રયે ઽનુમાને । યત્ર ત્વસ્તિ સ વિશેષો વસ્તુબલપ્રવૃત્તે ઽનુમાને તત્ર પ્રતિયોગિનો ઽસમ્ભવ ઇતિ । યત એવં તસ્માન્નાસ્ત્યેવ ભવતાં સ વિશેષઃ- ભવદ્ભિર્ન જ્ઞાયત એવ સ વિશેષ ઇતિ । તસ્માત્ સર્વત્ર યત્રાપિ પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તત્રાપિ શઙ્કયા પ્રતિયોગિવિષયયા ભવિતવ્યમ્ । તામેવ શઙ્કાં દ્રઢયન્નાહ- "દૃષ્ટપ્રતિહેતોરપિ" ઇત્યાદિ । યસ્યાપિ હિ પ્રતિહેતુર્દૃષ્ટસ્યાપિ પ્રાક્ પ્રૈત્યોગિદર્શનાદિતરેણ સર્વકાલમદૃષ્ટપ્રતિયોગિના ન કશ્ચિદ્ વિશેષો લક્ષ્યતે યદ્દર્શનાજ્જ્ઞાયેત ‘અત્ર પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ ન્યાન્યત્રઽ; ઇતિ દર્શનાદર્શનમાત્રનિબન્ધનયોરન્વયવ્યતિરેકયોઃ સર્વત્ર સમાનત્વાત્ । તથાપિ પશ્ચાત્તત્ર પ્રતિયોગી દૃષ્ટ ઇતિ સર્વત્ર તત્તુલ્યલક્ષણે પ્રતિયોગિસદ્ભાવશઙ્કા ન નિવર્તત ઇતિ ।
સ્યાન્મતમ્- યેષુ પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ તેષ્વશ્યમેવ કદાચિદસાવુપલભ્યતે । યેષુ તુ પુરુષાયુષેણાપિ નોપલભ્યતે તેષ્વસૌ નાસ્ત્યેવ । ( હ્બ્ટ્ 217 ) તતઃ સ તથાવિધો હેતુર્ભવિષ્યતિ, તત્ કથં હેત્વભાવો ઽસ્માકમ્? ઇત્યત આહ- "ન ચ" ઇત્યાદિ । યેષામપિ હિ પ્રતિહેતુઃ સમ્ભવતિ તેષામપિ નૈવ સર્વદા તસ્ય પ્રતિહેતોરૂપલબ્ધિઃ પ્રતિપત્તૄણામ્ । ન હ્યસર્વદર્શિનામુપલબ્ધિઃ સર્વભાવસત્તાં વ્યાપ્નોતિ, પ્રતિબન્ધવૈકલ્યસદ્ભાવાત્ । નનુ ચ યત્ર સર્વદૈવ પ્રતિપત્ર(ત્ત્રા) પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તત્ર તદાશઙ્કાકથં ક્રિયતે? । તથા ચાહ-
"બાધ(ધા)જ્ઞાને ત્વનુત્પન્ને નાશઙ્કા નિષ્પ્રમાણિકા" ઇતિ ।
તથાપરમ્-
"ઉત્પ્રેક્ષેત હિ યો મોહાદજાતમપિ બાધકમ્ ।
સ સર્વવ્યવહારેષુ સંશયાત્મા ક્ષયં વ્રજેત્ ॥" ઇતિ ।
અત આહ- "અતિશયવતી તુ" ઇત્યાદિ । તથા હિ કસ્યચિદેવ પ્રમાતુઃ કુશાગ્રીયમતેરતિશયવતી પ્રજ્ઞા પ્રતિહેતૂત્પ્રેક્ષિણી દૃષ્ટાસ્માભિઃ યથા વેદપ્રામાણ્યનિરાકર્તૃષુ [હેતુષુ] સૌગતૈઃ શિષ્યપરમ્પરયા કુમારિલોત્પાદાત્પ્રાગદૃષ્ટપ્રતિયોગિષૂપન્યસ્તેષુ, તેનૈવ પ્રજ્ઞાતિશયશાલિના પ્રતિહેતવ ઉત્પ્રેક્ષિતાઃ તતસ્તદ્દર્શનાત્ યાવજ્જીવં અદૃષ્ટપ્રતિહેતુષ્વપિ તદાશઙ્કા ન નિવર્તતે । તતઃ કથમાશઙ્કા નિષ્પ્રમાણિકોચ્યતે? । "તુલ્યલક્ષણે હિ" ઇત્યાદિકમપિ પ્રતિયોગિસમ્ભવાશઙ્કાકારણમુક્તમેવ । ન ચ પ્રતિયોગિસમ્ભવમાશઙ્કમાનસ્તન્નિમિત્તસંભવાત્ ‘ઉત્પ્રેક્ષેત હિઽ; ઇત્યાદ્યાક્રોશમાત્રેણ નિવર્તયિતું શક્યતે । તેનાસ્ય પ્રતિયોગ્યાશઙ્કાપનોદક્ષમં કિઞ્ચિત્ કારણમભિધાનીયમ્ યથાસ્માભિરભિહિતં ‘સ્વભાવહેતોર્વિપર્યેયે બાધકપ્રમાણવશાત્તાદાત્મ્યનિશ્ચયે સત્યન્વયવ્યતિરેકયોસ્તત્ર નિર્ણયઃ; કાર્યહેતૌ ચ યથોક્તપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ કાર્યકારણસિદ્ધેસ્તનિશ્ચયઽ; ઇતિ । યત એવં સર્વત્ર પ્રતિયોગ્યાશઙ્કા ન નિવર્તતે ભવદ્દર્શને તેન કારણેનાનિશ્ચયઃ પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવાસમ્ભવયોઃ ‘ઇહ પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ ઇહ તુ ન સમ્ભવતિઽ; ઇત્યેવંરૂપ ઇતિ । તસ્માદ્વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વં યલ્લક્ષણં ( હ્બ્ટ્ 218 ) હેતોઃ તસ્યાનિશ્ચિતત્વાદેકસંખ્યાવિવક્ષાવાદિનાં ન કશ્ચિદ્ધેતુઃ સ્યાત્ । ન હ્યનિશ્ચિતલક્ષણો હેતુર્ભવતીત્યુપસંહાર ઇતિ ।

તદેવં ‘કિં યો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ સ સમ્યગ્જ્ઞાનવિપર્યયહેતુરિષ્ટઃઽ; ઇતિ અમું વિકલ્પં નિરાકૃત્ય દ્વિતીયં વિકલ્પં નિરાચિકીર્ષુરાહ- "અથાપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ" સમ્યગ્જ્ઞાનવિપર્યહેતુરિષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અયં ચ પક્ષઃ કિલ દિઙ્નાગાચાર્યસ્યાપ્યભિમત ઇતિ પર ઉપદર્શયન્નાહ- "યથાહ દિઙ્નાગાચાર્યઃ" । કિમાહ?"યદા તર્હિ" ઇત્યાદિ । "શ્રાવણત્વસ્ય હિ ન કથઞ્ચિવ્દ્યવચ્છેદહેતુત્વમ્" ઇતિ દિઙ્નાગાચાર્યેણોક્તે પરેણાભિહિતમ્- "યદા તર્હિ વૈયાકરણઃ શબ્દત્વં સામાન્યવિશેષં નિત્યમભ્યુપગચ્છતિ તદાયં શ્રાવણત્વલક્ષણઃ પક્ષધર્મઃ હેતુરેવ સ્યાત્ । નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવત્" ઇત્યેવં પરેણોક્તે સત્યાચાર્યેણોક્તમ્- "યદ્યત્ર શબ્દાખ્યે ધર્મિણ્યનિત્યત્વહેતું કૃતકત્વપ્રયત્નાનતરીયકત્વાદિલક્ષણં કશ્ચિદ્ વૈશેષિકાદિર્ન દર્શયેત્ તદાયમપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુર્હેતુરેવ ભવેત્" ઇતિ । તદેવામાચાર્યપાદૈઃ સાક્ષિત્વે દત્તે ભુજમુત્ક્ષિપ્ય શાસ્ત્રકારઃ પૂત્કુર્વન્નાહ- "ઇદમિદાનીમ્" ઇત્યાદિ । યદા હ્યાચાર્યસ્યાપ્યેતદભિમતમિતિ કૈશ્ચિવ્દ્યાખ્યાયતે તદિદં સુમહવ્દ્યસનમાયાતમ્- ગુરુભિરભિહિતત્વાદપ્રકાશ્યમ્, નહિ ગુરૂણાં દોષઃ પ્રકાશયિતું યુક્તઃ, "ન્યાયમનુપાલયદ્ભિઃ અસંવરણીયમ્" અપ્રચ્છાદનીયમ્ । તત્ કિં ગુરૂન્ દૂષયામ ઉત ન્યાયમપ્યુપેક્ષામહે ઇત્યુભયમપ્યશક્યમિતિ "કષ્ટતરં વ્યસનં કથં નિર્વોઢું શક્યેત?" । ન કથંચિદિતિ । કઃ પુનરત્ર દોષો યેનેદં કષ્ટતરમિત્યાહ- "સ તાવદયં" શ્રાવણત્વલક્ષણો "હેતુર્વસ્તૂનિ" શબ્દાદીનિ સ્વસાધ્યં તત્ત્વં નિત્યત્વં "તત્પ્રકૃતીનિ" તદાત્મકાનિ "કૃત્વા" તચ્છ્રાવણત્વં પ્રમાણં યેષાં પુરુષાણાં મીમાંસકવૈયાકરણાદીનાં તાન્ "અભ્યુદયેન" ( હ્બ્ટ્ 219 ) સ્વર્ગેણ "નિઃશ્રેયસેન" ચાપવર્ગેણ "યોજયિત્વા" । તથા હિ- વસ્તુતત્ત્વં ભાવયન્ યાવત્ ક્લેશાન્ન્ પ્રજહાતિ તાવત્ સ્વર્ગમાસાદયતિ, ક્લેશાંસ્તુ પ્રજહન્નિર્વાણપરાયણો ભવતિ । અથાવા શબ્દનિત્યત્વપ્રતીતૌ વેદપ્રામાણ્યાત્ તદ્વિહિતાગ્નિહોત્રાનુષ્ઠાનાત્ સ્વર્ગો વેદાન્તનિષેવણાદપર્વગ્ગઃ । પુનરુત્તરકાલં "પ્રતિભાવતા" પ્રજ્ઞાજાતીયેન વૈશેષિકાદિના પુરુષેણ "હેત્વન્તરસ્ય" પ્રતિહેતોઃ "નિદર્શનેન" યદસ્ય "નિત્યત્વસાધનસામર્થ્યં" પ્રતિહેત્વનુપદર્શને સત્યાસીત્ ત્તતદુપદર્શનેન "ઉત્કીલિતમ્" અપનીતમિતિ । તાનિ વસ્તૂનિ નિત્યત્વસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય, તાંશ્ચ તત્પ્રમાણકાન્ પુરુષાન્ સ્વર્ગાપવર્ગસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય શ્રાવણત્વલક્ષણો હેતુઃ શક્તિવૈકલ્યાત્ પરિત્રાતુમશક્તો ભ્રષ્ટરાજ્ય ઇએવ રાજા તપોવનં ગચ્છતિ સ્વૈરેવ દુશ્ચરિતૈરિતિ કિમત્ર વયં બ્રૂમઃ? ।
તદેવમુપહસ્યૈતસ્મિન્ પક્ષે દોષમુપદર્શયન્નાહ- "પુરુષપ્રતિભા" ઇત્યાદિ । યદ હ્યપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુર્હેતુર્હેતુરિષ્યતે તદા પુરુષપ્રતિભાકૃતં સાધનત્વમભ્યુપગતં ભવતિ । તતશ્ચ વસ્તુતો ન કિઞ્ચિત્ સાધનમસાધનં વા પ્રાપ્તમ્ । તથા હિ- યદા પ્રતિહેતુર્નોપદર્શ્યતે તદા સાધનમ્, યદા તૂપદર્શ્યતે તદા ન સાધનમિતિ પુરુષપ્રતિભાકૃતં સાધનત્વમાયાતમિતિ ।
અપિ ચ- અપ્રદર્શિતપ્રતિહેતોર્હેતોર્હેતુત્વે ઽઙ્ગિક્રિયમાણે વિકલ્પદ્વયમ્- કિં પરમાર્થતો હેતુસ્તદ્ધર્મભાવી, ઉતાતદ્ધર્મભાવીતિ? । તત્રાદ્યં વિકલ્પમધિકૃત્યાહ- "સ ચ" હેતુર્યો ઽસૌ પ્રથમં ઉપાદીયતે । સ "યદિ સ્વભાવત" એવ "તસ્મિન્" સાધ્યધર્મે "સત્યેવ ભવતિ" ઇત્યેવંશીલો ઽસ્મદુપવર્ણિતપ્રતિબન્ધોપગમાત્ યદીષ્યતે "તદા કથમન્યથા ક્રિયેત" હેત્વન્તરેણાતદ્ધર્મભાવી કથં ક્રિયેત? । ન કથઞ્ચિત્ । કિં કારણમ્? । વસ્તૂનાં હેતુલક્ષણાનાં યઃસ્વભાવઃ- ‘સત્યમેવ સાધ્યધર્મે ભવનાત્મકઃઽ- "તદન્યથાભાવસ્ય" તદ્વિપર્યયસ્ય "અભાવાદ્" ઉભયોશ્ચ સ્વસાધ્યધર્માવિનાભાવિત્વે ( હ્બ્ટ્ 220 ) સ્વભાવત એવ ધર્મિણ્યેકત્ર તયોર્ભાવે વિરુદ્ધાવુભૌ સ્વભાવાવેકસ્ય સ્યાતામ્ । ન ચૈકસ્ય વિરુદ્ધૌ સ્વભાવૌ સમ્ભવતઃ, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન તસ્યૈકત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । અથ દ્વિતીયો વિકલ્પસ્તદા "અતદ્ધર્મભાવી ચ" અસત્યપિ સાધ્યધર્મે ભવનશીલઃ પ્રતિબન્ધાનભ્યુપગમાત્ "કથમન્યદાપિ" અપ્રદર્શિતપ્રતિહેત્વવસ્થાયામપિ "સાધનં" કસ્યચિત્? । નૈવ તદાપિ સાધનમ્, ન કેવલં પ્રદર્શિતપ્રતિહેત્વવસ્થાયામિતિ ।
ઉપસંહરન્નાહ- "તસ્માત્ સ્વભાવતઃ" ઇત્યાદિ । યત એવં ભાવાનાં સ્વભાવો ઽન્યથા કર્તું ન શક્યતે, વિરુદ્ધોભયસ્વભાવશ્ચૈકો ન સમ્ભવતિ તસ્માત્ પરમાર્થતઃ સ્વેન સ્વેન સાધ્યેનાવિનાભાવિનોર્યથોક્તલક્ષણયોઃ કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ તલ્લક્ષણસ્ય કાર્યસ્વભાવલક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોરસમ્ભવાદ્ "અલક્ષણમેકસંખ્યાવિવક્ષા" વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં લક્ષણં ન ભવતિ । કિં કારણમ્? ઇત્યાહ- "વ્યવચ્છેદ્યાભાવાદિતિ" । પ્રતિહેતુર્હિ વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વસ્ય વ્યવચ્છેદ્યો વર્ણ્યતે । સ ચ પ્રતિહેતુઃ સ્વલક્ષણયુક્તયોઃ કાર્યસ્વભાવયોર્ન ભવત્યેવેતિ કથં તદ્ધેતુલક્ષણં સ્યાદિતિ । તદેવમનયોર્દ્વયો રૂપયોર્યઃ સમ્ભવો યથોક્તાવિનાભાવાસમ્ભવે સતીતિ રૂપાન્તરોપગમે ઽપિ હેત્વાભાસતૈવેતિ "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે ઇતિ" ઇત્યસ્યાર્થો વિવૃત ઇતિ ।
જ્ઞાતત્વનિરાકરણાયાહ- "જ્ઞાનં પુનઃ" ઇત્યાદિ । અવાધિતવિષયત્વં વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં ચ કાર્ય- સ્વભાવહેત્વોરેવાવિનાભાવે સતિ બાધાપ્રતિહેત્વોરસમ્ભવાત્ વ્યવચ્છેદ્યાભાવત્વેન સત્યપિ લિઙ્ગધર્મત્વે તલ્લક્ષણં ન ભવતીત્યુક્તમ્ । જ્ઞાનં તુ જ્ઞાતત્વમ્, તસ્યૈવ ભાવપ્રત્યયેનાભિધાનાત્ । તથા હિ- જ્ઞાનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં જ્ઞાતત્વમુચ્યતે, તચ્ચ જ્ઞાનમેવ, તદુત્પાદે સતિ જ્ઞાત ઇતિ વ્યવહારાત્ । ન ચ તત્ લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપમિતિ કથં લિઙ્ગલક્ષણં ભવિષ્યતિ? । યદ્યપિ વિકલ્પપ્રતિભાસી સામાન્યાકારો લિઙ્ગતયાવસ્થાપ્યતે તથાપિ ન જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગધર્મતા । ન હ્યસૌ સ્વતન્ત્ર એવ લિઙ્ગમ્ । યદાહ- "વિકલ્પભેદાન સ્વતન્ત્રાણામન્વર્થાશ્રયણાત્ ( હ્બ્ટ્ 221 ) તત્કલ્પિતવિષયાદઽર્થપ્રતિપત્તાવનર્થપ્રતિલમ્ભ એવ સ્યાત્" ઇતિ । તસ્માદ્ વાહ્યવસ્તૂપાદાનસ્યૈવાસ્ય લિઙ્ગતાવસ્થાપ્યતે । સાધ્યસાધનસંકલ્પે વસ્તુદર્શનહાનેઃ સ્વલક્ષણસ્ય ક્વચિદનન્વયાચ્ચ તદ્ધર્મતામેવ ત્વનુસ્મરન્તો વિકલ્પા નાનૈકવ્યતિરેકાન્ સંદર્શયન્તો વસ્તુનિ પરમ્પરયા પ્રતિબન્ધાદવિસંવાદકાઃ કાર્યાદિલિઙ્ગવ્યપદેશનિબન્ધનં ચેત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
ન ચ તસ્ય કાર્યાદેરાત્મરૂપં જ્ઞાનમ્ । વિકલ્પાવભાસી ચ સામાન્યાકારો નૈવ વિકલ્પસ્યાત્મભૂતઃ, તસ્ય નીરૂપસ્ય વસ્તુરૂપવિરોધાત્ । તદ્રૂપસ્ય ચ વિકલ્પપ્રતિબિમ્બચક્રસ્ય સામાન્યાત્મતાવિરહાત્ । યસ્માદબાધ્યસ્યાપિ બાહ્યતયા વ્યવસિતસ્યાનનુયાયિનો ઽપ્યનુયાયિતયા સામાન્યાત્મકત્વં તથાત્વે ચાસ્ય વિકલ્પરૂપતા કુતઃ? યદાહ-
"જ્ઞાનાદવ્યતિરિક્તં ચ કથમર્થાન્તરં વ્રજેત્? ॥
તસ્માન્મિથ્યાવભાસો ઽયમર્થેષ્વેકાત્મતાગ્રહઃ ।" ઇતિ ।

ન જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગધર્મતા । એતદેવ સાધયન્નાહ- "કિંરૂપાદ્" ઇત્યાદિ । કિમાત્મકાત્ "હેતોરનુમેયો ઽર્થો જ્ઞાતવ્યઃ ઇતિ ચિન્તાયાં" પ્રકૃતાયાં "પ્રતિપત્તુઃ" પુંસો યદવિસંવાદકં લિઙ્ગં તસ્ય સ્વરૂપમભિધીયતે શાસ્ત્રકારૈઃ યસ્ય રૂપસ્ય દર્શનાદયં પ્રતિપત્તા ‘યત્ર તદ્રૂપસમ્ભવઃ તત્ સાધનમ્ તદ્રૂપવિકલમસાધનમ્ઽ; ઇતિ પ્રવિભાગેન વ્યવસ્થાપ્ય યત્તત્ર સાધનત્વેન વ્યવસ્થાપિતં તસ્યેષ્ટાર્થસન્નિધાનસમ્પ્રત્યયાત્ પ્રવૃત્તિમવલમ્બતે । તથા, એતસ્મિંશ્ચ ન્યાયે વ્યવસ્થિતે યદસ્ય લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપં તલ્લક્ષણં ભવિતુમર્હતિ પક્ષધર્માદિવત્ ન તુ યત્ પરરૂપમ્ ।
સ્યાદેતત્- જ્ઞાતસ્ય લિઙ્ગસ્ય સાધકત્વાદ્ યુક્તૈવ સાધ્યસિદ્ધ્યુપયોગિનો જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગલક્ષણતેત્યત આહ- "પ્રતિપત્તિજન્મનિ" ઇત્યાદિ । યદ્યનુમેયપ્રતીતિજન્મન્યુપયુજ્યતે જ્ઞાનમિતિ તન્માત્રેણ લિઙ્ગસ્ય લક્ષણમિષ્યતે તદાતિપ્રસઙ્ગઃ પ્રાપ્નોતિ । તમેવાહ- "એવં પ્રતિપત્તિજન્મન્યુપયોગમાત્રાલ્લિઙ્ગલક્ષણત્વે પ્રમેયસ્ય" અર્થસ્ય "પુરુષસ્ય" પ્રમાતુઃ ( હ્બ્ટ્ 222 ) "આદિ" શબ્દાત્ સંયોગસમવાયાદીનામાલોકમનસ્કારાદીનાં લિઙ્ગલક્ષણત્વં ભવેત્ । અત્ર કારણમાહ- "નહિ તેષ્વપિ" પ્રમેયાદિષુ અસત્સુ લિઙ્ગિનિ જ્ઞાનં ભવતીતિ કૃત્વા । અત્ર પરો ઽનિષ્ટમાપાદયન્નાહ- "નિશ્ચિતગ્રહણં તર્હિ" ઇત્યાદિ । યદિ પરરૂપત્વાજ્જ્ઞાનં લિઙ્ગલક્ષણં ન ભવતિ તદા ચ યદેતદાચાર્યેણ-
"અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાસતિ ।
નિશ્ચિતે" તિ-
નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતં ભવતશ્ચાભિમતં તન્ન કર્તવ્યયમ્ । તથા હિ- નિશ્ચયો હિ લિઙ્ગસ્ય પરરૂપમેવ । સ ચેત્ તલ્લક્ષણમ્, જ્ઞાનં કિમિતિ નેષ્યતે યતો નિશ્ચયો વિજ્ઞાનમેવ તદ્વિશેષત્વાદસ્યેતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ન ન કર્તવ્યં" કિન્તુ કર્તવ્યમેવ તસ્ય નિશ્ચિતગ્રહણસ્ય લિઙ્ગરૂપપ્રતિપાદન્યાર્થત્વાત્ । તામેવાન્યાર્થતાં દર્શયન્નાહ- "સપક્ષવિપક્ષયોઃ" ઇત્યાદિ । પરે હિ સપક્ષે દર્શનમાત્રેણાસપક્ષે ચાદર્શનમાત્રતો ગમકં હેતુમિચ્છન્તિ । તેષાં નૈવ દર્શનમાત્રેણ સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થો હેતુર્ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થં નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ । યતઃ સતોર્વિદ્યમાનયોરપિ દર્શનાદર્શનયોરગમકત્વં હેતોર્દૃશ્યતે ‘સ શ્યામઃ, તત્પુત્રત્વાત્ઽ; ઇત્યાદૌ । યત એવં તેન કારણેન સપક્ષે ભાવેન વિપક્ષે સર્વત્રાભાવવિશિષ્ટેનાસપક્ષે ચ સર્વત્રાભાવેન સપક્ષે તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણભાવવિશિષ્ટેન ગમકો હેતુરિત્યસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થં લક્ષણવાક્યે નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતં બોદ્ધવ્યમ્ । એતદુક્તં ભવતિ- યાવેવ સપક્ષવિપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા નિશ્ચિતૌ તાભ્યામેવ હેતુર્ગમકો ભવતિ, ન તુ યથાકથઞ્ચિદ્દર્શનમાત્રેણેત્યસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપનાય નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરન્નાહ- "તેન" ઇત્યાદિ । યેન વિશિષ્ટયોર્ભાવાભાવયોરેવ ખ્યાપનાય નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્, ન રૂપાન્તરાભિધાનાય, અનાત્મરૂપસ્ય ચ લક્ષણતા ન યુજ્યતે, તેન પરરૂપં લિઙ્ગસ્ય લક્ષણં ન ભવતિ । યતઃ તેન જ્ઞાનાદિના પરરૂપેણ લિઙ્ગસ્ય ન કશ્ચિદ્ રૂપવિશેષો ઽભિધીયત ઇતિ ।
નનુ ચ પરે ઽપિ સપક્ષવિપક્ષયોર્ભાવાભાવાભ્યાં ગમકં હેતુમિચ્છન્તિ, દર્શનાદર્શને તુ તયોરેવ સાધકે, તત્ કિમર્થં નિશ્ચિતગ્રહણમ્? ઇતિ, અત આહ- "તૌ હિ" ઇત્યાદિ । યદ્યપિ પરે ભાવાભાવાભ્યામેવ ગમકં હેતુમિચ્છન્તિ તથાપિ સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવેતિ ભાવાભાવૌ દર્શનાદર્શનમાત્રતો વ્યવસ્થાપયન્તિ । ન ચ તતસ્તૌ તથાવિધૌ સિધ્યતઃ, પ્રતિબન્ધવિકલાનામપ્યર્થાનાં ક્વચિદ્ ભાવાભાવયોઃ કથઞ્ચિદ્દર્શનાદર્શનસમ્ભવાત્ । તસ્માદ્ યૌ ‘હેતોઃ સપક્ષે એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવઽ; ઇત્યેવમાત્મકૌ ભાવાભાવૌ તૌ તદ્ભાવસ્ય સાધકં યત્ પ્રમાણં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસાધનવિષયં તદ્ધૃત્ત્યા વોદ્ધવ્યૌ । કુતઃ? ઉપાયાન્તરસ્યાભાવાત્ । તદનભ્યુપગમે હિ હેતોઃ સપક્ષ એવ ભાવઃ સર્વેષાં હેતુમતાં ભાવાનાં સાધ્યેનાનુગમદર્શને સતિ વિપક્ષે ચાભાવ એવ સાધ્યવિકલાનાં સર્વાર્થાનાં હેતુવિવિક્તાનાં ઉપલમ્ભે સતિ સ્યાત્ । ન ચૈતદસર્વદર્શિનઃ સમ્ભવતીતિ । યત ઉપાયાન્તરં નાસ્તિ તેન કારણેન તયોર્વિશિષ્ટયોર્ભાવાભાવયોઃ પ્રતિપાદનાય નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્તો લક્ષણે લક્ષણકારેણેતિ ।
નનુ ચ ભાવાભાવવચનમાત્રાદેવ પ્રમાણતો નિશ્ચયો લભ્યતે અન્યથા તયોરેવ સત્તા ન પ્રસિધ્યેદિતિ, અત આહ- "યદ્યપિ" ઇત્યાદિ ।
"અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાસતિ ।"
ઇત્યનેનૈવ સપક્ષાસપક્ષયોઃ ભાવાભાવવચનમાત્રેણા નિશ્ચિતગ્રહણનિરપેક્ષેણ તયોર્ભાવાભાવયોર્યત્ સાધનં પ્રમાણં તસ્ય વૃત્તિર્યદ્યપ્યાક્ષિપ્યતે । કથં પુનર્નિશ્ચિતગ્રહણમન્તરેણ ભાવાભાવવચનમાત્રતસ્તદ્ધૃત્તેઃ આક્ષેપઃ? ઇત્યાહ- "અન્યથા" યદિ તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિર્નાક્ષિપ્યેત, તદા "તયોરેવ" સપક્ષવિપક્ષયોરેવ ભાવાભાવયોર્યા સત્તા સ્વરૂપવ્યવસ્થા તસ્યા "અપ્રસિદ્ધેઃ" । કસ્માદપ્રસિદ્ધિઃ? ઇત્યાહ- "જ્ઞાનસ્ય" ઉપલબ્ધેર્યા સત્તા ઉત્પત્તિઃ તન્નિબન્ધનત્વાજ્જ્ઞેયસ્ય ભાવાભાવલક્ષણસ્ય સત્તાવ્યવસ્થાયાઃ સ્વરૂપવ્યવસ્થિતેઃ । ન હ્યુપલમ્ભમન્તરેણ સ્વત એવાર્થાઃ ( હ્બ્ટ્ 224 ) સિધ્યન્તિ, સર્વસ્ય સર્વસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદિદમેવંરૂપં નૈવંરૂપમિતિ તદાકારજ્ઞાનોદયાદેવ વ્યવસ્થાપ્યતે । યત એવં તસ્માત્ સર્વત્ર શાસ્ત્રે લોકે વા જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થૈવ નિશ્ચિતગ્રહણં વિનાપિ "તત્સાધનં" તત્સત્તાસાધનં પ્રમાણમ્ "આકર્ષતિ" આક્ષિપતીતિ । કિઞ્ચ, પરાર્થત્વાચ્ચ શાસ્ત્રપ્રણયનસ્ય તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિરાક્ષિપ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશં પુનસ્તચ્છાસ્ત્રપ્રણયનં યત્ પરાર્થરૂપતયા સ્વવ્યવસ્થાપિતજ્ઞેયસત્તાસાધનં પ્રમાણમાક્ષિપતિ? ઇત્યાહ- " ત્રિરૂપં લિઙ્ગં વઃ સંવાદકં પ્રાપકં" વાઞ્છિતસ્યાર્થસ્યેતિ । યદિ નામૈવંરૂપં પરાર્થં શાસ્ત્રપ્રણયનં તથાપિ કથં તત્ સાધનપ્રમાણવૃત્તિમાક્ષિપતીત્યાહ- "તદ્રૂપં" તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ત્રિરૂપસ્ય રૂપં સ્વભાવં શાસ્ત્રોક્તં યે પ્રતિપત્તારો ન વિદન્તિ, ન તેષાં તતસ્ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાચ્છાસ્ત્રોક્તાદ્ વાઞ્છિતે ઽર્થે પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, અજ્ઞાતસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપકસ્ય સ્વસત્તામાત્રેણ પ્રવર્તકત્વાભાવાત્ । યત એવમ્ "ઇતિ" તસ્માત્ પરોપલક્ષણત્વાદેવ પરેષાં જ્ઞાપકત્વાદેવ પ્રવર્તકે ત્રિરૂપલિઙ્ગે જ્ઞાનં સિદ્ધમિતિ યદ્યપિ નિશ્ચિતગ્રહણમતિરિચ્યતે તથાપિ તાવેવ લિઙ્ગસ્ય સપક્ષાસપક્ષયોર્ભાવાભાવૌ વિશિષ્ટૌ શાસ્ત્રોક્તૌ ‘સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવઽ; ઇત્યેવંરૂપૌ કેચિન્નૈયાયિકપ્રભૃતયઃ, પરે દર્શનાદર્શનમાત્રેણ- યે દર્શનાદર્શને પ્રતિબન્ધસાધકે ન ભવતઃ- તન્માત્રેણ વ્યવસ્થાપયન્તિ "યત એવ ઇતિ" તસ્માત્તેષાં વાદિનાં નિષેધાર્થો ઽયં લક્ષણે નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્ત આચાર્યેણાસ્માભિશ્ચાભ્યુપગત ઇતિ । યદિ તુ પરવિપ્રતિપત્તિઃ ન સ્યાત્ તદા નૈવાસૌ પ્રયુજ્યેતેતિ ।

કિમિતિ પુનર્દ્દર્શનાદર્શનાભ્યાં ભાવાભાવવિષયાભ્યાં સપક્ષા [સ]પક્ષયોઃ વિશિષ્ટૌ ભાવાભાવાવન્વયવ્યતિરેકાત્મકૌ નેષ્યેતે ઇત્યાહ- "સતોરપિ" ઇત્યાદિ । સત્યપિ ક્વચિત્ સપક્ષે ભાવદર્શને હેતોઃ ક્વચિચ્ચાસપક્ષે ઽભાવદર્શને ‘સ શ્યામઃ, તત્પુત્રત્વાત્ઽ; ઇત્યાદાવન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંશયાત્ । તથા હિ- અન્વયો નામ સર્વત્ર સત્યેવ સાધ્યે હેતોર્ભાવો ( હ્બ્ટ્ 225 ) વ્યાપ્ત્યા ચાસતિ સાધ્યે હેતોરભાવો વ્યતિરેકઃ । ન ચ ક્વચિત્ સતિ સાધ્યે હેતોર્ભાવદર્શને ઽપિ તન્માત્રેણ તથાભાવઃ સર્વત્ર ભવતિ, અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવાનાં સહભાવનિયમાભાવાત્ । તથા ક્વચિત્ સાધ્યાભિમતસ્યાભાવે સત્યભાવદર્શને ઽપિ હેતોઃ સર્વત્ર તદભાવે ઽવશ્યમભાવઃ, તદનાયત્તસ્ય તન્નિવૃત્તૌ નિયમેન નિવૃત્ત્યભાવાત્ । તસ્માત્ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યૈવ યથોક્તૌ સપક્ષાસપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ સિધ્યતઃ નાન્યથેતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમેવ નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમિત્યુપદર્શયન્નાહ- "તસ્માત્" ઇત્યાદિ । "અસ્માભિઃ" ઇત્યાચાર્યકૃતે નિશ્ચિતગ્રહણે ઽન્યત્રાસ્માકમભિમતત્વાત્ "અસ્માભિઃ" ઇત્યાહ ।
તદેવં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં નિશ્ચિતગ્રહણમ્, અસત્યાં તુ વિપ્રતિપત્તૌ તન્ન કર્તવ્યમેવેતિ પ્રતિપાદ્ય અત એવ ન્યાયાત્ જ્ઞાતત્વં રૂપાન્તરં ન ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- "યતો ઽપિ"ઇત્યાદિ । "પૃથગતઃ" ઇતિ પક્ષધર્મત્વાદેસ્ત્રૈરૂપ્યાત્ । કુતઃ? "તેનૈવ"ત્રૈરૂપ્યવચનેનૈવ તત્સાધનપ્રમાણાક્ષેપતઃ "અવગતત્વાત્" પ્રતિપન્નત્વાદિતિ । કિંવત્? "ઉપનયાર્થવત્ પક્ષધર્મત્વાત્" ઇતિ । યથા પક્ષધર્મત્વવચનેનૈવ હેતોરુપનયસ્યાર્થો ઽવગતસ્તસ્ય ધર્મિણિ હેતોઃ સદ્ભાવપ્રદર્શનાત્મકત્વાત્, પક્ષધર્મવચનસ્ય ચ તદ્રૂપત્વાત્ તતઃ પૃથગુપનયો રૂપાન્તરં ન ભવતિ; તથા ત્રૈરૂપ્યાત્ જ્ઞાનં, તદ્વચનેનૈવાવગતત્વાદિતિ ।
અત્ર પરો ઽનિષ્ટમાપાદયન્નાહ- "અન્વયવ્યતિરેકયોરપિ" ઇત્યાદિ । યદિ ત્રૈરૂપ્યવચનેનૈવ સામર્થ્યાજ્જ્ઞાનં લભ્યત ઇતિ તત્ તતઃ પૃથગ્ ન વક્તવ્યમ્ "હન્તઃ" તર્હિ અન્વયાત્ પૃથગ્ વ્યતિરેકો ન વક્તવ્યઃ વ્યતિરેકાચ્ચ પૃથગન્વયઃ । કિં કારણમ્? । એકસ્યાન્વયસ્ય વ્યતિરેકસ્ય વા પ્રયોગાદુભયસ્ય ગતેઃ । કૃતં ચ તયોઃ પૃથગ્વચનં, તથા જ્ઞાતત્વસ્યાપિ ત્રૈરૂપ્યાદ્ ગમ્યમાનસ્યાપિ પૃથગ્વચનં કર્તવ્યમિતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ન, હેતોઃ" ઇત્યાદિ । નાન્વયવ્યતિરેકયોર્ન પૃથક્ત્વં કિન્તુ ભિન્નરૂપતૈવ । તથા હિ- અન્વયો હેતોઃ ( હ્બ્ટ્ 226 ) સપક્ષે ભાવ ઉચ્યતે, વ્યતિરેકઃ પુનરભાવો ઽસપક્ષે । ન ચ તૌ પરસ્પરમાક્ષિપતઃ પરસ્પરમન્તર્ભવતો વિધિપ્રતિષેધરૂપયોર્ભિન્નસ્વભાવત્વાત્ । ન ચ યો યતો ભિન્નસ્વભાવઃ સ તત્રાન્તર્ભૂતો યુક્તો । નનુ ચ યદ્યન્વયવ્યતિરેકયોર્ભિન્નરૂપતા કથં તર્હિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમુચ્યતે? । નહિ પરસ્પરભિન્નાવાત્માનાવેવાસ્ય યુજ્યેતે, સ્વભાવભેદલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુભેદસ્ય । નૈષ દોષઃ, યતો યથાન્વયવ્યતિરેકૌ વ્યવસ્થાપ્યેતે ન વા નયો (પ્યેતે તથા તયો)રનન્તર્ભાવ ઉચ્યતે નાન્યથા । કથં ચેતૌ વ્યવસ્થાપ્યેતે? । વ્યાવૃત્તિકૃતં ભેદમુપાદાય । તથા ચાનયોર્ભિન્નરૂપતૈવ । વ્યાવૃત્તિભેદે ઽપિ ચ પરમાર્થતો ભેદો નાસ્તીત્યેકં લિઙ્ગં ત્રિરૂપમિત્યુચ્યતે ઇતિ ।
કથં તર્હિ પ્રાગુક્તમ્ ‘નાનયોરર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ, અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદ્ઽ; ઇતિ? અત આહ- "એકં વાક્યમ્" ઇત્યાદિ । અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેણ વા પ્રયુક્તમેકં વાક્યમુભયમન્વયં વ્યતિરેકં ચ ભિન્નલક્ષણમેવ ગમયતીત્યુચ્યતે ઽસ્મભિર્નૈકો ઽર્થઃ સ્વભાવો દ્વિતીયસ્યોચ્યતે, પરસ્પરભિન્નયોરેવૈકવાક્યાર્થરૂપત્વાત્ ।
અત્ર પર આહ- "ન તુ તત્રૈવ" ઇત્યાદિ । અયમભિપ્રાયઃ- લક્ષણવાક્યપ્રતિપાદિતાવન્વયવ્યતિરેકાવાશ્રિત્ય પરસ્પરાન્તર્ભાવશ્ચોદ્યતે । સ ચ વિદ્યત એવ । તથા હિ- ‘તત્રૈવ ભાવઃઽ; ઇત્યત્ર લક્ષણવાક્યે તદર્થતયા તદભાવે ઽભાવો ગમ્યતે; ‘અતદ્ભાવે ઽવશ્યમભાવઃઽ; ઇતિ ચાત્ર ‘તદ્ભાવે ભાવઃઽ; । ન હ્યસતિ પ્રતિબન્ધ એકાભાવે ઽપરસ્યાભાવઃ । પ્રતિબન્ધશ્ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં તદ્ભાવે ભાવરૂપ એવ । તતશ્ચૈકેનૈવ સપક્ષાસપક્ષયોર્ભાવાભાવપ્રતિપાદકેન પ્રતિવિશિષ્ટેન લક્ષણવાક્યેનોભયગતેર્દ્વિતીયવચનં ન કર્તવ્યમિતિ । તથા ચૈકવાક્યાર્થાન્તર્ભાવાદ્ ભિન્નસ્વભાવતાપ્યનયોર્દુર્લ્લભા । તતશ્ચ યદુક્તમ્ ‘અન્વયવ્યતિરેકયોરપિ તર્હિ ન પૃથક્ત્વમિતિઽ; તત્ તદવસ્થમેવેતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "વચનમેતત્" ‘તત્રૈવ ભાવઃઽ; ઇત્યાદિરૂપમ્ "ઉભયમાક્ષિપતિ" પ્રતિપાદયતિ । કુતઃ? । સામર્થ્યાદુભયપ્રતિપાદનશક્તત્વાત્ । કથમ્? ઇતિ ચેત્, આહ- "એકસ્યાપિ વાક્યસ્ય" કીદૃશસ્ય? । "નિયમખ્યાપકસ્ય" ‘સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવઽ; ઇતિ સાવધારણસ્ય "દ્વિતીયાક્ષેપનાન્તરીયકત્વાત્" દ્વિતીયપ્રતિપાદનનાન્તરીયકત્વાત્ । "ન ચ તાવતૈકવાક્યપ્રતિપાદનમાત્રેણોભયોરેકસ્વભાવતા" ભિન્નસ્વભાવાનામપ્યર્થાનામેકવાક્યેન પ્રતિપાદનાત્ । એકેનૈવ ચ લક્ષણવાક્યેનોભયગતાવપિ યત્ "પૃથગભિધાનં" તત્ "પ્રયોગનિયમાર્થમ્" । સાધર્મ્યપ્રયોગે વૈધર્મ(ર્મ્ય)વચનં ન કર્તવ્યમ્, વૈધર્મ્યપ્રયોગે ચ સાધર્મ્યવચનમિતિ ન પુનરેકાભિધાનેનાનવગતસ્ય રૂપાન્તરસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમ્ । ન ચ તથા ત્રૈરૂપ્યવચનેન જ્ઞાનનિબન્ધનેન જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયાઃ પ્રોપલક્ષણાર્થેન ચ શાસ્ત્રપ્રણયનેનાશ્રિતજ્ઞાનસ્યૈવ ત્રૈરૂપ્યસ્ય પ્રતિપાદનાલ્લબ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પુનર્વચને ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમસ્તીતિ નાસ્ય પૃથગ્વચનં યુક્તમિતિ ।
સ્યાન્મતમ્- કેવલાવપિ તર્હ્યેકવાક્યાર્થાનન્તર્ભૂતૌ પરસ્પરમઽભિન્નસ્વભાવૌ ભવિષ્યતઃ તત એવૈવકવાક્યાર્થાન્તર્ભાવાદિત્યત આહ- "ન પુનઃ કેવલૌ" એકવાક્યાર્થાનપેક્ષૌ તદન્તર્ભાવમાત્રેણ સપક્ષાસપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ પરસ્પરમાક્ષિપતો ઽન્તર્ભવતઃ ભિન્નરૂપાણામપ્યર્થાનામેકવાક્યાન્તર્ભાવદર્શનાત્ । નનુ ચ નિયમવન્તાવપિ ભાવાભાવૌ કેવલાવેવ, તયોઃ પરસ્પરાક્ષેપે કેવલયોરપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- "નિયમવન્તૌ ચ" સાવધારણવાક્યપ્રતિપાદિતૌ "ન કેવલૌ" કિન્તુ સહિતાવેવ । કુતઃ? । "નિયમસ્ય" સાવધારણસ્ય વાક્યસ્ય "ઉભયરૂપત્વાત્" ભાવાભાવપ્રતિપાદનાત્મકત્વાત્ ।

તદેવં સાવધારણેન વાક્યેન નૈવ કેવલો ઽન્વયો વ્યતિરેકો વાભિધીયતે । તદન્તર્ભાવાત્તુ દ્વિતીયગતિઃ કિન્તુ પરસ્પરાન્તર્ભૂતાવેવ સહિતાવેકેન વાક્યેનાભિધીયેતે ઇતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્નાહ- "તસ્માત્" તત્રૈવ સપક્ષ એવ ભાવ ( હ્બ્ટ્ 228 ) ઇત્યનેન વાક્યેન ન સપક્ષે ભાવ એવોચ્યતે । કિં તર્હિ? । અસપક્ષે ઽભાવો ઽપિ, તથા ચેતરેણાપ્યસપક્ષે ઽભાવ એવેતિ વચનેન નાભાવ એવ કેવલ ઉચ્યતે કિન્તુ સપક્ષે ભાવો ઽપિ, યેન કેવલવચનેન ભાવો ઽભાવો વા તદાત્મકતયા દ્વિતીયમાક્ષિપેદ્ યતો ઽનયોઃ પૃથગ્વચનં ન સ્યાત્ । તસ્માદ્ યદાન્વયવ્યતિરેકૌ ભવાભાવાવભિપ્રેતૌ તદા તૌ ભિન્નરૂપાવેવેતિ કથં તયોઃ ન પૃથક્ત્વમ્? । અથ નિયમવતા વાક્યેનાભિહિતૌ તદૈકવાક્યાદેવોભયગતેઃ પૃથગ્વચનં ન કર્તવ્યમેવ । તત્તુ કૃતં નાપ્રતિપન્નપ્રતિપત્તયે કિન્તુ પ્રયોગનિયમાર્થમિત્યુક્તમેતદિતિ ।
સ્યાન્મતમ્- યથાન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવલક્ષણૌ ન પરસ્પરાત્મકૌ તતશ્ચ તયોઃ પરસ્પરતો રૂપાન્તરત્વમ્, એવં પરોપલક્ષણશાસ્ત્રપ્રતિપાદિતાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદ્ ભિદ્યત એવ જ્ઞાનમ્, ન તત્રાન્તર્ભતમ્, તતો રૂપાન્તરં ભવિષ્યતીત્યત આહ- "નૈવમ્", યથાન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવલક્ષણૌ પરસ્પરમનન્તર્ભૂતૌ, ન તથા જ્ઞાનં પરોપલક્ષણશાસ્ત્રપ્રતિપાદિતે ત્રૈલક્ષણ્યે ઽનન્તર્ભૂતમ્ । કુતઃ? । "પરોપલક્ષણાત્"- પરે ઉપલક્ષ્યન્તે ઉપલક્ષણ(ણં) ત્રૈરૂપ્યવિષયાં પ્રતીતિં કાર્યન્તે યેન શાસ્ત્રેણ તતો યત્ ત્રૈલક્ષણ્યં પ્રતીયતે આગૃહીતજ્ઞાનં તસ્માદવ્યતિરેકાદાગૃહીતજ્ઞાને ત્રૈલક્ષણ્યે ઽન્તર્ભાવાદિતિ યાવત્, "ઇતિ" તસ્માન્ન લક્ષણાન્તરં ત્રૈરૂપ્યાદિતિ । તદયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- યદિ જ્ઞાતત્વં જ્ઞાનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ઉક્તેન પ્રકારેણ જ્ઞાનમેવોચ્યતે તદા તલ્લિંગસ્યાનાત્મભૂતમિતિ ન તલ્લક્ષણમ્ । અથાવિ(પિ) જ્ઞાનાપેક્ષઃ કર્મભાવો જ્ઞાતત્વમુચ્યતે તદાપિ જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયા જ્ઞાનસત્તાનિબન્ધનત્વાત્ ત્રૈરૂપ્યવ્યવસ્થૈવ તત્સત્તાવ્યવસ્થાપકં જ્ઞાનમાક્ષિપતિ । તતસ્તદપેક્ષો ઽપિ કર્મભાવો ઽનુક્તસિદ્ધ ઇતિ ન તદ્વચનં પૃથક્કર્તવ્યમ્ । તથા પરોપલક્ષણાર્થશાસ્ત્રપ્રતિપાદિતાગૃહીતજ્ઞાનાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદવ્યતિરેકાદિતિ ।
તદેવમબાધિતવિષયત્વાદિકં રૂપત્રયં નિરાકૃત્ય નિગમયન્નાહ- "તસ્માન્ન હેતુઃ ષડ્લક્ષણઃ ।" કિં તર્હિ? । ત્રૈલક્ષણ્ય એવેતિ ।
ઇમં ક્ષતાશેષકુતર્કમાર્ગં,
મુનીશરાદ્ધાન્તનયપ્રદીપમ્ ।
વિતત્ય પુણ્યં યદુપાર્જિતં તત્,
પરાં વિશુદ્ધિં જગતો વિધેયાત્ ॥
હેતુબિન્દુટીકા સમાપ્તા ।
.............................................................
.............................................................
મા યતત ઇમા યા તદ્રૂપા વલ (?) ત્રિભુવનસ્ય હિતાય શસ્વત્ ।
નરસ્ય સેતોઃ દો.......તથાગતમતસ્ય નિવોધયિત્રી