Hetubinduṭīkā · Chapter 2
[ādivākyasya prayojanaprakaṭanam |]
"parokṣe"- tyādinā prakaraṇārambhe prayojanamāha |
tacca śrotṛjanapravṛttyartham iti kecit |
taduktam[m-
"sarvasyaiva hi śā]strasya karmaṇo vāpi kasyacit |
yāvat prayojanaṃ noktaṃ tāvat tat kena gṛhyatām ||"
iti | tadayuktam | yato 'sya prakaraṇasyedaṃ prayojanamiti [pradarśane prayo]janaviśeṣaṃ prati upāyatāṃ prakaraṇasya niścityānupāye pravṛttyasambhavāt ( Hbṭ 2 ) prekṣāvatāṃ tadarthitayā pra[karaṇaśravaṇādau pravṛttiḥ] syāditi tadabhidhānasyārthavattā varṇyate | na caitad yuktam | yataḥ prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ prayojanārthināṃ tadupāye tadbhāvaniścayāt | yathā kṛṣīva[lādīnāṃ sasyā]dyupāye bījādāvabījādivivekenāvadhṛtabījādibhāvānām | anyathā hyaniścitopāyānāmupeyārthināṃ pravṛttau prekṣāvattaiva hīyeta | upeye tu [pramā]ṇavyāpārāsambhavādaniścaye 'pi vivecitopāyāḥ pratibandhavaikalyayorasambhave ‘yogyametadvivakṣitaṃ kāryaṃ niṣpādayitum'; iti saṃ[bhāvanayā pravṛttau] prekṣāvattāto na hīyeran |
niścayaśca pramāṇādeva | na ca prayojanavākyasya prāmāṇyamasti, śābdānāṃ bahirarthe pratibandhābhāvāt | vivakṣāyāṃ [tasya prāmāṇye 'pi yathā] vastupravṛttiniyamābhāvāt na tataḥ prakaraṇasya prayojanavise(śe)ṣaṃ prati upāyatāniścayaḥ samasti | na hi ye yathā yamarthaṃ vivakṣanti te tathaiva tamanu[tiṣṭhanti vi]saṃvādanābhiprāyāṇāmanyathābhidhāyānyathāpravṛttidarśanālloke sarvatrānāśvāsāt |
prayojanaviśeṣopanyāsāt prakaraṇasya tadupāyatā[viṣaye saṃśayaḥ ja]nyate tatastadbhāvanirdhāraṇāya kṛṣīvalāderiva bījādyavadhṛtaye pravṛttiryukteti cet; na, prayojanaviśeṣopāyatāsaṃśayasya tadabhidhā[nāt prāgapi] bhāvāt | tatsādhakabādhakapramāṇābhāve tasya nyāyaprāptatvāt | anumānādivyutpattyarthānāṃ ca prakaraṇānāṃ darśanāt kimasyānumā[navyutpādanaṃ pra]yojanamanyaddhā, na vā kiñcidapītyevaṃrūpaśca saṃśayaḥ prāk pravartamānaḥ kena nivāryeta | api ca kimidaṃ niṣprayojanam, uta prayojana[vat, athāsmadabhima]tena vā prayojanena tadvaditi jijñāsoḥ pravṛttisambhave vyartha eva prayojanavākyopanyāsaḥ |
tasmād ‘yat prayojanarahitaṃ vākyam, tadartho vā, na tat prekṣāvatārabhyate kartuṃ pratipādayituṃ vā | tadyathā ( Hbṭ 3 ) daśadāḍimādivākyaṃ kākadanta[parīkṣā ca | niṣprayojanaṃ cedaṃ] prakaraṇaṃ tadartho vā'; iti vyāpakānupalabdhyā pratyavatiṣṭhamānasya tadasiddhatodbhāvanārthamādau prayojanavākyopanyāsaḥ |
[prakaraṇatadabhidheyayoḥ prayojanacintā |]
tatra "tadyutpādanārtham" iti vākyena svayamasya prakaraṇasya prayojanamāha | yathāsvamabhidheyapratītirhi vākyasya prayojanam | taccehāsti padānāmavāntaravākyānāṃ ca parasparasaṃsargāt samāsārthapratīteḥ | tathā hi- anumānamatra prakaraṇe vyutpādyata iti tad abhidheyam | tasyaiva tacchabdena sambandhāt | yadyapi parokṣārthapratipattau gu[ṇabhūtamanu]mānaṃ tathāpi vakturabhiprāyānuvidhāyitayā śabdavṛtteḥ tacchabdena parāmṛśyate | anyathā pradhānasaṃsparso(rśo)pi kathaṃ syāt? | śabdānāṃ sva[bhāvataḥ] sambaddhā(ndhā)yogāt | "pakṣadharma" ityādinā cānumānasyaiva vyutpādanāt | tasya vyutpatti [raviparītasvarū]papratītirasya prakaraṇasya prayojanam, tatsādhyatvāt | ata eva cānumānavyutpattiviṣayaṃ prakaraṇa[vyāpāraṃ pratipāda]yituṃ ṇicā nirdiśati- "tadvayutpādanārtham" iti | tataśca prakaraṇaprayojanayoḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ sambandho 'pyukto bhavati | yadyapi śabdavṛttenā[numānavyutpattivi]ṣayasya prakaraṇavyāpārasya prādhānyaṃ tathāpi vastuvṛttena vyutpattereva pradhānatā tasyāstatsādhyatvāt | itarasya ca tadupāyatvenāpradhānatvāt | tasmādanumānavyutpatti reva prayojanatayā pratīyate na prakaraṇavyāpāra iti |
"parokṣārthaprati[patteḥ amumānāśraya]tvāt" ityanena tu prakaraṇārthasyānumānalakṣaṇasya prayojanamāha | na hi vākyasya svārthapratītilakṣaṇaṃ phalamastītyetā[vataiva prekṣāvān prava]rtate 'pi tu tadabhidheyārthasya puruṣārthopayogitve sati | taccehāsti yataḥ parokṣārthasya yā pratipattiḥ- niścayaḥ- tasyā anumā[naṃ- trirūpaliṅgam] kāraṇe kāryopacārāt | ananyopāyasādhyatāṃ darśayituṃ paramatanirāsārtham ( Hbṭ 4 ) āśrayaḥ- kāraṇam, anumānamāśrayo yasyeti sāmānyena vigṛhya | [tadanu ca] kasyānumānāśrayatvāditi viśeṣāpekṣāyām-yadyapi parokṣārthapratipattiśabdasambandhe strītvaṃ gamyate tathāpi tat padasaṃskāravelāyāṃ buddhyasaṃnihitatvāt bahiraṅgamiti na strīpratyayanimittaṃ yathā bhūtamiyaṃ brāhmaṇī, āvapanamiyamuṣṭriketi |
[sarvaparokṣapratīterliṅgajatvādevānumānatvasūcanam |]
anena ca sarvā parokṣā[rtha]pratipattiḥ pramāṇabhūtā, anyasmāt tatpratipattyayogāt, trirūpaliṅgāśrayaivetyuktaṃ bhavati anumānāśrayatvādeveti avadhāraṇāt | [tataśca śabdādī]nāṃ sati prāmāṇye 'numānatā, anyathā teṣāmapi vyutpādyatāprasaṅgo nimittasya samānatvāt |
tathā hi- sarvā parokṣārthapratipattiḥ pra[māṇabhūtā], na svatantrā bhavati | tasyāḥ svārthapratibandhābhāvena niyamena tatsaṃvādāyogāt | avisaṃvādalakṣaṇatvācca pramāṇasya | anyato 'pi [yadi syā]t sarvataḥ sarvapratipattiprasaṅgāt dharmyasambandhe 'pi sarvatra pratītiṃ janayet, pratyāsattiviprakarṣābhāvāt | evambhūtaśca trirūpa[liṅgamevārtho bhava]tīti sarvā parokṣārthapratipattistrirūpaliṅgajatvenānumānāt na bhidyata iti | eṣa cārthaḥ "pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetuḥ", kasya?, parokṣā[rthapratipatte]riti prakṛtena saṃbandhād darśitaḥ, pakṣadharma eva tadaṃśena vyāpta eva ca parokṣārthapratipatterheturityavadhāraṇāt |
[svalakṣaṇasyaiva vastutvaṃ na sāmānyasyeti sthāpanam]
arthagrahaṇaṃ tu parokṣārthapratipatteritya[numā]nasyāpi svalakṣaṇaviṣayaṃ prāmāṇyaṃ darśayitum | arthakriyāsamartho hyarthaḥ, svalakṣaṇaṃ caivamātmakam | ata eva- "vastvadhiṣṭhānatvāt pramāṇavyavasthāyāḥ"- [iti va]kṣyati | anyathānumānāt tatra pravṛttirna syādarthakriyārthinaḥ |
sāmānyasyāvastutve 'pi jñānamātralakṣaṇatvāt tadarthakriyāyāḥ tasyāśca tadu[tpādya]tvena siddhatvāt | na hi jātirdāhapākādāvupayujyate, svalakṣaṇasyaiva tatropayogāt | tatsambandhāt tatra pravṛttiriti cet; na, nityasyānupakāra[katvena] kenacitsambandhābhāvāt | satyapi ca sambandhe kathamanyapratipattāvanyatra pravṛttiḥ, atiprasaṅgāt | samavāyasya sūkṣmatvenānavasitavivekasyāvasāyād bhrāntyā tatra pravṛttiriti cet; evaṃ tarhi bhrāntimātramevāstu, kimantargaḍunā sāmānyena? | nirbbījabhrāntyayogāditi cet; tā eva vyaktayastadekakā[ryakāriṇyo bhrānterbījam] | varṇākṛtisamānākāraṃ hi sāmānyajñānam | na ca sāmānyaṃ tadrūpam, tat kathaṃ tad bhrānterbbījam | sādṛśyanibandhanā hi bhrāntiriṣyate paraiḥ | vyaktaya eva cā[samānajā]tīyavyāvṛttāḥ sāmānyākārajñānasvarūpāstatastā eva bhrāntibījam, atadrūpavyāvṛttestāsu bhāvāt | vastubhūtasya tu sāmānyasya sambandha[āsaṃbhave]na tāsu bhāvāyogācca |
yaistu vyaktyātmakameva sāmānyaṃ kalpitaṃ taiḥ svalakṣaṇaviṣayamanumānasya prāmāṇyamabhyupagatameva bhavati | svalakṣaṇātmakaṃ tu sāmānyaṃ kathamanumāne pratibhāsate iti cintyam | na ca vyaktirūpamapāsyāparaṃ sāmānyasya rūpamiṣyate, vaiśeṣikadarśanopagamaprasaṅgāt | ...........................................................................................................
[1. hetoḥ sāmānyanirūpaṇam |]
[1. hetostritvena vyāptiḥ kathaṃ phaliteti carcā |]
.............hi kathitam | tatra kāryasvabhāvayorvidhisādhanatvānna pratiṣedhe sādhye vyāpāraḥ | anupalabdhito 'pi na hetvantarābhāvaniścayo yataḥ sā caturddhāvasthitā svabhāva[kāraṇa]vyāpakānupalabdhayo viruddha vidhiśceti | tulyayogyatārūpasyaikajñānasaṃsargiṇaḥ svabhāvānupalabdhiranyopalabdhirūpā abhāvavyavahāraheturiṣyate | na [ca hetvan]taramatyantābhāvatayopagatamanukrāntarūpam, yadi hi syāddeśādiniṣedha evāsya syāt nātyantābhāvaḥ | kāraṇavyāpakānupalabdhī tu siddhe kārya[kāraṇa]vyāpyavyāpakabhāve bhavataḥ | na ca hetvantaretyantāsattayāṅgīkṛte prakāro 'yaṃ sambhavati | tat kathaṃ te tadabhāvaṃ gamayiṣyataḥ | virodho 'pyavikala[kāraṇasya] bhavato 'nyabhāve 'bhāvādavagamyata iti viruddhopalabdhirapyasambhavinī | sambhave vā kāraṇānupalabdhyādīnāṃ kathamatyantaniṣedhaḥ? ityāśaṅkayāha- "hetvābhāsāstato 'pare" iti | "tataḥ" trividhāddhetoḥ "apare" anye "hetvābhāsāḥ" yatastatastridhaiva sa iti |
evaṃ manyate- iha yad yatra niyamyate [taddhi]paryayeṇa tadvipakṣasya vyāptau sa niyamaḥ siddhyati | yathā yat sat tat kṣaṇikameveti sattvasya kṣaṇikeṣu niyama ucyamānaḥ sattvaviparyayeṇā[sa]ttvena kṣaṇikavipakṣasyākṣaṇikasya vyāptau siddhyati | evamihāpi tritve heturniyamyamāno hetuviparyayeṇa hetvābhāsatvena trisaṃkhyābā[hyasyārtha]sya vyāptau trisaṃkhyāyāmeva niyato bhavati | tatastrividhahetuvyatiriktānāmarthānāṃ hetvābhāsatāṃ darśayati | tena svabhāvaviruddhopalabdhyā [kārya-sva]bhāvānupalambhavyatiriktānāmarthānāṃ hetutvābhāvaniścaya iti | hetutadābhāsayośca parasparaparihārasthitalakṣaṇatayaiva virodho [hetula]kṣaṇapratītikāla ( Hbṭ 7 ) eva pratipannaḥ | tadātmaniyatapratibhāsajñānādeva tadviparītasyānyatayā tadābhāsatāpratīteḥ, parasparamitaretararūpābhāva[niśca]yāt | tatra trividhahetuvyatirikteṣvartheṣu hetvābhāsatvamupalabhyamānaṃ svaviruddhaṃ hetutvaṃ nirākaroti | te ca hetutrayabāhyā arthā nātyantāsatta[yopa]gatā nāpi hetutvaṃ teṣu niṣidhyamānaṃ, kevalaṃ vyāmohāt hetutvamanyatra prasiddhameva tatrāropitamāśaṅkitaṃ vā tadviruddhopalambhādapasāryate | tat kimucyate- "[atyantāsaṃbha]vinaḥ kathaṃ virodhaḥ" iti | na ca sahānavasthānalakṣaṇa eva virodho yena tannyāyaḥ sarvatropavarṇyeta | nāpi yad yatra pratiṣidhyate tasya tatraiva viro[dhaḥ prati]pattavyo yena "kathamasataḥ kenacid virodhagatiḥ?" iti codyeta | na hi nātra śītasparśo 'gneriti sādhyadharmiṇyeva śītasparśasyāgninā virodha[saṃba]ndho (?) yathā tu asyānyatra pratītavirodhasyāgninā sādhyadharmiṇi niṣedhaḥ tathā hetvābhāsatvopalambhād hetutrayabāhyeṣvartheṣu hetutvanirāsaḥ | [atyantāsa]to 'pi ca lākṣaṇiko virodhaḥ pratīyate yathā kṣaṇikatvenākṣaṇikatvasya tasya vastuni kvacidapyasambhavāt, bhāvena vā yadvadabhāvasya sarva[śaktivirahala]lakṣaṇasyetyalaṃ durmativiṣpanditeṣvatyādareṇeti sthitametat- tritve hetutvaṃ niyamyamānaṃ [tadviparyayasyā] 'pi ca vyāptau satyāṃ tatra niyataṃ bhavatītyabhiprāyavatā viparyayavyāptiṃ pradarśayitumidamuktam- "hetvābhāsa(sā)stato 'pare" iti |
[2. trividhabāhyārthānāṃ hetvābhāsatvena vyāpteścarcā |]
tatraitatsyāt- kṣaṇikavipakṣa[sya sattva]viparyayeṇa vyāptirbādhakapramāṇavaśādavasitā iha tu trisaṅkhyābāhyānāmarthānāṃ hetvābhāsatvena vyāptiḥ katareṇa pramāṇenāvasitetya [trāha]- "avinābhāvaniyamāt" iti | trividhahetuvyatirikte liṅgatayopagate śaṅkayamāne vā vastuni pakṣadharmatāsadbhāve 'pyavinābhāvābhāvā[dityarthaḥ] | ( Hbṭ 8 ) tathā ca vakṣyati- "na sa trividhāddhetoranyatrāstītyatraiva niyata ucyate" iti | avinābhāvavaikalyaṃ ca hetvābhāsatvenāsiddhaviruddhānaikāntikasāmānya[dharme]ṇa vyāptaṃ prameyatvādau niścitamiti hetvābhāsatve sādhye 'vinābhāvavaikalyaṃ svabhāvahetuḥ |
avinābhāvavaikalyaṃ ca trividhahetuvyatiriktatvādeva [tadanyeṣāṃ] [vyāpa]kānupalabdhitaḥ siddham | tathā hi- tādātmyatadutpattibhyāmavinābhāvo vyāptaḥ, tayostatrāvaśyaṃbhāvāt | tasya ca tayoreva bhāvādatatsvabhāvasyātadutpatteśca [tadanāyattata]yā tadavyabhicāraniyamābhāvāt | taduktam-
"kāryakāraṇabhāvādvā svabhāvādvā niyāmakāt |
avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt ||
[avaśyaṃbhāva]niyamaḥ kaḥ parasyānyathā paraiḥ |
ana(arthā)ntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat ||" iti |
rūpādināpi hi rasāderavinābhāvo na sva[taḥ kintu svakāra]ṇāvyabhicāradvāraka iti tatkāraṇotpattirevāvinābhāvanibandhanam | anyathā tadanāyattasya tatkāraṇānāyattasya vā tenā[vinābhāvakalpa]nāyāṃ sarvasya sarvārthairavinābhāvaḥ syāt, aviśeṣāt | ekārthasamavāyanimitto rūparasāderavinābhāva iti cet | nanu samavāyo 'pyādhāryā[dhāra]bhūtānāmupavarṇyate | sa cādhārādheyabhāvastadātmānupakāretiprasaṅgato na sidhyatītyekasāmagryadhīnataivaikārthasamavāyo['vase]yaḥ | anyo vā vastubhūtaḥ saṃbandho 'sambhavī tathā sambandhaparīkṣāyāṃ vistarataḥ śāstrakṛtā pratipādimeveti tata evāvadhāryam | asa - - na vā ( Hbṭ 9 ) ja(nanvasatyapi ja)nyajanakabhāve, tādātmye vā, tenaivāvinābhāvo nānyenetyatra vastusvabhāvairevottaraṃ vācyam ye evaṃ bhavanti nāsmābhiḥ, ke[valaṃ vayaṃ draṣṭāra] iti cet; ākasmikastarhi sa vastūnāṃ svabhāva iti na kasyacinna syāt | na hyahetorddeśakāladravyaniyamo yuktaḥ | [taddhi kiñcit kvacidupa]nīyeta na vā yasya yatra kiñcidāyattamanāyattaṃ vā | anyathā viśeṣābhāvādiṣṭadeśakāladravyavadanyadeśādibhāvaḥ ke[na vāryeta viśeṣābhāvāt | tato ya]dyenāvinābhūtaṃ dṛśyate tasya tenāvyabhicārakāraṇaṃ tattvacintakairabhidhānīyam, na tu pādaprasārikāvalambanīyā | taccāvyabhicārakāraṇam yathoktādanyanna yujyate iti tadvikalā na hetulakṣaṇabhāja iti | tathā cāha-
"saṃyogyādiṣu yeṣvasti pratibandho na tādṛśaḥ |
na te hetava [ityuktaṃ] vyabhicārasya saṃbhavāt ||" iti |
atra prayogaḥ- yasya yena saha tādātmyatadutpattī na sto na sa tadavinābhāvī, yathā prameyatvādiranityatvādinā, na staśca kenacit tādātmyatadutpatti svabhāvakāryavyatirekiṇāmarthānāmiti vyāpakānupalabdhiḥ | svabhāvānupalabdhistu svabhāvahetāvantarbhāviteti tasyāḥ [tādātmya]lakṣaṇa eva pratibandhaḥ | vyāpakakāraṇānupalabdhī tu tādātmyatadutpattilakṣaṇapratibandhavaśādeva vyāpyakāryayornivṛtti sādhayataḥ |
[taduktam-
"tasmā]t tanmātrasaṃbaddhaḥ svabhāvo bhāvameva vā |
nivartayetkāraṇaṃ vā kāryamavyabhicārataḥ ||" iti |
tadevaṃ hetulakṣaṇaṃ 1 saṃkhyāniyamaḥ 2 tadupadarśa[kaṃ ca pramāṇa]m 3 atra śloke nirdiṣṭamiti |
[3. avinābhāvaniyamādityasya prakārāntareṇa vyākhyānam]
athavā ‘tridhaiva saḥ'; iti sa pakṣadharmastriprakāra eva svabhāvakāryānupalambhākhyastadaṃśena vyāpto nānyaḥ | [sa] triprakārastadaṃśena ( Hbṭ 10 ) vyāpta eveti sambandhaḥ | kiṃ kāraṇam? | "avinābhāvaniyamāt" | avinābhāvasya- vyāpteḥ | trividha eva pakṣadharme niyamāt | trividhasya ca pakṣadharmasyāvinābhāvaniyamāt | tena ca [sva]bhāvakāryānupalambhātmakatrividhapakṣadharmavyatiriktā na tadaṃśena vyāptā iti | trividhaśca kāryasvabhāvānupalabdhirūpaḥ pakṣadharmastadaṃśena vyāpta eveti na tasyāhetutvamityuktaṃ bhavati | tatastrividhahetubāhyeṣvavi[nābhā]bāddhetuvyavahāraṃ kurvantaḥ, trividhe ca hetāvavinābhāvasyāvaśyambhāvā[bhāvā]dahetutvamācakṣāṇā nirastā bhavanti |
[4. hetvābhāsalakṣaṇānabhidhānepi tatsūcanam |]
tatraitat syāt- hetvābhāsānamapi [lakṣaṇam]bhidhānīyaṃ tatra śiṣyāṇāṃ hetuvyavahāranivṛttaya ityāha "hetvābhāsāstato 'pare" iti | "tataḥ" pakṣadharmastadaṃśena vyāpta iti hetulakṣaṇād "apare" a[nye ta]lakṣaṇavikalā hetvābhāsā gamyanta eveti na tallakṣaṇamucyate | tathā hi- "pakṣadharmaḥ" ityukte yatra pakṣadharmatā nāsti na sa hetuḥ | "tadaṃśena vyāptaḥ" iti vacane yatra tadaṃśavyāptiviraho viparyayavyāptervyāpakasya vā tatrāvaśyambhāvābhāvāt, te heturūpavikalatayā "hetvābhāsāḥ" asiddhaviruddhānaikāntikā gamyanta eva | tathā hi- yallakṣaṇo yo 'rthaḥ śiṣyasya vyutpāditaḥ tallakṣaṇavirahite na tadvayavahāraṃ svayameva pravartayiṣyati a[tadrūpa]parihāreṇaiva tadrūpapratipatteriti na tatra yatnaḥ phalavān bhavati | yattvanyatra hetvābhāsavyutpādanaṃ tanmandabuddhīnadhikṛtya | idaṃ tu prakaraṇaṃ vipulamatīnuddiśya praṇītam "saṃkṣepataḥ" iti vacanāt | ta eva hi saṃkṣepoktaṃ yathāvadavagantuṃ kṣamāḥ na mandamatayaḥ, teṣāṃ vistarābhidhānamantareṇa yathāvadarthapratipatterabhāvāt | ata evārthākṣiptopanyāsapūrvakameva hetvābhāsalakṣaṇaṃ tatropavarṇitamiti | tadatra vyākhyāne hetulakṣaṇaṃ 1 hetusaṃkhyāniyamaḥ 2 ( Hbṭ 11 ) tasya ca trividhasya hetutvāvadhāraṇaṃ 3 tadubhayakāraṇaṃ 4 śliṣṭanirddeśā[khyānaṃ 5] hetvābhāsalakṣaṇānabhidhānakāraṇaṃ 6 ceti ṣaḍarthāḥ śloke 'tra nirdiṣṭā iti |
kiñca- idamapi sādhu dṛśyate- "tridhaiva" kāryasvabhāvānupalabdhi[bheda]bhinnaḥ sa hetuḥ | tathā, tridhaiva pakṣadharmānvayavyatirekarūpabhedāt "triprakāra eva" trirūpa eva | tadaṃśavyāptivacanenānvayavyatirekayorabhidhānāt | nābādhitaviṣayatvādirūpāntarayogyapi sa hetuḥ | kutaḥ? yataḥ "hetvābhāsāstato 'pare" "tataḥ" trividhāt svabhā[vā]deḥ, pakṣadharmādirūpatrayayogino vā "apare" anye saṃyogyādayo 'bādhitaviṣayatvādivyatiriktarūpavanto vā | kasmād? | avinābhāvasya atraiva trividha eva trirūpa eva ca hetau niyamādanyatra svabhāvādivyatirikta(kte) rūpāntarasambhavini vā avinābhāvābhāvādityarthaḥ | na hi svabhāvādivya[ti]rikte pratibandhanibandhanasyāvinābhāvasya saṃbhavaḥ tadvati vā rūpāntarasya | yathā cā(ca) satyevāvinābhāve rūpāntarasya na sambhavastathā "ṣaḍlakṣaṇa" ityādinā vakṣyati |
[5. diṅnāgānusāreṇa pakṣaśabdasya dharmimātraparatvam |]
"pakṣadharmaḥ" ityatra hetulakṣaṇe 'pi kriyamāṇe yadi samudāyaḥ pakṣe(kṣo) gṛhyate yo 'numānaviṣayastadā sarvo heturasiddhaḥ, siddhau vānumānavaiyarthyamityāha "pakṣo dharmī" iti | kathaṃ punaḥ samudāyavacanaḥ pakṣaśabdo dharmimātre vartata iti cet? "avayave samudāyopacārāt" | pakṣākhyasya hi samudāyasya dvāvavayavau dharmī dharmaśca | tadatra dharmimātre samudāyopacārāt pakṣaśabdo vartate | tadekadeśatvaṃ ca samudāyopacāranimittamiti na sādhyadharmiṇo 'nyatra tatprasaṅgaḥ | taduktam-
"samudāyasya sādhyatvāt dharmamātre [ca]dharmiṇi |
amukhye 'pyekadeśatvāt sādhyatvamupacaryate || "iti |
[6. diṅnāgavyākhyāne īśvarasenākṣepastatuddhāraśca |]
tadetadācāryīyaṃ vyākhyānamīśvarasenenākṣiptaṃ parihartuṃ pūrvapakṣayannāha "prayo[jane]" tyādinā |
"narte, prayojanādiṣṭraṃ(ṣṭaṃ) mukhyaśabdārthalaṅghanam |"
ityasati prayojane nopacāro yuktaḥ | tato dharmidharma ityevāstviti paraḥ | "na" prayojanābhāvaḥ | kutaḥ? sarvaścāsau vivādāśrayo 'nyo vā dharmī yastasya pratiṣedho 'rthaḥ prayojanaṃ yasyopacārasya tadbhāvastasmāt "sarvadharmidharmapratiṣedhārthatvādupacārasya" iti prayojanābhāvādityasiddho hetuḥ |
ka evaṃ sati guṇaḥ? iti cedāha "evaṃ hi" upacāre sati "cākṣuṣatvādi" ādigrahaṇāt ‘kākasya kārṣṇyāt'; ityādi vyadhikaraṇāsiddhaṃ "parihṛtaṃ" hetutvena nirastaṃ "bhavati" | dharmidharma iti tu sāmānye [nābhi]dhānāt teṣāmapi hetutā syāditi |
asatyupacāre dharmigrahaṇādapyetat sidhyati | tato 'narthaka evopacāra ityāha paraḥ- "dharmavacanenāpi" na kevalaṃ dha[rmiva]canena | "dharmyāśrayasiddhau" dharmiṇa āśrayaṇamāśrayaḥ parigrahastasya siddhistasyāṃ satyām | kiṃ punarddharmasya dharmyākṣepanimittamiti cet? "parā[śrayatvā]t"- dharmiparatantratvāt "dharmasya" avaśyamasau dharmiṇamākṣipati | tato dharmivacanamatiricyamānaṃ viśiṣṭaṃ sādhyadharmiṇameva pratipādayati, [na dharmimātram] | syānmatam- dharmigrahaṇād viśiṣṭo 'tra dharmī kaścidabhipreta iti gamyeta | sa tu sādhyadharmīti kutaḥ? ityāha- "pratyāsatte"rnyāyāt | pratyāsattiścātra dharmi[vacanasāmarthyāda]bhipreteti gamyate | vyāptau tu nyāye dharmavacanenāpi dharmimātrākṣepat dharmigrahaṇavaiyarthyam | pratyāsannatā ca sādhyadharmiṇa eva, tatra prathamaṃ ( Hbṭ 13 ) he[tūpa]darśanāt | na pratyāsatteḥ sādhyadharmiparigrahaḥ | kutaḥ? | "dṛṣṭāntadharmiṇo 'pi" na kevalaṃ sādhyadharmiṇaḥ pratyāsatteḥ | kadācid vyāptidarśanapūrvake prayoge dṛṣṭāntadharmiṇyapi prathamaṃ hetusadbhāvopadarśanāt |
yadi na pratyāsatteḥ sādhyadharmisiddhiḥ pāriśeṣyāt tarhi bhaviṣyati | yataḥ "tadaṃśavyāptyā" hetubhūtayā "dṛṣṭāntadharmiṇi" dharmasya satva(ttva)siddheḥ | nahi dṛṣṭāntamantareṇa hetoḥ sādhyena vyāptiḥ pradarśayituṃ śakyata iti manyate | tato dharmigrahaṇādvayatiricyamānāt sādhyadharmiṇa eva parigrahaḥ | "tadaṃśena" iti ca tacchabdena dharmavacanākṣipto dharmī sambhantsyata iti tatsambandhanārthamapi dharmigrahaṇaṃ nāśaṅkanīyam | yatra prayojanāntaraṃ na sambhavati sa pāriśeṣyaviṣayaḥ, dharmivacanasya tvanyadapi prayojanaṃ sambhāvyate | tat kutaḥ pāriśeṣyāt "dharmivacanāt sādhyadharmiparigrahaḥ"? iti manyamānaḥ siddhāntavādyāha- "siddhe tadaṃśavyāptyā dṛṣṭāntadharmiṇi satva(ttve) punarddharmiṇo vacanaṃ dṛṣṭāntadharmiṇa eva yo dharmaḥ sa heturiti niyamārthamāśaṅkayeta | tataśca cākṣuṣatvādaya eva hetavaḥ syuḥ, na kṛtakatvādaya iti aniṣṭameva syāt tasmādupacāraḥ kartavyaḥ" iti |
kiṃ punastarkaśāstra dṛṣṭaṃ kvacit niyamārthavacanamitya āha- "dṛṣṭaṃ sajātīya eva" ityādi | "tatra yaḥ san sajātīye-" [nyāyamukha 7] ityatrācāryīye hetulakṣaṇe ‘sajātīya e[va] satva(ttva)mi'tyavadhāraṇena siddhe 'pi hetorvyatireke | kutra? | sādhyābhāve | yadetat "asaṃstadatyaye" [nyāyamukha 7] iti asatva(ttva)vacanaṃ tanniyamārthamācāryeṇa vyākhyāta[m a]satyeva nāstitā yathā syāt nānyatra na viruddha iti | tathehāpi dharmivacanaṃ tatraiva bhāvaniyamārthamāśaṅkayeta | kadā? siddhe 'pi dṛṣṭāntadharmiṇi [sa]tve(ttve) | kutaḥ? tadaṃśavyāptivacanāt | ( Hbṭ 14 ) kva bhāvaniyamārtham? "[ta]traiva" dṛṣṭāntadharmiṇi, sati cāśaṅkāsambhave | kutaḥ? | pāriśeṣyāt sādhyadharmiparigrahaḥ | nanu apakṣadharmasyāhetutvāt na niyamārthatāśaṅkā | tathā hi- sādhyadharmeṇa vyāpto 'pi dharmo yadi kvacid dharmiṇyupalabhyeta tadā tatraiva svavyāpakapratītiṃ janayet nānyatra [pratyā]sattiviprakarṣābhyāṃ yathākramam | anupalavdhastu kvacid dharmiṇi kathaṃ gamakaḥ? | tathābhāve vā sarvatra svavyāpakaṃ gamayet pratyāsattiviprakarṣābhāvāde[vetyata] āha- "tasmāt sāmarthyāt" ityādi | yadidamanantaraṃ sāmarthyaṃ samupavarṇitam āsmāt sāmarthyādarthasya sādhyadharmiparigrahalakṣaṇasya bhavati pratīti[rpa]ṭudhiyāṃ śrotṛṇām, kintvaśabdakamarthaṃ svayamanusaratāṃ pratipattigauravaṃ syāt | tadupacāramātrāt svayamaśabdakārthābhyūharahitād dharmidharma ityane [na pa]kṣadharma iti "samānanirddeśāt [pratipattigauravaṃ ca] parihṛtaṃ bhavati |" "pratipattigauravaṃ ca" iti ‘ca'śabdenaitadāha- ye paropadeśamākāṅkṣanti tairayamartho lakṣaṇa[vaca]nād boddhavya iti |
yathālakṣaṇaṃ pratīterapakṣadharmo na heturiti kutaḥ? iyamāśaṅkā | tatasteṣāṃ lakṣaṇānusāriṇāṃ niyamāśaṅkāparihārārthaṃ copacārakara[ṇami]ti |
[7. pakṣadharma ityatra niyamavyavasthā |]
iha vyavacchedaphalatvāt śabdaprayogasyāvaśyamevāvadhārayitavyam | ṣaṣṭhīsamāsācca pakṣadharma ityatra nānyaḥ samāsaḥ sambhavati | tathā ca pakṣasyaiva dharma [i]tyevamavadhāraṇāt tadaṃśavyāptirvirudhyata iti viruddhalakṣaṇatāmudbhāvayannāha "pakṣasya dharmatve tvaṃ(taṃ) pakṣaṃ viśeṣaṇamanyato vyavacchedakamapekṣata" iti "tadviśeṣaṇāpekṣasya" dharmasya "anyatra" pakṣīkṛtādanyasmin sapakṣe "ananuvṛttiḥ" | tathā hi- yaḥ pakṣeṇa viśeṣyate sa pakṣasyaiva bhavati nānya[sya] | yathā- yo devadattasya putraḥ sa tasyaiva putro na yajñadattasyāpi | ( Hbṭ 15 ) tato 'nyatrānanuvṛtteḥ "asādhāraṇatā"- sādhāraṇatā na syāt | tadaṃ śavyāptivirodha [i]ti yāvat | sādhāraṇatāyāstva(yāśca) tadaṃśavyāptyā pratipādanāt | tato yadi pakṣadharmo na ta[daṃśe]na vyāptiḥ, atha tadaṃśavyāptirna pakṣadharma iti vyāhataṃ lakṣaṇamiti |
nanu ca tadaṃśavyāptirnāma sādhyadharmasya vyāpakasya tatra hetau sati tadādhāradharmiṇi bhāva, eva, vyāpyasya vā hetostatraiva vyāpake sādhyadharme satyeva bhāva iti svasādhyāvinābhāvalakṣaṇā vakṣyate | na cānayāvaśyaṃ pakṣīkṛtādanyatra vṛttirākṣipyate, yato lakṣaṇavyāghāta āśaṅkyeta | tathā hi- tatraiva pakṣīkṛte satyeva sādhyadharme heturvartamānastadaṃśavyāptiṃ pratipadyata eva | yaiva cāsya sādhyadharmiṇi svasādhyāvinābhāvitā saiva gamakatve nibandhanaṃ nānyadharmiṇi | sa ca svasādhyāvinābhāvaḥ pratibandhasādhakapramāṇanibandhanaḥ, na sapakṣe kvacid bahulaṃ vā sahabhāvamātradarśananibandhanaḥ | na hi lohalekhyaṃ vajram pārthivatvāt kāṣṭhādivat iti tadanyatra pārthivatvasya lohalekhyatāvinābhāvo 'pi tathābhāvo bhavati | yadi ca pakṣīkṛtādanyatraiva vyāptirādarśayitavyeti niyamastadā satvaṃ(ttvaṃ) kathaṃ kṣaṇikatāṃ bhāveṣu pratipādayet? | yo hi sakalapadārthavyāpinīmākṣa(nīṃ kṣa)ṇīkatāmicchati taṃ prati kasyacit [sa]pakṣasyaivābhāvāt | yadapi kaiścit jvālādeḥ kṣaṇikatvamabhyupagamyate tadapi na pratyakṣataḥ, kṣaṇavivekasyātisūkṣmatayānupalakṣaṇāt | anyatraiva ca vyāptirādarśanīyā na sādhyadharmiṇyapīti ko 'yaṃ nyāyaḥ? | evaṃ hi kālpanikatvaṃ hetulakṣaṇasya pratipannaṃ syāt, na vastubalapravṛttatvam, tasmāt svasādhyapratibandhād hetustena vyāptaḥ sidhyati | sa ca viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā sādhyadharmiṇyapi sidhyatīti na kiñcidanyatrānuvṛttyapekṣayā | ( Hbṭ 16 ) ata evānyatroktam- "yat kvacid dṛṣṭaṃ tasya yatra pratibandhaḥ tadvidaḥ tasya tad gamakaṃ tatreti vastugatiḥ" iti |
yadapi "anumeye 'tha tattalye sadbhāvaḥ-" ityādi lakṣaṇaṃ tatrāpi sādhyadharmavāneva sapakṣa ucyate | tataḥ satyeva sādhyadharme vāstītyevaṃparametat | tataśca taddharmaṇaḥ sādhyadharmiṇo 'pi vāstavaṃ sapakṣatvaṃ na vyāvartate | sādhyatveneṣṭatayecchāvyavasthitalakṣaṇena pakṣatvena tasya nirākartumaśakyatvāt | tasmāt tadaṃśavyāptivacanena svasādhyāvinābhāvitvasya pratibandhanibandhanasyānyathā tadayogādabhidhānānnāvaśya manyatra vṛttirākṣipteti, kathamidamāśaṅkitam? | satyam, naivedamāśaṅkanīyam, yadi sarvasya hetoḥ pakṣīkṛte eva dharmiṇi svasādhyapratibandhaḥ pramāṇato niścetuṃ śakyeta | yathā sattvalakṣaṇasya svabhāvahetoḥ kṣaṇikatāyāṃ sādhyāyāṃ tādātmyaṃ viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā | kāryahetostu pa[kṣīkṛtadharmiṇā | kasyacit svabhāvahetoḥ] pratyakṣānupalambhasādhanaḥ pratibandhaḥ kathaṃ parokṣe sādhyadharme gṛhyeta? | tasmāt tasyānyatraiva [prasiddhiriti tadviśeṣaṇāpekṣasya tatra apekṣaṇāt anya]trānanuvṛtteḥ asādhāraṇatā sambhavamātreṇāśaṅkitā | tadā hyanyatrāvartamānaḥ sādhyaviparīta[vyatireka]...........................................................tadubhayabahirbhāvāyogāt taddharmiṇaḥ sādhyavṛttivyavacchedābhyāṃ sarvasaṃgrahāt tatra saṃśayahetu[rbhavati | syānmatam- kvacidāśraye sattāyāḥ prākpravṛttapūrvagṛhī]tavismṛtapratibandhasādhakapramāṇasmṛtaye 'nyatra vṛttirapekṣaṇīyā | etat pariharati | "na" ityādi | [nānyatrānanubhavattiḥ | kutaḥ? ( Hbṭ 17 ) ayogo 'samba]ndhaḥ tavdyavacchedena viśeṣaṇāt pakṣasya | na hyanyayogavyavacchedenaiva viśeṣaṇaṃ bhavati | [kintu ayogavyavacchedenāpi | yatra dharmiṇi dha]rmasya sadbhāvaḥ saṃdihyate tatrāyogavyavacchedasya nyāyaprāptatvāt | atra ca dṛṣṭāntaḥ["yathā caitro dharnurdhara iti" | caitre hi dhanurdhara]tvaṃ saṃdihyate kimasti nāsti iti | tataścaitro dhanurddhara iti tatsadbhāvapratipādikā śrutīḥ [pakṣāntaramadhanurdharatvaṃ śroturāśaṅkopasthāpitaṃ] nirākarotītyayogavyavacchedo 'tra nyāyaprāptaḥ | parābhimatavyavacchedanirācikīrṣayāha- ["na, anyayogavyavacchedena viśeṣaṇāt" anyatrānanuvṛttera]sādhāraṇateti sambandhaḥ | atrāpi dṛṣṭānto "yathā pārtho dhanurddhara iti" | sāmānyaśabdo 'pyayaṃ dha[nurdharaśabdaḥ prakaraṇasāmarthyādinā prakṛṣṭaguṇavṛttiḥ | iha pārthe] hi dhanurddharatvaṃ siddhameveti nāyogāśaṅkā | [tādṛ]śaṃ tu sātiśayaṃ kimanyatrāsti nāstītyanyayoga [śaṅkāyāṃ śrotuḥ yadā pārtho dhanurdhara iti ucya]te tadānyayogavyavacchedo nyāyaprāptaḥ, pratipādyāśaṅkopasthāpitayoreva pakṣayoḥ para[sparaṃ virodhāt ekanirdeśena anyayogavyavacchedasya] nyāyabalāyātatvāt | tadiha pakṣe 'styayaṃ dharmo na veti saṃśītau [pakṣadharma ityukte pakṣasya dharma eva nādharmaḥ | dharmaśca āśritatvādviśeṣaṇaṃ tenāyogo vya]vacchidyate nānyayogastadaṃśavyāptyā tasya pratipādita[tvena dṛṣṭānte saṃdehābhāvāt |
"tadaṃśaḥ" taddharma iti] | tacchabdena pakṣaḥ parāmṛśyate na dharmaḥ, dharmasya dharmāsambhavāt | aṃśaśca dharmo naikadeśaḥ, pakṣa[śabdena dharmimātravacanāt | na tadaṃśaḥ tasya eka]deśābhāvāditi |
[8. vyāptervyāpyavyāpakobhayadharmatvam |]
tasya pakṣadharmasya sato vyāptiḥ- yo vyāpnoti yaśca vyāpyate [tadubhayadharmatayā pratīteḥ | yadā vyāpakadharmatayā vivakṣyate ta]dā vyāpakasya gamyasya | tatrāta satsaptabhyarthapradhānametat nādhārapradhānam, dharmāṇāṃ dharma[āntaratvābhāvāt | tenāyamarthaḥ]- ( Hbṭ 18 ) yatra dharmiṇi vyāpyamasti tatra sarvatra bhāva eva vyāpakasya svagato dharmo vyāptiḥ | tata[śca vyāpyabhāvāpekṣayā vyāpyasyaiva vyāptatāpratītiḥ] | na tvevamavadhāryate | vyāpakasyaiva tatra bhāva iti | hetvabhāvaprasaṅgādavyāpakasyāpi mūrtatvādestatra bhāvāt | nāpi ‘tatraive'ti prayatnānantarīyakatvāderahetutāpatteḥ | sādhāraṇaśca hetuḥ syāt | nityatvasya prameyeṣveva bhāvāt | yadā tu vyāpyadharmatā(rmatayā) vivakṣā vyāptestadā vyāpyasya vā gamakasya tatraiva vyāpake gamye sati | ytatra dharmiṇi vyāpako 'sti tatraiva bhāvo, na tadabhāve 'pi vyāptiriti | atrāpi vyāpyasyaiva tatra bhāva ityavadhāraṇaṃ hetvabhāvaprasaktereva nāśritam, avyāpyasyāpi tatra bhāvāt | nāpi vyāpyasya tatra bhāva eveti sapakṣaikadeśavṛtterahetutvaprāpteḥ | sādhāraṇasya [ca] hetutvaṃ syāt | prameyatvasya nityeṣvavaśyaṃbhāvāditi | vyāpyavyāpakadharmatāsaṃvarṇanaṃ tu vyāpterubhayatra tulyadharmatayaikākārā pratītiḥ saṃyogivat mā bhūditi pradarśanārtham | tathā hi- pūrvatrāyogavyavacchedenāvadhāraṇam uttaratrānyayogavyavacchedeneti kuta ubhayatraikākāratā vyāpteḥ? | taduktam-
"liṅge liṅgī bhavatyeva liṅginyevetarat punaḥ |
niyamasya viparyāse 'sambandho liṅgaliṅginoḥ ||" iti |
etenācāryeṇa saṃyogabalāt gamakatve yo doṣa uktaḥ-
"na ca kenacidaṃśena na saṃyogī hutāśanaḥ |
dhūmo vā sarvathā tena prāptaṃ dhūmāt prakāśanam ||" iti |
sa iha nāvataratītyākhyātaṃ bhavati | tathā hi- saṃyogasya ubhayatrāviśeṣāt eṣa prasaṅgo na tu vyāpteḥ | na hi yādṛśī ( Hbṭ 19 ) vyāpakadharma vyāptiḥ tādṛśyeva vyāpyadharma iti | tathā cāha-
"sambandho yadyapi dviṣṭhaḥ sahabhāvyaṅgaliṅginoḥ |
ādhārādheyavad vṛttistasya saṃyogivanna tu ||" iti |
tena vyāpako vyāpyo na bhavati vyāpyaśca [na] vyāpaka iti | "tadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti vacanāt na saṃyogipakṣokto doṣaḥ | nāpyubhayorgamyagamakatāprasaṅgaḥ, yathoktād hetulakṣaṇād vyāpakasyaiva gamyatvapratīteḥ, vyāpyasyaiva gamakatāsampratyayāditi |
[9. vyāpteranvayavyatirekarūpayossūcanam |]
yadi tarhi "pakṣadharmastadaṃśena vyāptaḥ" ityetaddhetulakṣaṇaṃ tataḥ pakṣadharmatvaṃ tadaṃśavyāptiśceti dvirūpo hetuḥ syāt, anyatra ca trirūpa uktaḥ tat kathaṃ na vyāghātaḥ? ityāha "etena" tadaṃśavyāptivacanena "anvayo vyatireko vā uktaḥ" veditavya iti sambandhaḥ | anvayavyatirekarūpatvād vyāpteriti bhāvaḥ | tathā hi- ya eva yenānvito yannivṛttau ca nivartate sa eva tene vyāpta ucyate iti tadātmakatvād vyāptervyāptivacanenānvayavyatirekābhidhānam | tato vyāptivacanena rūpadvayābhidhānāt na vyāghāta iti |
[10. vyāpteḥ pratyakṣeṇānumānena vā niścayaḥ |]
tau ca jñapakahetvadhikārāt niścitau | "niścayaśca tayornaikenaiva pramāṇena api tu yathāsvam |" yasya yad ātmīyaṃ pramāṇaṃ niścāyakaṃ tena | yasya ca yat niścāyakaṃ pramāṇaṃ tad uttaratra vakṣyati |
"anvayo vyatirako vā" iti tulyakakṣatāsūcanārtho ‘vāśabdaḥ | tena sādharmyavaidharmyavatoḥ prayogayorekenaiva dvitīyagatervidhipratiṣedharūpatayā vyāvṛttibhede 'pi paramārthatastādātmyāt nobhayopadarśanamiti sūcitaṃ bhavati | vyatireko hi sādhyanivṛttau liṅgasya nivṛttidharmakatvaṃ svabhāvabhūto dharma ityanvayarūpatā vastuto 'sya na virudhyate | "pakṣadharmaśca" | kiṃ? | "yathāsvaṃ pramāṇena niścitaḥ" ( Hbṭ 20 ) ukta iti sambandhaḥ | niścayaprasaṅgena so 'pyatra pratipādyate, niścitasya gamakatvāmākhyātum | .................................................................................... iti pradarśanārtho ‘vāśabdaḥ | "pratyakṣeṇa ca svayaṃ svalakṣaṇākāratve 'pyanantarasāmānyavikalpajananāt prasiddhiḥ" upacārato niścaya ucyate- pratyakṣapṛṣṭhabhāvino vikalpasyānadhigatārthādhigantṛtvābhāvaṃ darśayituṃ | tena yadyapi sāmānyarūpaṃ liṅgamavasthāpyate tathāpi svalakṣaṇapratītireva tadvyavasthānibandhanamiti pratyakṣataḥ pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi prasiddhirucyate | etaccānantarameva vyaktīkariṣyate | "anumānato vā sādhyadharmiṇi pakṣadharmasya prasiddhi" rniścayaḥ | pramāṇaphalabhedācca "anumānataḥ" anumānena niścaya iti āha | "atrodāharaṇe" yathākramaṃ "yathā pradeśe dhūmasya" dhūmasāmānyasya pratyakṣato niścayaḥ iti |
[11. uddayotakaramataṃ nirasya deśādyapekṣakāryahetorgamakatvoktiḥ |]
yastu manyate- ‘yaḥ pradeśo 'gnisambandhī so 'pratyakṣo yastu pratyakṣo nabhobhāgarūpa ālokādyātmā dhūmavattayā dṛśyamāno na so 'gnimān ataḥ kathaṃ pradeśe dhūmasya pratyakṣataḥ prasiddhiḥ | tasmād dhūma eva dharmī yuktaḥ | sāgnirayaṃ dhūmaḥ dhūmatvāt ityevaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ'; iti- tasyāpi sāgneḥ dhūmāvayavasyāpratyakṣatvāt, paridṛśyamānasya corddhavabhāgavartino 'gninā sahāvṛtteḥ, kathaṃ dhūmasāmānyasya sādhyadharmiṇi pratyakṣataḥ prasiddhiḥ? | dhūmāvayavī pratyakṣa iti cet; na, avayavavyatirekeṇa tasyābhāvāt | lokādhyavasāyatastasyaikatve vā pradeśasyāpi tāvataḥ ( Hbṭ 21 ) kalpitamekatvaṃ na nivāryate | pradeśe eva ca loko 'gni pratipadyate, na dhūme | deśakālādyapekṣayaiva ca kāryaheturgamakaḥ | yadāha-
"iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam |
anyathā vyabhicāri syād bhasmevāśītasādhanaḥ (dhane) ||
iti |
"tato deśādyapekṣāgnisādhane dhūmavattayā |
gṛhyamāṇasya deśasya dharmitā na virudhyate ||"
yathā balākāvato vṛkṣāderddeśādyapekṣayā jalasādhanatvamiti |
"śabde vā kṛtakatvasya" pratyayabhedabhiditvādinānumāneneti |
[12. nirvikalpaṃ kathaṃ sāmānyagrāhīti kumārilākṣepasyottaram |]
atra yathopavarṇitaṃ pratyakṣataḥ pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi prasiddhāvabhiprāyamapratipadyamānaḥ kumārilaḥ- ‘kathaṃ pratyakṣeṇa(ṇā)vikalpena sāmānyātmano liṅgasya dhūmādeḥ svarūpagra[haṇa]mapi tāvad yujyate, dharmiṇo vā kuta eva tatsambandhagrahaṇam'- iti pratyavatasthe | tena hi "pratyakṣapūrvakatvāccānumānāderddharmaṃ pratyanimittatvam" ityetad bhāṣyam-
"kathaṃ pratyakṣapūrvatvamanumānādino bhavet? |
yadā smṛtyasamarthatvānnirvikalpendriyasya dhīḥ ||
na cāvikalpyaliṅgasya dharmisambandhayostathā |
gṛhītiḥ"
ityākṣipya-
" pratyakṣāgrahaṇaṃ yattu liṅgāderavikalpanāt |
tanneṣṭatvād vikalpasyāpyartharūpopakāriṇaḥ ||
asti syālocanājñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam |
bālamūkādivijñānasadṛśaṃ śuddhavastujam ||
tataḥ paraṃ punarvastu dharmairjātyādibhiryayā |
buddhyāvasīyate sāpi pratyakṣatvena sammatā ||"
iti bruvatā- ‘saugatānāmevāyaṃ liṅgadharmitatsambandhāgrahaṇalakṣaṇo doṣo yeṣāmavikalpakameva pratyakṣaṃ, nāsmākaṃ savikalpamapi pratyakṣamicchatām'; ityuktaṃ bhavati | tatastadupavarṇitadoṣapratividhānāyāha- "sadhūmaṃ hi" ityādi | ayamatra samudāyārthaḥ- pratyakṣaṃ hi purovasthitamauttarādharyeṇa dhūmapradeśādikaṃ vidhirūpeṇa dhūmādisvalakṣaṇaṃ sakalasajātīyavijātīyavyāvṛttaṃ ca svasvabhāvavyavasthiteḥ sarvāsāmarthamātrāṇāṃ parasparamasaṃkīrṇarūpatvāt tatsāmarthyabhāviyathāsthānamanukurvatpāścāttyavidhipratiṣedhavikalpadvayaṃ janayati yena dhūmapradeśākhyau dharmadharmiṇau tayoścauttarādharyam ‘evametat nānyathā iti vikalpayati | yathānubhavamabhyāsapāṭavādipratyayāntarasahakāriṇāṃ vikalpānāmudayāt | tato dharmadharmiṇoḥ svarūpaniścayaḥ sambandhaniścayaśca pratyakṣanibandhanaḥ sampadyate | tathā hi- ayameva dhūmapradeśayoḥ sambandhasya niścayo yaḥ ‘atrāyam'; ityadhyavasāyaḥ | sa cāvikalpenāpi pratyakṣeṇa yathoktena prakāreṇa sampādita eva | na cauttarādharyāvasthitād vastudvayādanya eva kaścidādhā[rādhe]yabhāvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ yataḥ tasya pratyakṣeṇānanubhūtatvāt paścāda(d) vikalpanaṃ syāt | vastubhūtasya tasyānyatra niṣedhāt | tasmādayaṃ tadeva tathāvasthitamarthadvayamāśritya kalpanāsamāropita eva | tena sambandhaḥ sambandhīti bhedāntarapratikṣepāpratikṣepābhyāṃ dharmadharmitayā vyavahāro loke na tu pāramārthikaḥ | sāmānyavyavahāro 'pi vijātīyavyāvṛttāneva bhāvānāsṛ(śri)tya kalpanāsamāropita eva pratanyate | teṣāmeva bhinnānāmapyanubhavadvāreṇa vijātīyavyāvṛttatayā prakṛtyaivaikākāraparāmarśapratyayahetutvāt | tathā cāha-
"ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane |
bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat ||"
tataḥ sāmānyavi[kalpajananadvārā] tatpratibhāsino dhūmākārasya vijātīyavyāvṛ[ttarūpasya sāmānyarūpatayā] pratyakṣeṇaiva gṛhītatvāt | na hi vijātīyavyāvṛttirvyāvṛttādanyaiva kācid yasyāḥ pratyakṣeṇāgrahaṇaṃ syāt | tasmād yathāparidṛṣṭaṃ dhūmādisvalakṣaṇamevānyato vyāvṛ[ttātmanā vi]kalpyata iti pratipatradhyavasāyavaśāt smṛtireva | dvividho vikalpaḥ pratyakṣapṛṣṭhabhāvī vastutaḥ punarnirviṣaya eva | tato yadāha- sāmānyasyānanubhūtatayā-
"smārtametadabhedena vijñānamiti yo vadet |
tasya vandhyāsute 'pyasti nūnaṃ smaraṇaśaktatā ||"
iti tadapyapāstamiti ||
[13. anumiteḥ sāmānyaviṣayatve 'navastheti kumārilākṣepasyottaram |]
athavāparaṃ kumārilenābhihitam- "svalakṣaṇaviṣayaṃ pratyakṣaṃ sāmānyalakṣaṇaviṣayamanumānam" iti vacanāt dhūmādisāmānyamanumānagrāhyameva | tatra cānavasthā liṅgagrāhiṇo 'pyanumānasya tadanyaliṅgabalenotpatteḥ | tasya ca sāmānyarūpatayā tadanyānumānamānaviṣayatvāt tathā tadanyasyāpīti kasyacidekasyāpi liṅginaḥ pratipattiḥ yugasahasrairapi na sambhavati | kimaṅga punarekena puruṣāyuṣkeṇeti | tathā cāha-
"sāmānyaṃ nānumānena vinā yasya pratīyate |
na ca liṅgavinirmuktamanumānaṃ pravartate ||
asāmānyasya liṅgatvaṃ na ca kenacidiṣyate |
na cānavagataṃ liṅgaṃ kiñcidasti prakāśakam ||
tasyāpi cānumānena syādanyena gatiḥ punaḥ |
tadudbhūtiśca liṅgāt syāt sāmānyajñānasaṃhitāt ||
tasya cāpyanumānatvaṃ liṅgena ca tadudbhavaḥ |
anumānāntarādeva jñātenaivaṃ ca kalpane ||
liṅgaliṅgyanumānānāmānantyādekaliṅgini |
gatiryugasahastreṣu bahuṣvapi na vidyate ||"
ityāśaṅkayāha "sadhūmaṃ hi" ityādi | evaṃ manyate | yasyānumānantareṇa sāmānyaṃ na pratīyate bhavatu tasyāyaṃ doṣaḥ, ( Hbṭ 24 ) asmākaṃ tu pratyakṣapṛṣṭhabhāvināpi vikalpena prakṛtivibhramāt sāmānyaṃ pratīyate | liṅgavikalpasya ca svalakṣaṇadarśanāśrayatvāt paramparayā vastupratibandhādavisaṃvādakatvam, maṇiprabhāyāmiva maṇibhrānteḥ | kāryahetutvamapi vikalpāvabhāsino dhūmasāmānyasya liṅgatayāvasthāpyamānasya kāryadarśanāśrayatayā tadadhyavasāyācca | na hi dhūmasvalakṣaṇasya liṅgatāvasthāpayituṃ yuktā, tasyāsādhāraṇasya sapakṣe vṛttyabhāvāt, tadaṃśavyāptyayogāt, sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanāsambhavācceti |
yattūktam ‘sāmānyalakṣaṇaviṣamanumānam‘ iti tatra naivamavadhāryate- sāmānyalakṣaṇaviṣayamanumānameveti | pratyakṣapṛṣṭhabhāvino vikalpasyāpi tadviṣayatvāt tadanyasya ca vikalpasya | kintu sāmānyalakṣaṇaviṣayamevānumānamityavadhāryate svalakṣaṇaviṣayatvaniṣedhārthamiti | tatra saha dhūmena vartata iti "sadhūmaḥ" | pakṣadharmatāpratipadanārthamevamuktam | vidhivikalpasya caitadeva bījam | taṃ "sadhūmaṃ pradeśaṃ dṛṣṭavataḥ" pratyakṣeṇeti sambandhaḥ | kīdṛśam "arthāntaraviviktarūpam" arthāntaraiḥ sajātīyavijātīyairviviktamasaṅkīrṇaṃ rūpamasyeti vigrahaḥ | sarvabhāvānāṃ svasvabhāvavyavasthiteḥ svabhāvasāṅkaryābhāvāt | anyathā sarvasya sarvatropayogādatiprasaṅgaḥ | anena pratiṣedhavikalpasya nimittamākhyātam, sāmānyotprekṣāyāśca bījam | taduktam-
"itaretarabhedo 'ntya(sya) bījaṃ saṃjñā yadarthikā" iti |
tathā hi- arthāntaravyāvṛttiṃ parasparavyāvṛttānāmapi samānāmutpaśyato bhinnameṣāṃ rūpaṃ tirodhāyābhinnaṃ svabhāvamāropayantī kalpanotpadyate | "asādhāraṇātmanā" iti arthāntaravyāvṛttena svabhāvena | na tu yathā kumārilo manyate- ‘arthāntaraviveko 'bhāvapramāṇagrāhyo na pratyakṣāvaseyaḥ'; iti | nahi vastubalabhāvinā pratyakṣeṇa anyathādarśanasambhavo bhrāntatāprasaṅgāt | tenātmanā ( Hbṭ 25 ) dṛṣṭavataḥ sataḥ puṃso 'nantaraṃ "smārtaṃ liṅgajñānamutpadyate" iti sambandhaḥ | smṛtireva "smārtam" | liṅgapratibhāsi jñānaṃ "liṅgajñānam" | anena pratyakṣapṛṣṭhabhāvini vikalpe yatsāmānyamābhāti tasya līṅgavyavasthāmāha |
paramārthataḥ kiṃ viṣayaṃ? | "yathādṛṣṭabhedaparamārtha[viṣayam"].............................................................................
[14. darśanavidhipratiṣedhavikalpeṣu prāmāṇyāprāmāṇyavyavasthā |]
[da]rśanavidhipratiṣedhavikalpānāṃ pramāṇāpramāṇacintāmārabhate | "tatra" teṣu darśanavidhipratiṣedhavikalpeṣu | tadādyaṃ yadetat-
"asti hyālocanājñānaṃ prathamam-" iti
ādau vikalpapravṛtterbhavamiti "ādyam" ākhyātam "asādhāraṇaviṣayam" svalakṣaṇaviṣayaṃ darśanaṃ tad "eva" pramāṇaṃ na vidhipratiṣedhavikalpāvapi | tasyaiva pramāṇalakṣaṇayogāditarayośca tadasambhavāt | tathā hi- anadhigataviṣayatvamarthakriyāsādhanaviṣayatvaṃ ca pramāṇalakṣaṇam | tad darśanasyaivāsti |
tatra "ādyam" ityapūrvārthavijñānatvamākhyātam "asādhāraṇaviṣayam" iti arthakriyāsādhanaviṣayatvam | svalakṣaṇasyaivārthakriyāsādhanatvāt |
[15. pratiṣedhavikalpasyāprāmāṇyasthāpanam |]
tatra pratiṣedhavikalpasya tāvat pratyakṣagṛhītārthaviṣayatayā smṛtitvaṃ pratipādayannāha- "tasmin" asādhāraṇe "tathābhūte" arthāntarairasaṅkīrṇarūpe "darśanena" asaṅkīrṇarūpasāmarthyabhāvinā "dṛṣṭe" adhigate "sati" | tathā hi- vyatiriktamapi bhāvāṃśādabhāvāṃśamicchatā bhāvāṃśaḥ svabhāvenāsaṅkīrṇarūpaḥ kalpanīyaḥ, anyathā sa evābhāvāṃśo na sidhyet | na ca svabhāvenāsaṅkīrṇarūpatāyāmasatyāṃ ( Hbṭ 26 ) pṛthagbhūtābhāvāṃśasadbhāve 'pi sā yuktimatī, svahetubalāyātasya saṅkīrṇarūpasyākiñcitkarābhāvāṃśasambhave 'pi tyāgāyogāt | na ca tenaiva tadvināśanam, vināśahetvayogasya pratipādayiṣyamāṇatvāt | tena saṅkīrṇarūpavināśane ca varaṃ svahetoreva svabhāvato 'saṅkīrṇarūpāṇāmudayo 'stu kiṃ parivrāḍmodakanyāyopagamena? | tasmāt svabhāvata eva bhāvānāṃ pararūpavikalatvamabhāvāṃśaḥ nānyaḥ | sa ca tathābhūto darśanena gṛhīta eva | tasmiṃstathābhūte dṛṣṭe "sa" padārtho "yena" vastunā "asādhāraṇaḥ" samānasvabhāvo na bhavati tadrūpavikalasvabhāvatvāt "tadasādhāraṇatāṃ" tena tenātadrūpeṇāsamānasvabhāvatāṃ etadeva vyanakti | "tataḥ" arthāntarād "bhedaṃ" vailakṣaṇyamanyarūpamidaṃ na bhavatīti "abhilapantī" abhimukhayantī dṛṣṭavailakṣaṇye pravartamānatayā "smṛtirutpannā pratyakṣabalena" | yadi tu liṅgabalenotpadyeta vyavacchedaviṣayāpi smṛtirna syāditi bhāvaḥ | kiṃ viṣayā? | "atadvyāvṛttiviṣayā |" tacchabdena darśanaviṣayasya vastunaḥ parāmarśaḥ kṛtaḥ | na tat atat vijātīyam | atasmād vyāvṛttiḥ atavdyāvṛttiḥ | sā viṣayo yasyāḥ sā tathā | athādṛṣṭa evārthāntarebhyo bhedo mayāpi kalpyate iti pratipatra (ttara) dhyavasāyāccaivamuktam | parāmarthato nirviṣayatvāt | sā "na pramāṇaṃ" nābhāvapramāṇaphalamityarthaḥ | na hi smṛtijanakatvena pramāṇatā yuktā | kasmāt na pramāṇam? | yathādṛṣṭasyākāro 'bhyāsapāṭavādipratyayāntarasāpekṣo viśeṣastasya grahaṇāt | na hi dṛṣṭimityeva vikalpena gṛhyate, darśanāviśeṣāt sarvākāreṣu vikalpodayaprasaṅgāt, api tu kaścidevābhyāsādipratyayāpekṣa ityākāragrahaṇenācaṣṭe |
bhavatu yathādṛṣṭākāragrahaṇam | pramāṇaṃ tu kasmānna bhavatīti parasya taduktapramāṇalakṣaṇavirahaṃ darśayannāha- "prāg" ( Hbṭ 27 ) ālocanājñānodayakāle "asādhāraṇam" assaṅkīrṇarūpaṃ dṛṣṭvā asādhāraṇamarthāntararūpaṃ na bhavatīti "abhilapataḥ" vikalpayataḥ "pratiṣedhavikalpasyāpūrvārthādhigamābhāvād" apūrvārthavijñānatāvirahāt | apūrvārthavijñānaṃ ca pramāṇaṃ bhavatocyata iti bhāvaḥ |
[16. vidhivikalpasyāsyaprāmāṇyavyavasthāpanam |]
yadyuktena prakāreṇa pratiṣedhavikalpo na pramāṇaṃ, vidhivikalpastarhi pramāṇaṃ bhaviṣyati | nahi tasyāpūrvārthavijñānatvābhāvaḥ sambhavati | tatpratibhāsino 'nugatasya sāmānyākārasyāsādhāraṇarūpāvalambinā darśanenānadhigamāt tat kuto 'syāprāmāṇyam | taduktam-
"tataḥ paraṃ punarvastu"
ityādi | tadetat kumarilavacanamāśaṅkya vidhivikalpasyāpi prāmāṇyamanupa(mapa)nudannāha- "arthakriyāsādhanasya" svalakṣaṇasya "ālocanājñānena darśanādadṛṣṭasya punastatsādhanasya" arthakriyāsādhanasya svabhāvasya "vikalpenāpratipatteḥ vidhivikalpo na pramāṇam" | yadyapi tenānadhigataṃ sāmānyamadhigamyata iti varṇyate tathāpi tad arthakriyāsādhanaṃ na bhavati iti tadadhigantā taimirikādijñānaprakhyo vidhivikalpo na pramāṇam |
"tataḥ paraṃ punarvastu dharmairjātyādibhiryayā |
budhyāḥ(ddhyā)'vasīyate"
iti cocyate | tatra punarvastugrahaṇena nirvikalpakapratyakṣaviṣayasyaiva vastuno jātyādi viśiṣṭasya vikalpabudhyā(ddhyā)'vasāya ucyate | tasya ca nirvikalpajñānenaivādhigamāt na tatra prāmāṇyam, jātestvarthakriyāsādhanatvābhāvādanadhigatāyā adhigame 'pi keśādijñānasyeva na prāmāṇyam | ata evārthakriyāsāmarthyavirahiṇā sāmānyenendriyāṇāṃ samprayogābhāvāt pratyakṣatāpyasambhavinī | ‘ca'kāreṇa smṛtitvācceti pūrvoktakāraṇasamuccayaḥ | smṛtitvaṃ cāsyottaratra pratipādayiṣyate | "anumānavad" ( Hbṭ 28 ) iti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | yathā pratyakṣeṇārthakriyāsādhane pradeśākhyai dharmiṇyadhigate 'pyanadhigatasyāgnerarthakriyāsādhanasyāsāmānyākāreṇa parokṣasya svalakṣaṇākāreṇa pratipattumaśakyatvāt pratipattirnaivaṃ vidhivikalpena sāmānyakāreṇānadhigamarthakriyāsādhanamadhigamyate, taisyālocanājñānenaivādhigamāt | tasmiṃ(smin) smṛtirevāsāviti na pramāṇamiti |
[17. arthakriyāsādhanaviṣayajñānasyaiva prāmāṇyasamarthanam |]
"arthakriyāsādhanaviṣayameva pramāṇam" netaraditi kuta etat? iti cet "arthakriyārthī hi" puruṣo yasmāt hitāhitaprāptiparihārārthī "sarvo" na kākatālīyanyāyena kaścideva, "prekṣāvān" buddhipurvakārī "pramāṇamapramāṇaṃ vā" pramāṇādeva sarvadā pravarta(rte)ya apramāṇāt mā kadācit, vipralambhasambhavād, "ubhayamanveṣate" na vyasanitayā | tato 'yamarthakriyāsādhanaviṣayameva pramāṇaṃ bravīti, tasyārthakriyāsādhane pravṛttyaṅgatvāt | netarat, tadviparītatvāt | tathāhi- pramāṇamavisaṃvādakamapratārakamucyate loke 'pi | yaccārthakriyāsādhanamanadhigacchanna tatra pravartayati, kuta eva tat prāpayet tat kathamavisaṃvādakatayā prekṣāpūrvakārī pramāṇamācakṣīta? |
[18. sāmānyasya vistareṇāvastutvasādhanam |]
yadyevaṃ sāmānyamapyarthakriyāsādhanameva tatastadviṣayo vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti ced āha- "na ca"naiva "sāmānyaṃ kāñcit" tatsādhyatayopagatāmabhinnajñānābhidhānalakṣaṇāmanyāṃ vā vyaktisādhyām "arthakriyāmupakalpayati" | kīdṛśam?, "svalakṣaṇapratipatteḥ" vyaktipratipatterālocanājñānasaṃjñitāyā "urddham" uttarakālaṃ "tatsāmarthyotpannavikalpavijñānagrāhyam" iti | tacchabdena svalakṣaṇapratipattiḥ sambadhyate | ‘tataḥ paraṃ punarvastu'; ityādi parairabhidhānādevaṃ bravīti darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya pratyakṣapramāṇatāṃ nirākartum | sarvameva tu sāmānyaṃ na kāñcidarthakriyāmupakalpayati | ( Hbṭ 29 ) yat tu sāmānyamanumānavikalpagrāhyaṃ tat kāraṇavyāpakasambaddhaliṅganiścayadvārāyātaṃ sambaddhasambandhādanadhigatārthakriyāsādhanaviṣayāmarthakriyāmupakalpayatīti tadviṣayo vikalpaḥ pramāṇam | idaṃ tu naivam, adhigatatvādarthakriyāsādhanasyālocanājñāneneti | atrodāharaṇam "yathā- nīlaṃ dṛṣṭvā nīlamiti jñāne" pratibhāsamānamiti śeṣaḥ | na sāmānyaṃ kāñcidarthakriyāmupakalpayatīti prakṛtena sambandhaḥ |
nanu ca liṅgavikalpapratibhāsi sāmānyaṃ prakṛtam tat kimanyadudāhriyate? | sarvasya darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya paropagatāṃ pratyakṣapramāṇatāṃ tulyanyāyatayā nirākartum | kāṃpunarnīlamiti vikalpajñāne darśanapṛṣṭhabhāvini pratibhāsamānaṃ sāmānyamarthakriyāṃ nopakalpayati? | yadi vyaktisādhyām; tadānyo 'pi padārtho 'nyadīyāmarthakriyāṃ nopakalpayatīti tasyāpyanarthakriyāsādhanatvādavastutvaprasaṅgaḥ | atha svasādhyām; tadasiddham, abhinnajñānābhidhānalakṣaṇāyāḥ svasādhyāyāḥ karaṇādityāśaṅkayāha- "tadeva hi" yat tadālocanājñāne nopalabdhaṃ "nīlasvalakṣaṇam" nīlavyaktiḥ "tathāvidhasādhyārthakriyākāri" | tathāvidhaśabdena sāmānyamatrābhipretam, tādṛśaparyāyatvādasya, sādhāraṇarūpasya ca tādṛśatvāt | tena tathāvidhasādhyāṃ nīlasāmānyasādhyāmabhinnajñānābhidhānalakṣaṇāmarthakriyāṃ kartuṃ śīlamasya svalakṣaṇasyeti tat tathoktam |
evaṃ manyate- yathā bhinnā api vyaktayaḥ kayācit pratyāsattyā tadekakāryapratiniyamalakṣaṇayā tadekamabhinnaṃ sāmānyamupakurvanti, tadaparasāmānyayogamantareṇāpi, anyathānavasthāprasaṅgāt, tathābhinnajñānābhidhānātmikāmapyarthakriyāṃ sādhayiṣyanti | kimapramāṇakena pramāṇabādhitena ca sāmānyenopagatena? | tathā hi- anumānādike jñāne yathāvidhamasyāspaṣṭaṃ rūpaṃ pratibhāsate na tathāvidhaṃ vyaktiṣu dṛśyamānāsupalakṣayāmaḥ | ekameva hi vyaktidarśanakāle spaṣṭaṃ nīlādirūpaṃ vibhāvayāmaḥ | ( Hbṭ 30 ) tat kathamadṛṣṭakalpanayātmānaṃ svayameva vipralabhemahi? | vyaktirūpasaṃsargād ayogolakavanhivadavibhāvanamiti cet; na, sarvatra bhedābhedavyavasthāyā abhāvaprasaṅgāt | asyottarasyānyatrāpi sulabhatvāt | na ca sāmānyasya dve rūpe staḥ spaṣṭamaspaṣṭaṃ ca, yenaikena darśane pratibhāseta anyenānumānādijñāne, padārthadvayopagamaprasaṅgāt, pratibhāsabhedasyaiva sarvatra bhāvabhedavyavasthānibandhanatvāt, sāmānyasyāparasāmānyaprasakterniḥsāmānyasya cāsyopagamāt |
[19. kumāriloktadvayātmakabuddhernirasanam |]
etenaitadapi nirastam yadāha-
"sarvavastuṣu buddhiśca vyāvṛttyanugamātmikā |
jāyate dvayātmakatvena vinā sā ca na yujyate ||"
"na cātrānyatarā bhrāntirupacāreṇa ceṣyate |
dṛḍhatvāt sarvadā buddherbhrāntistadbhāntivādinām ||"
iti | yato yadīndriyabuddhimabhipretyocyate; tadāsiddham, aspaṣṭasya nīlādyākārasya spaṣṭanīlādyābhāsāyāṃ tatrānupalakṣaṇāt, spaṣṭasyāpi ca dvitīyasyānuyāyinaḥ | tadbhāve ca vyaktidvayāntarālamapyāpnuvataḥ kathaṃ tadanugamaḥ? | vyāptau(vyaktau) copalabhyasya sataḥ tatrānupalakṣaṇaṃ kutaḥ? | nahi tasya vyaktāvyaktarūpasambhavaḥ, ekatvāt | tathā cāha-
"vyaktāvekatra sā vyaktābhedāt sarvatragā yadi |
jātirdṛśyeta sarvatra [sāpi na vyaktapekṣiṇi] ||"
iti | ekatrāpi ca vyaktāvupalabhyamānāyāṃ sakalatrailokyavyāpi rūpaṃ sakalasvāśrayavyāpi vā dṛśyeta? | na hyekasyāḥ kiñcid dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā nāma kṣaṇikatādivad | dṛṣṭāyāmapyekatraivāśraye darśanāvasāyo na sarvatreti cet; na, vikalpena taddarśanābhyupagamāt | na hi niścayaviṣayīkṛtaṃ cāniścitaṃ ceti yuktam | tataḥ sarvagatarūpadarśane sarvārthānāṃ darśanaprasaṅgaḥ | na hi taddarśane ( Hbṭ 31 ) tatsahacāriṇa upalabhyasya tadabhinnasvabhāvasya cānupalambho yuktaḥ | tataḥ kathamindriyabuddherdvyātmakatā? |
athānumānādibuddhim; tasyāmapi svalakṣaṇāpratibhāsanāt kuto dvayātmakatvam? | na hi tāsu sāmānyagrāhiṇīṣvaspaṣṭo vyaktyākāra iva lakṣyamāṇaḥ svalakṣaṇapratibhāsaḥ | tadabhāve 'pi tāsāṃ bhavāt | ākārāntareṇa ca svajñāne[']pratibhāsanāt anekākārāyogād ekasya, apratiprasaṅgācca | tasmānneyaṃ bhinnārthagrāhiṇyabhinnā sāmānyabuddhiḥ pratibhāti svalakṣaṇodbhavā satī | kintvanādivitatha vikalpābhyāsavāsanājanitā satī tathāvabhāsate | dṛḍhatvaṃ ca buddhernāvināśitvam, kṣaṇikatvābhyupagamāt kintvabādhyamānatvam | na cāsyāstat sambhavati, leśato bādhakasyoktatvāt | vistaratastu syāvdādabhaṅgād yathāvasaramihaiva tatra tatra vidhāsyamānād bādhakamavadhāryam | tasmād yathā vyaktayaḥ sāmānyāntaramantareṇa tadekamupakurvanti tathābhinnajñānābhidhāne api pravartayiṣyantīti tadeva nīlasvalakṣaṇaṃ sāmānyasādhyatvopagatārthakriyākāri |
[20. kumāriladattasya doṣasya saugatabuddhyabādhakatvadarśanam |]
yastu-
"sāmānyaṃ nānyadiṣṭaṃ cet tasya vṛtterniyākam |
gotvenāpi vinā kasmād gobuddhirna niyamyate ||
yathā tulye 'pi bhinnatve keṣucid vṛttyavṛttitā |
gotvāderanimittāpi tatha buddhirbhaviṣyati ||"
iti pūrvapakṣayitvā-
"viṣayeṇa hi buddhīnāṃ vinā notpattiriṣyate |
viśeṣādanyadicchanti sāmānyaṃ tena tad dhruvam ||
tā hi tena vinotpannā mithyā syurviṣayādṛte |
na tvanyena vinā vṛttiḥ sāmānyasyeha duṣyati ||"
iti mithyātvaprasaṅgadoṣa ukto nāsau tathāgatasamayanayāvadātabuddhīn bādhate | sāmānyabuddhīnāṃ bādhakapratyayanibandhanasya mithyātvasyopagatatvāt | tathā hi-
"kasmāt sāsnādimatsveva gotvaṃ? yasmāt tadātmakam |
tādātmyamasya kasmāt cet, svabhāvāditi gamyatām ||"
iti vacanāt ‘vyaktisvabhāvaṃ ca sāmānyam | na cāsādhāraṇam vyaktyudayavināśayordhyā(yośca) nodayavyayayogi'; ityuyuktam, viruddhadharmādhyāsato bhedaprasaṅgāditi | āha ca-
"tādātmyaṃ cetmataṃ jātervyaktijanmanyajātatā |
nāśe 'nāśaśca keneṣṭaḥ? tadvaccānanvayo na kim? ||
vyaktijanmanyajāta cedāgatā nāśrayāntarāt |
prāgāsīnna ca taddeśe sā tayā saṅgatā katham? ||
vyaktināśe na cennaṣṭā gatā vyaktyantaraṃ na ca |
tacchūnye na sthitā deśe sā jātiḥ kveti kathyatām ||
vyakterjanmādiyoge 'pi yadi jāteḥ sa neṣyate |
tādātmyaṃ kathamiṣṭaṃ syādanupaplutacetasām ||" iti |
[21. nīlavikalpasyāprāmāṇyasamarthanam |]
yadi nīlasvalakṣaṇameva sāmānyasādhyārthakriyākāri tadeva tarhyadhigacchan vikalpaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatītyāha- "tacca" nīlakhalakṣaṇam | "tenātmanā" nīlasādhyārthakriyākāriṇā svabhāvena "dṛṣṭameva" ālocanāpratyayena | tato niṣpāditakriye karmaṇyaviṣeṣādhāyi vikalpajñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? | atha matam- sāmānyameva tarhyadhigacchan nīlavikalpaḥ pramāṇamastu | tacca sāmānyamarthakriyākāri | yato nīlasādhyāmevārthakriyāṃ nīlena saha sambhūya kariṣyati | vyaktisvabhāvānyeva hi sāmānyānītyāha- "na ca" naiva "tat svalakṣaṇagrahaṇottarakālabhāvino" nīlavyaktidarśanottarakālaṃ bhavanaśīlasya | liṅgagrahaṇottarakālabhāvinastu pūrvoktena prakāreṇa vyaktisādhyārthakriyā sāmānyasya kalpitasya ( Hbṭ 33 ) vyavasthāpayituṃ śakyata iti bhāvaḥ | "nīlavikalpasya viṣayeṇa" nīlasāmānyena "nīlasādhyārthakriyā" rañjanādikā "kriyate" | tasya vyaktisvābhāvyāyoge sati kalpitarūpasya tadasambhavāt | na ca nityasvabhāvatāmābibhrāṇena nīlavikalpasya viṣayeṇa nīlasādhyānyā vārthakriyā kriyate | kramayaugapadyavirodhāditi manyate |
[22. mīmāṃsakasaṃmatapramāṇalakṣaṇe doṣadarśanam |]
tadevaṃ ‘nīlaṃ dṛṣṭvā nīlam'; iti jñāne pratibhasamānaṃ sāmānyaṃ na kāñcidarthakriyāmupakalpayatīti prasādhya anarthakriyākāriviṣayasyāpi vikalpasya pratyakṣapṛṣṭhabhāvinaḥ prāmāṇyaprasaṅgādativyāptiriti "tatrāpūrvārthavijñānam" iti pramāṇalakṣaṇe mīmāṃsakairviśeṣaṇamupādeyamiti darśayannāha- "tasmād" yata evamanarthakriyāsādhanaviṣayatayā darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya prāmāṇyamayuktam tasmādasmadabhimataṃ "pramāṇamavisaṃvādi jñānam" iti pramāṇalakṣaṇaṃ vyudasya "anadhigatārthaviṣayaṃ pramāṇam", "tatrāpūrvārthavijñānaṃ pramāṇam" "iti api" etasminnapyāhopuruṣikayānyasmiṃ(smin) "pramāṇalakṣaṇe" kriyamāṇe "ativyāptiparihārāya viśeṣaṇīyaṃ" viśeṣaṇamupādeyam | kathaṃ viśeṣaṇīyam "anadhigate svalakṣaṇe iti" | anena hi viśeṣaṇenānumānavikalpasya ca prāmāṇyaṃ sidhyati, ālocanājñānapṛṣṭhabhāvinaśca vikalpasya prāmāṇyaṃ vyudasyata iti sarvaṃ sustham |
tadevaṃ vidhivikalpasyānarthakriyāsādhanaviṣayatayānadhigatasāmānyadhigame 'pi prāmāṇyaṃ nirākṛtya caśabdasamuccitaṃ smṛtitvaṃ pratiṣedhavikalpena sādhāraṇamaprāmāṇyakāraṇaṃ darśayannāha- "adhigate tu svalakṣaṇe" ālocanājñānena "tatsāmarthyajanmā" svalakṣaṇādhigamabalabhāvī "vikalpastadanukārī" sākṣādanutpatterddarśanasaṃskārādheyavaśaccāspa(cca spa)ṣṭanīlasvalakṣaṇākārānukārī dṛśyavikalpyayoścaikīkaraṇādevamucyate | vastutastu ( Hbṭ 34 ) na kiñcidasāvanukaroti | "sa smṛtireva" | kutaḥ? "kāryatastadviṣayatvāt" na paramārthataḥ | kāryamatra svalakṣaṇe puruṣasya pravartanam, tadadhyavasāyaśca | yataśca kāryataḥ tadviṣayatvāt smṛtirevāto "na pramāṇam" darśanabalotpanno vikalpaḥ | tathā hi- smṛterapyanubhūtasvalakṣaṇāṃśaviṣayāyā na paramārthatastadviṣayatvam | svalakṣaṇasyendriyabuddhāviva sphuṭarūpatayā smṛtāvapratibhāsanāt | kintu yathoktāt kāryata eva | tacca vidhivikalpe 'pi samānamiti kathamasau smṛtirna syāditi |
[23. anumānasya vidhivikalpavailakṣaṇyena prāmāṇyasamarthanam |]
tatraitat syāt- nanvanumānavikalpaḥ smṛtirūpo 'pi pramāṇamiṣyate | tathā hi- yadevānagnivyāvṛttaṃ vastumātraṃ mahānasādāvanubhūtamāsīt tadeva pradeśaviśeṣe dhūmadarśanāt smaryate | tadvad vidhivikalpo 'pi pramāṇaṃ bhaviṣyatītyata āha- "anadhigata"sya "vastu"no "rūpa"sya "anadhigateriti" | evammanyate- yat mahānasādāvanagnivyāvṛttaṃ vastumātraṃ prāganubhūtaṃ na tat taddeśādisambandhitayaivānumānavikalpena smaryate kintu yatra pradeśe prāgananubhūtaṃ tatsambandhitayā | tataḥ sādhyadharmidṛṣṭāntadharmigrāhidarśanadvayānadhigatasyānagnivyāvṛttasya vasturūpasyāyogavyavacchedenādhigamād yuktamasya prāmāṇyam | na tu darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya, tadviparītatvāditi |
[24. pramāṇavyavasthāyāḥ vastvadhiṣṭhānatvaṃ, svalakṣaṇasyaiva ca vastutvam |]
yadi nāmānadhigataṃ vasturūpaṃ nādhigacchati, pramāṇaṃ tu kasmānna bhavatīti ced āha- "vastvadhiṣṭhānatvāt" ityādi | vastvadhiṣṭhānatvaṃ ca "pramāṇavyavasthāyāḥ" pramāṇavyāpāraviṣayamabhipretyocyate nālambanalakṣaṇam, anyathānumānasya parikalpitasāmānyālambanatayā vastvadhiṣṭhānatvābhāvādavyāpinī pramāṇavyavasthā syād | yadi vastvadhiṣṭhānā pramāṇavyavasthā kathaṃ viprakṛṣṭaviṣayāyā ( Hbṭ 35 ) anupalabdheḥ prāmāṇyam iti cet; tatrāpi pradhānādivikalpasyaiva bhāvānupādānatayā sādhyatvāt tasyā api vastvadhiṣṭhānatāstyevetyadoṣaḥ |
atha vastvadhiṣṭhānaiva pramāṇavyavastheti kuta etad? ityāha- "arthakriyāyāṃ" sukhaduḥkhalakṣaṇāyāṃ yad "yogyaṃ" śaktaṃ "tadviṣayatvāt tadarthinām" arthakriyārthināṃ "pravṛtteḥ" prāptityāgalakṣaṇāyāḥ | yadi nāmarthakriyāyogye tadarthināṃ pravṛttistathāpi kathaṃ vastvadhiṣṭhānā pramāṇavyavasthā?, arthakriyāyogyādhiṣṭhānā hi tathā sati syāt iti cet; āha- "arthakriyā"yāṃ yad "yogyaṃ" ta"llakṣaṇa"meva "hi vastu" | tato 'rthakriyāyogyādhiṣṭhānatvena vastvadhiṣṭhānatvaṃ kathaṃ na syāt iti bhāvaḥ |
idaṃ ca vastvāśrayeṇa pramāṇavyavasthāpratipādanamanadhigate svalakṣaṇa ityukte kadācit paro brūyāt- vastumātranibandhanā hi pramāṇavyavasthā na svalakṣaṇāśrayaiva | tato yadyapyanadhigataṃ svalakṣaṇaṃ nādhigacchati tathāpyanadhigatavasturūpamadhigacchato vikalpasya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīti tadasiddhatodbhāvanārthamuktam- "anadhigatavasturūpe"tyādi | tadasiddhatodbhāvane cānadhigatavasturūpādhigantureva prāmānyaṃ netarasyeti kutaḥ? iti paryanuyoge "arthakriyāyogye"tyādi uktam | tathā ca vastuviṣayamapi prāmāṇyaṃ bruvatā svalakṣaṇaviṣayamevoktaṃ bhavati, tasyaivārthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt, sāmānyasya ca tadviparītatvāt iti manyate |
punarapyanubhavottarakālabhāvino nīlavikalpasya prāmāṇyamapanetumupacayahetumāha- "tato 'pi" yathoktād vikalpād na kevalaṃ nīlasvalakṣaṇānubhavād "vastunyeva" svalakṣaṇa eva "tadadhyavasāyena" svalakṣaṇādhyavasāyena anyathā tatra pravṛttyayogāt "puruṣasya pravṛtte" adhigate svalakṣaṇe tatsāmarthyajanmā vikalpo na pramāṇamiti sambandhaḥ | pūrvamanadhigatavasturūpānadhigateraprāmāṇyamuktam | adhunā tvadhigatasyaivādhigamāditi vidhipratiṣedharūpatayopapattyorbhedaḥ | ( Hbṭ 36 ) yadvā "kāryatastadviṣayatvāt" iti yaduktaṃ tadevopacayahetuvyājena sphuṭīkṛtanam |
[25. vikalpasya darśanāt pṛthakpramāṇyābhāvaḥ |]
yadi nāma tadadhyavasāyena vastunyeva puruṣasya pravṛttistathāpyanadhigatasāmānyagrāhiṇo 'sya darśanāt pṛthak prāmāṇyaṃ kimiti neṣyate? iti cet; āha- "pravṛttau" svalakṣaṇa eva satyāṃ "pratyakṣeṇa" ālocanājñānākhyena "abhinnayogakṣematvāt" | yogaḥ aprāptasya viṣayasya paricchedalakṣaṇā prāptiḥ, kṣemaḥ tadarthakriyānuṣṭhānalakṣaṇaṃ paripālanam | abhinnau yogakṣemāvasyeti sa tathoktaḥ | tatra vikalpasya nirvikalpapratyakṣeṇābhinno yogaḥ svalakṣaṇādhyavasāyataḥ | abhinnaḥ kṣema ālocanāvijñānādiva vikalpādapi svalakṣaṇa eva pravṛtteḥ | ayamasyābhiprāyaḥ- yadi vikalpo nirvikalpacetasaḥ prameyāntaraviṣayastadā tatraiva puruṣaṃ pravartayatu tatsādhyāmarthakriyāmadhigantum | naiva vā pravartayet, tadviṣayatvābhimatasya sāmānyasyābhinnajñānalakṣaṇāyā evārthakriyāyā upagamād vikalpodayādeva ca tatsiddheḥ | nahi nīlānubhavāt prameyāntaraviṣayāḥ pītādipratyayāḥ puruṣaṃ nīlavastuni pravartayanti, sādhitārthakriyā vā kvacidapīti | tasmādālocanājñānānaivāyaṃ prameyāntaraviṣayaḥ | viśeṣeṇa yaireva vyākhyāyate-
"nirvikalpakabodhena dvayātmakasyāpi vastunaḥ |
grahaṇam"
iti | tato nīladarśanasyaiva nirvikalpasya prāmāṇyaṃ yuktam, na tadabhinnopayogasya smṛteriva vikalpasyāpi darśanāt pṛthageva | anyathā niṣphalāṃ pramāṇāntarakalpanāṃ kurvataḥ smṛticchādveṣaprayatnādi pramāṇamanuṣajyata iti pramāṇānāmiyattā viśīryeteti |
[26. dhārāvāhikajñāneṣu yogitaditarāpekṣayā prāmāṇyāprāmāṇye |]
yadaikasminneva nīlādivastuni dhārāvāhīnīndriyajñānānyutpadyante tadā pūrveṇābhinnayogakṣematvād uttareṣāmindriyajñānānāmaprāmāṇyaprasaṅgaḥ | na caivam, ato 'nekānta iti pramāṇasaṃplavavādī darśayannāha- "pūrvapratyakṣakṣaṇena" ityādi | etat pariharati- "na", uttareṣāṃ prāmāṇyaprasaṅgaḥ | kutaḥ? | "nānāyogakṣematvāt" | tathā hi- pratikṣaṇaṃ viṣayaparicchedalakṣaṇo yogaḥ, tadarthakriyānuṣṭhānalakṣaṇaśca kṣemaḥ paripālanarūpo bhidyate | tato vipakṣe vṛttyabhāvāt na heturanaikāntikaḥ | kadā nānāyogakṣematvam? | "kṣaṇaviśeṣasādhyārthavāñchāyām" | yadā kṣaṇaviśeṣasādhye 'rthe hitāhitalakṣaṇe vāñchā prāptiparihārecchā yogināṃ paropakāramuddiśya bhavati kasyacit kathañcit kvacidupayogāt tadā | yathā darśanamārge duḥkhe dharmajñānakṣāntirddamānāmanuśayānāṃ vāsanāṃ nirodhayati, tadviruddhāśayotpādanāt | duḥkhe dharmajñānaṃ kleśaviviktatālakṣaṇāṃ nirvāṇaprāptimutpādayati, anuśayaviruddhāśayadārḍhyotpādanāt | tat eṣāṃ grāhakāṇi paracittajñānāni pṛthageva pramāṇāni | parahitādhānadīkṣāvatāṃ ca samastavastuvistaravyāpijñānālokāvabhāsitāntarātmanāṃ bhagavatāṃ kaścidevārthakṣaṇaḥ kasyacideva parārthasyānugrāhako biabandhako veti sarvabhāvān pratikṣaṇaṃ vīkṣamāṇānāmadhyakṣacetasāṃ tadviṣayakṣaṇānāṃ bhinnārthakriyāsūpayogato nānāyogakṣematvāt | tad yadi pratikṣaṇaṃ kṣaṇavivekadarśino 'dhikṛtyocyate tadā bhinnopayogitayā pṛthak prāmāṇyāt nānekāntaḥ | atha sarvapadārtheṣvekatvādhyavasāyinaḥ sāṃvyavahārikān puruṣānabhipretyocyate tadā sakalameva ( Hbṭ 38 ) nīlasantānamekamarthaṃ sthirarūpaṃ tatsādhyāṃ cārthakriyāmekātmikāmadhyavasyantīti prāmāṇyamapyuttareṣāmaniṣṭameveti kuto 'nekāntaḥ? iti darśayannāha- "sādhāraṇe hi" iti | tatsantānavartināṃ sarvakṣaṇānāmekatvenādhyavasitānāṃ vyavahartṛbhiryat sādhāraṇaṃ pratikṣaṇamanyānyakāraṇatayā vibhinnamapi paramārthato viparyāsādekatāyābhiniviṣṭaṃ rañjanādikaṃ nīlādikakārtyaṃ tatra "na teṣām" uktareṣāṃ jñānakṣaṇānāṃ "sāmarthya" syārthaprāpaṇaśakte"rbhedaḥ" | pūrvapratyakṣakṣaṇaviṣaya eva tebhyo 'pi pravṛtterādyasyaiva tatra prāmāṇyam | tathā hi- arthakriyārthināṃ tatsādhanaprāpaṇasamarthe jñāne pramāṇavyavahāraṃ kurvatāmaviklavadhiyāmarthakriyāsādhanabhedādeva prāmāṇyabhedavyavahāro jñāneṣu yuktaḥ anyathā smṛtyāderapi prāmāṇyaprasaṅgaḥ kathamapākriyeta?, ādriyeta vā niṣphalā pramāṇavyavasthā prekṣāvatā iti? |
keṣāmiva sādhāraṇe kārye na sāmarthyabhedaḥ? ityāha- "aparāpare" ca te "dhūmā"śca taiḥ "pramitā"śca te "sannikṛṣṭāgraya"śca teṣviva tadviṣayāṇamiva "anumānajñānāmagnimātrasādhye 'rthe" sandhukṣaṇādike vāñchite tadarthakriyāsādhanaprāpaṇavyaktibhedābhāvāt yathā prāmāṇyabhedo na yukto viduṣāṃ tathātrāpi | yadā tu pañcatapastaptukāmo bhavati tadāparāparadhūmapramitasannikṛṣṭāgniviṣayāṇāmapyanumānānāṃ sāmarthyabhedāt prāmāṇyamanivāritameva |
[27. vikalpaprāmāṇyanirāsasya phalitārthaḥ |]
tadevaṃ ‘yathā nīlaṃ dṛṣṭvā nīlamiti jñān(m)'; ityudāharaṇe nīlavikalpasya prāmāṇyaṃ nirākṛtya prakṛte yojayannāha- "etena" nīlasvalakṣaṇadarśanottarakālabhāvino nīlavikalpasya prāmāṇyanirākaraṇena |
"tanneṣṭatvād vikalpasyārtharūpopakāriṇaḥ |"
iti brūvatā kumārilena pradeśādidarśanottarakālabhāvino ( Hbṭ 39 ) dharmivikalpasya, tatā sambandhapratipattikāle 'gnisvalakṣaṇadarśanasāmarthyabhāvino 'gnisāmānyaviṣayasya sādhyadharmavikalpasya, dhūmālocanājñānapṛṣṭhabhāvino dhūmasāmānyavabhāsino liṅgavikalpasya, ādigrahaṇād, dharmadharmisambandhavikalpasya ca pramāṇapṛṣṭhabhāvino " dharmyādisvarūpamātraviṣayālocanākhyapratyakṣapūrvakasya"
"na cāvikalpyaliṅgasya dharmisambandhayostathā
gṛhītiḥ"
ityākṣepabhayād yad abhyupagataṃ "prāmāṇyaṃ" tat "pratyuktaṃ" pratyākhyātam | pūrvakameva svalakṣaṇaviṣayaṃ darśanaṃ yat pareṇālocanājñānamiti vyavahṛta tat pramāṇaṃ na tu tadvalabhāvī vikalpo yathoktena nyāyeneti sthitametat- "pakṣadharmasya sādhyadharmiṇi pratyakṣato 'numānato vā prasiddhiḥ" niścaya iti |
tadevaṃ pratyakṣataḥ pakṣadharmaniścayaṃ bruvatā prasaṅgena darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya prāmāṇyanirākaraṇāt
"pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham"
iti pratipāditam |
[28. anumānaprādhānyajñāpanam]
yadyevaṃ kasmad "anumānavyutpādanārthamidamārabhyate" ityuktam na sāmānyena ‘samyagjñānavyutpādanārtham'; iti? | saṅkhayādivipratipattirapyatra tadviṣayā nirastaiva | parokṣārthapratipatteranumāna[mevāśra]yaḥ | kasmād? yataḥ pakṣadharma eva tadaṃśena vyāpta eva ca hetuḥ kāraṇaṃ tasyāḥ, nānya ityabhidhānāt parokṣārthaviṣayaṃ sarvaṃ pramāṇamanumāne 'ntarbhāvitamiti saṅkṣepataḥ saṅkhayāvipratipattiḥ samyagjñānaviṣayā nirastā | tathā, vyāpakāṃśasya gamyatvapratīteḥ tadaṃśavyāptivacanena sāmānyaviṣayamanumānaṃ na svalakṣaṇaviṣayamityākhyātam tasyāsādhāraṇatvāt, asādhāraṇasya ca vyāpakatvāyogāt, vikalpāviṣayatvācca | "tatra tadādyamasādhāraṇaviṣayam" ityācakṣāṇena svalakṣaṇaviṣayameva pratyakṣamuktam | ( Hbṭ 40 ) "darśanameva pramāṇam" ityākhyānāt pramāṇameva phalamiti sūcitam, tasyārthapratītirūpatvāt | tathā, tasya dvidhā prayoga iti vakṣyamāṇatvāt parārthānumānaṃ kathayiṣyate, tasya trirūpaliṅgākhyānarūpatvāt | saṅkṣepataścānumānavyutpādanamapyabhimatam | tacca sarvatrāsyeveti kasmāt "anumānavyutpādanārtham" ityuktam? |
satyam, prādhānyāt tu tadgrahaṇam | tatā hi- pradhānapuruṣārthopayoginastattvasya caturāryasatyalakṣaṇasyānumānata eva niścayāt tasya prādhānyam | tathā pratyakṣe 'pi viṣaye vivādasambhave, nānumānādanyannirṇayanibandhanam ityato 'pyasya prādhānyam | pravartakatvācca prādhānyamasya | tathā hi- yadanubhūtaphalaṃ sukhaduḥkhasādhanam, anubhūyamānaphalaṃ vā dṛśyamānaṃ tatpravṛttiviṣayo nispannatvāt phalasya | tasmād yadanāgataphalaṃ sukhaduḥkhasādhanaṃ pratyakṣamapi tatrāpyanumānameva pravartakam | na hi tasyānāgate sukhaduḥkhe prati yogyatāṃ pratyakṣaṃ nirddhārayati, phalasya parokṣatvāt | taduktam- " na hyapratyakṣe kārye kāraṇabhāvagatiḥ" iti |
tasmāt pūrvānubhūtasukhaduḥkhasādhanasādharmyāt pratyakṣaviṣayasyāpi vastuno 'nāgataphalayogyatāniścayaḥ na pratyakṣataḥ | tathā cāha- "tadyathādṛṣṭasādharmyāt tathāprasādhitaṃ nānumeyatāmatipatati" iti | kathaṃ tarhi dvayorapi pravartakatvam? "na hyābhyāmarthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyate" ityuktam | sukhaduḥkhasādhanasya jalānalādeḥ svarūpasya pratyakṣataḥ prasiddheḥ, phalamanāgataṃ prati yogyatāyā anumānata ityubhayorapi pravartakatvam | samyagjñānapūrvakatvaṃ ca hitāhitaprāptiparihārayoraktam na tvanāgataphalaṃ prati yogyatāyāḥ pratyakṣato 'niścayāt | na hyarvāgdarśināṃ bhāviphalayogyatāyāstato niścayaḥ, tataḥ prādhānyādanumānagrahaṇamityalamativistareṇeti |
[29. svabhāvahetāvanvayaniścayaḥ svapramāṇāyattaḥ |]
tatra svabhāvakāryānupalambhānāṃ pakṣadharmaniścayastulyopāyasādhyatayābhedenaivoktaḥ anvayavyatirekaniścayasya tu bhinnopāyasādhyatayā bhedenaiva nirddeśaḥ kārya iti svabhāvahetau tāvadanvayaniścayaṃ svapramāṇanibandhanaṃ darśayannāha- "anvayaniścayo 'pi" na kevalaṃ pakṣadharmaniścaya uktaḥ kintvanvayaniścayo 'pi "svabhāvahetau" ucyata iti śeṣaḥ | "sādhanadharma" sya yad "bhāvamātraṃ" sattāmātraṃ mugdarādinimittantarānapekṣaṃ tasya "anubandho" anugamanaṃ vyāptiḥ tasya "siddhiḥ" yā sa svabhāvahetāvanvayaniścayaḥ | kasya sādhanadharmabhāvamātrānubandhasiddhiḥ? | "sādhyadharmasya" sādhyaścāsau asiddhatvāt dharmadharmisamudayaikadeśatvāt dharmaśceti tathoktaḥ | yatra yatra sādhanadharmasya bhāvaḥ tatra tatra sādhyadharmasyāpi nimittāntarānapekṣo bhava ityetasyārthasya siddhiḥ svabhāvahetāvanvayaniścayaḥ | kathaṃ punaḥ sādhyadharmaḥ sādhanadharmabhāvamātramanubadhnāti |? "tadbhāvatayā" sa sādhanadharmo bhāvaḥ- svabhāvo yasya tasya bhāvatayā tadbhāvatayā | yo hi sādhanadharmaḥ sādhyadharmasya svabhāvaḥ sa kathaṃ taṃ nānubadhnīyāt, nīrūpatvaprasaṅgāt? |
[30. svabhāvahetāvaikyepi sādhyasādhanabhāvavyavasthā |]
nanu tatsvabhāvatve bhedābhāvāt kathaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ? ityāha- "vastutaḥ" paramārthataḥ | sādhyasādhanasaṃkalpakāle tu paramparayā tattadvayāvṛttapadārthanibandhanāyāṃ kalpanābuddhau bhedena pratibhāsanāt sādhyasādhanabhāvo na vihanyate | na hyasau pāramārthikaṃ sādhyasādhanadharmayorddharmiṇaśca kṛtakatvādau bhedamavalambate, sambandhābhāvena sādhyasādhanabhāvāyogāt |
ekārthasamavāyaḥ kṛtakatvānityatvādeḥ sambandhaḥ iti cet; na, tasyāpi tato 'rthāntaratve ‘ayamanayorasminnarthe samavāyaḥ'; iti ( Hbṭ 42 ) sambandhābhāvasya tadavasthatvāt, sambandhāntarakalpanāyāṃ cānavasthāprasaṅgāt | samavāyād vṛttikalpanāyāṃ ca kṛtakatvādayo nityābhimateṣvapyātmādiṣu varteran | ya eva hi kṛtakatvādeḥ śabde samavāyo yabdalāt tatraiva tad vartate sa eva nityābhimateṣvapi, tasyaikatvenopagatatvāt ityātmādau vṛttiḥ kṛtakatvādeḥ kena nivāryeta? | atha ‘ya evābhūtvā bhavanadharmā bhūtvā cābhavanadharmāsthirarūpo bhāvaḥ tatraiva kṛtakatvādayo dharmā vartante '; iti vyavasthāpyate | saiva tarhyabhūtvā bhavanasvabhāvatā bhūtasya cāsthirasvabhāvatā tadviparītarūpasamāropavyavacchedaviṣayāyāḥ kalpanābuddhernibandhanaṃ kiṃ neṣyate? | tayaiva paramārthābhedavatorddharmayoḥ sādhyadharmiṇi vṛtteḥ kimantarālagaḍunā kṛtakatvādinā vyatirekavatā upagatena? | tathā hi- na sattāmātreṇa kṛtakatvādayo dharmāḥ sādhyadharmapratipattinibandhanam, teṣāṃ sadā sannihitatvenānavarataṃ taddharmapratītiprasaṅgāt, kintu vikalpapratibhāsina eva | sa ca vikalpaḥ svapratibhāsinamevakāraṃ bahīrūpatayādhyavasitamanusaran kṛtakānityādirūpatāṃ vastunaḥ pratipadyate, paramārthato 'saṃsparśe 'pi tadrūpasya, paramparayā tadupādānatvāt | vyatiriktāstu dharmāstudutpattinimittamātratayā parikalpyante, tad varaṃ yadeva tatkalpanānnibandhanaṃ tadeva tathāvidhavikalpaprasavanimittamastu, tasyāvaśyamabhyupagamanīyatvāt, tadabhyupagame ca caritārthā vyatirekavanto dharmā ityalaṃ tatkalpanayā | avaśyaṃ ca vyatiriktānityatādvāreṇāpi vastuna evānavasthāyinamātmānaṃ pratipadyate, tadanurūpārthakṛ(kri)yārthitayā pravṛtteḥ, anyathā vyatiriktānityatayā nityatvāt tadavagamārthitvenāyamanityasādhyārthakriyārthī nityaṃ śabdādikamāśaṅkamānaḥ kimanityatāvicāraṃ prati āhītāsthaḥ? | ( Hbṭ 43 ) vyatiriktāyāṃ cānityatāyāmavagatāyāṃ tatraiva pravartatām, kimiti nitye śabdātmani? | tadvā(ddvā)reṇa pratipatteḥ iti cet; tat kimanena vyavadhinā? | varamavyavahitasyaiva pratipattirastu, tenaivārthitvāditi | tadetadatipracarccyamānamatigahanaṃ sampadyata ityāstāṃ tāvat |
ye 'pi jaiminīyā manyante- ‘yeṣāmatyantavyatirekavanto dharmāḥ teṣāmevāyaṃ naiyāyikādīnāṃ doṣaḥ, asmākaṃ tu kathañcid bhedābhedavatāṃ dharmāṇāṃ tatsvabhāvatayā naiṣa doṣaḥ'; iti; teṣāmapi vastutaḥ sādhanadharmarūpatopagame sādhyadharmasya, kathañcid bhedābhyupagame na kiñcit phalamutpaśyāmaḥ, sādhyasādhanabhāvasya kalpitabhedadvāreṇāpyupapatteḥ | na caikātmye kathañcidapi bhedo yuktaḥ, ekasmāt svabhāvādabhedāt | tato 'pi tayoḥ kathañcid bhedābhedau sta eveti cet; na, anavasthāprasaṅgāt | tathā hi- dharmayostadekasvabhāvādapi bhedavatostena svabhāvena kathañcidabhedanimittamabhinno 'paraḥ svabhāvo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tenāpyaparaḥ ityanantaiva bhinnābhinnasvabhāvaparamparā syāt | na ca kalpanābuddhāvanantobhayarūpasvabhāvaparamparā pratibhāsata iti kimiti tatkalpanayātmānaṃ vipralabhante bhavantaḥ? | kathañcit ca bhedopagamāt kathaṃ bhedapakṣabhāvināṃ doṣāṇāmanavasaraḥ? | yaṃ cātmānaṃ purodhāya ‘imau dharmau, ayaṃ dharmī'; iti vyavasthāpyate yadi tena bhedastadā bheda eveti kuto 'nekāntavādaḥ? | athābhedaḥ; tadā ‘ayaṃ sādhanadharmaḥ, ayaṃ sādhyadharmaḥ, dharmī cāyam'; iti kathaṃ pāramārthikaṃ tṛ(tri)tayaṃ sidhyet? | tasmāt tattatpararūpavyāvṛttisamāśrayāyāṃ kalpanābuddhau bhedavatāmiva dharmadharmiṇāṃ pratibhāsanāt sādhyasādhanabhāvaḥ | tanmātrānubandhastu vastutaḥ tattatsvabhāvatayaiva yuktaḥ iti manyamānena "vastutastadbhāvatayā" ityuktam |
[31. bādhakapramāṇādeva svabhāvahetau sādhyasādhanatādātmyam |]
kā punarasau vastutastadbhāvatā yayā hetubhūtayā sādhyadharmasya sādhanadharmabhāvamātrānubandhaḥ sidhyati? ityāha- "sā" vastutastadbhāvatā "sādhya"sya "viparyayo" vipakṣaḥ tatra, "hetoḥ" yad "bādhakaṃ pramāṇaṃ" tadviparītadharmapratyavasthāpakam, yena bādhyamāno hetustatra na pravartate, viruddhayorekatra sahabhāvāsambhavāt, tasya yā "vṛtti" pravṛttiḥ "bādhakapramāṇavṛttiḥ" tatsādhyatvācca vastutastadbhāvatāyāḥ sā bādhakapramāṇavṛttiruktā | tasyāṃ hi satyāṃ vipakṣāt nivṛtto hetuḥ sādhyadharmavatyeva dharmiṇi vartate iti sādhyadharmasyānarthāntarasya sādhanadharmasvabhāvatā sidhyati | "tayā ca" vastutastadbhāvatayā sādhanadharmabhāvamātrānubandhaḥ sādhyadharmasya sidhyatīti "anvayaniścayaḥ" ‘yatra yatra sādhanadharmastatra tatra sādhyadharmaḥ'; ityevaṃrūpo jāyate |
atrodāharaṇaṃ "yathā- yat sat tat kṣaṇikameva |" avadhāraṇena vyāptimāha | sādhanadharmabhāvamātrānubandhasya caitadrūpamākhyātaṃ, nimittāntaramantareṇa sat ityeva kṛtvā kṣaṇikamityupadarśanāt | sa ca vastutastadbhāvatayā sidhyatīti tatsiddhyupāyaṃ bādhakapramāṇavṛttiṃ darśayati- "akṣaṇikatve" kṣaṇikaviparyaye sati "artha kriyāvirodhāt" arthasya- kāryasya kriyā- niṣpattistasyā virodhāt "tallakṣaṇaṃ" sārthakriyā lakṣaṇaṃ yasya "vastutvasya" arthakriyāsāmarthyātmana, tattathoktam | arthakriyayā hi tatsāmarthyarūpaṃ vastutvaṃ lakṣyate | "tad" evaṃvidhaṃ vastutvaṃ "hīyate" nivartate, tadviparyayarūpasyāsattvasyākarṣaṇāt | etacca bādhakaṃ pramāṇaṃ vyāpakānupalabdhirūpamuttaratrāvasaraprāptaṃ svayameva vakṣyati | tadanayā bādhakapramāṇavṛttyā sādhyadharmasya vastutaḥ sādhanadharmasvabhāvatā sidhyati | tayā ca vastutastadbhāvatayā sādhanadharmabhāvamātrānubandha iti |
[32. kāryahetāvanvayaniścayanirūpaṇam |]
evaṃ svabhāvahetau viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyasiddhito 'nvayaniścayaṃ pratipādya koryahetau pratipādapannāha- "kāryahetau" anvayaniścayaḥ iti prakṛtam | kaḥ punarasau kāryakāraṇayorbhāvaḥ? | "kāryatvaṃ" "kāraṇatvaṃ" ca | tasya yā "siddhiḥ" pratītiḥ sā kāryahetāvanvayaniścayaḥ | yathā ca kāryakāṃraṇabhāvasiddhirbhavati tathopadarśayannāha- "yathā" ityādi | yathāśabda upadarśanārthaḥ | "idaṃ" dhūmādikam "asya" agneḥ "upalambhe" sati "upalabhyata" iti sambandhaḥ | anena kāryakāraṇabhāvasiddhau pratyakṣavyāpāramāha | na ca kevalaṃ pratyakṣaṃ kāryakāraṇabhāvamasandigdhaṃ sādhayati, kintu prākpravṛttānupalambhasahāyamiti darśayitumāha- "upalabdhilakṣaṇaprāptamānupalabdham" iti | yadi tad dhūmādikamupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ satsvanyai(nye)ṣūpalambhapratyayeṣu dṛśyātmakaṃ sat nopalabdhaṃ bhavati agnyādisāmagrīsannidhānāt prāk tādātmyādisāmagryāmupalabhyamānāyāmupalabhyamānaṃ tatkāryaṃ sidhyati | na tūpalambhapratyayāntaravaikalyādanupajātopalabdhiyogyarūpaṃ sat, taddeśasannihitamapyanupalabdhilakṣaṇaprāptatayāgnyādisāmagrīsannidhānāt prāganupalabdhamiti | upalabdhilakṣaṇaprāptasya cānupalambhe nāgnyādisāmagrīsannidhānāt prāganyata āgamanaṃ, taddeśakālasaṃnnihitāt katakuṭyā derutpattiḥ, taddeśe cāsannidhānamiti, tritayamapākriyate | etāvadbhiśca prakārairatatkāryatā bhavantī bhavet | tato 'nupalambhenātatkāryatāśaṅkānirāsād tadbhāve bhāvagrāhipratyakṣanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvo 'sandigdhaḥ sidhyati |
na cāgnīndhanādibhāve niyatasannidheradṛśyātmanaḥ kutaścit dhūmasya bhāvaḥ syāt ityāśaṅkanīyam | agnīndhanādibhedānuvidhānād dhūmasya | candanāgurukarpūrakeśorṇādīndhanabhede tadanurūpabhedasyāsya darśanādalpamahadindhanavikārakāriṇaścāgnestadanurūpasya | na cāgnīndhanādisannidhāvadṛśyātmano niyatasannidhānatā yuktā, ( Hbṭ 46 ) pratibandhābhāvāt | pratibandhe vā tatkāryatā tatkāraṇatā vā syāt | tatkāryatve, nāgnīndhanasamparkānantaraṃ dhūmajanma syāt, tadbhāvābhāvānuvidhānādeva cāsyāpi tatkāryatvam | tacca dhūme 'pi samānam | nāpīndhanādikāraṇatvam adṛśyātmanaḥ, indhanādeḥ svahetoreva vṛkṣāderbhāvadarśanāt | tatrāpi tathābhāvakalpanāyāṃ tadevottaraṃ vācyam | punaścodye sa eva parihāro 'navasthā ca | etenaikasāmagryadhīnatāpi pratyuktā | tadanvayavyatirekānuvidhānādeva ca dhūmasya tat kāraṇaṃ kalpeta | taccāgnyādāvapi tulyam | tadapi tatra kāraṇamastu iti cet; na, agnayādibhāve 'vaśyambhāvino 'nyasyāpi kāraṇatvakalpanāyāṃ nimittābhāvāt, kāryavyatirekanibandhanatvāt kāraṇabhāvakalpanāyāḥ | yathā agnīndhanā derevānyatarābhāve abhavataḥ | bhavatu vānyasyāpi tadbhāve niyatasannidheḥ kāraṇatā | na tu tāvatāgnyādeḥ kāraṇatvahāniḥ, yato dhūmadarśanāt tanniścayena pravṛttau tadvisaṃvādaḥ syāt | nahi sarvasattvakarmādhipatyajanitatve 'pi jagadvaicitryasya dṛṣṭakāraṇahānitastatkāryadarśanād vā pravṛttānāṃ atatprāptirityalamatiprasaṅgena |
kiṃrūpaḥ punarasau kāryakāraṇabhāvo 'nupalambhasahāyapratyakṣanibandhana ityāha- "tadbhāve bhāvaḥ tadabhāve 'bhāvaśca" iti | ya eva hi kāraṇābhimatasya bhāve bhāva eva | kāryatvenābhimatasya bhāvaḥ | "tadabhāve" kāraṇatvābhimatasyābhāve "abhāva eva" kāryatvenābhimatasyābhāvaśca | sa eva kāryakāraṇābhāvo nānyaḥ |
sa hi tābhyāmanyo bhavan svabhāvato 'pratipannakāryakāraṇarūpayorvā bhaved, yadvā svabhāvenaiva kāryakāraṇātmanoḥ | yadyādyaḥ pakṣaḥ tadā sarvatraivākāryaka(kā)raṇabhūte 'pi vastuni bhavet tanniyamakāraṇābhāvāt | tataḥ sarvaṃ sarvasya kāryaṃ syāt | ( Hbṭ 47 ) svabhāvena cātadrūpasyānyayoge 'pi na tadrūpatā | nahi bhāvāḥ pratiniyatarūpatyāgenānyayoge 'pi rūpāntaramābhajante, yato nānyayogasteṣāṃ pūrvarūpaṃ nāśayati vināśahetvayogād vakṣyamāṇakāt | nāpyapūrvamutpādayati tasya tato 'rthāntaratvaprasaṅgāt | nahi teṣu niṣpanneṣvaniṣpanno bhinnahetuko vā tatsvabhāvo yuktaḥ | ayaṃ hi bhedo bhedaheturvā viruddhadharmādhyāsaḥ kāraṇa bhedaśca tataścet na bhedaḥ, anyanimittābhāvāt ekaṃ dravyaṃ viśvaṃ syāt ityādi prasajyeta | pratibhāsabhedo 'pi hi itaretarābhāvarūpatayā viruddhadharmādhyāsatāṃ nātikrāmati | tataśca pūrvake vastunī tadavasthe eveti na tayoranyayoge 'pi kāryakāraṇarūpatāpattiḥ |
atha dvitīyaḥ pakṣaḥ, tadā svabhāvata eva tayoḥ kāryakāraṇarūpatvādanyastadbhāvaḥ kathaṃ na vaiyarthyamanubhavet? | kāryakāraṇavuddhī api tadbhāvabhāvitvamātranibandhane nārthāntaranimitte, tasyopapalabdhilakṣaṇaprāptasya kāryakāraṇarūpavivekinā rūpāntareṇāpratibhāsanāt | tathāvidhasyāpi grahaṇakalpanāyāmatiprasaṅgaḥ | anupalabdhilakṣaṇaprāptatāyāṃ kathaṃ kāryakāraṇabhāvabuddhī tannibandhane? | nahi tad arthāntaraṃ svasattāmātreṇa tabduddhī pravartayati | sadā sannihitatvenāsya tayoḥ sarvadodayaprasaṅgāt | na ca viśeṣaṇamagṛhītaṃ viśeṣye svaviśiṣṭapratyayanibandhanamityayuktāsyānupalabdhilakṣaṇaprāptatā | na ca dṛṣṭasyāpyanupalakṣaṇaṃ yuktam, kāryakāraṇabuddhyostannibandhanatopagamāt | na hi yannimito yo 'nyatrātabduddhibhāji tabdyavasāyaḥ sa tadanupalakṣaṇe yuktaḥ | devadatte daṇḍivyavasāyavad daṇḍānupalakṣaṇe | na cārthāntarasya kāryakāraṇābhyāṃ sambandho ghaṭate, sambandhāntarakalpanāyāmanavasthāprasakteḥ | kāryakāraṇabhāvābhyupagame kāryakāraṇābhyāmasahabhāvitā sadbhāvasya | tataśca kāryakāraṇakāle tasyāsannidhānāt kathaṃ kāryakāraṇabuddhihetutā? | ( Hbṭ 48 ) niruddhayoradhyāhṛtya tatpratyayakalpanāyāṃ ca kalpitaviṣaya eva kāryakāraṇatādhyavasāyaḥ syāt na vastuviṣayaḥ | sa ca viśiṣṭabhāvābhāvanibandhano 'bhyupagata eveti kimarthāntarakalpanayā? | kalpitaviṣayatve tavdhyavasāyasya, tasyā vaiyarthyāt kāryakāraṇayoścāyaugapadyāt | hani tābhyāmasau janyate, pratyekajanyaśca kathaṃ kāryakāraṇabhāvaḥ? | yadā ca kāraṇena janyate tadā kiṃ svakāryasahito janyate, atha kevalaḥ? | kevalo 'pi kiṃ svakāryāt prāg, atha paścāt? | yadi svakāryasahitastudubhayoranyata eva bhāvāt parasparamasambandha iti kāryasambandhitāsya hīyeta | atha kevalaḥ svakāryāt prāk; tadā kṣaṇikatayā kāraṇasya tameva janayitvā dhvaṃsāt kathaṃ svakāryakrīyā? | tasyāṃ cāsatyāṃ kathaṃ tadapekṣamasya kāraṇatvam? | tasmiṃścāsati kathamakāraṇena kāryakāraṇasambandho janyate? | atha svakāryaṃ kṛtvā paścājjanyeta tadāpi svakāryakāle eva vinaṣṭatvād asatastaduttarakālabhāvikāryakāraṇabhāvajananaṃ kutaḥ? | tadbhāvaśca sambandha ucyate |
....................................................................................................................................................................................... janyatāyāṃ vā yadi samagrāḥ svarūpata eva tāṃ janayanti kārye ka eṣāṃ śaktivyāghātaḥ? yato 'nyatra kalpyate | tatrāpyaparasāmagrīyogāpekṣāyāṃ cānavasthāprasaṅgaḥ | tataḥ samagrā eva janakāḥ |
teṣāṃ ca kāraṇatvamekaikāpāye kāryavyatirekataḥ samunnīyata ityāha- "satsvapyanyeṣu" tatsāmagryantargateṣu "hetuṣu" janakeṣu ( Hbṭ 49 ) pratyekaṃ teṣāṃ vyañjanakatvād "asyābhāve" janakatvena nirddhāryamāṇatayā vivakṣitasyābhāve "na bhavati" ityanenānupalambhasya viṣaya uktaḥ | pratyakṣavṛttistu pūrvoktaivānupalambharahitā tadbhāve bhāvagrāhiṇī saṃbandhyate |
tathā cāyamapi tadbhāve bhāvaḥ tadabhāve 'bhāvaśca kāryakāraṇabhāvaḥ kiṃsādhanaḥ? ityāha- "pratyakṣānupalambhasādhanaḥ" pratyakṣapūrvako 'nupalambhaḥ tavdivikrānyapadārthagrāhipratyakṣātmakaḥ sādhanamasyeti "pratyakṣānupalambhasādhanaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ" | yastvanupalambhasāpekṣeṇa pratyakṣeṇa sādhyata iti prāguktaḥ so 'nupalambhapūrvakaṃ pratyakṣaṃ sādhanamasyeti anupalambhapratyakṣasādhana iti vaktavyaḥ | "tasya" kāryakāraṇabhāvasyānvayavyatirekātmanaḥ "siddhiḥ" niścayo "yathoktābhyāṃ" pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryahetāvanvayaniścaya iti sambandhate |
nanu cānvayaniścayo nāma kāryahetoḥ sarvatra kāryasya bhavataḥ svakāraṇasattayānugamanamityevamavasāyaḥ tat kathaṃ kāryakāraṇabhāvasiddhirevāsāvucyate? ityāśaṅkya kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhanatvādanvayaniścayasya kāraṇe kāryopacārādananyopāyasādhyatāṃ darśayitum, darśanamātranibandhanaṃ ye tamicchanti tanmataniṣedhārthamasāvevamukta iti darśayannāha- "kāryakāraṇabhāva eva hi" kāryakāraṇabhāve satyeva ‘hiḥ'; yasmāt "arthāntarasya" sādhyād vyatiriktasya, yastvavyatiriktaḥ tasya viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyaniścayādevānvayaniścaya iti pūrvamuktamevetyarthāntaragrahaṇam | tasyārthāntarasya "evaṃ syāt" | katham? | ‘yatra nāma kvacid dhūmaḥ tatrāvaśyamagniḥ'; iti niyamena ‘agneḥ tatra bhāvaḥ'; ityevaṃrūpo 'nvayaniścayaḥ | yastvakāryakāraṇabhāve 'pi rasasyārthāntarasya rūpeṇānvayaniścayaḥ sa ekasāmagryadhīnatayā tasya svakāraṇāvyabhicāradvāraka evetyadoṣaḥ |
atha yadi nāma kāryamagnerdhūmastathāpi kimiti yatrāsau tatrāvaśyamagnirbhavati yataḥ kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhano 'nvayaniścaya ucyata ityāha- "agneḥ bhāve eva" sattāyāmeva ‘hiḥ'; yasmāt "bhāvaḥ" sattā dhūmasya "kāryatvamiti" | tasmāt kāryakāraṇabhāve satyeva yathokto 'nvayaniścaya iti | yadi hi yatra dhūmastatrāvaśyamagnirna syāt tadāgnimantareṇāpyasya bhāvād agnibhāva eva bhāvalakṣaṇaṃ kāryatvaṃ hīyeta |
[33. anupalabdhāvanvayaniścayopāyakathanam |]
idānīmanupalabdhāvanvayaniścayamāha- "anupalabdhāvapi" na kevalaṃ svabhāvakāryaheto(tvo)ranvayaniścaya uktaḥ kintvanupalabdhāvapyanvayaniścaya ucyate | kiṃrūpo 'sau? ityāha- "asadvyavahārasya" sādhyadharmasya yogyatāyāśca sādhyatvāt tadyogyatāsavdyavahāro 'bhipretaḥ, tasya, upalabdhilakṣaṇaprāptasya yā "anupalabdhiḥ" tadanyopalabdhirūpā ta"nmātre" nimittāntarānapekṣaṇī, yā "vṛttiḥ" pravṛttirasavdyavahārasya tasyāḥ "sādhanaṃ" siddhiḥ anupalabdhavanvayaniścayaḥ | kutaḥ punarasavdyavahārasya tanmātre vṛttirbhavati? ityāha- "nimittāntarābhāvopadarśanāt" iti | yadā hyasavdyavahārasya yathoktānupaladbhivyatiriktaṃ buddhivyapadeśārthakriyāvirahādikaṃ nimittaṃ na bhavatīti sādhyate tadā yathoktānupalabdhimātre 'sya vṛttiḥ siddhā bhavati | tathā(tayā) cānupalabdhāvanvayaniścayaḥ | anyathā hi nimittāntarāpekṣāśaṅkāyāṃ satyāmapi yathoktānupalabdhau nāvaśyamasavdyavahārasya bhāva iti kuto 'nvayaniścayaḥ syāt? | nimittāntarābhāvastu vistarato vādanyāya ukta iti tata evāvadhāryaḥ |
athavā savdyavahārasya yannimittamupalabdhilakṣaṇaprāptasya sattvam tad asavdyavahāranimittādanyatvāt nimittāntaraṃ tatrānupalabdherabhāva upadarśyate yena pramāṇena tadevamuktam, tena, sati vastuni tasyā asambhavaniścayād anupalabdhāvanvayaniścayaḥ | tacca tavdyatirekacintāyāṃ darśayiṣyāmaḥ |
tadevaṃ trayāṇāmapi hetūnāṃ yathāsvaṃ pramāṇenānvayaniścaya uktaḥ | svabhāvahetau viparyaye bādhakapramāṇavṛttyā tādātmyasiddhinibandhanatvāt, kāryahetau pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt, anupalabdhau nimittāntarābhāvaprasādhakapramāṇastadabhavasiddhihetutvācceti |
[34. kāryasvabhāvayorvyatirekaniścayopāyakathanam |]
samprati trayāṇāmapi hetūnāṃ svasvapramānanibandhanaṃ vyatirekaniścayaṃ pratipādayitukāma āha- "vyatirekaniścayo 'pi" na kevalamanvayaniścayo yathāsvaṃ pramāṇanibandhanastayoruktaḥ api tu "vyatirekaniścayo 'pi kāryasvabhāvahetvo" ryathāsvaṃ pramāṇanimitta ucyate |
kaḥ punarasau? "sādhyābhāve 'bhāvasiddhiḥ" | yāvatadātmaka[tadātmakau hetū kāraṇavyāpakarūpasādhyasya sādhakau] sādhyābhāve cābhāvasiddhistayoḥ | kena pramāṇena? | "kāraṇavyāpakānupalabdhibhyāṃ" | kāryahetau kāraṇānupalabdhyā sādhyābhāve 'bhāvaniścayaḥ | svabhāvahetau vyāpakānupalabdhyā | kadā punaste anupalabdhī sādhike tasya bhavataḥ? | "kāryakāraṇavyāpyavyāpakabhāvasiddhau" pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvasiddhau satyāṃ kāraṇānupalabdhiḥ kāryahetau sādhyābhāve 'bhāvasya sādhikā, viparyaye ca bādhakapramāṇavṛttyā tadbhāvatāsiddhitaḥ | vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ vyāpakānupalabdhiḥ svabhāvahetau sādhyābhāve 'bhāvasya sādhiketi | tadevaṃ bruvatā ubhayatra tādātmyatadutpattilakṣaṇapratibandhaniścayādeva dvayorapyanvayavyatirekayoḥ niścaya iti uktaṃ bhavati | ata evānyatra- "kāryakāraṇabhāvād vā" ityādi uktam | kīdṛśībhyām? "dṛśyaviṣayābhyāṃ" dṛśyo viṣayo yayoste tathokte | yadi kāraṇavyāpakāvupalabdhilakṣaṇaprāptau bhavatastadā tadanupalabdhī sādhyābhāve 'bhāvaṃ sādhayata iti yāvat | kadā punastayoḥ dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇamapekṣyate? ityāha- "uddiṣṭaviṣayasya" uddiṣṭaḥ- kathito viṣayaḥ- ādhāro vaidharmyadṛṣṭāntalakṣaṇo yasya sādhyābhāve 'bhāvasya tasyopadarśane kriyamāṇe | tatrāpi ( Hbṭ 52 ) kasmād dṛśyaviṣayatāpekṣyate? iti cet āha- "anupalabdhi" ityādi | "anyathā" yadi dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇamanupalabdhyornāpekṣyate | yadānupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ viṣayaṃ vaidharmyadṛṣṭāntarūpamupādatte tadānupalabdhilakṣaṇaprāptau tatra kāraṇavyāpakāvapi bhavata iti "anupalabdhilakṣaṇaprāptasyaḥ" kāraṇasya vyāpakasya vā "kvacid" viprakṛṣṭe viṣaye sumervādau "abhāvāsiddheḥ" kathamābhyāṃ sādhyābhāve 'bhāvasiddhiḥ syāt, kāraṇavyāpakānupalabdhyorevāsiddhatvāt ityabhiprāyaḥ |
athānuddiṣṭaviṣayasyāpyabhāvasyopadarśane 'nupalabdhyorddaśyaviṣayatāviśeṣaṇaṃ kimitti nāpekṣyate? ityāha- "anuddiṣṭaviṣayam" anuddiṣṭo viṣayaḥ- vaidharmyadṛṣṭāntarūpo yasmin sādhyābhāve hetvabhāvakhyāpane tat "pratibandhamātrasiddhau" satyāṃ dṛśyaviṣayatāviśeṣaṇamantareṇāpi yasmāt "sidhyati iti" tasmāt "na tatra" anuddiṣṭaviṣaye "vyatirekasādhane" anupalabdhyo "rdṛśyaviṣaya tāviśeṣaṇamapekṣyate" aṅgīkriyate | tathā hi- aśeṣapadārthaparigraheṇa sāmānyenāpi bruvato yo yatra pratibaddhasvabhāvaḥ tādātmyatadutpattibhyāṃ sa tadabhāve 'vaśyameva na bhavatīti niḥsvabhāvatvāhetukatvaprasaṅgāt | taduktam-
"svabhāve 'pyavinābhāvo bhāvamātrānurodhinī |
tadabhāve svayaṃ bhāvasyābhāvaḥ syādabhedataḥ ||"
tathā- "kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kāryadharmānuvṛttitaḥ |
sa bhavaṃstadabhāve 'pi hetumattāṃ vilaṅghyet ||" iti |
tatastatra dṛśyaviṣayatāpekṣyamāṇānupakārikaiveti na tayā kiñciditi bhāvaḥ |
"pratibandhamātrasiddhau" ityanena ye pratibandhaṃ hetorna varṇayanti kintvadarśanamātrādeva vyatirekamāhusteṣāṃ tadasambhavaṃ vca darśayati | tathā hi- asati pratibandhe yadi sarve sādhyavirahiṇo 'rthā dṛśyā bhavanti tadā teṣvanupalabdhasya sādhanasyābhāvaḥ śiṣyet | tadāha kumārilo 'pi-
"gatvā gatvā tu tān deśān yadyartho nopalabhyate |
tadānyakāraṇābhāvādasannityavagamyate ||" iti |
deśādiviprakarṣitayā tvadṛśyatve satyapi tatra hetāvanupalambhamātrasya sambhavāt sandigdho 'sāva'śeṣe sādhyābhāve sādhanābhāvalakṣaṇo vyatirekaḥ tathāvidhasyaiva yatra yatra sādhyābhāvaḥ tatra tatra sādhanābhāva iti vīpsāpadābhyāmabhidhānāt | anvayaniścayo 'pi prākpratibandhanibandhana eva varṇitaḥ tatastenāpi pareṣāṃ darśananibandhanāmanvayasiddhimicchatāmabhāvo 'syāpi kathita eva, sarvārthānāṃ hetumatāṃ sādhyadharmavattayā draṣṭumaśakyatvādanumātṛbhiḥ | aśeṣadeśādiviṣayasya ca sādhyānugamasya yatra yatra hetuḥ tatra tatra sādhyam iti vīpsayā pratipādanāt | na ca katipayadeśādau sādhanadharmasya sādhyadharmeṇa sahabhāvasya bhūyo darśane 'pi vyāptiḥ sidhyati, asati pratibandhe kvacid bahulaṃ tathādṛṣṭānāmapyanyāthātvasyāpi sambhavāt, tadasambhave bādhakapramāṇābhāvāt |
[35. anupalabdhau vyatirekaniścayopāyākathanam |]
anupalabdhimadhikṛtyādhunāha- "vyatirekaniścayo 'nupaladhau" ucyata iti śeṣaḥ | kimātmako 'sau? ityāha "upalabdhilakṣaṇaprāptād" vidyamānopalambhapratyayāntarād dṛśyasvabhāvācca "sataḥ" vidyamānāt sādhyābhāvarūpād "anupalambhasya" tadviviktopalambhātmano yo 'bhāvaḥ sato yadgrāhakaṃ pratyakṣaṃ tadbhāvalakṣaṇastasya "darśanaṃ" darśyate- pratyāyyate 'neneti darśanam upadarśakaṃ pramāṇaṃ tadātmako 'nupalabdhau vyatirekaniścayaḥ | taddhetutvācca tat pramāṇaṃ tathocyate | yadi hi sannihitānyopalambhapratyayo dṛśyasvabhāvo bhāvo vidyamāno 'pi nopalabhyeta kathamasau ( Hbṭ 54 ) dṛśyasvabhāvaḥ syāt? | yo hi satsvanyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa eva dṛśyasvabhāva ākhyāyate | tasmāt tathāvidhe sannihite 'vaśyaṃ pratyakṣavṛttyā bhavitavyam, anyathāsya na kadācidapi pratyakṣatā syāt, viśeṣābhāvāditi | prayogaḥ- yad yanmātranimittaṃ tatsmin sati niyamena bhavati | tad yathā- bījādisāmagrīmātranimitto 'ṅkuraḥ | yathoktopalabdhilakṣaṇaprāptatāmātranimittaṃ ca sati vastuni tathāvidhe pratyakṣamiti svabhāvahetuḥ | [ete]na pramāṇena svabhāvānupalabdhau sādhyābhāve 'bhāvalakṣaṇo vyatireko niścīyate | etacca pramāṇamanvayaniścayasyāpi nimittam | anenaiva nimittāntare 'nupalabdherabhāvopadarśanāt | kāraṇavyāpakānupalabdhyostu vakṣyamāṇayoḥ pratibandhadvayasidvyupāya evānvayavyatirekaniścayanibandhanam | sa ca kāryasvabhāvahetvorupadarśita eveti pṛthagnoktaḥ | tathā hi- kāraṇavyāpakayorabhāvaḥ kāryavyāpyābhāvābhyāmavaśyamanvitaḥ kāryavyāpyābhāvavyatireke ca tadbhāvalakṣaṇe 'vaśyaṃ vyatiricyate kāraṇavyāpakayorbhāvāt | anyathā kāryavyāpyayorahetukatvaniḥsvabhāvatāprasaṅgāditi na kiñcit pṛthagabhidhāneneti |
[36. hetoḥ prakāratrayasya nāmanirdeśaḥ |]
tadetāvatā granthena "pakṣadharmastadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti vyākhyātam | adhunā "tridhaiva saḥ" ityetad vyākhyātumāha- "etallakṣaṇaḥ" ‘pakṣadharmaḥ san yastadaṃśena vyāpto hetuḥ'; ityetallakṣaṇaṃ yasya sa etallakṣaṇaḥ | "tridhaiva saḥ" | ‘saḥ'; ityetasya vyākhyānaṃ "hetu"riti, | ‘tridhaiva'; ityasya vivaraṇaṃ "triprakāra eve" ti | tān hetūna svena svena nāmnā kīrtayati- "svabhāvaḥ kāryam anupalabdhiśceti" | "ca"kāro hetutvasamuccayārthaḥ | "iti" śabdaḥ samāptiṃ sūcayannavadhāraṇārthameva sphuṭayati | "yathā- anitye" kasmiṃścit śabdādau "sādhye satva(ttva)miti" svabhāvahetūpadarśanam, ( Hbṭ 55 ) "agnimati pradeśe" sādhye "dhūma iti" kāryahetoḥ pradarśanam, "abhāve ca" abhāvasya vyavahāre ca "upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiriti" anupalabdherupanyāsaḥ |
[37. trividhahetubāhyānāṃ hetvābhāsatve pramāṇopadarśanam |]
kasmāt punaḥ trividha eva hetuḥ? ityāśaṅkaya trividhahetuvyatiriktānāmarthānāṃ hetvābhāsatayā hetuviruddhayā vyāptestriṣveva hetutvaṃ niyataṃ bhavatiti hetvābhāsatāṃ pramāṇavatīṃ tadvyatirekiṇāṃ darśayannāha- "atraiva" svabhāvakāryānupalabdhyākhye "trividhahetau avinābhāvasya niyamāditi" trividhahetuvyatirikteṣvartheṣvavinābhāvābhāvādityarthaḥ | tataścāvinābhāvavikalatvāt svabhāvakāryānupalabdhivyatirekiṇo 'rthā hetvābhāsāḥ prameyatvādivat ityuktaṃ bhavati | avinābhāvābhāvaśca trividhahetuvyatiriktatvādeva tādātmyatadutpattyoravinābhāvavyāpikayorabhāvād vyāpakānupalabdhito 'vagataḥ |
[38. avinābhāvanirūpaṇam |]
atha ko 'yamavinābhāvaḥ? kasya cāsau? kathaṃ vātraiva niyata ucyate? ityata āha- "yathoktā vyāptiḥ vyāpakasya"- tatkāraṇatayā tadbhāvatayā ca | yatra tadvayāpyaṃ kāryaṃ svabhāvo vā sannihitastatra bhāva eva | "vyāpyasya vā"- kāryasya svabhāvasya vā | yatra tatkāraṇasvabhāvākhyaṃ vyāpakaṃ sannihitaṃ tatraiva dharmiṇi na tadabhāve 'pi bhāva iti yā vyāpakavyāpyadharmatayā vyāptiruktā sā "yathoktā vyāptiravinābhāvaḥ" | kasya? | "pakṣadharmasya" | sādhyadharmidharmasya | "sa" evaṃrūpo 'vinābhāvaḥ "tṛ(tri)vidhād" yathoktād hetoḥ "anyatraḥ" tadvyatirekiṇyarthe "nāsti" | yato 'tra ca tṛ(tri)vidhe 'sti tādātmyatadutpattyoravinābhāvena vyāptayorbhāvāt, kṛtakatvānityatvavadanayorvyāpyavyāpakabhāvāditi "tasmādatraiva" trividhe hetau tadanyatrābhāvamukhena "niyataḥ" ucyate | tadanena "hetvābhāsāstato 'pare" ityasya "avinābhāvaniyamāt" ityupapattisahitasyārthaḥ pradarśitaḥ | yathā ca trividhād hetoranyatrāvinābhāvo nāsti tathā prāgevoktam |
yadi vā svabhāvādanyo 'rtho 'rthāntaram, tacca kāryādapyanyat kāraṇamanubhayaṃ vā | anupalabdherapyanyad yathoktāyāḥ anupalabdhimātramupalabdhirvā pratiṣedhyasya tadanyasyāpi viruddhasyāviruddhasya vā | tatrārthāntaram yadyanantarakāryaṃ tasyārvāgdarśibhiḥ itaravivekena lakṣayitumaśakyatvāt aliṅgatvam | kāryadarśanāt vivekāvasāye 'pi sādhyasidyuttarakālabhāvī pakṣadharmatāvasāyo 'nvayānugamanaṃ ca vyarthaṃ | vyavahitakāryamapi kāraṇaṃ na kāryasya liṅgam, antarālapratibandhavaikalyasambhavena vyabhicārāt | taduktam-
"sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāmānubandhini |
anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt" ||
iti | yogyatānumāne tu nārthāntaraṃ liṅgam |
nāpyanubhayam, apratibandhena gamakatvāyogāt | kathaṃ kṛttikodayavijñānād rohiṇyāsattiklṛptiḥ? iti cet | nanu sāpi naivāsati pratibandhe yuktā viśeṣābhāvena sarvataḥ sarvapratītiprasaṅgāt ityuktatvāt | tasmānnakṣatracakrasya saṅkrāntihetureva kālavyavadhānena kaścit kalpayitavyaḥ, yathā bhūtasaṃkṣobhaḥ paścātkālabhāvino varṣasyeti hetudharmānumānena kāryaliṅgajaiva kalpayitavyā |
anupalabdhimātramapi saṃśayahetuḥ, pramāṇanivṛttāvapyarthābhāvāsiddheḥ | upalabdhirapi pratiṣedhyasya kathamabhāvaṃ sādhayet?, abhrāntopalambhasyābhāvāyogāt | viruddhopalabdhistu pratiyogyabhāvaṃ sādhayati | kintu sa virodhastadbhāve satyanyānupalambhādeva siddha iti taddvāreṇānupalabdhireva prayuktā bhavati | anyathāniṣiddhopalabdherabhāvāsiddheḥ | aviruddhopalabdhiḥ punaḥ pratiṣedhe 'naikāntikī, sahabhāvasambhavādaviruddhānām | na cāparaḥ prakāraḥ sambhavatīti nāvinābhāvo 'nyatra vidyata iti |
[2. svabhāvahetunirūpaṇam |]
[1. svabhāvahetorlakṣaṇābhidhānam |]
idānīṃ svabhāvahetostāvallakṣaṇamāha- "tatra" hetutraye svabhāvahetostāvallakṣaṇamucyate | sādhyate yena tat sādhanam | taccāsau dharmaśca tasya bhāvastadbhāvaḥ | sa eva "sādhanadharmabhāvamātra"m | tasya "anvayaḥ" | sa yasyāsti sādhyadharmasyāvayave samudāyopacārāt, tasmin | "svabhāvo hetuḥ" | sādhyadharmasya śrutatvāt tasyaiva svabhāva iti gamyate | kathaṃ punarasau sādhyadharmasvabhāvo? yāvatā bhedena pratīyata ityata āha- "aparasmādaparasmācca" asato 'kṣaṇikācca yā "vyāvṛtti"stasyā yo "bhedaḥ" avadhibhedopakalpitastena hetubhūtena "sādhyadharmāt sādhanadharmasya" yo "bheda"stasmin "satyapi" "vastutaḥ" paramārthato "liṅgasvabhāva eva" sādhyadharmasvabhāva eva | tathā hi- ya evāsato vyāvṛttaḥ sa evākṣaṇikādapi | tata ekasmād dharmiṇo bhedābhāvāt sādhyasādhanadharmāvapi paramārthato naiva bhidyete iti |
[2. paramatanirāsārthaṃ sādhyadharme sādhanadharmabhāvamātretyādiviśeṣaṇam |]
yadi vastuto liṅgisvabhāva eva sādhanadharmaḥ, tat kasmāt "sādhanadharmabhāvamātrānvayini" iti sādhyadharmo viśeṣyate? | yo hi yasya svabhāvaḥ sa kathaṃ tanmātrānvayī na syāt?, nīrūpatvaprasaṅgādatatsvabhāvatā vā ityata āha- hetuḥ svabhāvo yasya sādhyadharmasya tasmin "hetusvabhāve" "sādhyadharme" sati "anvayavyabhicārābhāvāt" sādhanadharmabhāvamātrasya yo 'nvayastasya vyabhicārābhāvāt | sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇaṃ yuktam | atra tu sambhava eva na vyabhicāra iti "viśeṣaṇamayuktameva | tathāpi" svabhavahetulakṣaṇe kriyamāṇe yadetat "sādhyadharmasya" "tanmātrānvayena" sādhanadharmabhāvamātrānugamanena viśeṣaṇaṃ "tat paramatāpekṣaṃ" naiyāyikādīnāṃ vipratipattestanmatāpekṣaṃ na tu svamatāpekṣam |
tāmeva paravipratipattiṃ darśayannāha- "pare hi" naiyāyikādayaḥ "arthāntaranimittaḥ" janakādarthādanyo yo 'rtho vegavaddravyayogādiḥ tannimittam | te hyevamāhuḥ- vegavaddravyayogādavayaveṣu karmāṇyutpadyante | tebhyo 'vayavavibhāgaḥ | tatastatsaṃyogavināśastadārabdhaṃ kāryadravye 'pi (kāryadravyamapi) naśyatīti | evamarthāntaraṃ nimittaṃ | tata eva "arthāntaranimittapekṣamāṇaṃ" kṛtakatvādibhāve 'pyabhāvād "atadbhāvamātrānvayinaṃ" tasya kṛtakatvādeḥ bhāvaḥ sattā saiva tanmātraṃ tasyānvayaḥ sa yasyāsti sādhyadharmasya anityatvalakṣaṇasya tadviparītam "api" kṛtakatvādeḥ "svabhāvamicchanti" yataḥ tato viśeṣaṇaṃ kṛtam | tena ca viśeṣaṇena tathāvidhasyārthāntaranimittasya vināśasyātatsvabhāvatāmāha lakṣaṇe viśeṣaṇakāraḥ | svasattāmātrabhāvinyeva svabhāvatvaṃ nānyatreti viśeṣaṇena sūcanāt |
[3. hetumati vināśe sādhye kṛtakatvasya vyabhicāritvam |]
tathā, "tasmin" arthāntaranimitte sādhye "hetoḥ" kṛtakatvādeḥ vyabhicāramanaikāntikatāṃ cāha | atrodāharaṇaṃ "yathā hetumati vināśe" sādhye "kṛtakatvasya" hetoḥ "atatsvabhāvatā vyabhicāraśceti" |
nanu ca kṛtakatvasvabhāvatā anityatāyā bhedopagamāt neṣṭaiva paraistat kimucyate- "atadbhāvamātrānvayinamapi svabhāvamicchanti" iti? | evaṃ manyate- vyatiriktāvapi kṛtakatvānityatvākhyau dharmāvabhyupagacchadbhiravaśyam ‘abhūtvā bhavanaṃ bhūtvā cābhavanamanavasthāyisvabhāvatvam'; abhyupagantavyam, anyathātmādiṣvapi kṛtakatvānityatve viśeṣābhāvād bhavetām | tato yadeva‘abhūtvā bhavanaṃ bhūtvā ['bhavanaṃ] cānavasthāyitvam'; upādīyate bhāvasya tayoreva taddarśanabalotpannakṛtakatvāniyatvabhedāvabhāsikalpanādvāreṇa sādhyasādhanabhāvo 'stu, kiṃ vyatiriktadharmakalpanayā? | kalpayitvāpi vastvātmana evārthakriyānibandhanatayā tadarthibhiḥ cintyatvāt | taduktam-
"sadasatpakṣabhedena śabdārthānapavādibhiḥ |
vastveva cintyate hyatra pratibaddhaḥ phalodayaḥ ||
arthākriyāsamarthasya vikā(cā)raiḥ kiṃ tadarthinām? |
ṣaṇḍhasya rūpavairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā? ||"
iti | tasmād dṛṣṭā api bhāvāḥ kenacidātmanā tadanyavyāvṛttena kathañcinniścitāḥ tadanyenāpyatadrūpavyāvṛttenātmanā bhrāntikāraṇasadbhāvādaniścīyamānāḥ, niścitāniścitayo rūpayoḥ pramāṇāntarataḥ pratibandhāvasāyāpurovartino 'numānato niścīyate iti anityatāsvabhāvabhūtasyaiva kṛtakatvasya vināśaṃ prati liṅgatā yuktā | tathā ca vināśasvabhāva eva kṛtakatvākhyo hetuḥ tairyathoktanyāyādiṣṭo bhavati | tasyātanmātrānvayitve 'rthāntaranimittatayā viśeṣaṇenātatsvabhāvatā kathyate |
syānmatam- kṛtakatvena sākṣad hetumān vināśo 'numīyate tataḥ prākpradhvaṃsābhavaviśeṣaṇā sattā tatsamavāyo vānityatā vyavasthāpyate | ata evātmādiṣvanityatāprasaṅgābhāvaḥ | vināśa iti ca na bhāvābhāvaṃ pradhvaṃsalakṣaṇaṃ manyāmahe | kṛtakatvaṃ tu svakāraṇasattāsamavāyam | tasya viśeṣaṇena vināśo 'sva(śāsva)bhāvatākhyāpane na kiñcidaniṣṭamiti |
tadayuktam, tathāvidhasya vināśasya hetumattāvirodhāt, svayameva caitadācāryo vakṣyati | na ca tenānumitena kiñcit, tasyārthakriyāsāmarthyavikalatvāt | sukhaduḥsvasādhane jñātvā yathārhaṃ pratipitsavo hi kiñcit parīkṣante na vyasanitayā | tasmādanenāsthirasvabhāvataiva bhāvasyānumātavyā | saiva ca hetumatī ( Hbṭ 60 ) kalpanīyā | anyathā bhāvāvilakṣaṇasya pradhvaṃsābhāvasya mugdarāderudaye 'pi tasya bhāve 'nupayogāt sa bhāvastadavastha eveti kathaṃ tadviśeṣaṇā sattā tatsamavāyo vā anityatā syāt? | avicalitarūpasya ca bhāvasya mugdarādikṛtapradhvaṃsābhāvaviśeṣaṇau sattāsamavāyau yadyanityatā, kiṃ nātmāderapi? iti prasaṅga tadavastha eva | svakāraṇasamavāyo 'pi cābhūtvā bhavanamanicchato na sidhyati | abhūtvā bhavata eva ca yā sattā saiva kṛtakatvaṃ varṇyate | na ca sattāsamavāyayornityatayopagatayorniratiśayatvāt prākpradhvaṃsābhāvau viśeṣaṇaṃ yujyete | abhūtvā bhavanopagame ca tadeva kṛtakatvamasthirasvabhāvatā ca vināśo 'stu | kiṃ niṣphalayā apramāṇikayā pramāṇabadhitaya'rthāntarakalpanayā? | evaṃ kṛtakatvavināśayostādātmyopagamo 'vaśyambhāvī pareṣāmapi | tato vināśasyāsthāyitvalakṣaṇasyārthāntaranimittatopagame kṛtakatvasyātatsvabhāvatā viśeṣaṇena khyāpyate | tanniṣpattāvaniṣpannasya bhinnahetukasya ca tatsvabhāvatvāyogāt |
tathā, tasmin sādhye kṛtakatvasya vyabhicāraḥ | tathā hi- ye yatra hetvantarāpekṣiṇo na te tatrāvaśyambhāvinaḥ, yathā vāsasi rāgaḥ | hetvantarāpekṣī ca kṛtakeṣvapi bhāveṣu pradhvaṃsābhāva iti viruddhavyāptopalabdhiḥ |
nanu vāsasi rāgasya parimitahetutvāt tasya ca svakāraṇāyattasannidhānatvāt tadāśrayasya ca vidhurapratyayopanipātenāsthiratayā nāvaśyambhavitā yuktaiva | na punarvināśasya, taddhetūnāmānantyādavaśyaṃ kasyacid ghaṭādiṣu sannidheḥ | na ca vināśasyāśrayaṃ prāk taddhetusannidheḥ kecidupaghnānti, yatastadabhāvād vināśo nārabhyeteti |
tadayuktam, yato yadyapi bahulaṃ vināśakāraṇāni santi tathāpi teṣāṃ svakaraṇāyattasannidhitvāt tathā tatkāraṇānāṃ ca sa nnihitānāmapi virodhināmapyānatyāt tadbhāve tacchaktipratibandhānnāvaśyaṃ hetavaḥ phalavanta iti kaścinna vinaśyedapīti vyabhicāro ( Hbṭ 61 ) na nivartate | nanvayaṃ vāsasi rāgaḥ sāpekṣo 'pi yadi sarvatropalabhyeta tataḥ kimavaśyambhāvī na syāt? | syād, yadi tathopalabhyeta | sa tvanyathāpi gṛhyate | yadyevaṃ na tarhi sarvatropalabdhasya vināśasyānyathābhāvaśaṅkayā manasi kheda ādhātavyaḥ | kiṃ vā punarbhavān samastavastuvistaravyāpijñānālokaḥ?, yenaivaṃ vadati | tathābhāve vā kathamanumānavṛttirdṛṣṭe na vaiphalyamaśnuvīta? | kasyacit tu hetukṛtavināśadarśane 'pi hetvāyattajanmanamanyathāpi darśanād upajātāśaṅko deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣu kathaṃ tathābhāvaṃ niścinvīta? | kṛtakamapi cāyaṃ bhavabhāvalakṣaṇaṃ vināśaṃ nityamupaiti, tadvināśopagame bhāvasyonmajjanaprasaṅgāt | na cāsya ghaṭāderiva vināśaheturupalabhyate kaściditi | taduktam-
"ghaṭādiṣu yathā dṛṣṭā hetavo dhvaṃsakāriṇaḥ |
naivaṃ nāśasya so 'hetustasya saṃjāyate katham? ||"
iti | tataḥ kṛtakatva vināśe sādhye tenaiva vyabhicāraḥ kiṃ neṣyate? |
bhāvānāmayamaikāntika eva dharma iti cet, kutaḥ punaretadavasitam? | teṣāmanyathābhāvasyānupalambhāditi cet | nanvayamanupalambho bhavannapyātmāderanivartakaḥ sattāyāḥ, kathamanyatrānyathābhāvaṃ nivartayati? | tasyānumānenopalambhāditi yadyucyeta tadā tatrāpyanumāne vipakṣe vṛttimanupalambha eva hetoḥ kathaṃ nivartayati? iti yatkiñcidetat | tasmāt sādhūktam- ‘hetumati vināśe kṛtakatvasyāsvabhāvatāṃ vyabhicāraṃ cāha'; iti alamatijalpiteneti |
[4. parārthānumāne sādharmyavaidharmyaprayogodāharaṇam |]
idānīṃ yadyapi svārthānumānaṃ prakṛtaṃ tathāpi kaścit prayogadarśanābhyāsāt prayogabhaṅgayaiva pratipadyata iti svārthānumāne 'pi ( Hbṭ 62 ) tatsvambhavāt prasaṅgena parārthānumānaṃ ca vyutpādayitumāha- "tasya" svabhāvahetoḥ "dvidhā" trailakṣaṇyapratipādako vacanodāhāraḥ "prayogaḥ" | tameva darśayati- samāno dharmo yasya tasya bhāvaḥ tena "sādhya(dha)rmyeṇaikaḥ" prayogaḥ | "aparo" visadṛśo dharmo yasya tasya bhāvaḥ tena "vaidharmyeṇa" |
yathākramamanayorudāharaṇamāha- "yathā yat sat" | yadyatsaditi vīpsāpradhāno yacchabdaḥ | "tat sarvam" iti tacchabdo 'pi vīpsāpradhāna eva | atra sarvagrahaṇena cāśeṣaparigrahād bahirvyāpternirāsaḥ | "yathā ghaṭādayaḥ" iti | yasya sattvakṣaṇikatvayoḥ pratibandhaprasādhakaṃ pramāṇaṃ ghaṭādau pravṛttaṃ taṃ prati tatra smṛtisamādhānārthaṃ dṛṣṭāntavacanaṃ na sādhyasiddhyartham | dṛṣṭāntamātrataḥ sādhyasiddherabhāvāt | na hyekasya tathā bhāve sarvastathā bhavati, atiprasaṅgāt | "saṃśca śabdaḥ" iti pakṣadharmopasaṃhāraḥ |
vaidharmyaprayogasyodāharaṇam- "tathā" ityādi | tathāśabdaḥ samuccaye | vaidharmyeṇa ca prayoga udāhriyate | atrāpi sarvagrahaṇaṃ vibhaktivipariṇāmena sambandhanīyam "kṣaṇikatvābhāve" sarvasmin "sattvā(ttvā)bhāvaḥ" iti |
prayogadvaye 'pi sarvagrahaṇasya phalaṃ darśayannāha- "sarvasmin sādhanadharmavati" dharmiṇi na dṛṣṭāntadharmiṇyeva "sādhyadharmasyo" pasaṃharaṇaṃ "upasaṃhāro" ḍhaukanaṃ tena yā "vyāptiḥ" ‘vyāpakasya tatra bhāva eva'; ityādirūpā tasyāḥ pradarśanaṃ pratipādanaṃ tadeva "lakṣaṇaṃ" yayoḥ tau tathoktau | tataśca ye sādhyadharmiṇaṃ parihṛtya bahirvyāptiṃ pradarśayanti te- yadyapi dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyadharmeṇa sādhanadharmo vyāptaḥ tāvatāsya sarvatra tathābhāvābhāvāt sādhyasiddhirayukteti- nirastā bhavanti | sarvatra vā sādhyadharmeṇa sādhanadharmasya vyāptiḥ tadbhāve, sā tathāvidhaiva kinna pradarśyate yenāsamarthā bahirvyāptirākhyāyate? | na hi ‘sa śyāmaḥ, tatputratvāt, paridṛśyamānaputravad'; iti tatputratvasya ( Hbṭ 63 ) śyāmatvena sādhyād bahiḥ paridṛśyamānaputre vyāptipradarśane 'pi sādhyasiddhirbhavati | tasmād yaiva sarvopasaṃhāreṇa vyāptiḥ pramāṇasiddhapratibandhanibandhanā sādhyasiddhau samarthā saiva tatsmṛtaye pradarśanīyā | na ca sarvopasaṃhāreṇa vyāptipradarśane 'pi dharmaviśiṣṭo dharmyapi tadaiva pratīyate, yataḥ pakṣadharmopadarśanottarakālabhāvino 'numānasya smṛtitvaṃ syāt | tasyāḥ sādhyadharmiṇi sādhyadharmāvinābhūtasādhanadharmapratītinibandhanatvena tadupadarśanāt prāgasambhavāt | tatpūrvikāyāṃ ca vyāptau anantaraṃ viśeṣaviṣayamanumānaṃ kathaṃ smṛtiḥ syāt? iti |
[5. vaidharmyaprayoge 'pi vyāptipradarśanaṃ saṃgatam |]
nanu ca sādharmyaprayogasya vyāptipradarśanalakṣaṇatvaṃ yuktam, sādhanadharme sati sādhyadharmasyavaśyāmbhāvitāpradarśanāt; vaidharmyaprayogasya tu katham? | tatra hi kevalaṃ sādhyābhāve hetvabhāvaḥ kathyate, na tu hetau sati sādhyasya bhāva eveti | naiṣa doṣaḥ | na hyatra sādhyābhāve hetvabhāvastuccharūpo darśyate, tasya heturūpatāvirodhāt | vastudharmo hi sattvādiko hetuḥ | tasyātmana evābhāvaḥ kathaṃ [hetusva]rūpaṃ bhaviṣyati, yatastrirūpo heturbhavet | kintu nivṛttau nivṛttidharmakatvaṃ svagato dharma upadarśyate vaidharmyaprayogeṇa, tathāvidhe ca sādhanadharme 'vaśyaṃtayā sādhyadharmasya bhāvaḥ pratīyata eva, anyathā tannivṛttau nivṛttidharmakatvasyaivāyogāditi na vyāptipradarśanalakṣaṇatvaṃ vaidharmyaprayogasya na yujyate |
[6. pratijñāprayogasya nairarthakyam |]
nanu dvividhe 'pi prayoge pratijñāprayogo nopadarśitaḥ tat kathaṃ tadarthāvagatiḥ?, tadarthapratyāyanāya ca sādhanaprayogo 'bhimataḥ ityata āha- "atra" anayoḥ prayogayoḥ "pakṣadharmasambandhavacanamātrasāmarthyādeva" ( Hbṭ 64 ) vakṣyamāṇakāt "pratijñārthasya" dharmadharmisamudāyalakṣaṇasya sādhyasya "pratīteḥ" hetoḥ "na" "pratījñāyāḥ prayoga upadarśitaḥ" | paraḥ sāmarthyamanavavudhyamāna āha- "apradarśite" vacanena "prameye" sādhye "kathaṃ" na kathañcit "tatpratītiḥ" pratijñārthapratītiḥ "iti" evaṃ "ced" yadi manyase tadā svārthānumānakāle "svayaṃ" paraṃ pratipādakamantareṇa "pratipattau" prameyasya "ka upadarśayitā"? naiva kaścit | svayameva tu sādhyavinābhūtasādhanadharmadarśanāt prameyaṃ pratipadyate tatha parārthānumāne 'pi tata eva tatpratītirastu kiṃ pratijñāvacanena? |
yadi svayaṃpratipattikāle na kaścit prameyasyopadarśayitā kathaṃ tarhi tatpratipattiḥ? ityata āha- "pradeśasthaṃ" sādhyadharmiṇi sthitaṃ "dhūmaṃ" sādhanadharmaṃ "upalabdhavataḥ" pratyakṣeṇa dṛṣṭavataḥ sataḥ "tasya" dhūmasya "agninā" sādhyadharmeṇa pramāṇataḥ pratibandhaniścayabalāt prākpratipannāyāḥ "vyāpteḥ" avinābhāvasya "smaraṇe" sati "tatsāmarthyādeva" pakṣadharmagrahaṇavyāptigrahaṇasāmarthyādeva pratijñāprayogarahitād "agniratra iti" evaṃrūpā "pratijñārthapratītirbhavati" |
syānmatam- tatrāpyasya karṇapiśācikādiḥ prameyaṃ kathayatyevetyata āha- "na ca" naiva "tatra" svārthanumānakāle "kaścit" karṇapiśācikadiradṛśyo "‘agniratra'- iti" evam "asmai" pratipatre(tre) prameyaṃ "nivedayati" kathayati | yadi bhavān satyavādī naivaṃ vaktumarhati | tathā hi- vayamapi pradeśasthadhūmadarśanāt tasyāgninā vyāptismaraṇasāpekṣādagniṃ pratipadyāmahe | na cāsmabhyaṃ kaścit nivedayati ‘agniratra'; iti, bhavati ca tatpratipattiḥ, tathā tadanyasyāpi sā yuktarūpaiveti |
yadyapi na kaścit nivedayati tathāpi svayameva prameyaṃ vyavasthāpya tatpratipattaye liṅgamanusariṣyatīti cet, āha- "nāpi" na kevalaṃ na kaścit nivedayati "svayamapi prāgeva" liṅgavyāpārāt na pratipadyate "kiñcid" agnyādikam | kasmāt? ( Hbṭ 65 ) iti cet, "pramāṇaṃ" hetum "antareṇa" vinā ‘agniratra" ityevaṃ pratīteḥ "nimittābhāvāt" | trirūpo hi hetuḥ parokṣārthapratīternimittam, tadabhāve sā kathaṃ bhavet? | atha liṅgamantareṇāpyevaṃ pratītirbhavatiti brūyāt tadā pratītāviṣyamāṇāyāṃ liṅgasya vaiyarthyam, tasyānumeyapratipattyarthatvāt, tena vinā tatpratipattau kathamasya niṣprayojanatā na syāt? |
atyantamūḍhatāṃ ca parasya darśayannāha- "svayameva" svatantra eva ‘agniratra'- iti vyavasthāpya | kathaṃ svatantro vyavasthāpayati? | "akasmāt" pramāṇamantareṇa vyavasthāpanāt "tatpratipattaye" nirnimittavyavasthāpitaprameyapratipattyarthaṃ "paścāt" "liṅgaṃ" tannimittam "anusaratīti ko 'yaṃ pratipatteḥ kramaḥ" paripāṭiḥ? | tathā hi- prathamaṃ liṅgānusaraṇam, tataḥ sādhyapratipattiriti vipaścitāṃ kramaḥ | ayaṃ tvapūrvo 'numātā yastadviparyayamāśrayata iti upahasati | yattalloke gīyate- śīro muṇḍayitvā nakṣatraṃ pṛcchatīti tattulyatvādasya kramasya | tasmāt pakṣadharmagrahaṇavyāptismaraṇasāmarthyādeva svayaṃ pratipadyate | tacca pratipādakaṃ kathitemaveti na kiñcit prameyanirddeśena |
yadi nāma svārthānumānakāle svayameva sādhyaṃ pratipadyate tad yuktameva, liṅgasyāpi tatra svayameva pratipatteḥ | parārthānumāne tu parato yathā liṅgaṃ pratyeti tathā prameyamapi parata eva pratyetavyam | ato yukta eva pratijñāprayoga ityata āha- "pareṇāpi" na kevalaṃ svayameva prāg vyavasthāpyamānaṃ plavate pareṇāpi vādinā "tat" prameyam "ucyamānaṃ plavat eva" tadvacanasya sandigdhārthabhidhāyakatayā sādhyaniścayānaṅgatvāt prameyagāmbhīryānavāgāhinaḥ paramparayāpyatatsambaddhasya vivakṣāmātranibandhanatayoparyevāvasthāpanāt | kasmāt plavate? iti cet, "upayogābhāvāt" nāsya sādhyapratītiṃ prati kaścidupayogaḥ, tatpratyāyanasamarthāsyānabhidhānāditi yāvat |
parastūpayogamātraṃ kadācid brūyād ityāśaṅkayāha- "viṣayopadarśanaṃ" hetoryo viṣayaḥ sādhyaṃ tadupadarśanaṃ pratijñāvacanasyopayogaḥ "cet matam" | atrāha "tenaiva" viṣayeṇa, "tāva"cchabdaḥ krame | viṣayasyopadarśyamānasyārthavattāyāṃ tadupadarśanaṃ pratijñāvacanasya prayojanaṃ bhavet | viṣayeṇaiva tu darśyamānena "ko 'rthaḥ" kiṃ prayojanam? |
nanu sādhyapratītiḥ sādhyarmyavatprayogādipratītiśca viṣayopadarśanasyārthaḥ | tatastudupadarśanaṃ pratijñāvacanasya prayojanam | tathā hi- asati sādhyanirdeśe ‘yat kṛtakaṃ tadanityam'; ityukte ‘kimayaṃ sādharmyavāna prayogaḥ? uta vaidharmyavān?'; iti na jñāyeta | ubhayaṃ hyatrāśaṅkyate- kṛtakatvenānityatve sādhye sādharmyavān, nityatvenākṛtakatve vā vaidharmyavān iti | ‘anityaḥ śabdaḥ'; ‘akṛtako vā iti tu pratijñāvacane satyubhayamasandigdhamavagamyate | hetuviruddhānaikāntikapratītiśca na syāt | pratijñāpūrvake tu prayoge ‘anityaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt'; iti hetubhāvaḥ pratīyate, ‘nityaḥ, kṛtakatvāt'; iti viruddhatā, ‘pratyatnānantarīyakaḥ kṛtakatvāt'; ityanaikāntikatvam | hetośca trairūpyaṃ na gamyeta, tasya sādhyāpekṣayā vyavasthānāt | sati pratijñāvacane avayave samudāyopacārāt sādhyadharmī pakṣa iti tatra vṛttasya kṛtakatvasya pakṣadharmatvaṃ; sādhyadharmasāmānyena ca samāno 'rthaḥ sapakṣa iti tatra vartamānasya sapakṣe sattvam; na sapakṣo 'sapakṣa iti sādhyadharmavirahiṇyavṛttasyāsapakṣe 'pyasattvaṃ pratīyeta ityāśaṅkayāha- "yadi pratīti" sādhyasya niścayalakṣaṇā sādharmyavatprayogādeśca svarūpāvadhāraṇātmikā | "anyathā" pratijñāvacanamantareṇa "na syāt tadā" yaduktaṃ sādhyasidhyarthaṃ sādharmyavatprayogādijñānārthaṃ ca viṣayopadarśanam iti tat "sarvaṃ śobheta" yāvatā svarthānumānakāle pratijñāvacanamantareṇāpi pakṣadharmagrahaṇa sambandhasmaraṇataḥ sādhyasiddhilakṣaṇā bhavatyeva pratītiḥ ityākhyātameva | tadvat parārthe 'pyanumāne bhaviṣyati | ( Hbṭ 67 ) yata evaṃ "tasmāt" "eṣa" pratijñāprayogavādī yadā svayaṃ sādhyaṃ pratyeti tadā svayaṃ sādhyasya "pratītau" viṣaya upasthāpyate yena pratijñāvacanadvāreṇa puṃsā "kenacit" tena "vināpi" "pratiyan" sādhyaṃ niścinvan liṅgasāmarthyadeva | yadāsmābhiḥ pratipādyate tadā "asmān kāryiṇo dṛṣṭvā vyaktaṃ" pratijñāprayogalakṣaṇaṃ "mūlyaṃ mṛgayate" | ka iva? "parvabrāhmaṇa iva" | yathā dakṣiṇāmantareṇāpyanyadā aurdhvarathiko brāhmaṇo bhuñjāno 'nyadā śrāddhādiparvaṇyarthinaṃ śraddhāluṃ bravīti- yadi me ghṛtapūraṃ ghṛtapūraṃ prati rūpakaṃ dadāsi tato 'haṃ bhuñje nānyatheti | tena tulyo bhavānapīti |
kiñca, yadapi bravīṣi- parārthānumānakāle yathā liṅgaṃ pareṇānabhidhīyamānaṃ na pratyeti pratipādyastathā sādhyamapīti | tadaitad yujyate yadyasau vādivacanamātreṇa liṅgamapi niścitya tadanusāreṇa sādhyamavagacchet, parapratītyarthinaśca tadā vayamapi pratijñāṃ kinna prayuñjmahe liṅgavacanarahitām? | asmadvacanasyaiva taṃ prati pramāṇatayā, tata evānumeyapratīteḥ, tadvacanasya caritārthatvāt | na caitadasti, yataḥ "asmadvacanādapi" na kevalaṃ svārthānumānakāle asmadvacanamantareṇa ityapiśabdaḥ | kintu yadāpyasmadvacanaṃ pravṛttaṃ tadāpi "naiva" asmadvacanāt "liṅgamapi pratyeti" kuta eva sādhyasiddhye 'nusariṣyati? | api tu svayamasya yadi talliṅgaṃ kutaścit pramāṇataḥ siddhaṃ bhavati "asmadvacanena tu" kevalaṃ tatra "smṛtisamādhānamātraṃ kriyate" | tadā svayaṃ siddhameva liṅgamanusṛtya sādhyaṃ pratyeti | nāsmadvacanāt pānīyamapi pibatīti | "tasmāt" "ko 'nayoḥ" pratijñāvacanāvacanātmikayoḥ "avasthayorviśeṣaḥ"?, ubhayatra svayaṃsiddhaliṅgasāmarthyādeva sādhyapratīterna kaścit | tataḥ svaparārthānumānayoḥ svayaṃsiddhaliṅgānusaraṇam, tataḥ sādhyapratītiṃ ca prati viśeṣābhāvāt pratijñopanyāsaḥ parārthānumāne 'pi vyartha eva | liṅgamapi hi tāvadatra nābhidhīyate yadi tat ( Hbṭ 68 ) pūrvaprasiddhaṃ svayamanusmaret kimaṅga punaḥ sandigdhārthābhidhāyakaṃ pratijñāvacanamupādīyate? |
syānmatam- yadi nāma sādhyasiddhau pratijñāvacanasya nopayogastadartho 'sya prayogo mā bhūta, sādharmyatvatprayogādijñānārthaṃ tu tadupadānamavasthitameva, tasyānyathā pratītyabhāvāt ityata āha- "dṛṣṭā ca sādharmyavatprayogādeḥ pratijñāvacanamantarenāpi pratītiḥ," tatastadartho 'pi pratijñopanyāso na śobhate |
kutaḥ punaḥ sādharmyavatprayogāderasati sādhyanirddeśe pratītiḥ? ityāha- pakṣadharmasambandhavacanamātrāditi" | evaṃ manyate- naiva hi kaścit ‘yat kṛtakaṃ tadanityam" etāvanmātramabhidhīyāste, sādhananyūnatayaivāsya parājayāt, kintvavaśyaṃ hetordvarmiṇyupasaṃhāraṃ karotīti | tatra yadi ‘kṛtakaśca śabdaḥ'; iti brūyāt tadā sādhya(dha)rmyavatprayogapratītiḥ, atha ‘nityaśca'; ityabhidadhyāt tadā vaidharmyavata iti sambandhavacanapūrvakāt pakṣadharmavacanāt prayogadvayāvagatiḥ |
hetuviruddhānaikāntikā api pakṣadharmavacanamātreṇa na pratīyante | yadā tu sambandhavacanamapi kriyate tadā kathamapratītiḥ? | tathā hi- ‘yat kṛtakaṃ tadanityam'; iti pakṣadharmavacane satyukte heturavagamyate, vidhiyamānenānūdyamānasya vyāpteḥ | ‘yatkṛtakaṃ tannityam'; ityabhidhāne viruddhaḥ, viparyayavyāpteḥ | ‘yat kṛtakaṃ tat prayatnānantarīyakam'; iti pradarśane vyabhicārādanaikāntikādhyavasāyaḥ |
trairūpyamapi hetorgamyata eva, yato vyāptipradarśanakāle vyāpako dharmaḥ sādhyatayāvagamyate | yatra ca vyāpyo dharmo dharmiṇyupasaṃhriyate sa vyāpakādharmaviśiṣṭatayāvagamyamānaḥ sādhyasamudāyaikadeśatayā pakṣa ityupasaṃhṛtasya vyāpyadharmasya pakṣadharmatvāvagatiḥ, sā ca vyāptiryatra dharmiṇyupadarśyate sa sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ pratīyata iti sapakṣe ( Hbṭ 69 ) sattvamavagamyate, sāmarthyācca vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛttiryatrāvasīyate so 'sapakṣa ityasapakṣe 'pyasatva(ttva)mapi niścīyata iti, yadi pakṣādibhirapi jñātaiḥ kiñcitprayojanaṃ | na tu vyavahartaṇāṃ pakṣādisaṅketāpekṣā parokṣārthagatirbhavati | tathā hi- yat kvacid dṛṣṭaṃ tasya yatra pratibandhaḥ tadvidastasya tad gamakaṃ tatra iti hi loke vastugatirbhavati, na pakṣadisaṅketagrahaṇāpekṣā | tatra yatheṣṭaṃ śāstrakārā gamakarūpapratipattaye svasaṅketenānyathā vā lakṣaṇaṃ praṇayantu | na tu vyavahārakāle tadanusaraṇaṃ kvacidupayujyate | tatsaṅketapratipāditameva tu yathoktaṃ gamakaṃ rūpamupayogi vyavahartṝṇām | taccet pratipannaṃ tāvataiva sādhyasiddhiḥ sañjātā iti pakṣasapakṣādisaṅketāparijñāne 'pi na kiñcit plūyate | ata evācāryapādai ‘rtrāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numāna'; miti gamakarūpamātrameva pakṣādisaṅketānapekṣaṃ pratipāditam | svaprajñāparādhāstu tatrāpi kaiścidasanta eva doṣāḥ prakīrtyanta iti kimatra brūmaḥ? | "tasmāt" sādharmyavatprayogādijñānārthamapi pratijñāvacanaṃ pakṣadharmasambandhavacanamātra eva yathoktena prakāreṇa pratīterayuktamiti "kastasya" pratijñāvacanasya "upayogaḥ" naivaṃ kaścit |
svayaṃ cāyaṃ vādī yena krameṇānumeyaṃ pratipannavāṃstamullaṅghya parapratipattaye kramāntaramāśrayan pravañcakatayā dhūrta eva pratīyate, na savdṛtta ityupadarśayannāha- "svaniścayavat" ityādi | yathātmano niścayasyotpādanaṃ kṛtaṃ tathaiva "anyeṣāmapi niścayotpādā(da)nāya" ca parahitanirataiḥ "sādhanamucyate", "tatra" etasmiṃ(smin) nyāye sati svayamayaṃ vādī "prameyasyopadarśanena" upadarśakena vacanena "vināpi" svārthānumānakāle "pratipadya" prameyaṃ "paraṃ" saṃśayitādikaṃ "pratipādayan" svapratipannaṃ prameyamavabodhayan "apūrvaṃ" svapratipattikāle pūrvaṃ yaḥ prameyapratipattau "kramaḥ" upāyo 'nubhūtastasmādanyam "āśrayata iti kimatra" kramāntarāśrayaṇe "kāraṇam"? naiva kiñcit paravyāmohanaṃ muktvā | tathā hi- yadi svapratipattikramaḥ ( Hbṭ 70 ) pratītinibandhanaṃ kiṃ tatparityāgena kramāntarāśrayaṇam?, kathaṃ tena svayaṃ pratipannavānasīti? | yata evaṃ "tasmānna prameyasya" sādhyasya "vacanena" pratijñākhyena "kiñcit prayojanam" | kutaḥ? | ‘anyathāpi'; vināpi tena "pratipatteḥ" sādhyapratīteḥ "utpatteri"tyupasaṃhāraḥ |
[7. upanayanigamanāderapi sādhanavākyānaṅgatvam |]
evaṃ pratijñāṃ sādhanavākyādapanīyāparamapyupanayanigamanādikaṃ paraparikalpitaṃ sādhanavākyādapanetumuktameva nyāyamatidiśannāha- "etena" anyathāpi pratipatterutpatteḥ'; iti nyāyena "upanayanigamanādikaṃ" ādigrahaṇāt saṃśayajijñāsādikaṃ "pratyuktaṃ" pratyākhyātam | tatra "udāharaṇāpekṣaḥ ‘tathā'; ityupasaṃhāro ‘na tathe'ti vā sādhyasyopanayaḥ", "pratijñāyāḥ punarvacanaṃ pratijñā" iti tu pratijñāyāḥ | etenetyetadeva darśayati- "etāvataiva" pakṣadharmasambandhavacanamātreṇaiva upanayādirahitena "sādhyapratīteḥ bhāvāt" utpatteriti |
atrodyo(ddyo)takaraḥ prāha- pratijñā tāvadviṣayanirddeśārthamavaśyakartavyā, yato lokaḥ prathamaṃ karma cchedyādikaṃ nirūpayati | tataḥ kuṭhārādikaṃ sādhanaṃ vyāpārayati | upanayenāpi yāvad dṛṣṭānte dṛṣṭasāmarthyo heturddharmiṇi nopasaṃhriyate tāvat kutaḥ sādhyapratītiḥ? | svārthānumānadṛṣṭaśca pratyavamarśapratyayārtho 'nena darśyate | tathā hi- svārthānumāne prathamaṃ pradeśe dhūmaṃ paśyati, tato ‘yatra yatrāhaṃ dhūmamadrākṣaṃ tatra tatrāgnimapi'; iti vyāptiṃ smarati | tato ‘dhūmaścātra'; iti punaḥ pratyavamṛśati, sa pratyavamarśārthaḥ parārthānumāne upanayenocyate | nigamanamapyavaśyābhidhānīyam, yato yadyapi pūrvaṃ anityaḥ śabda ityuktam, na tu tāvatāsya niścayo jātaḥ | samprati tu pramāṇabalāyāto 'rthaḥ tatsampratyayārthamanena nigamyate | aśeṣapramāṇavyāpāraścānenopasaṃhriyate | tathā hi- āgamaḥ pratijñā, heturanumānaṃ, ( Hbṭ 71 ) dṛṣṭāntaḥ pratyakṣamupamānamupanayaḥ | tadetasya pramāṇacatuṣṭasyāpi vyāpāro nigamanenopasaṃhriyate- iti kathamasya na sāphalyam? ityetadāśaṅkayāha- "ḍiṇḍikarāgaṃ parityajya" ḍiṇḍikāḥ- nagnācāryāḥ te niṣphalamuparyupari nāmalekhane prasaktāḥ tatasteṣāmiva ‘pareṇokte tasyopari mayāvaśyamayuktatayā niṣphalamapyabhidhānīyam'; ityasthānābhiniveśaṃ tyaktvā "akṣiṇī nimīlya" bahirvikṣepamupasaṃhṛtya "cintaya tāvat"- "kimiyatā" pakṣadharmasambandhavacanamātrakeṇa vākyena sādhyasya "pratītiḥ syāt na vā?" iti | yāvatā yāvāneva parārthānumāne 'rtho 'bhidhānīya ityasmābhiranujñāyate tāvānevānyūnānatiriktaḥ svārthānumāne 'pi pratītiheturdṛṣṭaḥ, tasya ka iha śaktervyāghātaḥ? yenāsau parārthānumāne 'pi pratītiṃ na kuryāt | "bhāve" pratīteḥ "kiṃ prapañcamālayā" pratijñopanayanigamanalakṣaṇayā, bālapratārakatadupayogopavarṇanalakṣaṇayā vā? | tathā hi- pratijñopanayanigamanaprayoge 'pi yadi pramāṇaniścitā svasādhyavyāptiḥ sādhanadharmasya na syāt, sādhyadharmiṇi vā sadbhāvastadāsya naiva pratītihetutā | tatsambhave tu pratijñādyabhāve 'pi svārthānumāna iva gamakarūpāvaikalyāt sā na nivāryata iti kimasthānanirbandhena iti? | nahi sādhyadharmākṣepaṇasāmarthyavirahe sādhanadharmasya vādivacanamātrāt sādhyaniścayo yuktaḥ, hetūpanyāsavairthyaprasaṅgāt, tasya tadākṣepasāmarthye vā pratijñāvacanasyeti |
yatūktam ‘viṣayapradarśanāya pratijñā'; ityatra śāstrakṛtaiva dattamuttaram | yaśca sādhanaṃ prayukte tena ‘ahamanena sādhanenāmuṣmiṃ(ṣmin) sādhye pratītiṃ sādhayiṣyāmi'; iti karma nirūpyaiva tat prayuktamiti na laukikanyāyātikramaḥ, anyathā yadi sādhanād yasya sādhyapratītirupajāyate tenaiva karma nirūpaṇīyam kathaṃ tadabhāve svārthānumāne sādhyasiddhiḥ sādhananibandhanā ( Hbṭ 72 ) syāt? | yaścāgnidhūmayoḥ sambandhaṃ cetasi vyavasthāpya ‘kvāgniḥ kvāgniḥ?'; ityagniṃ paryeṣate sa pradeśe dhūmadarśanamātrādevāgniṃ pratipadyata iti kathaṃ svārthānumāne pratyavamarśapratyayaḥ syāt? | atha kadācidasau dṛṣṭastatreti parārthe 'pyasyopādānaṃ tadā dadhyādikamapi bhuktvā kadācid dhūmādagniṃ pratipannavāniti kinna dadhibhojanāderapi kādācitkasyopādānam? |
yat punaruktam ‘āgamaḥ pratijñā'; iti, tatra yadi vādivacanamevāgamastadā tata eva sādhyasiddherhetvādyupadānamanarthakam | atha pratijñārthasyāgame pāṭhādāgamaḥ pratijñā, tadā na kvacidāgame paṭhyate atra pradeśe 'gniriti kathamāgamatvaṃ pratijñāyāḥ? |
‘heturanumānam'; ityapyayuktam, na hi pakṣadharmatvamātraṃ hetuḥ, tasya trirūpatvāt | dṛṣṭānto 'pi na sarvaḥ pratyakṣa iti kathaṃ ‘dṛṣṭāntaḥ pratyakṣam'; bhavet? | upamānaṃ tu pramāṇameva na bhavati, kathaṃ tavdyāpāra upasaṃhriyeta nigamanena? | yadi cāvaśyaṃ dṛṣṭānte dṛṣṭasāmarthyo heturdvarmiṇyupaneyaḥ tadopanaya evāstu kiṃ ‘kṛtakatvāt'; iti pakṣadharmanirddeśena?, sa eva dṛṣṭasāmarthyaṃ hetumupasaṃhariṣyati pakṣadharmatāṃ ca darśayiṣyatīti na kiñcittena | tato yatra ca pratijñāyāḥ prathamata eva prayogo neṣyate tatra tasyāḥ punarvacanaṃ kuto nigamanaṃ bhaviṣyati? ityāha- "iti" tasmād "iyāneva" pakṣadharmasambandhavacanamātrātmakaḥ sādhanavākye "prayogo jyāyān" na pañcāvayavātmaka iti sthitam |
[8. nyāyavākye hetudṛṣṭāntavacanayoḥ kramasyāniyamaḥ |]
atra sādhanavākye na kevalaṃ pratijñādiprayogo na yuktaḥ paropagataḥ ‘pūrvaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ paścād dṛṣṭāntaḥ'; iti kramaniyamo 'pi na kaścit | kutaḥ? sarvathā yadi pūrvaṃ hetuḥ paścād vyāptiḥ atha pūrvaṃ vyāptiḥ paścāt pakṣadharmaḥ prayujyate, tathāpi gamakatvāt |
[9. hetostridhāprayogasya khaṇḍanam |]
nanu tasya dvidhā prayoga ityayuktamuktam | yatastrividho hetuḥ- anvayī vyatirekī anvayavyatirekī ceti naiyāyikāḥ, tatastasya trighā prayogaḥ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa sādharmyavaidharmyābhyāṃ ceti vaktavyamityata āha- "sambandhavacane 'pi" na kevalaṃ kramaniyamo na yuktaḥ kintu "artha bhedo 'pi na kaścid" ubhayatrāpi trirūpasadbhāvāta | tataḥ sarva eva heturanvayavyatirekī, na tvanvayī vyatirekī vā kaścidveturastīti bhāvaḥ | tat kutastrividhyaṃ prayogasya syāt? iti manyate | kutaḥ punararthabhedo nāstīti? cet, āha- "ubhayathā" sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca prayoge yadyapi vidhipratiṣedharūpatayā dharmabhedaḥ pratīyate tathāpi "tadbhāvasyaiva" sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatāyāḥ eva sādharmyavaidharmyaprayogābhyāṃ "khyāpanāt" |
nanu sādharmyaprayoge hetubhāve sādhyasya bhāvaḥ, vaidharmye ca sādhyābhāve hetvabhāvaḥ śabdādavagamyate, na tādātmyam | tat kimucyate ‘tadbhāvasyaiva khyāpanāt‘? ityata āha- "na hi" ityādi | yadi sādharmyaprayoge tadbhāvo nākṣipyeta tadā sādhanasya "atatsvabhāvasya bhāve" kimiti "ekāntena" avaśyantayā "sādhyasya bhāvaḥ?" | kādācitkastu bhavatu nāma? | ‘yat kṛtakaṃ tadanityam'; ityekāntabhāvaśca hetau sati sādhyasya vyāptyā sādharmyaprayoge 'bhidhīyate | sa ca tādātmyamantareṇānarthāntarasya na sambhavatīti sāmarthyāt tadākṣipati |
kathamivātatsvabhāvasya bhāve na ekāntenānyabhāva iti āha- "kṛtakatve"tyādi | yadi pratyatnānantarīyakatvamantareṇāpi kṛtakatvasya bhāvādatatsvabhāvatvam anityatve 'pyayameva vṛttāntaḥ | tataśca tādātmyavirahāt prayatnānantarīyakatvasyānityatvenānvayo na syāt, tannivṛttau vā nivṛttiriti kathaṃ tatastat ( Hbṭ 74 ) pratīyate? | naiṣa doṣaḥ, prayatnānantarīyakapadārthasvabhāvasyaivānityatvasya tena sādhanāt, tatra ca tādātmyasadbhāvād anvayavyatirekāvanivāritau anityatvakṛtakatvamatrāpekṣayā tu tādātmyaviraho 'syābhihita iti |
nanvagninivṛttāvatatsvabhāvasyāpi dhūmasya nivṛttirdṛṣṭānvayaścetyāha- "kāryasya" iti | anvayavyatirekayorhi pratibandho nibandhanam, tena tayoḥ vyāpteḥ, tadabhāve tayorapyabhāvāt | tatrārthāntarasya dhūmasyāgnau "tadutpattilakṣaṇaḥ pratibandho 'nvayavyatirekanimittama" stīti bhavetāṃ tau | yatra tvanarthāntarasya tāvucyete tatrāvaśyaṃ tādātmyena bhavitavyamityabhiprāyaḥ | atrodāharaṇam "yathā- anayoreva kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayorviparyayeṇa naikanivṛttāvanyanivṛttiḥ"- ‘yat pratyatnāntarīyakaṃ na bhavati tat kṛtakamapi na bhavati'; ityevaṃrūpā | yata evaṃ tasmadanvayavyatirekayoryathālakṣaṇaṃ hetubhāve sādhyasyāvaśyaṃ bhāvaḥ, sādhyābhāve ca hetoravaśyamabhāvaḥ ityeko 'pi sādharmyamukheṇa vaidharmyamukheṇa vā prayukto dvitīyamākṣipati, svavyāpakapratibandhākṣepāt, tasyāpi cetareṇa vyāpteḥ | tasmādubhayatra trairūpyapratīterekasya śabde(bda)to 'parasyārthata iti sambandhavacane 'pi prayoga eva vidhimukhena pratiṣedhamukhena vā bhidyate nārtha iti siddhaṃ tatastasya dvidhā prayogaḥ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca | na tu sādharmyavaidharmyabhyāmapi, tadarthasyānyatareṇaiva prakāśanāt |
sarvo heturanvayavyatirekyeva vastuto na kaścidanvayī vyatirekī vā nāmetyetadupasaṃharannāha- "iti naikatrā" nvayamukhena vyatirekamukheṇa vā sādhanavākye "dvayo" ranvayavyatirekayoḥ "prayogaḥ" sākṣācchabdena pratipādanamiṣyate, "vaiyarthyāt" pratītapratyāyane prayojanābhāvāt |
tāmevārthato 'parasya pratītiṃ sphuṭayannāha- "tatsvabhāvatayā" ityādi | yadi tatsvabhāvatayā sādhyena hetoranvayaḥ sidhyati tata eva "tadabhāve 'bhāvo 'pi sidhyatyeva" | tatsvabhāvasya tadabhāve svayaṃ nairātmyena bhāvāyogāt | "tathā" tatsvabhāvatayā sādhyābhāve sādhanasyābhāva "siddhau" "ca" satyāṃ tata eva sādhyena hetoḥ "anvayasyāpi siddheriti" |
yaistu vyākhyāyate- "sādharmyavati prayoge tadabhāva eva vipakṣe hetorabhāvakhyātiryathā syāt nānyatra vipakṣe viruddhe vā hetvabhāvaprasaṅgāt viruddhata eva vyavacchedaprasaṅgācceti niyamakhyāpanārtho vyatirekaprayogaḥ" iti | sa tadartho 'pyayuktaḥ | kutaḥ? "anyaviruddhayorapi" na kevalaṃ tadabhāvasya "vipakṣatvāt" yasya hi- anya eva vipakṣo 'nyadharmayogī vānyo, na vivakṣitadharmānāśrayaḥ, viruddha eva vā sahānavasthānalakṣaṇenaiva virodhena, na parasparaparihārasthitalakṣaṇatayāpi vipakṣaḥ- tasyānityatvādanyānātmādidharmavati arthe, kṛtakatvādivṛtteḥ, hetvabhāvaprasaṅgaḥ | auṣṇye ca sādhye 'gnilakṣaṇasya hetorviruddhādeva śītāt nānuṣṇaśītādapyanyato vyavacchedaprasaṅgāt naikāntenauṣṇyamagnirgrasayediti tasyāyaṃ doṣaḥ syāt | taṃ pratyācāryeṇoktam- yadyekasya vipakṣatvamiṣyate tadā tadabhāvasyaiveṣyatām, na viruddhasya anyasya vā, tasyānyatrāpi vivakṣitadharmānāśraye viruddhe ca bhāvāt, tadabhāvamantareṇa tayoranyaviruddhatvāyogāt | na tvasmākaṃ trividhamapi vipakṣamicchatām, vivakṣitadharmānāśrayaṃ cānyamiti bhāvaḥ |
[10. sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatāyāḥ samarthanam |]
yadi svabhāvahetāvanvayavyatirekayoḥ sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatā nibandhanamityanvayena vyatirekeṇa vā sādharmyevaidharmyavatoḥ ( Hbṭ 76 ) prayogayorabhidhīyamānena tādātmyākṣepadvāreṇārthāditarākṣepa ucyate, tadā pramāṇasiddhaiva tatsvabhāvatā tayornibandhanaṃ na śabdamātrataḥ pratīyamānetyabhiprāyavānāha- "kathamidam" ityādi | "yene"ti sato naśvarasvabhāvatvena | satva(ttva)lakṣaṇasya hetoḥ kṣaṇikatvasvabhāvatveneti yāvat | pṛcchataścāyamabhiprāyaḥ- iha dvividhāḥ santaḥ- kṛtakāśca ghaṭādayaḥ akṛtakāścākāśādayaḥ | tatra ye tāvadakṛtakāste "sadakāraṇavat nityam" iti nityalakṣaṇayogādanityā eva na bhavanti kuta eva kṣaṇikāḥ? iti na satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā | ye 'pi santaḥ kṛtakāsteṣāmapi mugdarādyanvayavyatirekānuvidhāyitayā vināśasya sahetukatvāt tadvetvasannidhāvavināśāt kṛtakātmano 'pi satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā na samastyeveti nānvayavyatirekayoḥ sambhava iti | avaśyaṃ ca vināśo daṇḍādyanvayavyatirekānuvidhāyī, dṛṣṭatvāt | tathā hi-
"abhighātāgnisaṃyoganāśapratyayasannidhim |
vinā saṃsargitāṃ yāti na vināśo ghaṭādibhiḥ ||"
anyatrāpi cānvayavyatirekānuvidhānameva hetumattāvyavahāranivandhanamabhyupeyate saugatairapi, tadihāpyastīti kinna tavdyavahāraḥ pravartyatte? iti |
nanu cānvayaniścayaṃ pratipādayatā bādhakapramāṇavṛttivaśāt tatsvabhāvatā pūrvameva pratipāditā ‘anvayaniścayo 'pi svabhāvahetau'; ityādivacanāt | tat kuto 'sya pūrvapakṣasyāvasaraḥ? | satyam, kintu pūrvācāryaiḥ kṛtakatvasya kṣaṇikatāyāṃ sādhyāyāṃ paraiḥ kṛtakānāmante 'vaśyaṃ hetunibandhanavināśopagamāt tadvetvayogapratipādanenānapekṣā vināśaṃ prati viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakamuktaṃ tat prasaṅgamukhena kṛtakalkṣaṇasyaiva sattvasya tadātmatāṃ gamayati nānyasya iti darśayitum | arthakriyāvirodhalakṣaṇaṃ tu sarvasya sattvasya iti vastumātreṇa ( Hbṭ 77 ) prāguktamapi vipañcayituṃ pūrvapakṣopanyāsaḥ | akṛtakalakṣaṇaṃ tu sattvaṃ na sambhavatyeva, niyāmakaṃ hetumantareṇa deśakālasvabhāvaniyamāyogāt | tataḥ pūrvācāryairna tasyaikāṅgavaikalyādeva "sadakāraṇavat nityam" iti nityatāsambhava iti na tadātmatāṃ prati yatnaḥ kṛtaḥ | śāstrakārastu sāmānyena sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ, kṛtakalakṣaṇasya api ca, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭasyāpi vastusthityaiva tadātmatām arthakriyāvirodhena, na paropagatāvaśyambhāvivināśasyāhetukatayā viśeṣābhāvāt utpannamātrasyābhāvaprasaṅgena pratipādayiṣyati |
[11. sahetukaṃ vināśaṃ nirasituṃ tasya bhāvasvabhāvatāyāḥ samalocanam |]
tatra pūrvācāryoktaṃ ‘sarvasya sataḥ kṛtakasyavaśyamante hetukṛto vināśa iti'; yaḥ paririṣyate taṃ pratyanapekṣatvaṃ khyāpayitumupakramate "vināśahetvayogāditi" |
yadi tarhi nāśasya heturnāsti, sa teṣāṃ kṛtakānāṃ satāmavaśyambhāvī vināśaḥ kutaḥ? | na hyākasmikaḥ kaścitsvabhāvo yukta ityāha- "svabhāvata eva" | bhavatyasmāt kāryam iti bhāvaśabdo hetuvacanaḥ | tena svahetubhya eva "naśvarāḥ" naśanaśīlāḥ, sūcyagre sarṣapā ivānavasthāyinaḥ svātmani "bhāvā jāyante" | "naiṣāṃ" kṛtakalakṣaṇānāṃ satāṃ bhāvānāṃ "svahetubhyo niṣpannānāṃ" "anyataḥ" abhighātāde "rvināśotpattiḥ" | kutaḥ? "tasyā" bhighātāgnisaṃyogādestaddhetutayopagatasya "asāmarthyāt" | tathāhi- agnisaṃyogādikāle tritayaṃ lakṣayāmaḥ | tadeva kāṣṭhādikaṃ vināśyam, aṅgārādikamavasthāntaram, kāṣṭhādinivṛttilakṣaṇaṃ cābhāvaṃ tuccharūpaṃ, nāparaṃ yatrāgnisaṃyogādervyāparaḥ cintyeta | etāvatyāṃ ca vastugatau na kvacidatra vināśahetauḥ sāmarthyaṃ yujyate | yato "nahi vināśaheturbhāva" syendhanādeḥ svahetubhyaḥ sthirarūpasyotpannasya "svabhāvamevā" sthirātmatālakṣaṇaṃ "karoti" | kutaḥ? "tasye"ndhanādeḥ "svahetubhya" eva "nirvṛtteḥ" | nahi sthirātmano ( Hbṭ 78 ) nirvṛttasyānyathābhāvaḥ tadātmā śakyate kartum, tasya hetvantarāt paścād bhavto 'rthāntaratvaprasaṅgāt, tasyaivānyathātvāyogāt, tatra hetuvyāpārasya kalpayitumaśakyatvāt |
athavā tritaye samīkṣyamāṇe yat tāvat vināśyaṃ kāṣṭhādi na tatsvabhāvamevāgnisaṃyogādirvināśahetuḥ karoti tasya svahetubhya eva nirvṛtteriti |
[12. kumārileṣṭabhāvāntarasvabhāvapakṣasya samālocanam]
kumārilastu manyate- nāgnisaṃyogādinā bhāvasvabhāva eva kriyate kintvindhanādeḥ pradhvaṃsābhāvaḥ | sa cendhanādirūpavikalamaṅgārādikamuttaraṃ bhāvāntarameva | taduktam-
"nāstitā payaso daghni pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam ||" iti |
tathāvidhasya cābhāvasya hetumattopagamo naiva virudhyate | tathā cāha kaścit-
"bhāvāntaravinirmukto bhāvo 'trānupalambhavat |
abhāvaḥ sammatastasya hetoḥ kinna samudbhavaḥ? ||" iti |
tadetat kaumārilaṃ darśanamapanudannāha- "nāpi" ityādi | yadyuttaraṃ kāryātmakaṃ "bhāvāntarameva" abhāvastadāgnisaṃyogādayo 'ṅga(ṅgā)rādijanmani vyāpṛ(pri)yanta itīṣṭamevāsmākam, kintu "bhāvāntarakaraṇe" abhyupagamyamāne 'gnyādīnāmindhanādāvavyāpārāt tadavasthamevendhanādikam | tataśca yathāgnisaṃyogāt prāg indhanāderupalabdhiḥ anyā ca tatsādhyārthakriyā tathāṅgārādyutpattāvapyupalabdhyādeḥ prasaṅgaḥ |
nanu bhāvāntarasya pradhvansā(dhvaṃsā)bhāvarūpatāyāṃ tadutpattāvindhanādīnāṃ pradhvastatvādasatāṃ kathaṃ tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ? | satyam, evaṃ manyate- sarvasyendhanāderanyasya gavāderapi tathābhāvo mā bhūt ityaṅgārādeḥ dhvaṃsavyavasthāyāṃ nibandhanamabhidhānīyam | ( Hbṭ 79 ) tasmiṃ(smin) sati tannivṛttiriti cet, aho vacanakauśalam yato nivṛttestucchasvabhāvatānaṅgīkaraṇāt tadeva bhāvāntaramaṅgārādikaṃ nivṛttiṃ brūṣe | tadayamarthaḥ sampannaḥ aṅgārādibhāve 'ṅgārādibhāvādaṅgārādikaṃ dhvaṃsaḥ kāṣṭhāderiti | na cāṅgārādibhāve tadbhāvaḥ svātmani hetubhāvāyogāt | agnyādibhyaśca tadutpādavacanādindhanādyupamarddenāṅgārādibhāvāt asya dhvaṃsaṃrūpateti cet | ko 'yamupamarddo nāma? | yadi nivṛttiḥ sāṅgārādilakṣaṇaiveti na pūrvasmād viśiṣyate | tasmāt svarasato nivartate kāṣṭhādiḥ, agnyādibhyastvaṅgārādijanma ityeva bhadrakam, anyathā kāṣṭhāde"stathopalabdhyādiprasaṅgaḥ" kathaṃ na syāt? |
api ca- yadi bhāvāntaraṃ pradhvaṃsābhāvo ya ete 'nupajātavikārāḥ pradīpabuddhyādayo dhvaṃsante teṣāṃ katarad bhāvāntaraṃ pradhvanso(dhvaṃso) vyavasthāpyate? | te 'pyavyaktatāmātmabhāvaṃ ca vikārameva dhvaṃsaṃ samalambanta iti cet | na, pradīpāderbhāvarūpāvyaktatābhāve pramāṇābhāvāt | yadi hi śaktirūpatāpattiravyaktatā tadā śakteḥ kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tadabhāve kathaṃ pradīpādayaḥ śaktyātmanāvasthitāḥ kalperan? | athopalabdhiyogyatāvikalātmatāpattiravyaktiḥ; atrāpi tadātmanāvasthitau naiva pramāṇamasti | na cāpramāṇakamādriyante vaco vipaścitaḥ | ātmanaścāsattvāt kathaṃ tadbhāvo buddhyādīnāṃ vikāraḥ pariṇāmaśca? | anyatra vihitapratikriyatvāt neha pratanyata ityalaṃ prasaṅgena |
syānmatam- bhāvāntareṇāṅgārādināvṛtatvāt indhanādestathopalabdhyādayo na bhavantītyata āha- "nāpi" ityādi | svabhāvāntaram "anyasye"ndhanāderā"varaṇamapi"na"yujyeta" "tadavasthe" avicalita rūpe "tasminni"ndhanādau sa"tyāvaraṇasyāpi" na kevalamanupalabdhyāde"rayogāt" |
[13. bhāvābhāvapakṣasyāpi samālocanam |]
na kevalaṃ bhāvasvabhāvo bhāvāntaraṃ vā vināśahetunā na kriyate bhāvābhāvo 'pi na kriyata ityāha- "nāpi" ityādi | kutaḥ? iti cet, "abhāvasya vidhinā" paryudāsena vivakṣitādbhāvāda"nya"tayā kāryatvo"pagame" kriyamāṇe kimindhanādirūpa evāsau? athārthāntaram? iti "vyatirekāvyatirekāvikalpānatikramāt" | tatra cokta eva doṣaḥ |
nanu prasajyapratiṣedhātmā tuccharūpo 'sāvagnyādijanyo 'bhyupeyate | tadbhāve cendhanadināṃ naiḥsvābhāvyāt kutaḥ pūrvadoṣāvasaraḥ? | sa cāvaśyamagnyādibhāvābhāvānuvidhāyitayā tatkāryastadbhāvavyavahārasyānyatrāpi tannibandhanatvāt | taduktam-
"san bodhagocaraprāstadbhāve nopalabhyate |
naśyan bhāvaḥ kathaṃ tasya na nāśaḥ kāryatāmiyat ||
prāgabhūtvā bhavan bhāvo hetubhyo jāyate yathā |
bhūtvāpi na bhavaṃstadvaddhetubhyo na bhavatyayam ||" iti |
ata āha- "bhāvapratiṣedhe"tyādi | ayamabhiprāyaḥ- yadyanapekṣitabhāvāntarasaṃsargaścyutimātrameva tuccharūpaṃ dhvaṃsaḥ tadā tatra kārakavyāpāro naiva sambhavati bhavanadharmiṇyeva tatsambhavāt | tasyāpyabhūtvā bhāvopagamāt kāryatā na virudhyata iti cet | na | bhavanadharmaṇo bhāvarūpatāprāpterabhāvatvahāneḥ | yato bhavatīti bhāvo bhaṇyate, nāparamaṅkurāderapi bhāvaśabdapravṛttinimittam | arthakriyāsāmarthyāmiti cet | sarvasāmarthyavirahiṇastarhyasya kathaṃ pratītiviṣayatā? | nahyakāraṇaṃ pratītiviṣayaḥ, atiprasaṅgāt | tadaviṣayasya vā kathaṃ hetumattāvagatiḥ? vastutā vā? | uemācyate ‘tuccharūpameva tad vastu'; iti | pratītijanakatve vā kathaṃ na sāmarthyasambandhitā? | saditipratyayāviṣayasya kathaṃ bhāvateti cet | kāryatāpyasya katham? | svahetubhāve bhāvāt iti cet | kathaṃ tarhi satparatyayāviṣayatā? | ( Hbṭ 81 ) tathā hi- yadi svahetubhāve bhavatīti pratīyate sadityapi pratīyeta | yato 'stīti sad iti vadanti vidvāṃsaḥ | na cāsti, bhavati, bhāvaḥ, sanniti śabdānāmarthabhedaḥ paramārthataḥ kaścit | abhāvātmakatayaiva bhavatyasāviti cet | na | vyāhatatvāt, yato na bhavatītyabhāva ucyate sa kathaṃ bhavatīti vyapadiśyate? | pratiṣṭhitena kenacid rūpeṇa svajñānātmanyapratibhāsanāt na bhava iti cet | atyantaparokṣāṇāṃ cakṣurādīnāmabhāvatāprasaṅgaḥ | na | teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanāt iti cet | na | asyāpi bhavitṛrūpatayāvabhāsanāt | sarvarūpavivekasya ca kathaṃ bhūtyā sambandhaḥ? | kenacid rūpeṇonmajjanaṃ hi bhavanam | jñānaviṣayatayāsyāpi ca teddheturūpatayāvabhāsanasya tulyatvāt, ahetośca viṣayatvāyogāt | asmākaṃ tvabhāvabuddhyaḥ svavāsanāparipākānvayā nirviṣayā eva | abhāvasya ca bhavitṛtve kathaṃ praryudāsāt prasajyapratiṣedho bhidyeta | asadrūpasya vidhānena paryudāsāt sa bhidyata iti cet | na | asadrūpsya bhavanavirodhāt | bhavatīti hi bhūtyā sattayābhisambadhyate | tatra kathaṃ sadrūpasya vidhānam? | paryudāsa evaiko nañarthaśca syāt, sarvatra vidheḥ prādhānyāt | so 'pi vā na bhavet | yadi hi kiñcit kutaścit nivartyeta tadā tavdyatireki saṃspṛśyeta tatparyudāsena | tacca nāsti | sarvatra nivṛttirbhavati ityukte vastvantarasyaiva kasyacit vidhānāt | tathānena vastvantaramevoktaṃ syāt, na tayorvivekaḥ | aviveke ca na paryudāsaḥ | aprastutābhidhānaṃ ca syāt | bhāvanivṛttau prastutāyāṃ asadātmano vastvantarasyaiva vidhānāt | na cāsya svarūpeṇāsadātmakatvam, svarūpeṇāpyasataḥ kāryatvavirodhāt | pararūpeṇa tu sarvameva vastvasadātmakamiti nāsya ghaṭādeḥ kaścid viśeṣaḥ | bhavatu vāyamabhāvo 'gnyādibhyastadbhāve kimiti nopalabhyante kāṣṭhādayaḥ? | tathā hi- agnyādīnāmanyakriyāyāṃ caritārthatvādanivṛttā eva tebhyaḥ ( Hbṭ 82 ) indhanādayaḥ prāgvadupalabhyeran | tadupamarddena dhvaṃsasyotpatteḥ iti cet, kathaṃ tadupamarddaḥ? | na tāvat pradhvaṃsābhāvena, indhanasattākāle tasyābhāvāt | nāgnyādibhiḥ, dhvaṃsāvirbhāva eva teṣāṃ vyāpāropagamāt | na cotpannaḥ pradhvaṃsābhāva indhanādīn vihanti, yaugapadyaprasaṅgāt | dhvaṃsena vināśane ca vikalpatrayasya tadavasthatvāt | tataścānavasthā | sa eva dhvaṃsa indhanāderagnyādijanmā nivṛttiḥ, ato 'syānupalabdhiriti cet | kathamanyo 'nyasya nivṛttiḥ?, atiprasaṅgāt | yadi cāyaṃ hetumāṃstadbhedādātmabhedaṃ kiṃ nānubhavati? | śāliyavāṅkurādayo 'pi kāraṇabhedādevātmabhedamatyantavilakṣaṇamanubhavanto 'dhyakṣata evāvasīyante | na tvevamanapekṣitabhāvāntarasaṃsargaḥ cyutimātralakṣaṇo dhvaṃsaḥ | tasyābhighātāgnisaṃyogādikāraṇabhede 'pi tuccharūpatayaikarūpasya svajñānātmanyavabhāsanāt | nahi bhāvaśūnyatāṃ vihāyāparaṃ tatra kiñcid rūpamīkṣāmahe | vistarataścaitat kṣaṇabhaṅgasiddhau vicāritamityāstāṃ tāvadiha | tasmādagnyādisaṃyogakāle "na tasya kiñcid bhavati na bhavatyeva kevala" mityevopagantu yuktam | yato nāyaṃ kasyacid bhāvena naṣṭo nāma kintu yataḥ svayamasthirarūpatayā bhūtastato naṣṭo nāma | tena nāsyābhavanam anyadvā kiñcid bhavati | tathā ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacidabhāvād bhāvaṃ bhavantaṃ kutaścinna karotīti kriyāpratiṣedha evāgnisaṃyogādeḥ syāt | "evaṃ ca" sati "kartā" agnisaṃyogādiḥ "na bhavati ityakarturahetutvamiti" tasmā "nna vināśahetuḥ kaścit |"
[14. vaiyarthyādapi vināśe hetvayogaḥ |]
na kevalamasāmarthyāddhināśahetvayogaḥ, kintu "vaiyarthyācca" tadevāha- "yadi svabhāvato naśvaro" naśanaśīlaḥ svātma"nyanavasthāyī" sthātumaśakto yathā sūcyagre sarṣapaḥ "tasya na kiñcinnāśakāraṇaiḥ" | kiṃ kāraṇam? | "svayaṃ nāśāt" | "tatsvabhāvatayaiva" asthirasvabhāvatayaiva | nahi prakṛtyaiva sthātumaśakte sūcyagre sarṣape tadasthitaye prayāsaḥ phalavān bhavet |
atraiva vyāptimādarśayati- "yo hi" ityādi | "na punaḥ tadbhāve" tatsvabhāvatve janakāt heto "rhetvantaramapekṣate |" "na hi prakāśādayaḥ" ityādinā dṛṣṭāntavivaraṇam | tadātmatāyā hetvantarānapekṣaṇena vyāptiṃ tādātmyasādhakena pramāṇena darśayati- "tadātmano" yo yasya svabhāvaḥ tatsvabhāvasya "tādātmyābhāve" hetvantaramapekṣamāṇasya svahetorniṣpannasyāpi tatsvabhāvatvābhāve "nairātmyasya" niḥsvabhāvatāyāḥ prasaṅgāt | "tadvat" prakāśādivat "na punaḥ" paścāt "tadātmatāyāṃ" asthitidharmātmatāyāṃ "hetvantaramapekṣata" iti pramāṇaphalam | "asthitidharmā cet" naśvarasvabhāvaścet | "svabhāvataḥ" svahetubhyo "niṣpanno" bhāva iti pakṣadharmopasaṃhāraḥ | viruddhvyāptopalabdhiśceyam, hetvantarāpekṣānapekṣayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā virodhāt, hetvantarānapekṣayā ca tatsvābhāvatāyā vyāptatvāt |
[15. svato vinaśvaratvasādhakahetāvanekāntadoṣoddhāraḥ |]
atra ca paraspa vacanāvakāśamaśaṅkayāha- "bījādivat" ityādi | "syādetat" ityādinā etadeva vibhajate "kevalā na janayanti" iti | kutaḥ? iti cet, salilakṣityādeḥ svahetuvyatiriktasyāṅkurādijananasvabhāvānāmapi bījādīnāṃ tadātmatāyāmapekṣaṇāt | tataśca na punastadbhāve hetvantaramapekṣanta ityanekāntaḥ | "tadvad bhāvo 'pī"ndhanādiḥ svahetornaśvarātmā niṣpanno 'pi "vināśe" vinaśvarātmatāyāṃ syāditi dārṣṭāntikam | "na" bījādivadanekāntaḥ | kutaḥ? "tatsvabhāvasya" aṅkurādijananasvabhāvasya bījāderaṅkurādijananāt, tadātmatāyāṃ hetvantarānapekṣaṇāt | yaśca kṣityādīkamapekṣamāṇo na janayati kuśūlādyavasthaḥ tasya "ajanakasya ca atatsvabhāvatvāt" aṅkurādijananasvabhāvatvābhāvāt | tatra tadātmatālakṣaṇo hetuḥ na vartata eveti na tenānekāntaḥ |
[16. pratyakṣeṇa bādhāt na pratyabhijñayā sthiraikabhāvasiddhiḥ |]
nanu pratyabhijñāpratyakṣata eva bijādīrekasvabhāvo lakṣyate | tatra kuto 'yaṃ janasvabhāvatvājananasvabhāvatvalakṣaṇo bhedaḥ? yato ( Hbṭ 84 ) 'nekānto na syāt | na cāpramāṇaṃ pratyabhijñā, "tatrāpūrvārthavijñānam" ityādipramāṇalakṣaṇayogāt, satsamprayogeṇendriyāṇāṃ bhāvataśca pratyakṣameva pratyabhijñānam | na ca pratyakṣād gariṣṭhaṃ pramāṇamasti, yatastadviṣayasya bhedasiddhyā bādhāmanubhavadapramāṇametat syāt ityāśaṅkayāha- ‘ata eva'; janakatvājanakatvādeva viruddhadharmādhyāsāt ‘tayoravasthayoḥ'; janakājanakāvasthayoḥ bījādeḥ "vastubhedaḥ" svabhāvabhedo "niśceyaḥ"adhyavasātavyaḥ | yathā hi śālibījaṃ tadaṅkurajananasvabhāvaṃ tadbhāve śālyaṅkurabhāvadarśanāt pratyakṣato 'vagamyate, yavabījaṃ cātajjananasvabhāvam tadbhāve śālyaṅkurānupalabdhyā tadviviktayavabījagrāhipratyakṣarūpayā pratīyate tathātrāpyavasthādvaye śālibījasya tadaṅkuraviviktāviviktāvasthāgrāhipratyakṣabalādeva svāṅkurajanakājanakasvabhāvatā kinna niścīyate? | iṣyata evāvasthayorbhedo 'vasthāvatastvabheda iti cet | na | tasyāvasthārūpavivekinā rūpāntareṇa pratyakṣe pratibhāsanaprasaṅgāt | na hi yadanātmarūpavivekena svajñāne na pratibhāsane tasya pratyakṣatā yuktā | avasthā tadvatoḥ svabhāvabhedābhāvāt kathaṃ rūpāntareṇa pratibhāsanam? iti cet | nanvavasthābhyo 'navāptarūpabhedasyāvasthānāmivātmanastadbhede satyabhedo na saṅgacchate | tataścāsyāvasthānāmivātmabhedamanubhavataḥ kathamavasthātṛtvam? | avasthābhede 'pyabhinnarūpasya tathā vyavasthānāt kathañcidbhedasyāpi bhāvādadoṣa iti cet | yadi yamātmānaṃ purodhāya ‘ayamavasthātā, avasthāścemāḥ'; iti bhaṇyate tenāvasthātadvatorbhedastadā bheda eveti ‘kathañcit'; ityandhapadametat | tato 'sya pratyakṣatāyāṃ anātmarūpavivekinā rūpāntareṇāvabhāsanaprasaṅgo na nivartate | atha tenātmanābhedaḥ | avasthāvadbhedaprasaṅgo 'vasthātuḥ, tadvadavasthānāmabhedasya vā | tayorapi kathañcid bhedābhedāviti cet | tayostarhyavasthātadvadātmanorbhedavatoḥ kathañcidanimittaṃ rūpāntaramiṣṭaṃ syāt | ( Hbṭ 85 ) tathā ca tasyāpi tābhyāṃ kathañcidbhedaḥ, anyathā tadekasvabhāvādatyantamabhedādavasthātadvatoḥ parasparamatyantaṃ bhedābhedau prasajyeyātām | rūpāntarasya kathañcidbhede tannibandhanamaparaṃ rūpam, tathāsyāpi tadanyad ityaparimitarūpataivaikaikasya vastunaḥ samāsajyeta | na cāparimitarūpapratibhāsi pratyakṣamanubhavāmaḥ | ananubhavantaśca kathaṃ tatkalpanayātmanaivātmānaṃ vipralabhemahi? | tasmādavasthārūpavivekenopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād aparimitarūpatāprasaṅgācca kathañcidbhedābhedavato 'vasthāturasattvameva | tāścāvasthā janakājanakasvabhāvabhedavatyaḥ pratyakṣata evāvagamyanta iti tadekatvādhyavasāyi pratyabhijñānaṃ tabdādhāmanubhavat kathaṃ pramāṇaṃ syāt?, yato bījādināmaṅkurādijananasvabhāvānāmapi tadātmatāyāṃ hetvantarāpekṣaṇāt prāktanasya hetoranaikāntikatā bhavet |
bhavatu vāvasthātā kaścit, tasyāpyetadeva bhedaṃ sādhayati | tathā hi- "tayoḥ" janakājanakāvasthayoriti saptamīdvivacanametat tadā bhavati | tadayamartho- janakāvasthāyāmajanakāvasthāyāṃ ca "vastunaḥ" dharmilakṣaṇasya "bhedaḥ" svabhāvanānātvam "ata eva" janakājanakasvabhāvatvādeva pratyakṣāvasitāt "niśceyaḥ" niścayalakṣaṇastatra vyavahāraḥ kartavyaḥ, viṣayasya viruddhadharmādhyālasakṣaṇasya darśanāditi |
na ca śākyate vaktum- avasthā evāṅkurādijananasvabhāvā nāvasthātā iti | tasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyāsattvaprasaṅgāt | tato yad ekarūpatayā pratyabhijñānaṃ bhāveṣu tat pūrvottarakālayorjanakājanakasvabhāvabhedavyavasthāpakapratyakṣanibandhanāmanubhavadvādhāṃ kathamiva pramāṇaṃ syāt? | tatpratibhāsinaścābhinnarūpasyālīkatve 'kṣasamudbhavāmapi vṛttimanubhavato 'sya satsamprayogajatvābhāvāt taimirikādidhiyāmiva kutaḥ pratyakṣatā? | na cārthakriyānibandhanaṃ ( Hbṭ 86 ) rūpamapāsya bījāderaparaḥ paramārthataḥ svabhāvo 'sti, yasyādhigamāt pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ bhavet, arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt paramārthasataḥ | tasmāt sadṛśāparabhāvanibandhana evāyaṃ keśakadalīstambādiṣvivākārasāmyatāmātrāpahṛtahṛdayānāṃ bhrānta eva tattvādhyavasāyo mantavyaḥ | tataḥ sato 'pi pratikṣaṇaṃ bhedasyānupalakṣaṇaṃ bālānām | yadā tu vidhurapratyayopanipātād visadṛśāparabhāvaprasavaḥ tadāsya tattvādhyavasāyī pratyabhijñāpratyayo na bhūtimavalambate | na ca tadekākāraparāmarśapratyayajanakatvādaparaṃ sādṛśyam | bhedāviśeṣe 'pi ca svahetubalāyātaprakṛtivaśāt kecidevaikākāraparāmarśapratyayalakṣaṇāmarthajñānādilakṣaṇāṃ vārthakriyāṃ kurvanti nāpara iti vipañcitaṃ pramāṇavārtika eva śāstrakṛteti neha prapañcyate |
[17. anumānenāpi pratyabhijñāyā bādhāt na tataḥ sthirabhāvasiddhiḥ |]
avaśyaṃ ca bījāderjanakājanakāvasthayorvastubhedo yathokto 'vagantavya iti darśayitumanamānamabhedasya bādhakamāha- "bhāvānāṃ" bījādīnāṃ svakāryajanako yaḥ "svabhāvaḥ" tasya teṣu satsu "anyathātvābhāvāt" kadācidajanakatvāsambhavāt "tatsvabhāvasya" aṅkurādijanakasvabhāvasya "paścādiva" salilādikāraṇasannidhāna iva "prāgapi" kuśūlādyavasthitikāle 'pi svakārya "jananaprasaṅgāt" | tathā hi- salilādisannidhāne 'pi bījādiḥ svarūpeṇaiva kāryaṃ karoti, na pararūpeṇa | yaścāsya tadākāryajanakaḥ svabhāvaḥ, sa cet prāgapyasti, ‘sa evāyam'; iti pratyabhijñāyāṃ puro 'vasthāyino janakasvabhāvasya prācyarūpābhedādhyavasāyāt, tataḥ kimiti prāgapi tatkāryaṃ na kuryāditi? | prayogaḥ- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ tat tadā tajjanayatyeva | ajanakasya janakatvasvabhāvavirodhāt | anyasyāpi vā tatsvabhāvatāpatteḥ | yathā- tadeva bījādikaṃ salilādisannidhikāle | kuśūlādyavasthāsvapi cedaṃ bījādikaṃ svakāryajananasvabhāvameva ( Hbṭ 87 ) pratyabhijñayā vyavasthāpyata iti svabhāvahetuprasaṅgaḥ | na ca janayati | tasmānna tajjananasvabhāvamiti | viparyayaprayogaḥ- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ nirvartyaṃ kāryaṃ na janayati na tat tadā tajjananasvabhāvam, tadyathā- śālyaṅkurajananasvabhāvanirvartyaṃ kāryamajanayat kodravabījam | na janayati ca salilādikāraṇasannidheḥ prāk tatkāryajananasvabhāvanirvartyaṃ svakāryaṃ bījādikamiti vyāpakānupalabdhiḥ | tato 'numānato 'pi bādhāmanubhavat pratyabhijñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? |
nanu cānena bādhyamānasyānumānasyāprāmāṇyāt kathaṃ bādhakatvam? | aniścitapramāṇabhāvena kuto bādhā? | nāpi itaretarāśrayatvam | nahi pratyabhijñānasyāprāmāṇyādetadanumānaṃ pramāṇam, kintu svasādhyapratibandhāt | sa ca viparyaye bādhakapramāṇabalānniścita iti |
[18. pratyakṣasyānumānāt garīyastvanirāsaḥ |]
na pratyakṣādanyad gariṣṭhaṃ pramāṇamiti cet | na | pratyabhijñāyāḥ pratyakṣatvāsiddheḥ | na hīyamanumānena pratyakṣātmikā satī bādhyata iti brūmahe | kiṃ kṛtaṃ ca pratyakṣasya garīyastvam? | tadvayarthasyāsambhave 'bhāvāt pramāṇamucyate taccānumānasyāpyarthapratibaddhaliṅgajanyatayā samānamiti nāsya kaścidviśeṣaḥ | yadi cānumānavirodhamaśnuvānāpi pratyabhijñā pramāṇaṃ tadākārasya sāmyāt tadekatāṃ pratiyatī nīletarakusumādeḥ [pratītiḥ] kiṃ na pramāṇam? | nahi kusumaphalādikāryadarśanonnīyamāno bhedaḥ pratyakṣatastathābhāvamanubhavati | vistarataśca pratyabhijñāprāmāṇyanirāsaḥ kṣaṇabhaṅgasiddhāveva vihita ityāstāṃ tāvadiha |
"yataḥ evam" uktena prakāreṇa janakājanakāvasthayoḥ bījādervastubhedaḥ "tasmād yo 'ntyo 'vasthāviśeṣo" yadanantaraṃ aṅkurādikāryaprasavaḥ ( Hbṭ 88 ) "sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ", kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tajjananasvabhāvatāyāḥ |
yadi tarhi sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ, pūrvabhāvināmavasthābhedānāmatajjananasvabhāvatvāt kathaṃ teṣu tatkāraṇavyapadeśaḥ? aṅkurārthibhirvā tadupādānam? ityata āha- ‘pūrvabhāvinastu'; kuśūlādyavasthitikālabhāvinastu "avasthāviśeṣā aṅkukāraṇasyā"ntyasyāvasthāviśeṣasya "kāraṇāni" pratyayāntaropadhīyamānaviśeṣebhyaḥ paramparayā "tebhyastadutpatteḥ" | atasteṣūpacārataḥ kāraṇavyapadeśo 'ṅkurārthibhiścopādānam | yatastatsvabhāvasya bījāderjananaṃ na hetvantarāpekṣam, yajjānakamapekṣate na tasya tajjanasvabhāvatvam iti | "tasmānnānekānto" bījādivat ‘tatsvabhāvatvāt'; ityasya hetoḥ ityupasaṃhāraḥ |
tadevaṃ yadā tāvat pratyabhijñānaṃ pratyakṣapramāṇatayā sthairyasiddhaye parairūcyate bījādivadanekāntaṃ pratipādayitum, tadā tasyoktena prakāreṇa pratyakṣānumānābhyāṃ bādhyamānatvāt tadātmatā nāstīti kutastata ekatā bhāvānām?, yato 'nekāntaḥ syāditi pratipāditam | yadā tu pratyabhijñāyamānatvāt pūrvāparakālayorekasvabhāvā bījādaya iti hetutayocyate paraiḥ, tadāyamasiddho hetuḥ | na ca sa pakṣe kvacid vartata ityāha- "kṣaṇikeṣu bhāveṣu" asmābhiriṣyamāṇeṣu "aikyābhāvā"diti sambandhaḥ |
[19. tatsvabhāvatvāt ityatra punarapi anekāntadoṣodvāraḥ |]
atha yasyāpi kṣaṇikā bhāvāstasyāpi bījādīnāṃ pratikṣaṇamaikyābhāve 'pi viśeṣānupalakṣaṇādantyakṣaṇavat sarveṣāṃ janakasvabhāvānāmapi tadbhāvaṃ prati salilādyapekṣatvāt tadavasthamanaikāntikatvam ityāśaṅkayāha- "aparāparotpatteḥ" kṣaṇikairapi nānekāntaḥ, aparebhyo 'parebhyaśca pratyayebhyaḥ pratikṣaṇamutpatteḥ kṣaṇikānāṃ bhinnaśaktitvādantyakṣaṇavajjanakasvabhāvatāvirahāt kutastairapyanekāntaḥ syāt? | na hi kāraṇabhedopadhīyamānajanmanāṃ viśeṣānupalakṣaṇe 'pyabhinnasvabhāvatā yuktā, hetu ( Hbṭ 89 ) bhedānanuvidhāne 'hetukatāprasaṅgāt | tathā ca vakṣyati- ‘aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ santanvantaḥ saṃskārā yadyapi kutaścit sāmyāt samānarūpāḥ pratīyante tathāpi bhinna eva eṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcideva kasyacit kāraṇam'; iti |
yaduktaṃ ‘tatsvabhāvasya jananāt'; ityasyānekāntamudbhāvayannāha paraḥ- "te" bījakṣityādayaḥ "antyāḥ" ante bhavāḥ pratyekamaṅkurajanane ‘samarthāḥ'; khaṇḍaśaḥ kāraṇebhyaḥ kāryotpādābhāvād bhavadbhiriṣyanta iti "kinna janayanti pratyekam"? | tataścaiṣāmeka eva kaścidaṅkuraṃ janayati, tadanye tu tatsvabhāvā api na janayantīti ‘tatsvabhāvasya jananāt'; ityanekāntaḥ | tadvat kuśūlādyavasthā api bījādayo 'ṅkurādijananasvabhāvā api na jānayiṣyantīti tairanekāntaḥ tadavastha eveti manyate paraḥ |
atrāha- "iti" yadevaṃ tvaṃ manyase | pareṇa sāmānyenābhidhānāt sāmānyenaivottaramāha- "janayantyeva" "nātra" svakāryajanane "anyathābhāvaḥ" ajanakatvamāśaṅkanīyam | kutaḥ? "svabhāvasyāvaiparītyāt" | yai hi na janayeyurjananasvabhāvā eva na syuḥ | tatsvabhāvāśceṣyanta ityavaśyaṃ janayanti, tathā ca kuto 'naikāntaḥ? iti bhāvaḥ |
[20. ekekaiva samarthena kāryajanane pareṣāmanupayogamāśaṅkaya taduddhāraḥ |]
pratyekamantyānāṃ janakatve kāryasyaikena jananādapareṣāmupayogasya nirviṣayatvādajananameveti manyamāna āha paraḥ- "teṣu" antyeṣu "sahakāriṣu" saha- yugapat karaṇaśīleṣu "samarthasvabhāveṣu" tatkāryakriyāyogyeṣu abhyupagamyamāneṣu satsu "kāryasyaikenaiva janitatvāt ko 'parasyopayogaḥ?" naiva kaścit | tat kimucyate ‘janayantyeva'; iti? | etat pariharati- ‘na vai'; naiva "bhāvānāṃ" bījādīnāṃ kācit "prekṣāpūrvakāritā" buddhipūrvakāritā, "yataḥ" prekṣāpūrvakāritvāt ‘ayamasmāsvanyatama eko 'pi samarthaḥ kāryajanane, kimatrāsmābhiḥ kartavyam?'; ityālocya "apare nivarteran" audāsīnyaṃ ( Hbṭ 90 ) bhajamānāstatkāryajanane na vyāpriyeran | yasmāt "te" bījādayo bhāvāḥ "nirabhiprāyavyāpārāḥ" paryālocanāśūnyavyāpārā ekata utpadyamāne "kārye sarva eva vyāpriyante" | bhavanadharmaṇi ca kārye teṣāṃ prāgbhāva eva vyāpāraḥ | tadanyasyāyogāt | yadi hi vyāpṛtādanya eva vyāpāraḥ tadā tata eva kāryotpādād vyāpāravataḥ kārakatvameva hīyate |
tasyāsau vyāpāraḥ tatastasya kārakatvam iti cet | nanvevaṃ vyāpāropayogasya kāryānupayogini tatropacārāt pāramārthikamasya kārakatvaṃ hīyeta | kaścāsya vyāpāreṇa sambandhaḥ? | samavāyaścet | na | tasya prāgeva nirastatvāt | samavāyācca vyāpāravattve anyasyāpi tatkāryānupayoginastadbhāvaprasaṅgaḥ, samavāyasyeheti buddhihetorekatvena sarvatra samānatvāt | abhimatenaiva vyāpṛtena tabdyāpārotpādanāt nātiprasaṅgaḥ iti cet | nanu tena tadutpādanaṃ tatra samavāyodevocyate | sa ca sarvatra samānaḥ | yena ca pariśrameṇa vyāpāraṃ janayati tena kāryameva kinnotpādayati? yena vyavadhānamāśrīyate | yathā ca svasannidhimātrenaivāyaṃ vyāpāraṃ janayati na vyāpārāntareṇa, anavasthāprasaṅgāt, tathā tata eva kāryamapītyuktaprāyam |
tasmād bhāvini kārye prāgbhāva eva kāraṇasya vyāpāraḥ | sa ca sarveṣāmastīti sarva eva kāryotpattau vyāpriyanta iti vyapadiśyante |
"tadapi kāryaṃ sarvebhya eva jāyate" sarveṣāṃ bhāva eva tadbhāvāt | na hi kāryasya kāraṇābhimatabhāva eva bhāvamantareṇāparaṃ janma | tathābhāve hi tatraiva kāraṇavyāpārāt kāryakriyaivaiṣāṃ na sambhavet | tataśca satsvapi kāraṇeṣu kathamasya bhāva upalabdhirvā syāt? | tatsambandhino janmanaḥ karaṇāt iti cet | na | asatā ( Hbṭ 91 ) tena sambandhāyogāt | svata eva sattve vā janmārthānupapatteḥ | janmakāle copalabhyasyātmanaḥ prāgapi bhāvāt tathopalabdhiprasaṅgaḥ, rūpāntareṇa bhāve natasya bhāvaḥ syāt | rūpabhedalakṣaṇatvād bhāvabhedasya | tasmādupalabhyātmano janmanaḥ prāganupalambhādasattvam | tato 'sya janmasambandhitā kutaḥ? | tasmāt kāryamevābhūtvā hetubhāve bhavatīti bhāva evāsya tato janmeti sarvebhyastat jāyate |
nanvekasyāpi tajjanane sāmarthyāt apareṣāṃ tatra sannidhilakṣaṇo vyāpāro vyartha eveti na tatrapareṣāṃ bhāvaḥ saṅgacchata iti cedāha- "svahetoḥ" kṣitibījasalilādisāmagrīlakṣaṇasya "pariṇāmaḥ" kāryotpādānuguṇaviśeṣavataḥ pratikṣaṇamupadhīyamānātiśayasya kṣaṇāntarasya prasavaḥ, tataḥ "upanidhiḥ" kāryadeśe sannidhānaṃ "dharmo" yeṣāṃ te "tathābhavantaḥ" kāryadeśe sannidhīyamānāḥ "nopālambhamarhanti"- ‘ekasyāpyetatkāryakaraṇe samarthatvāt kimatra bhavantaḥ sannihitāḥ?'; iti na paryanuyogamarhanti | na hi tadaparasannidhimantareṇa tatraikasyāpi bhāva upapadyate | kutaḥ? "tatprakṛteḥ" tatprakṛtitvāt iti bhāvapradhāno nirddeśaḥ | kṣitibījasalilādisāmagrīpariṇāmajanyasvabhāvatvādekaikasya samarthasya tadabhāve kutaḥ kevalasya sambhavaḥ?, sāmagrīśabdavācyaiḥ kāraṇabhedaiḥ samarthasvasvalakṣaṇāntarārambhāt | tataśca pratikṣaṇamupadhīyamānātiśayasyotpādāt kevalānāṃ ca tajjananasvabhāvavaikalyāt tadaparapratyayayogajanyasvabhāvatvāt samarthajanakasya hetoḥ | etacca yathāvasaraṃ tatra tatra vyaktīkariṣyati | tasmād yatsāmagrījanyasvabhāvo yo bhāvaḥ sa tatraikābhāve 'pi kāraṇavaikalyānna sambhavatītyekasāmagrījanmanāṃ sahabhāvo niyataḥ | sarveṣāṃ teṣāṃ bhāva eva kāryasya bhāvāt sarva eva janayantīti ‘tatsvabhāvasya jananāt'; ityatra nānekāntaḥ iti |
yenābhiprāyeṇa ‘te 'ntyāḥ samarthāḥ kinna janayanti'; ityuktaṃ taṃ prakaṭayannāha- "samarthāḥ" ityādi | siddhāntavādyapi ‘janayantyeva'; iti yadabhiprāyavatoktaṃ tamādarśayati- "na, tatraiva" ityādi | etadeva vyācaṣṭe- "tasyaiva" ityādi | ayamabhiprāyaḥ- ‘idamatra samartham, idamasamartham'; iti pratyakṣānupalambhasādhanābhyāmanvayavyatirekābhyāṃ vyavahriyate, anyanimittābhāvāt | tau cānvayavyatirekāvekatraiva kārye dṛśyete nāparāparatreti tasyaivaikasya janane samarthā gamyanta iti nāparaparajananam | te tu yadavasthā janayanto dṛśyante- kiṃ tajjananasvabhāvāstadaiva? āhosvit prāgapi? ityatra vivādaḥ | tatra prāgapi tatsvabhāvatve paścādiva prāgapi janaprasaṅga iti pratikṣaṇaṃ bheda ucyata iti |
[21. kāraṇabhedāt kāryabhedaṃ svīkurvadbhiḥ kṣapaṇakajaiminīyairanekāntasyodbhāvanam |]
punaranyathā kṣapaṇakajaiminīyā anekāntamudbhāvayanta āhuḥ- "bhinnaḥ" parasparavyāvṛttaḥ "svabhāvo" yeṣāṃ tebhyaścakṣurādibhyaḥ "sahakāribhyaḥ" yugapatkartṛbhyaḥ "ekasya" vijñānalakṣaṇasya "kāryasyotpattau" satyām, bahūni bhinnasvabhāvāni kāraṇāni kāryaṃ tvekamabhinnasvabhāvamiti "na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt" | tataścakṣurādayo na bhinnenātmanaikasya kāryasya janakā eṣṭavyāḥ | kintvabhinnameṣāmekakāryajanakaṃ sāmānyabhūtaṃ rūpamupeyaṃ yenābhinnaṃ kāryaṃ janayanti | tacca samagrāvasthāyāmeva tatkāryaṃ janayati na vyagrāvasthāyām | na caikaikābhāve tasyābhāvaḥ, sāmānyātmanaḥ kadācidabhāvavirodhāt | na ca tadāsyājanakasvabhāvatā, janakājanakarūpavataḥ samagretarāvasthayorbhedaprasaṅgāt | tathā ca sāmānyātmanā hāniḥ | tato yadasya samagreṣu cakṣurādiṣu janakaṃ rūpaṃ tadekaikābhāve 'pi vidyate na ca janayatīti ‘tatsvabhāvasya jananāt'; ityanekānta iti |
[22. siddhāntavādīnā dūṣaṇodvāraḥ |]
siddhāntavādyāha- "na, yathāsvam" ityādi | evaṃ manyate- kiṃ punaridaṃ kāraṇamabhimataṃ bhavataḥ? | yadi pratyekaṃ cakṣurādikam; ( Hbṭ 93 ) tadayuktam | sāmagrījanyasvabhāvatvāt kāryasya, tasyā eva kāraṇatvāt | nanu tadavasthāyāṃ pratyekameva sāmagrīśabdavācyānāṃ jananasvabhāvatvābhyupagamāt pratyekameva cakṣurādikaṃ kāraṇam | yadyevaṃ ko 'yaṃ niyamo yadanekasmād bhavatānekena bhavitavyam viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt, ekenaiva tat kāryaṃ kartavyamiti ca na niyamakāraṇamutpaśyāmaḥ | ekaṃ ca tatkāryaṃ karotīti kuto 'vasitam? | tadbhāve bhāvāt iti cet | anekatrāpi samānametat | taduktam- "tasyaiveikasya janane samarthāḥ nānyasya iti nāparāparajananam" iti | na cānekasmād bhavadanekaṃ prāpnoti | yato nāsmākaṃ bhavatāmiva kāraṇameva kāryātmatāmupaiti, yato 'nekapariṇateranekarūpatvāt kāryasyānekatā syāt | kintu apūrvameva keṣucit satsu bhavati | taccānekabhāva eva bhāvāt tatkāryamucyate tasya kuto 'nekatāprasaṅgaḥ? | yattvabhinnaṃ rūpaṃ janakamucyate tasyaikasthitāvapi bhāvāt tatkāryajananasvabhāvācca tataḥ kāryaprasavaprasaṅgaḥ, tadanyasannidhau tasya viśeṣābhāvāt tadāpi vāna janayet | tasmād yeṣuṃ bhāvābhāvavatsu kāryaṃ bhāvābhāvavad dṛṣṭaṃ ta eva viśeṣā janakā iti kuto 'nekāntaḥ? |
atha sāmagrīṃ kāraṇamāśrityocyate ‘na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāditi', "tanna", "yathāsvaṃ" yasyāḥ sāmagryāḥya ātmīyaḥ svabhāvastadbhedena "tadviśeṣopayogataḥ" tasya- vijñānalakṣaṇasya kāryasya, viśeṣāḥ- sāmagrībhedād bhinnāḥ svabhāvāḥ, teṣūpayogataḥ tadupayogaiḥ bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryāḥ ye svabhāvaviśeṣāḥ- kāryāṇāṃviśiṣṭāḥ svabhāvāḥ teṣāmasaṅkarātparasparavyāvṛttarūpatvāt | sāmagrībhedād bhinnarūpataiva kāryāṇāmiti kathanna kāraṇabhedād kāryabhedaḥ syāt? | tathā hi- ekā sāmagrī manaskāratatsāgduṇyādilakṣaṇā, tato vikalpavijñānamātraṃ jāyate; aparā manaskārendriyamātralakṣaṇā, tato bhrāntendriyavijñānasambhavaḥ; tadanyā viṣayendriyamanaskārātmikā, tato 'pyabhrāntavijñānasambhūtiriti bhinnasāmagrījanmanāṃ kāryasvabhāvaviśeṣāṇāmasāṅkaryādastyeva ( Hbṭ 94 ) sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedāt kāryāṇāṃ bheda iti |
nanu yadā viṣayendriyamanaskārebhyo vijñānasambhavaḥ tadā teṣāmupayogaviṣayasyaikatvāt kathamasāṅkaryam? | tathāvidhasya sāṅkaryasyeṣṭatvāt adoṣaḥ | taduktam- "tatraivaikatra sāmarthyāt" ityādi |
kathaṃ tarhi teṣāṃ tajjanakatvam?, yadi tadbhedāt na bhidyate kāryam | kiṃ nu vai samagrāṇāmanyānyakāryajananena janakatvam yatastadabhāve tanna syāt | janakatvaṃ hyeṣāṃ tadbhāva eva kasyacid bhāvāt | tatraikasyānekasya vā bhāve teṣāmekānekajanakatvamucyate |
[23. ekasāmagrījanyeṣvapi kāryeṣu bhedopapādanam |]
nanvekasyāḥ sāmagryā anekasya bhāve sāmagryantarajanyebhyo bhavatu bhedaḥ, parasparatastu katham? | tadatadrūpahetujatvāddhi bhāvāstadatadrūpiṇa iṣyante | tatra yadā cakṣūrūpamanaskārebhyo vijñānajanma tadā cakṣūrūpakṣaṇayorapi bhāvād vijñānenābhinnahetujatvāt tayorvijñānātmatā, vijñānasya vā tadrūpatā kathaṃ na prasajyeta? | āha ca-
"tadatadrūpiṇo bhāvāstadadrūpahetujāḥ |
tadrūpādi kimajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||" iti |
naiṣa doṣaḥ | teṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvabhedena nimittopādānatayā tadupayogāt | manaskāro hi vijñānasyopādānakāraṇam | cakṣuṣastu svavijñānajananayogyasya janamani sahakārikāraṇam | evamitaratrāpi yathāyogamvācyam | tato 'nyādaśī sāmagrī cakṣuḥkṣaṇasya janikā, anyādaśī ca vijñānāderiti tadvailakṣaṇyādeva kāryāṇāṃ vailakṣaṇyam |
syādetat- sarveṣāmanvayavyatirekāvanuvidhīyete tadā cakṣurādikṣaṇairiti kuto 'yaṃ bhedaḥ- ihopādānabhāve bheda(bhāveneda)mupayujyate, anyatra tu sahakāribhāveneti? | bodharūpatāderanukārānanukārābhyāṃ ( Hbṭ 95 ) tadbhāve vyabhicārāvyabhicārataśca | tathā hi- vijñānaṃ manaskārasya bodharūpatāmanukaroti, na cakṣurāderjarā(ḍā)dibhāvam | evamanyadapi pratyeyam | niyamena ca vijñānamātrabhāve samanantarapratyayasya vyāpāro na cakṣurādeḥ | cakṣuḥkṣaṇāntarodaye ca pūrvabhāvinaścakṣuṣo na svavijñānayogyatāhetoḥ samanantarapratyayasya | evaṃ rūpasyāpi vācyam | tasmādavasthābhede 'pi yad ekākāraparāmarṣa(rśa)pratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryaprasūtinimittaṃ tad upādānakāraṇaṃ yat santānāntare prāgavasthāpekṣaviśeṣodayanibandhanaṃ tat sahakārikāraṇam | sā ceyaṃ bhāvānāṃ svahetuparamparayātā prakṛtiryayā kiñcit kāryaṃ svasantānavyavasthānibandhanaṃ janayantyaparaṃ ca santānāntaravyapadeśanibandhanamiti tasyā eva sāmagryā avāntaraviśeṣakṛtatvāccakṣūrūpavijñānakṣaṇānāṃ parasparato vailakṣaṇyaṃ na virudhyate |
[24. kāraṇānekatve 'pi kāryasyaikatvaṃ sāmagrībhede ca kāryabhedaḥ |]
tasmād yadi ‘kāraṇabhedāt'; kāraṇānekatvāt "kāryasya bhedaḥ" anekatvaṃ tadā pratibandhābhāvādanekāntaḥ | na ca tadabhyupagamyata iti na kācit kṣatiḥ |
atha sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya bhedaḥ sāmagryantarād vailakṣaṇyaṃ kāryasyāpi bhedo 'tatkāraṇebhyo bhinnasvabhāvatocyate | tadā tasyeha bhāvāt kathaṃ na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt? iti abhiprāyavatā ‘na'; kāraṇabhedāt kāryabhedo na syāt | kutaḥ? | "yathāsvam" ityādyabhihitam |
ubhayaṃ caitat kāryeṣu pramāṇaparidṛṣṭamiti darśayannāha- "yathā" ityādi | mṛtpiṇḍādibhyo hi bhavato ghaṭasya na kāraṇānekatve 'pyanekarūpatā | nāpi sāmagryantarajanyādabhinnasvabhāvatetyudāharaṇārthaḥ | tatra sāmagryantarajanyāt tāvad bhedaṃ darśayati- "mṛtpiṇḍāt" ityādi | iha mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇi ( Hbṭ 96 ) vyagrasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni iṣṭakādilakṣaṇāni tadanyajanyebhyo 'bhinnasvabhāvāni yāni kāryāṇi sādhayanti tebhyo vilakṣaṇameva samagrāṇi ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayanti | tathā hi- kulālādinirapekṣo mṛtpiṇḍaḥ tadanyajanyād vṛkṣādervilakṣaṇamevopādānabhāvena mṛdātmakaṃ kāryaṃ janayan dṛṣṭaḥ | kulālādisahito 'pi tadātmakameva ghaṭam | taktāraṇāhitaviśeṣaśca kevalamṛtpiṇḍād bhinnasvabhāvatayā taktāryādapīṣṭakādervilakṣaṇameva karoti | evaṃ kulālādikamapi tadanyopādānasahitaṃ sahakāribhāvena yatkāryaṃ karoti tadvilakṣaṇameva mṛtpiṇḍasahitaṃ tatkāraṇāhitaviśeṣaṃ ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayatīti samudāyārthaḥ | tatra mṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo ghaṭasya ye tadanyopadānakāraṇatayā mṛtsvabhāvā na bhavanti vṛkṣādayastebhyo bhavati | "kulālāt" mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayāt sahākāribhāvenopayujyamānāt "tasyaiva ghaṭasya" mṛtpiṇḍopādānatayā mṛdātmanaḥ sataḥ "saṃsthānaviśeṣaḥ" pṛthubudhnodarādyākāraḥ tadātmatayā tadanyebhyo yeṣāṃ mṛtpiṇḍastadanyanimittasahita upādānamiṣṭakādīnāṃ tebhyo bhinnaḥ svabhāvo bhavati | "sūtrāt" mṛtpiṇḍakulālakāraṇāhitaviśeṣāt tasyaiva ghaṭasya "mṛtsaṃsthānaviśeṣātmano" mṛtpiṇḍakulālayostajjananasvabhāvatvāt ghaṭasya tadrūpayogāt "tayośca" sūtrakāraṇopahitaviśeṣayostannirapekṣāvasthāto bhinnātmakatayā "cakrādervibhakto" vichinnaḥ "svabhāvo bhavati" tasmādanu[krā]ntakāraṇatrayajanyo ghaṭaḥ tadanyasmādekaikakāryād dvidvikāryācca bhinnasvabhāva eva jāyata iti sāmagrībhedād bhinnānyeva kāryāṇi parasparamasaṅkīrṇasvabhāvāni bhavantīti tadupayogakāryaviśeṣāsaṅkaraḥ siddhaḥ | tasya caikaikatadvasthābhāvikāraṇabhedānvayavyatirekānuvidhāyitayā khaṇḍaśo 'nutpādācca | tedekaikajanyatve 'pi vastutastadekaikasajātīyakāraṇāntarasannidhāvadṛṣṭasya | viśeṣasyetarasannidhau taddarśanāt ‘tajjanyo 'yam'; iti tattvacintakairvivecyate | yataḥ ( Hbṭ 97 ) kāryaviśeṣārthino 'nekakāraṇaparigrahaṃ kurvanti parasparāhitopakārakāryaparamparayā vāñchitakāryajananayogyakāraṇasāmagrībhāvārtham | yata evaṃ sāmagrībhedād bhinnānyeveṣṭakācakrāvibhaktaghaṭatavdibhaktaghaṭalakṣaṇāni kāryāṇi bhavanti "tat" tasmāt "evam" uktena prakāreṇa kulālāt mṛtpiṇḍarahitādanyasāmagryantarbhūtāt na mṛtsvabhāvatā kasyacit kāryasya, mṛtpiṇḍakāraṇopakṛtātmana eva tasya tadviśeṣahetutvāt | na mṛdaḥ kevalāyāḥ tatsāmagrībahirbhūtāyāḥ saṃsthānaviśeṣaḥ kulālopādānopakṛtāyā eva mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakakāryahetutvāt |
[25. sahakāryanekatve 'pi kāryasya aikyam |]
tadevaṃ sāmagrībhedād bhedaṃ kāryasyodāharaṇe pratipādya sahakāriṇāmanekatve 'pyanekātmatāvirahaṃ pratipādayannāha- "na ca tayoḥ" mṛtkulālayoḥ sahitayoḥ parasparopādānopakṛtātmanoḥ yaḥ śaktiviśeṣaḥ pratyayāntarasahitāvasthāto viśiṣṭā yogyatā tadviṣayasya tadanyāvasthāviṣayād bhede satyapi yathā tadanyasmād bhedaḥ, evaṃ "svabhāvena na bhedaḥ" | "svarūpato 'pi na nānātvaṃ" nānekātmakatā "kāryasya" | tābhyāṃ janito yo viśeṣo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakaḥ sa eva tadanyasāmagrījanyād bhidyata iti bhedo asya |
kathaṃ punareta[d] jñāyate ‘tadanyasmādiva svabhāvato 'pyasya bhedo nāsti'; ityata āha- "mṛtsaṃsthānayoḥ" ityādi | yadi hi mṛtkulālayoḥ tadavasthābhāvinoḥ "śaktiviśeṣaviṣayo" mṛtsaṃsthānaviśeṣātmako "bheda"stadanyasmādiva svarūpato bhidyeta tadā mṛtsaṃsthānayo "raparasparātmatayā" parasparātmatāviraheṇa kāraṇena saṃsthānaviśeṣeṇa mṛt na pratibhāseta, na mṛtsvabhāvena ca saṃsthāna viśeṣaḥ, yathā tadanyarūpeṇa | na hi yo yasya svabhāvo na bhavati sa tenātmanā svagrāhiṇi jñāne pratibhāsate, rūparasavat; jñānaṃ vā tadrūpavikalārthasāmarthyenotpadyamānaṃ tadrūpamanukartuṃ yuktam, ( Hbṭ 98 ) bhrāntatāprasaṅgena tadvaśādarthavyavasthānābhāvaprasakteḥ | tasmāt mṛtsaṃsthānayorekātmataiveti na kāraṇānekatvāt kāryasyānekātmakatā aikāntikī, yato bhinnasvabhāvebhyaścakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ ekakāryotpattivirodhādekarūpatayā teṣāṃ sādhāraṇaikakāryakriyā, bhinnarūpatayā vā sādhāraṇakāryakaraṇamiṣyeta | etaccaikasāmagryapekṣayaikakāryakartṛtvamucyate | paramārthatastu tatsāmagryantargatānāṃ sajātīyasyāpi kṣaṇāntarasyārambhāt sāmagryantarāvayavatvena ca kāryāntarasyāpi yathā ekapratyayajanitaṃ kiñcidekaṃ nāsti tathā'nekapratyayajanitamapīti kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatiḥ | tata ekakāryāpekṣayā'nekatvaprasañjane sandigdhavyatirekatā, sāmānyena sādhane siddhasādhyateti ca |
[26. ahrīkādisaṃmatasya dravyaparyāyayoḥ bhedābhedapakṣasya nirāsaḥ |]
nanu ca mṛtsaṃsthānaviśeṣayorekasvabhāvatve 'pyahrīkādibhiḥ saṅkhayādibhedād bheda iṣyate tatkathamanekapratyayajanitasyaikatve etadudāharaṇam syāt? | sarvatraiva hi dravyaparyāyayoḥ saṅkhayāsaṃjñālakṣaṇakāryabhedād bhedo deśakālasvabhāvābhedāccābheda iṣyate, yathā ghaṭasya rūpādīnāṃ ca | tathā hi- eko ghaṭaḥ rūpādayo bahava iti saṅkhyābhedaḥ | ghaṭaḥ rūpādayaḥ iti saṃjñābhedaḥ | anuvṛttilakṣaṇaṃ dravyannityaṃ ca, vyāvṛttilakṣaṇā bhedāḥ kṣaṇikāśca; jaiminīyasya tu kecit kālāntarasthāyino 'pīti lakṣaṇabhedaḥ | ghaṭenodakāharaṇaṃ kriyate, rūpādībhiḥ punarvasturāga iti kāryabhedaḥ | evaṃ sarvatra dravyaparyāyoḥ saṅkhayādibhirbhedaḥ deśādibhistvabheda iti mṛtsaṃsthānayoḥ kathañcit bhedāt mṛtkulālābhyāṃ janitasya kāryasyānekatāstyeva | yathā tvekatā tathā tābhyāṃ tasya abhinnātmajanyataiveti yadanekakāraṇaṃ tadanekameva, yat punarekaṃ tat sahakāriṇāmabhinnarūpajanyatayaikakāraṇameveti na vyabhicāra iti |
tadayuktam | svabhāvato bhedānabhyupagame anyathā bhedāsiddheḥ anekasmādekakāryotpatterabādhanāt | svabhāvato bhedopagame vāparasparātmatayā bhṛtsaṃsthānayoḥ saṃsthānamṛtsvabhavaviśeṣābhyāṃ tayorapratibhāsanaṃ durnivāram | yadi hi svabhāvato na bhedo dharmadharmiṇoḥ, saṅkhayādibhedādapi naiva bhedaḥ | na hi pararūpāḥ bhidyamānā api saṅkhayādaya ātmabhūtamabhedaṃ bādhituṃ samarthāḥ |
saṅkhyābhedastāvadasamarthaḥ, ekasminnapi dravye bahutvena vyavahāradarśanāt | yathā gurava iti | na ca bahuvacanasya niyamenādarśanād rūpādayo 'tra nimittam, rūpādinimittatve hi guruḥ iti na kadācidekavacanaṃ syāt | sambhavi dharmirūpamātramabhidheyatvena vivakṣitam iti cet | na | tasyaikatvena vivakṣāyāṃ kārtsnyagauravayorapratitiprasaṅgāt | brīhaya iti ca jātivacane dharmiṇo rūpādīnāṃ cānabhidhānāt na kiñciduttaram | ubhayarūpasya ca vastuno guruśabdavācyatvāt kathaṃ sambhavino dharmirūpasyaikatvena vivakṣā? | tataścaiko gururiti sāmānādhikaraṇyadarśanāt paryāyā apyekasaṃkhyāviṣayāḥ | te ca paryāyarūpeṇa bhidyante | tat kathaṃ saṃkhyābhedād bhedasiddhiḥ? iti |
saṃjñāpi saṅketanibandhanā | sa cecchāyattavṛttiriti kutastato 'rthabhedaḥ? | ekasminnapi ca saṃjñābhedadṛṣṭeḥ kathamasya bhedanimittatā? | yathā indraḥ śakraḥ purandaraḥ iti | atrāpi indanāt śakanāt dāraṇācca śaktibhedo gamyata iti cet | na | samastasya kāryakartṛtvāt | na hi śaktireva indati śankoti dārayati ca | kiṃ tarhi? | dharmirūpamapi, tayorekasvabhāvopagamāt, śaknotyādipadaistadvācināṃ sāmānādhikaraṇyadarśanācca | na cāskhalavdṛttipratyayaviṣayatvādupacārakalpanā yukteti | yeṣāṃ ca paryāyāṇāṃ na kācidarthānugamamātrā tatra kiṃ vaktavyam? |
lakṣaṇabhedo 'pyahetuḥ asiddhatvāt | nahyeko bhāvaḥ kvacidapyanvayī siddha iti | tathā hi- na kūṭasthanityatayā nityaṃ dravyamahrīkairiṣyate, ( Hbṭ 100 ) pariṇāmanityatopagamāt | sā ca purvottarakṣaṇaprabandhavṛttyā | nahyasya paryāyāṇāmivocchedaḥ tadrūpeṇa, paryāyā eva paryāyarūpeṇa nirudhyante na tu dravyamiti nityamabhyupagamyate | na ceyaṃ kūṭasthanityatā vā dravye sambhavati, paryāyavyatiriktasya dravyasyāsiddheḥ tasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya tadvivekānupalakṣaṇāt | paryāyeṣveva tulyarūpakāryakartṛṣu dravyābhimāno mandamatīnām | na punastat tato vilakṣaṇamupalakṣyate |
kāryabhedastvasmān prati asiddha eva | rūpādīnāmeva keṣāñcit tatkāryakartṛtvāt | tathāpyabhyupagamyocyate- kāryaṃ hi dvividham | bhinnakālamabhinnakālaṃ ca | tatra pūrvaṃ bhavati bhedanivandhanam yadīha sambhavet | tattu na sambhavati dharmadharmiṇostulyakālatvāt | abhinnakālastu kāryabhede 'naikāntikaḥ, vibhaktapariṇāmeṣu paṭādiṣu sambhavāt | paṭādayo 'pi hi vibhaktapariṇāmā anekaṃ kāryaṃ kurvanto dṛṣṭāḥ | na ca dharmirūpeṇa bhidyante, ekasyānekakriyāvirodhābhāvācca | nahyatra kāraṇameva kāryātmatāmupaiti, yata ekasya kāraṇātmanaḥ ekakāryarūpatopagame tadanyarūpābhāvāt tadanyakāryātmatopagatirna syāt | kintvapūrvameva kasyacid bhāve prāgavidyamānaṃ bhavat tatkāryam | tatra viṣayendriyamanaskārāṇāmitaretaropadānāhitarūpabhedānāṃ sannidhau viśiṣṭasvetarakṣaṇabhāve pratyekaṃ tadbhāvābhāvānuvidhānādanekakriyopagamo na virudhyate | yatra ekakriyāyāmapi tasya tadbhāvabhāvitaiva nibandhanam | sā cānekakriyāyāmapi samāneti |
nanu ca tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryasambhavāt tajjananasvabhāvataivaiṣāmavadhriyate, kāryasvabhāvāpekṣayā kāraṇasya janakarūpatāvasthānāt | tato vijñānajananasvabhāvebhyaḥ pratyekaṃ kathaṃ tadanyakāryasambhavaḥ? | ( Hbṭ 101 ) tadbhāve vā teṣāṃ tadanyajananasvabhāvatā syāt | tataśca vijñānameva na kuryuḥ, tadaḥ yajananasvabhāvatvāt |
naiṣa doṣaḥ, teṣāmanekakāryākriyāsvabhāvatvāt | tathā hi- te tadavasthāyāṃ pratyekaṃ viśiṣṭasajātīyetarakṣaṇajananātmakāḥ, teṣāṃ tatsattānantaryadarśanāt | tatra vijñānajananasvabhāvataiveti tasyājananasvabhāvatā vyavacchidyate tasyā eva pratiyogitvāt nānyajananasvabhāvatā | na cātasteṣāmanekātmatā syāt, ekasyaivātmātiśayasyānekakāryahetutvāt | na hi tadanyāpekṣayā viparyavyāvṛttimupādāyānekena śabdenābhidhīyamānaṃ vastu anekarūpatāṃ pratipadyate, prativiśiṣṭasyaikasyaivātmanastathābhidhānāt | yathā rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratighamiti | nahyatra svabhāvabhedanibandhanā dhvanayaḥ, sāmānādhikaraṇyābhāvaprasaṅgāt | tannimittānāmekatra bhāvāt adoṣa iti cet | na | teṣāṃ tadekopakārānapekṣiṇāṃ tadayogāt | apekṣāyāṃ vā kathamekamanekakāryaṃ na syāt? | anekenaivātmanopayogāt iti cet | na | sāmānādhikaraṇyābhāvadoṣasya tādavasthyaprasaṅgāt | na ca nīlādīnāmātmabhedamadhyakṣamīkṣāmahe | nāpi kāryabhedādevātmabhedānumānam, pratibandhābhāvāt, tadāgrahakapramāṇābhāvāt | pratyakṣato 'nekakāryāṇāmapi bhāvānāmekātmatayaivopalakṣaṇāt pradīpādīnām | nānumānataḥ, tatrāpi viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt | ekasyānekakriyānabhyupagame ca yo 'yaṃ rūparasagandhasparśaviśeṣāṇāṃ kvacit sahabhāvaniyamaḥ pramāṇaparidṛṣṭaḥ sa na syāt | bhinnanimittānāṃ sahabhāvaniyamāyogāt | tannimittānāmapi tadekakāraṇānāyattajanmanāṃ niyatasāhityāsambhavāt | tadekadharmisvabhāvatayaikatra sahabhāvaniyama iti cet | na | ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvāt | anekenaikasvabhāvatāṃ cānubhavataḥ tadvadanekatāyā durnivāratvāt anyathā dharmadharmiṇāṃ kathaṃ ( Hbṭ 102 ) naikāntiko bhedaḥ? | tathā hi- yamātmānaṃ purodhāyāyaṃ dharmī paryāyāścaite iti vyavasthāpyate, yadi tasya bhedastadā bheda eveti |
anekasyāpyekakāryatā na syāt | na hi parasparopādānakṛtopakārānapekṣā viṣayendriyamanaskārāḥ sahaikakāryārambhiṇo yuktāḥ | na caikameva kiñcit kvacit janayati | tataśca sarvatra kāryakāraṇabhāva evo 'tsīdet, anekasyaikasya caikānekakriyāvirahāt prakārāntarābhāvācca |
nāpyehetukameva viśvam, deśakālaprakṛtiniyamāt | tasmādekasāmagryadhīnajanmanāmeva sahabhāvaniyamo bhāvānāmekakāryakriyāniyamo vā | tataśca svasantānakṣaṇamitaropādānaṃ ca yugapadupakurvataḥ kathamekasyānekakāryatā na syāt? | tataḥ kāthaṃ kāryabhedād bhedaḥ kalpyeta? | dravyaparyāyāṇāṃ caikasvabhāvatāmācakṣāṇa ekasyānekakāryatāṃ pratikṣipatīti kathaṃ nonmattaḥ?, svabhāvasyaiva vastutvāt, anyathā tasya niḥsvabhāvatāprasaṅgāt | ekasvabhāvatve ca dravyaparyāyāṇāṃ tatkāryabheda ekavastunibandhana eveti kāryabhedād bhedamabhidadhānaḥ sphuṭamahrīka evāyamityupekṣāmarhati |
[27. vaiśeṣikakṛto 'pyekasyānekakāryakāritvākṣepo na yuktaḥ |]
vaiśeṣiko 'pi dravyasyaikasya dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇatāṃ bruvāṇaḥ karmaṇaścaikasya saṃyogavibhāgasaṃskāranimittatāmekasyānekakāryakriyāṃ pratikṣipan svakṛtāntakopenaiva pratihataḥ | na cātra śaktibhedo nibandhanam, yatastadekopakāranirapekṣāḥ kathametāḥ śaktayo niyatārthādhārāḥ?, na punaranavayavena vyaktīrvāśnuvīran? | tato yata evāsyātmātiśayādanekaśaktyupakāra ( Hbṭ 103 ) tata evānekakāryakriyāpi, ityalamativistāriṇyā kathayeti |
[28. deśakālasvabhāvābhedasyābhedasādhakatvanirāsaḥ |]
deśakālasvabhāvābhedādabhedastu yo 'bhyupagamyate so 'pyanupapanna eva | tathā hi- deśakālayorabhede 'pi rūparasagandhasparśāḥ paryāyarūpeṇa bhidyante tataḥ kathamabhedasiddhiḥ? | svabhāvo 'pi yadi dravyaparyāyayordvayorapi pratyekamanuvṛttivyāvṛttirūpatā; tadā padārthadvayaṃ syād ghaṭapaṭavad, na tvekaṃ dvirūpamiti kathantasmādabhedasiddhiḥ? | na cānuvṛttivyāvṛttī svabhāvo yuktaḥ, tayoranuvartamānavyāvartamānādhīnatvāt | tataścānuvartamānavyāvartamānayoḥ svabhāvo 'nyo vaktavyaḥ, na tu tayoranuvṛttivyāvṛttī eva svabhāvaḥ, bhāvatvena bhavitradhīnatvāt | nahi smṛtiḥ smartuḥ svabhāvo bhavati | anuvṛttivyāvṛttyośca svabhāvatve lakṣaṇāt svabhāvasya bhedo vaktavyaḥ | mṛdādirūpatā svabhāva iti cet | atrāpyabheda iti yadi sādṛśyamucyate; tad bheda eva sambhavati, sādṛśyasya sadṛśādhikaraṇatvāt | tataśca padārthadvayameva syāt na tvekaṃ dvirūpamiti | athaikyaṃ dvitīyarūparahitatābhedo 'ṅgīkriyate kathaṃ tarhi dvirūpatā? | rūpaśabdena hyatra svabhāvo 'bhidhīyate | tasya caikye kathaṃ dvīrūpatā? | vipratiṣiddhaṃ hyetat ekasvabhāvatā dvirūpatā ceti | atha punaḥ svabhāvata aikyaṃ nopeyate | kathaṃ tarhi sa eka ityucyate anekaḥ san? | na tāvadekakāraṇajanyatvāt, sarvatropādānanimittakāraṇabhedena hetubhedasiddheḥ | nāpyekakāryakartṛtvāt, ekasyāpi vibhaktapariṇāmāvibhaktapariṇāmakāryabhedābhyupagamāt | ekābhidhānābhidheyatvādapi naikatvam, ekasyāpyanekaparyāyasambhavāt | yogyatvācca viśvasya kṛtākṛtānāmekābhidhānābhidheyatvasya kvacidasambhavāt śaktibhedācca viṣayabhedaṃ brūvāṇaṃ prati abhihitam | nāpyekavijñānaviṣayatvādekam, ekatrāpyanekavijñānaprasūteḥ | tathā hi- śaśāṅkodayaṃ bahavo nirīkṣante tasya kathamekatvamabhyupagatam? | ( Hbṭ 104 ) bahūnāṃ caikavijñānaviṣayatvasambhavāt nīlapītādīnāmekatāprasaṅgaḥ | sarvathedaṃ na kathañcidapi saṅgacchate yaduta ekasya dvairūpyamiti | vijñānaṃ tu nīlapraticchāyatayotpadyamānaṃ pītādipratibhāsavyavacchedena prativiśiṣṭaṃ khyāpyate, na punarasya bhāvato dve rūpe staḥ |
atha punardravyaparyāyayoḥ sammūrcchitatvāt narasiṃhavadekaṃ śabalarūpatvāt dvīrūpamucyate | tadayuktam, narasiṃgha[ha]sya śabalarūpatvāsiddheḥ | sa hyanekaparamāṇusaṅghātarūpaḥ, te ca paramāṇavaḥ pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti, ūrdhvabhāgastasya siṃharūpaḥ, adhobhāgastu nararūpaḥ, jātyantaraṃ ca sa eva narasiṃhābhyāṃ syāt, na śabalarūpaḥ | vicitraṃ hi rūpaṃ śabalamucyate | vicitratā ca nānāsvabhāvatāṃ | nānāsvābhāvye caikatvaṃ kutaḥ? iti kevalamanekatve 'pi bahuṣvekakāryadarśanāt senādivadekavyavahāradarśanakṛto 'yaṃ viparyāso jaḍamatīnām |
tadevaṃ tāvat pratyakamahetutvaṃ deśakālasvabhāvānāmekatvaprasādhane | samuditānāmapi vyabhicāritvaṃ paryāyaiḥ | tathā hi paryāyā abhinnadeśakālasvabhāvāśca paryāyarūpeṇa ca bhidyante pūrvoktācca dharmadharmiṇorniṣedhānnobhayavādasambhava iti |
[29. dravyaparyāyānekāntavādakhaṇḍanam |]
āha ca-
"dravyaparyāyarūpatvāt dvairūpyaṃ vastunaḥ kila |
tayorekātmakatve 'pi bhedaḥ saṃjñādibhedataḥ
indriyajñānanirbhāsi vasturūpaṃ hi gocaraḥ |
śabdānāṃ naiva, tat kena saṃjñābhedād vibhinnatā
‘paramārthaikatānatva'; ityādivacanāt tathā |
śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāvapratibhāsanāt
arthasya, dṛṣṭāviva tacchabdāḥ kalpitagocarāḥ |
kalpitasyaiva tadbhedaḥ saṃjñābhedād bhaved yadi
vyāvṛttibhedaḥ kaścit syād, vastuno na kathaṃcana |
saṃkhyābhedo 'pi naivānyo mato vacanabhedataḥ
tato 'pi kalpitasyaiva kathañcit syād vibhinnatā |
‘yeṣāṃ vastuvaśā vāca'; ityāderna tu vastunaḥ
avināśo 'nuvṛttiśca vyāvṛttirnāśa ucyate |
dravyāvināśe paryāyā nāśinaḥ kiṃ tadātmakāḥ?
naṣṭāḥ paryāyarūpeṇa te ced dravyasvabhāvataḥ |
kimanyarūpatā teṣāṃ na cennāśastathā katham?
dravyātmani sthite paścād bhavantaśca tadātmakāḥ |
viruddhadharmādhyāse 'pi, kena, bhūtaṃ ca kiṃ, yataḥ
paryāyāstatra kalpyante, bhedarūpaṃ yadīṣyate |
bhinnaṃ paryāyarūpaṃ hi dravyarūpād bhaved yadi
tadaitat syādabhede tu naitat saṃbadhyate vacaḥ |
ekaṃ jātamajātaṃ ca naṣṭānaṣṭaṃ prasajyate
dravyaparyāyayorakasvabhāvopagame sati |
tato lakṣaṇabhedena tayornaiva vibhinnatā
kāryabhedāt svabhāvasya tayorbhedo bhaved yati |
svabhāvābhedato na syādabhedastu tathā sati
svabhāvasyaiva bhedena kiṃ bhedaśca na kīrtitaḥ? |
na hi paścādbhavan bhedaḥ kāryāṇāṃ tasya bhedakaḥ
svabhāvasyāpi kāryatvānnaśahetorayogataḥ |
ekāntena vibhinne ca te syātāṃ vastunī sa ca
tayoḥ kena, vibhinnābhyāmabhinnasya vibhedataḥ |
teṣāmabhedasiddhyarthamabhinno yadi tūcyate
anyaḥ svabhāvastasyāpi tadabhedaprasiddhaye |
kalpanīyaḥ svabhāvo 'nyaḥ tathā syādanavasthitiḥ
na cānantasvabhāvatvamarthasāmarthyabhāvini |
jñāne 'vabhāsate yena tathavopagamo bhavet
aikāntikastvabhedaḥ syādabhinnād bhinnayoryadi |
bheda eva viśīryeta tadekāvyatirakataḥ
abhedasyāparityāge bhedaḥ syāt kalpanākṛtaḥ |
tasyāvitathabhāve vā syādabhede mṛṣārthatā
anyonyābhāvarūpāṇāmaparābhāvahetukaḥ |
ekabhāvo yatastasmānnaikasya syād dvirūpatā
anyonyābhāvarūpāśca paryāyāḥ syurna bhedinaḥ |
tadvināśe 'vināśi syād dravyaṃ vā kathamanyathā?
kūṭasthanityatā dravye bhedeṣu kṣaṇanāśitā |
kasmānneṣṭā? virodhaścet neṣyate bhedalakṣaṇam
tadiṣṭau kinna sāmānyaṃ sarvavyaktyanuyāyi ca |
ekamiṣṭaṃ jananyā ca jāyāyāḥ kiṃ na caikatā?
bhedābhedoktadoṣāśca tayoriṣṭau kathaṃ na vā? |
pratyekaṃ ye prasajyante dvayorbhāve kathaṃ na te?
guḍaścet kaphahetuḥ syānnāgaraṃ pittakāraṇam |
tanmūlajamanyadevedaṃ guḍanāgarasaṃjñitam
madhuraṃ na hi sarvaṃ syāt kaphaheturyathā madhu |
tīkṣṇaṃ vā pittajanakaṃ yathā māgadhikā matā
pratyekaṃ yannidānaṃ yat svato miśraṃ tadātmakam |
kinna dṛṣṭam? yathā māṣaḥ snigdhoṣṇaḥ kaphapittakṛt
śaktyapekṣaṃ ca kāryaṃ syād guṇamātrānibandhanam |
sarvatrābhāvatastāsāṃ kasyacit kiñcideva ca
ye bhedābheda mātre tu doṣāḥ sambhavinaḥ katham? |
tatsadbhāve 'pi te na syuriti brūyād vicakṣaṇaḥ
virodhisannirdherddoṣaḥ tajjanmā na bhavedapi |
sati tasmiṃstadātmā tu nāniṣṭo 'pi nivartate
bhāgā eva ca bhāsante sanniviṣṭāstathā tathā |
tadvān kaścit punarnaiva nirbhāgaḥ pratibhāsate
anyonyapratyayāpekṣāste tathāsthitamūrtayaḥ |
karmaṇāṃ cāpi sāmarthyādavinirbhāgavartinaḥ
sanniveśena ye bhāvāḥ prāṇināṃ sukhaduḥkhadāḥ |
karmabhirjanitāste hi tebhya evāvibhāginaḥ
te caikaśabdavācyāḥ syuḥ kathañcinna tvabhedinaḥ |
na ca svalakṣaṇajñāne śabdārthaḥ pratibhāsate
aspaṣṭarūpā gamyante śabdebhyo 'pi ta eva hi |
tataḥ kena sahaiṣāṃ syād bhinnabhinnatvakalpanā?
nirvibhāgasya cānekabhinnadeśāṃśayogitā |
kathamiṣṭā? pratīteścet kṣaṇadhvaṃsānubhāvinaḥ
paryāyā ye prātīyante sthemānandavato matāḥ |
kuto 'nyataḥ pramāṇācced bādhakādiha tatsamam
aikāntikāvananyatvād bhedābhedau tayordhruvam |
anyonyaṃ vā tayorbhedo niyato dharmadharmiṇoḥ
tayorapi bhaved bhedo yadi yenātmanā tayoḥ |
paryāyo dravyamityetad yadi bhedastadātmanā
bheda eva tathā ca syānnaivekasya dvirūpatā |
dravyaparyāyarūpābhyāṃ na vānyo 'stīha kaścana
svabhāvo yannimittāt syāt tayorekatvakalpanā |
tatastayorabhede hi svātmahāniḥ prasajyate
tasya bhedo 'pi tābhyāṃ ced yadi yenātmanā ca te |
dharmī dharmastadanyaśca yadi bhedastadātmanā
bheda evātha tatrāpi tebhyo 'nyaḥ parikalpyate |
teṣāmabhedasiddhyarthaṃ prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet
dharmitvaṃ tasya caivaṃ syāt tattantratvāt tadanyayoḥ |
na caivaṃ gamyate tena vādo 'yaṃ jālmakalpitaḥ
Original text: Hetubinduṭīkā · Edition: Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji. Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa, with the sub-commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda 1949. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0