હેતુબિન્દુટીકા · ભાગ 4146

[661] અન્યભાવાત્
[662] પ્રસજ્યપ્રતીતિઃ
[663] પ્રસજ્યપ્રતીતૌ
[664] અન્ય્ભાવસ્ય
[665] પ્રતિ પ્રતિ- -- ત્.
[666] તસ્ય દ્વિવિધેન -- ત્.
[667] -સ્ય રૂપાનભ્યુ- -- ત્.
[668] તદાન્ય- -- ત્.
[669] તાદાત્મ્યપક્ષે
[670] તદેવ -- ત્.
[671] તાદાત્મ્યાભાવેન
[672] -મુખેન સંબન્ધઃ એકાર્થસમવાયસંબન્ધ ઇતિ -- ત્.
[673] સન્નિકર્ષાદીષ્ટં ભવતિ -- ત્.
[674] વિશેષણવિશેષ્યાભાવે
[675] સ્વકર્મસ્વાનન્તર્ભાવાત્ -- ત્.
[676] સમસ્ત -- ત્.
[677] ચાત્રસમ્- -- ત્.
[678] -દકભાવરૂપો -- ત્.
[679] પ્રયોગાત્ -- ત્.
[680] -દિકે કુતઃ સિ- -- ત્.
[681] -યાં અયં ( ઓર્ સ) સમુદાયઃ -- ત્.
[682] -યોસ્ સં- -- ત્.
[683] પ્રતિપત્તિકાલ એવ -- ત્.
[684] ધૂમાદેર્ અગ્નિઃ -- ત્.
[685] લિઙ્ગલિઙ્ગિનૌ -- ત્.
[686] લિઙ્ગલિઙ્ગિનોશ્ ચ લિઙ્ગિના સ- -- ત્.
[687] પ્. 184,29
[688] ચ તદભાવપ્રતિપત્તિઃ તદપ્ર- -- ત્.
[689] તદન્યભા- -- ત્.
[690] -ન્યાભાવઃ તદાત્મકે -- ત્.
[691] ન યુજ્યતે --ત્.
[692] સંયુક્ત- -- ત્.
[693] -ક્ષાવસિતઃ -- ત્.
[694] તૃષા-
[695] અસંકિર્ન્ન(ણ્ણ)વસ્તુપ્રતિભાસિતયા
[696] અન્યજ્ટાનમ્
[697] અસંકીર્ણત્વાભાવે
[698] અન્યત્વાયોગાત્
[699] પ્. 172,22 xx નાસ્તીતાજ્ઞાન-
[700] પ્. 178,23; પ્. 180,17

[701] પ્. 172,22
[702] પ્રમાતુઃ
[703] ઘટ-
[704] ભૂતલ-
[705] ઘટ-
[706] પ્. 189,24f.
[707] તથાત્વાપ્ર- -- ત્.
[708] -સ્વભાવસ્ય પ્રત્યક્ષાંશાં -- ત્.
[709] તદર્થાવ્યવચ્છેદાદ્ ઇતિ સમાસદ્વયેન ચા(વ્યા)ચષ્ટે
[710] પ્રકારા(ર)-
[711] અનેનેતિ શેષઃ
[712] દ્રવ્યાન્ત- -- ત્. xx ઇતિ સૂચયતિ
[713] ઘ-
[714] સા તન્નિબન્ધનાત્ પ્રતિ- -- ત્.
[715] પ્. 178,14
[716] પ્. 178,15
[717] -ભાવવિષયાયાઃ -- ત્.
[718] પ્રતીતિજન્મકાલ એવ -- ત્.
[719] રૂપસ્યા ઽભાવં -- ત્
[720] જ્ઞાપનાત્ -- ત્.
[721] -સ્ય ન સાધનમ્ -- ત્.
[722] -તયા ન સા- -- ત્.
[723] ભૂતલ-
[724] અન્યભાવો ઽનુપલમ્ભેન સિદ્ધો યઃ સ કથમ્ અનુપલબ્ધિઃ? ઇત્ય્ આહ
[સેચ્તિઓન્: 3. અનુપલબ્ધિં ત્રિધા વિભજ્ય તદ્વિવેચનમ્ ।]
તદ્ એવમ્ અનુપલબ્ધેર્ અશેષવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેન સ્વરૂપમ્ અવસ્થાપ્ય પ્રભેદનિર્દ્દેશાર્થમ્ આહ -- સેયંયતોક્તાત્રિધાઽનુપલબ્ધિઃ । કથમ્? । સિદ્ધે તત્પ્રસાધકેન પ્રમાણેન કાર્યકારણભાવે સતિ કારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ । કીદૃશસ્ય? । સિદ્ધાભાવસ્ય । તથા, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં તત્પ્રસાધનપ્રમાણબલેનૈવ સિદ્ધાભાવસ્યૈવ વ્યાપકસ્ય નાન્યસ્ય વ્યાપકાનુપલબ્ધેર્ એવાસિદ્ધતાપ્રસઙ્ગાદ્ । યથોક્તા સ્વભાવાનુપલબ્ધિશ્ ચેતિ । એવં ત્રિવિધા ઽનુપલબ્ધિઃ । કથં પુનઃ કારણવ્યાપકયોર્ અભાવવ્યવહારઃ સિધ્યતિ યતસ્ તયોઃ સિદ્ધાભાવતોચ્યત [ત્. 353બ્.] ઇત્ય્ આહ -- તત્ર કારણવ્યાપકયોર્ અપિ ન કેવલં યસ્ય સાક્ષાદ્ અભાવવ્યવહારઃ સાધ્યતે । સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સ્વભાવસ્યાસદ્વ્યવહારસ્ય સિદ્ધિર્ અન્યસ્ય તદ્વિવિક્તસ્ય ભાવસિદ્ધિર્ યા સૈવાસદ્વ્યવહારસિદ્ધિહેતુત્વાદ્ એવમ્ ઉચ્યતે । [સ્. 192અ.] સ કારણવ્યાપકાભાવઃ તથાસિદ્ધો
ઽન્યભાવસિદ્ધ્યા પ્રત્યક્ષરૂપયા સિદ્ધો ઽભાવવ્યવહારઃ કાર્યવ્યાપ્યયોઃ પ્રતિષેધ્યયોઃ । યદા ઽનયોર્ વિરૂપવિષયતયા {પ્. 203.1} સવિશેષાણામ્ ઉપલબ્ધિર્ ન સિધ્યતિ તદાઽભાવમ્ અભાવવ્યવહારંવાસાધયતિ । સમુચ્ચયાર્થો વાશબ્દઃ । અથ કિં સ્વભાવાનુપલબ્ધાવ્ અપ્ય્ અભાવો લિઙ્ગતયા સાધ્યત ઇત્ય્ આહ -- સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ તુ ઇત્યાદિ । અભાવવ્યવહાર એવ , નાભાવો ઽપિ તસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
અત્ર પરસ્ય વચનાવકાશમ્ આશઙ્ક્યાહ -- યદિ તર્હિ કારણવ્યાપકૌ સિદ્ધો ઽસદ્વ્યવહારો યયોઃ તૌ સન્તૌ । કેન? । તદન્યસ્ય કરણવ્યાપકવિવિક્તસ્ય ભાવસ્ય સિદ્ધિર્ યા પ્રત્યક્ષાત્મિકા તદ્રૂપયા ઽનુપલબ્ધ્યા, અન્યસ્ય કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય વા ઽભાવમ્ અભાવવ્યવહારં ચ સાધયતઃ । સા ચાન્યભાવોપલબ્ધિસ્ તયોઃ કારણવ્યાપકયોર્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાવ્ એવ સત્યામ્ અસદ્વ્યવહારસ્ય સાધિકા નાન્યથા ઇત્ય્ એવમ્ ઇષ્યમાણે [ત્. 354અ.][સ્. 192બ્.] સતિ કથં તયોઃ કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોઃ પરોક્ષે ઽર્થે વિષયે પ્રયોગઃ । યદા કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ વ્યતિરેકપ્રયોગઃ ક્રિયતે -- યત્ર યત્રાગ્નિર્ નાસ્તિ તત્ર તત્ર ધૂમો ઽપિ નાસ્તિ, તથા યત્ર યત્ર વૃક્ષો નાસ્તિ ક્ષણિકતા વા તત્ર તત્ર શિંશપા નાસ્તિ સત્ત્વં વા ઇત્ય્ અશેષપદાર્થપરિગ્રહેણ વ્યતિરેકપ્રયોગે સતિ । ન હિ તદાગ્નિવૃક્ષવ્યતિરિક્તાઃ સર્વે ઽર્થાઃ પ્રત્યક્ષતા(ક્ષા) અક્ષણિકતા વા । તતશ્ ચ કથં
તદ્વિવિક્તોપલબ્ધિલક્ષણાનુપલબ્ધિઃ[725]પ્રતિયોગિનો નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા સિદ્ધા? । તથા ચ કથમ્ અશેષોપસંહારેણ વ્યાપ્ત્યા કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ વ્યતિરેકઃ સિધ્યેત્? । તદસિદ્ધૌ વા કથમ્ અનયોર્ ગ્ગમકત્વમ્? । તસ્માત્ ક્વચિદ્ અદર્શનમાત્રાદ્ એવ વ્યતિરેક એષ્ટવ્યઃ, ક્વચિચ્ ચ દર્શનમાત્રાદ્ અન્વયઃ । તથા ચ પ્રતિબન્ધઘોષણા ઽનર્થિકેતિ મન્યતે પરઃ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- નૈવ પરોક્ષે ઽર્થે કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોઃ પ્રયોગો [સ્. 193.અ] વ્યતિરેકોપદર્શનકાલે પ્રમાણતયા કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વા ઽનુપલબ્ધિઃ પ્રમાણભૂતા નૈવ પ્રયુજ્યતે । કસ્માત્? । લિઙ્ગસ્ય કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિલક્ષણસ્ય તદભાવલક્ષણસ્ય વા અનિશ્ચયાત્ તદનુપલબ્ધ્યોઃ સન્દેહરૂપત્વાત્ તદભાવસ્ય ચ [ત્. 354બ્.] સન્દિગ્ધત્વાત્ । કથં તર્હિ તદા ઽનયોઃ પ્રયોગ ઇષ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- કેવલમ્ ઇત્યાદિ । કારણવ્યાપકયોર્ હિ {પ્. 204.1} કાર્યકારણભાવપ્રસાધકેન પૂર્વોક્તેન પ્રમાણેન વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસાધકેન ચ તદુત્પત્તિલક્ષણે તાદાત્મ્યલક્ષણે ચ સમ્બન્ધે સાધિતે સિદ્ધસમ્બન્ધયોર્ યદ્ય્ અભાવો યત્ર યત્રાભાવઃ સ્યાત્ પરસ્યાપિ કાર્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય વા ઽવશ્યં નિયમેનાભાવો ઽન્યથા ઽહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્, નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાચ્ ચ । તદ્દ્વારેણ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકે પ્રમાણે સ્મૃતિઃ કથં નામ
સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતસ્યાર્થસ્ય દર્શનાર્થમ્ એતે કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી પ્રયુજ્યેત ઇતિ । દર્શનાદર્શનબલેન તુ સાધને યત્રૈવૈકદર્શને પરો દૃષ્ટો ઽદર્શને વા ન દૃષ્ટઃ તત્રૈવ તસ્ય ભાવો ઽભાવો વા ભવતુ સર્વત્ર તુ કસ્માદ્ ભવતિ? । ન હ્ય્ અપ્રતિબદ્ધાત્મનાં ગવાશ્વાદીનાં ક્વચિત્ તથાભાવદર્શને ઽપિ સર્વત્ર તથાભાવો ભવતિ, પુરુષસ્ય તુ સર્વદા ક્વચિદ્ એકભાવાભાવયોર્ અપરસ્ય [સ્. 193બ્.] ભાવાભાવદર્શનં યદૃચ્છાસંવાદઃ સમ્ભાવ્યેત અસતિ પ્રતિબન્ધે । તથા ચાહ --
દેશાદિભેદાદૃઋષ્યન્તે ભિન્નાદ્રવ્યેષુશક્તયઃ।
પ્રમાણસિદ્ધે સત્ય્ અવશ્યમ્ એવ યત્ર યત્ર કાર્યં તત્ર તત્ર કારણમ્, યત્ર યત્ર તદભાવઃ તત્ર તત્ર ચ કાર્યસ્યાપ્ય્ અભાવો ઽન્યથા કારણમ્ અન્તરેણ કાર્યસ્ય ભાવે તસ્યાહેતુતૈવ સ્યાત્ । તતશ્ ચ નિત્યં સત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ । તથા યત્ર યત્ર યત્સ્વભાવસ્ તત્ર તત્ર તદ્ભાવઃ[726]અન્યથા તસ્ય નૈરાત્મ્યમ્ એવ સ્યાદ્ ઇતિ વ્યાપ્ત્યૈવાન્વયવ્યતિરેકોપદર્શને પ્રતિબન્ધઃ ખ્યાપયિતું શક્યતે નાન્યથેતિ પ્રાગ્ એવ વિસ્તરતો વિપઞ્ચિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[725] અગ્નિવૃક્ષ-
[726] તત્સ્વભાવઃ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 4. હેતોસ્ ત્રૈરૂપ્યત્રૈવિધ્યયોર્ હેત્વાભાસત્વસ્ય ચોપસંહારઃ ।]
એવં કારય્સ્વભાવાનુપલબ્ધિલક્ષણે એવ પક્ષધર્મે તત્સાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદ્ અન્વયવ્યતિરેકસદ્ભાવો નાન્યત્રેતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્ન્ {પ્. 205.1} આહ -- ઇતિ એષ એવ [સ્. 194અ.] સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધિલક્ષણઃ પક્ષધર્મો ઽન્વયવ્યતિરેકવાન્ પ્રતિબન્ધસદ્ભાવાત્[727]। યતશ્ ચાન્વયવ્યતિરેકવાન્ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકપ્રમાણસદ્ભાવાદ્ ઉક્તેન ન્યાયેન ઇતિ તસ્માત્ તદંશેન વ્યાપ્તો ઽન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયેનૈવ તદંશવ્યાપ્તેર્ નિશ્ચયાદ્ યથોક્તં પ્રાક્, [ત્. 355બ્.] તતશ્ ચ તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ ત્રિલક્ષણ એવ ત્રિરૂપ એવ ત્રિવિધ એવ હેતુર્ ગ્ગમકો નાન્યલક્ષણો ઽન્યો વા યથોક્તત્રૈરૂપ્યસદ્ભાવે રૂપાન્તરસ્ય વૈયર્થ્યાત્ યથોક્તત્રૈરૂપ્યાભાવે ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામ્ અપ્ય્ અવ્યભિચારાભાવેનાગમકત્વાત્ । કસ્માત્ ત્રિલક્ષાણ એવ ત્રિવિધ એવ હેતુર્ ગ્ગમકો નાન્યલક્ષણો ઽન્યો વેતિ દર્શયતિ સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાદ્ ઇતિ ત્રિલક્ષણસ્યૈવ સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાત્

। સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચાર એવ ચ ગમકત્વમ્ ઇતિ રૂપાન્તરકલ્પના વ્યર્થા । પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાપગમે ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામ્ અપિ સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારાભાવાત્ । તદ્ અનેન `ત્રિધૈવ સ` ઇત્ય્ અસ્ય ત્રિલક્ષણ એવ સ હેતુર્ અવિનાભાવસ્ય સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારસ્ય નિયમાદ્ અવશ્યન્ તયા સદ્ભાવાત્ [સ્. 194બ્.] પ્રતિબન્ધનિમિત્તતદંશવ્યાપ્ત્યનભ્યુપગે(ગમે) ચ રૂપાન્તરકલ્પનાયામ્ અપિ હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપરે યથોક્તત્રિલક્ષણાદ્ અપરે રૂપાન્તરયોગિતયા વિકલ્પ્યમાના હેત્વાભાસા [ત્. 356અ.] અવિનાભાવસ્ય સ્વસાધ્યધર્માવ્યભિચારસ્ય તેષ્વ્ અભાવાદ્ ઇત્ય્ અપરો ઽર્થો દર્શિત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________

[727] -સદ્ભાવાત્ અસ્યૈવ સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધિલક્ષણાશ્રય(ણાસ્ પદ)ત્વાત્ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 5. હેતુલક્ષણે ઽધિકરૂપવાદિનાં નિરાસઃ ।]
યદુક્તં `ત્રિલક્ષણ એવ હેતુર્ નાન્યલક્ષણઃ` ઇતિ તત્ર પરેષાં વિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્ન્ આહ -- ષડ્લક્ષણો હેતુર્ ઇત્ય્ અપરે નૈયાયિક-મીમાંસકાદયો મન્યન્તે । કાનિ પુનઃ ષડ્રૂપાણિ હેતોસ્ તૈર્ ઇષ્યંતે? ઇત્ય્ આહ -- ત્રીણિ ચૈતાનિ પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાખ્યાનિ । તથા ઽબાધિતવિષયત્વં ચતુર્થં રૂપમ્ । અબાધિતઃ પ્રમાણેનાનિરાકૃતો વિષયઃ સાધ્યધર્મલક્ષણો યસ્ય સ તથોક્તઃ તસ્ય ભાવઃ તત્ત્વમ્ અપરં રૂપમ્ । તથા વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં રૂપાન્તરં, એકા સંખ્યા યસ્ય {પ્. 206.1} હેતુદ્રવ્યસ્ય તદેકસંખ્યં વિવક્ષિતમ્ એકસંખ્યં હેતુદ્રવ્યમ્ આશ્રયત્વેન યસ્ય હેતુસામાન્યસ્ય તદ્વિવક્ષિતૈકસંખ્યં તદ્ભાવો ઽપરં રૂપમ્ । યદ્ય્ એકસંખ્યાવ્યવચ્છિન્નાયાં પ્રતિહેતુરહિતાયાં હેતુવ્યક્તૌ હેતુત્વં ભવતિ તદા ગમકત્વં ન તુ પ્રતિહેતુસહિતાયામ્ અપિ 1 દ્વિસંખ્યાયુક્તાયામ્ ઇતિ[728]। [સ્. 195અ.] યદિ વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યપરં
હેત્વન્તરં નોપદર્શ્યત ઇતિ યાવત્ । તથા જ્ઞાનત્વં ચ જ્ઞાનવિષયત્વં ચ । ન હ્ય્ અજ્ઞાતો હેતુઃ સ્વસત્તામાત્રેણ ગમકો યુક્તઃ [ત્. 356બ્.] ઇતિ । તત્રૈતેષુ રૂપાન્તરેષુ યદ્ એતદ્ અબાધિતવિષયત્વં નામ તત્ તાવત્ પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાત્મકા ઽવિનાભાવસમ્ભવે સતિ તતઃ પૃથગ્ અન્યલ્લક્ષણં ન ભવતિ । તદાત્મકં તુ તદ્વચનેનૈવોક્તમ્ ઇતિ ન વક્તવ્યમ્ ઇતિ । કસ્માત્ પૃથગ્ લક્ષણં ન ભવતિ? બાધાયા અવિનાભાવસ્ય ચ વિરોધાદ્ ઇતિ । તથા હિ -- સત્ય્ અપ્ય્ અવિનાભાવે યથોક્તે બાધાસમ્ભવં મન્યમાનૈર્ અબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરમ્ ઉચ્યતે । સા ચેયં તત્સમ્ભાવના ન સમ્ભવતિ, બાધાયા અવિનાભાવેન વિરોધાત્ સહાનવસ્થાનલક્ષણાત્ । તમ્ એવ વિરોધં સાધયન્ન્ આહ -- અવિનાભાવો હિ ઇત્યાદિ । સત્ય્ એવ હિ સાધ્યધર્મે ભાવો હેતોર્ અવિનાભાવ ઉચ્યતે । પ્રમાણબાધા તુ તસ્મિન્નસતિ । યદિ હિ સત્ય્ એવ તસ્મિંસ્ તદભાવવિષયં પ્રમાણં પ્રવર્ત્તેત તદા ઽસ્ય ભ્રાન્તત્વાદ્ અપ્રમાણતૈવ સ્યાત્
ઇતિ કુતો બાધા? । તતઃ સ હેતુઃ તલ્લક્ષણઃ સાધ્યાવિનાભાવી ધર્મિણિ સ્યાત્ । અત્ર ચ સાધ્યધર્મઃકથંન ભવેત્ ? યતો [સ્. 195બ્.] બાધાવકાશઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ અવિનાભાવસ્ય પ્રમાણબાધાયાશ્ ચ સહાનવસ્થાનમ્ અવિનાભાવેનોપસ્થાપિતસ્ય ધર્મિણિ સાધ્યધર્મભાવસ્ય પ્રમાણબાધોપસ્થાપિતસ્ય ચ તદભાવસ્ય પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણતયા વિરોધેનૈકત્ર ધર્મિણ્ય્ અસમ્ભવાદ્ ઇતિ ।
તમ્ એવ વિરોધં સષ્ટીકર્તું પરોપહાસવ્યાજેનાહ -- પ્રત્યક્ષાનુમાને હિ ઇત્યાદિ । સાધ્યધર્મં હિ બાધમાને પ્રત્યક્ષાનુમાને, તંગ્રીવાયાંગૃહીત્વા [ત્. 357અ.] ધર્મિણઃ સ્વાશ્રયાત્ નિષ્કાસયતઃ [729]। તસ્મિંશ્ ચ સાધ્યધર્મે સત્ય્ એવ તદવિનાભાવિત્વાદ્ ધેતુર્ ભવં સ્ તં {પ્. 207.1} સાધ્યધર્મં નિષ્કાસ્યમાનં ગલે ગૃહીત્વા હઠાત્ તત્રૈવ ધર્મિણ્યવસ્થાપયતીતિ પરં પ્રકૃષ્ટં વત ભાવાનાં સાધ્યધર્મલક્ષણાનામસ્વાસ્થ્યં વર્તતે । તથા હિ -- યન્ત્રદ્વયનિયન્ત્રિતાનાં નિરુચ્છ્વાસિતયા મરણમ્ એવ પ્રાપ્તમ્ ઇતિ ।
પરો બાધા ઽવિનાભાવયોર્ વિષયભેદાદ્ અવિરોધં દર્શયન્ન્ આહ -- અન્યત્ર સાધ્યધર્મિણં પરિહૃત્ય દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યધર્મેણાવિનાભાવી હેતુર્ ન પુનઃ સાધ્યધર્મિણ્ય્ એવ । તતઃ [સ્. 196-7અ.] કુતો બાધા ઽવિનાભાવયોર્ વિરોધો ઽન્યત્ર બાધયા સાધ્યધર્માભાવસાધનાદ્ અન્યત્ર ચ હેતુના તદ્ભાવસાધનાત્ । તથા ચૈવંવિધે સત્ય્ અપિ અવિનાભાવે બાધાસમ્ભવાદ્ અબાધિતવિષયત્વસ્ય રૂપાન્તરસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
એવંવિધાવિનાભાવોપગમે સત્ય્ અપ્ય્ અબાધિતવિષયત્વાદિકે રૂપન્તરે હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપરે રૂપાન્તરસમ્ભવિન ઇત્ય્ આપાદિતાં હેત્વાભાસતાં વિવરીતું પરોપહાસપૂર્વકમ્ આહ -- તત્ કિમ્ અયં સાધ્યધર્મી તપસ્વી વરાકઃ શડ્ઢ્(ણ્ઢ)મ્ ઉદ્વાહ્ય તસ્મિન્ સાધ્યધર્મસાધનશાક્તિવિકલં [ત્. 357બ્.] હેતું પરિણાય્ય સાધ્યધર્મલક્ષણં પુત્રંમૃગયતે? । એતદ્ એવ વ્યનક્તિ -- યસ્ય હેતોર્ દ્ધર્મિણ્ય્ અસત્ય્ અપિ સાધ્યધર્મે ભાવ ઇષ્યતે, સાધ્યધર્મિણો ઽન્યત્રાવિનાભાવોપગમાત્ । તં તથાવિધં સાધ્યધર્મિણ્ય્ ઉપદર્શ્ય કથં ધર્મી સાધ્યધર્મવાન્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? । ન હ્ય્ ઽમ્ભસ્ત્વસ્ય[730]સમુદ્રે[731]લવણત્વેનાવિનાભવે ઽપિ તદ્વ્યતિરિક્તે ઽમ્ભસિ લવણતયા સાધ્યત્વેનેષ્ટે ઽમ્ભસ્ત્વભાવે ઽપિ લવણત્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ।
પરસ્ય વચનાવકાશમ્ આશઙ્ખ્યાહ -- અત એવ ઇત્યાદિ । એતદ્ એવ વિવૃનોતિ -- સ્યાદ્ એતદ્ ભવતો મતમ્ । યત એવ હેતુર્ અન્યથા ઽપિ સાધ્યધર્મમ્ અન્તરેણાપિ ધર્મિણિ ભવેદ્ અમ્ભસ્ત્વાદિષુ તથાદર્શનાત્, સાધ્યધર્મિપરિહારેણ ચાવિનાભાઓપગમાત્ અત એવ કારણાત્ પ્રમાણાભ્યામ્ અબાધિતધર્મા ધર્મીત્ય્ ઉચ્યતે । યદિ {પ્. 108.1} પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં સાધ્યધર્મિણિ [સ્. 196-7બ્.] હેતોર્ વિષયઃ સાધ્યધર્મો ન બાધ્યતે યથા ઽમ્ભસ્ત્વસ્ય લવણત્વમ્, તદા તસ્ય ગમકત્વમ્, નાન્યથેતિ । તતો ઽન્યત્રાવિનાભાવમાત્રેણ સાધ્યસિદ્ધેર્ અનભ્યુપગમાત્ ન યથોક્તો દોષ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- તત્ કિમ્ ઇદાનીં [ત્. 358અ.] યદા હેતોર્ ધર્મિણ્ય્ અવિનાભાવિતાનભ્યુપગમાત્ સાધ્યસિદ્ધેર્ અભાવાત્ તત્સિદ્ધયે રૂપાન્તરમ્ અબાધિતવિષયત્વમ્ ઉચ્યતે તદા હેતોર્ ન કિઞ્ચિત્ સામર્થ્યમ્ । કસ્માત્? અબાધયૈવ હેતુમ્ અન્તરેણાપિ સાધ્યસિદ્ધેઃ અકિઞ્ચિત્કર એવ હેતુઃ । તથા હ્ય્ અત્ર કલ્પનાદ્વૈયમ્ -- બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવો નિયતો વા સ્યાદ્? અનિયતો વા? । તત્ર યદિ પૂર્વો વિકલ્પસ્ તદા સાધ્યાભાવો હિ બાધકપ્રમાણસ્ય વૃત્તૌ નિયતઃ, તદૈવ ભાવાત્ તદભાવે ચાભાવાદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અબાધાયાં બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યભાવે તન્નિયતસ્ય સાધ્યાભાવસ્યાપ્ય્ અભાવાત્ સાધ્યસિદ્ધેઃ ભવત્ય્ એવેતિ વ્યર્થ એવ હેતુર્ ઇતિ નોપન્યસનીય એવ । તતઃ કસ્યાબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરણ્ ભવેત્? । સ્યાન્ મતમ્ -- મા ભૂદ્ બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યભાવે હેતોઃ સામર્થ્યમ્, યદા તુ સાધ્યસ્ય બાધકં પ્રમાણં ધર્મિણિ વર્ત્તતે તદા હેતોઃ સાધ્યસાધને
સામર્થ્યં ભવિષ્યતીત્ય્ અત [સ્. 198અ.] આહ -- બાધાયામ્ અપિ ઇતિ । યદિ બાધકં પ્રમાણં વર્ત્તતે તદા તેન સાધ્યાભાવસ્ય ધર્મિણિ સાધનાત્ પુનર્ બ્રહ્નણાપિ તદ્ભાવસ્ય કર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાત્ કિમ્ અઙ્ગ 3 પુનઃ શષ્ઠેન હેતુનેતિ[732]કુતઃ સાધનસ્ય હેતોઃ સામર્થ્યમ્? । અત [ત્. 358બ્.] એવ હિ ભવદ્ભિર્ અબાધિતવિષયત્વં રૂપાન્તરમ્ ઉચ્યત ઇતિ ।
અથ બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવો ન નિયતઃ તદભાવે ઽપિભાવાદ્ ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષ ઇષ્યતે તદ્ અપ્ય્ અબાધાયાઃ સામર્થ્યવિરહ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- અનિયમે બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવસ્યેષ્યમાણે સતીદમ્ આપતિતમ્ । ન ચ -- બાધકં પ્રમાણં સ્યાત્ સાધ્યાભાવસ્ય ચ સમ્ભવઃ ઇતિ ન સાધ્યસાધને સામર્થ્યમ્ અબાધાયાઃ સત્યામ્ અપિ સાધ્યાભાવસ્ય સ્મ્ભવાદ્ ઇતિ તદ્યોગિનો ઽપિ હેત્વાભાસતૈવેતિ ।

યદ્ ઉક્તમ્ -- અબાધયૈવ સાધ્યસિદ્ધેર્ વ્યર્થો હેતુઃ ઇતિ તત્રાન્યથાર્થમ્ અબાધાયા દર્શયન્ હેતુસામર્થ્યં પ્રતિપાદયન્ન્ આહપરઃ-- ન બાધાયા અભાવો સમાબાધા ઽભિમતા । કિં તર્હિ? । બાધાયા અનુપલબ્ધિઃ । સા ચ તદનુપલબ્ધિઃ પુરુષસ્ય શક્તિવૈકલ્યાત્ ક્વચિદ્ દેશાદૌ બાધાયા સમ્ભવે ઽપિ સ્યાત્ । તતો બાધા ઽનુપલબ્ધિમાત્રેણ સધ્યસિદ્ધેર્ અભાવાત્ તત્સિદ્ધ્યે ઽવશ્યં [સ્. 198બ્.] હેતુર્ અભિધાનીય ઇતિ સ હેતુપ્રયોગસ્ય વિષયઃ. તદા હિ હેતુઃ સ્વસાધ્યં સાધયન્ કથમ્ અસમર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ.
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કિં નુ વૈ હેતુર્ બાધાયા યા ઉપલબ્ધિસ્ તસ્યાઃ બિભેતિ ન પુનર્ બ્બાધાયા યેન બાધાં સમ્ભવન્તીમ્ અપ્ય્ અનાદૃત્ય તદનુપલબ્ધૌ સત્યાં પ્રયોક્તવ્ય ઇષ્ટો ભવતઃ ।
કદાચિત્પરો બ્રૂયાત્ -- કિં કરિષ્યતિ વિદ્યમાનાઽપિ બાધા તપસ્વિની, [ત્. 359અ.] તદુપલબ્ધિર્ એવ રાક્ષસી । તસ્માત્ તત એવ હેતોર્ ભયં તદભાવે હેતુઃ પ્રયોક્તવ્ય એવેત્ય્ અત આહ -- સ તર્હિ ઇત્યાદિ । એવં તર્હિ પરમાર્થેન બાધા કિમ્ અસ્તિ નાસ્તીત્ય્ એતદનપેક્ષ્ય બાધાયા અનુપલબ્ધૌ સત્યાં પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ કાક્વા પૃચ્છતિ । કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ -- ઉક્તમ્ એવૈતત્ કિમ્ અર્થં પૃચ્ચ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- કિમ્ અર્થંપ્રયુજ્યત ઇતિ । બાધા ઽનુપલમ્ભે ઽપિ તત્સમ્ભવે સાધ્યસ્ધનાયોગાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પરો ઽનવગતાભિપ્રાય આહ -- સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્ ઇતિ બાધકપ્રત્યયાભાવે પ્રામાણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્ તતઃ સાધ્યસિદ્ધિર્ અવિરૂદ્ધૈવેતિ મન્યતે । સિદ્ધાન્તવાદી સત્યાં બાધાયાં તદનુપલમ્ભે ઽપિ સાધ્યસિદ્ધિમ્ અસમ્ભાવયન્ પૃચ્છતિ સ કિંક્વચિદ્ ઇત્યાદિ । કિં [સ્. 199અ.] પુનર્ અસૌ હેતુઃ સત્યામ્ અપિ બાધાયાં સાધ્યં સાધયેદ્ ઇતિ સમ્ભવ્યતે ભવતા યેનાસ્યા બાધાયા અભાવ વિનિશ્ચયં પ્રતિ યત્નો ન ક્રિયતે
હેતુશ્ ચ પ્રયુજ્યત ઇતિ । એવમ્ એતત્ ઇતિ ચેત્; તથા સત્યામ્ અપિ બાધાયાં સાધ્યસાધનસામર્થ્યોપગમે સત્ય્ અબાધિતવિષયત્વં ન ભવતિ । કિં કારણમ્? । બાધાયામ્ અપિ સત્યામ્ અસ્ય હેતોઃ સામર્થ્યાત્ સામર્થ્યોપગમાત્ । તદ્ ધિ હેતોર્ લક્ષણમ્ ઉચ્યતે યેન વિના સાધ્યં ન સાધયેદ્ ઇતિ ।
{પ્. 210.1} સ્યન્ મતમ્ -- અનુપલભ્યમાનબાધત્વં હેતુલક્ષણં [ત્. 359બ્.] પરમાર્થેન, નાબાધિતવિષયત્વમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- તથાચ ઇત્યાદિ । એવં સતિ બાધાયાઃ સદ્ભાવસમ્ભવે ઽપિ તામ્ અભ્યુપગમ્ય તદનુપલમ્ભમાત્રેણ હેતોઃ પ્રયોગઃ પ્રાપ્તઃ । યદિ હિ બાધામ્ અભ્યુપગમ્ય હેતુપ્રયોગો નાભિમતઃ સ્યાત્ તદા ઽનુપલમ્ભમાત્રેણ બાધાયાં સંશયાત્ -- સતામ્ અપિ કેશાઞ્ચિત્ કથઞ્ચિદનુપલમ્ભસમ્ભવાત્ -- સંશયિતસ્ય હેતુપ્રયોગે પ્રવૃત્તિર્ એવ ન યુજ્યેત । તસ્માદ્ યો યત્સંશયે ઽપિ પ્રવર્તતે સ તસ્ય ભાવપક્ષમ્ અભ્યુપેત્યૈવ પ્રવર્ત્તતે । તથા ચ યથા બાધાનુપલબ્ધૌ તામ્ અભ્યુપગમ્ય હેતુઃ પ્રયુજ્યતે તથા તદુપલબ્ધાવ્ અપિ પ્રયુજ્યતામ્, બાધાયાઃ સદ્ભાવાભ્યુપગમે સતિ તદુપલમ્ભાનુપલમ્ભયોર્ વિશેષાભાવાદ્ ઇતિ નાનુપલભ્યમાનબાધત્વમ્ અપિ [સ્. 199બ્.] હેતુલક્ષણં યુજ્યત ઇતિ કુતો બાધકપ્રત્યયવિરહે ઽપ્ય્ અસતિ પ્રતિબન્ધે પ્રામાણ્યસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
પરસ્ય વચનાવકાશમ્ આશઙ્ખ્યાહ -- ન બાધાયામ્ ઇત્યાદિ । નૈવ હિ બાધાયાં સત્યાં હેતોઃ સામર્થ્યમ્ ઇષ્યતે તત્ કથં તદુપલમ્ભે ઽપિ પ્રયોગઃ સ્યાત્? । સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- યદ્ય્ એવં બાધાયાં સત્યાં હેતુર્ અસમર્થો યદીષ્યતે તદા ઽનિર્ણીતો અધાયા અસંભવો યસ્ય હેતોઃ સ તથાવિધઃ પ્રયોગંબાધા ઽનુપલમ્ભમાત્રેણ નાર્હતિ । કિં કારણમ્? । મા ભૂદ્ બાધાયાઃ સમ્ભસ્વપક્ષે પ્રયુક્તસ્યાપિ હેતોઃ સાધ્યસિદ્ધૌ 1 અસામર્થ્યમ્ ઇતિ [733]। [ત્. 360અ.] પૂર્વપક્ષવાદ્ય્ આહ -- બાધાનુપલમ્ભે સતિ બાધાયા આભાવાત્[734]સદુપલમ્ભકપ્રત્યયાભાવે[735]સત્ય્ અવશ્યમ્ અર્થાનામ્ અસત્ત્વાદ્ ધેતોઃ સામથ્યમ્ ઇતિ ચેન્ મન્યસે સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- કિમ્ ઉપલમ્ભો બાધામ્ ઇત્યાદિ । ઉપલમ્ભો હ્ય્ અર્થાનાં કાર્યં, ન ચ કાર્યં કારણં વ્યાપ્નોતિ । ન હ્ય્ ઽવશ્યં કારણાનિ કાર્યવન્તિ ભવન્તિ, પ્રતિબન્ધવૈકલ્યસમ્ભવાત્[736]। તત્ કથમ્ અવ્યાપકસ્યોપલમ્ભસ્ય
નિવૃત્તૌ બાધાયા નિવૃત્તિઃ?, યતો હેતોર્ બ્બાધાયાઃ સમ્ભવકૃતમ્ અસામર્થ્યં ન સમ્ભવેદ્ ઇતિ । એતચ્ ચ પરૈર્ અપીષ્યત એવ; [સ્. 200અ.] પ્રમાણતયોપગતસ્યાપ્ય્ ઉદયકાલે ઽનુપલબ્ધબાધસ્ય {પ્. 211.1} કાલાન્તરેણ બાધકપ્રત્યયોત્પાદે સત્ય્ અપ્રામાણ્યોપગમાત્ । અથાવ્યાપકસ્યાપ્ય્ ઉપલમ્ભસ્ય ઇવૃત્તૌ બાધા નિવર્ત્તતે --
નિવર્ત્તતે હિ મિથ્યાત્વંદોશાજાનાદયત્નતઃ॥ [શ્લ્વ્ સૂ 2.52]
ઇતિ અનેનૈવ ન્યાયેન જ્ઞાનનિવૃત્ત્યા બાધાનિવૃત્તેર્ ઇત્ય્ આહ -- તથાપિ વ્યર્થો હેતુઃ । કુતઃ? । બાધાનુપલમ્ભાદ્ એવ હેતુપયોગરહિતાત્ સાધ્યસિદ્ધેઃ । કિં કારણમ્? । અનુપલમ્ભે બાધાયા અસમ્ભવાત્ । તથા હિ -- યત્ર બાધાયા અનુપલમ્ભસ્ તત્ર પરમાર્થત એવ સા ન વિદ્યત ઇતિ મન્યસે । યત્ર ચાસૌ પરમાર્થતો નાસ્તિ, તત્ર સાધ્યધર્મસ્યાભાવો ઽપિ પરમાર્થેનૈવ [ત્. 360બ્.] નાસ્તિ, અન્યથા પરમાર્થેન બાધાયા અભાવાયોગાત્. તતશ્ ચ સાધ્યધર્મસ્યાભાવાભાવે સતિ ભાવ ઇતિ ભવન્મત્ય સાધ્યપ્રતીતેર્ વ્યર્થતા હેતોર્ ઇતિ.
અથ મા ભૂદ્ યુક્તિવિરોધ ઇતિ નોપલમ્ભનિવૃત્તૌ બાધાનિવૃત્તિર્ ઇષ્યતે, તત્રાહ -- ઉપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તાવ્ અપિ સત્યાં બાધાયા અનિવૃત્તાવ્ ઇષ્યમાણાયાં તદવસ્થં હેતોર્ અસામર્થ્યમ્ યદવસ્થં બાધોપલમ્ભ ઇતિ હેતોર્ અપ્રયોગ ઇતિ કસ્યાબાધિતવિષયત્વં [સ્. 200બ્.] રૂપાન્તરં સ્યાત્? ।
એતદ્ એવોપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ સ્વસાધ્ય ઇત્યાદિ. યત એવં વ્યાપ્ત્ય હેતોઃ સર્વત્ર સાધ્યેનાવિનાભાવાભ્યુપગમે બહિર્વ્યાપ્તવિષયમાણાયાં વૈયર્થ્યં હેતુપ્રયોગસ્યાપદ્યતે તસ્માત્ સ્વસાધ્યભાવાભાવાભ્યાંઅન્યથાઽપિ સ્વસાધ્યભાવે ઽપ્ય્ અભવન્ ન ઽભાવે ઽપિ ચ ભવન્ હેતુર્ ધર્મિણિ કિઞ્ચિત્ સાધ્યં ન ભાવયતિ ન સાધયતિ ન વિભાવયતિ તદ્વિપરીતં ન નિષેધયતિ ઇતિ તસ્ય વિધિપ્રતિષેધાવકુર્વત ઉપક્ષેપઃ પ્રયોગો ન સમર્થઃ ઇત્ય્ અવશ્યં હેતુપ્રયોગમ્ ઇચ્છતા સ્વસાધ્યાવિનાભાવઃ સર્વત્ર હેતોર્ અભ્યુપગન્તવ્યઃ । સ ચ પ્રતિબન્ધનિબન્ધનઃ । એષ ચ દર્શનાદર્શનમાત્રાયત્તો યથોક્તં પ્રક્ । તસ્મિંશ્ ચાભ્યુપગતે બાધાવિનાભાવયોર્ વિરોધઃ [ત્. 361અ.] સિદ્ધ ઇત્ય્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તન્ ન ઇત્યાદિ । યત એવં તેન કારણેનાબાધા રૂપાન્તરં ન ભવતિ ।

યદિ નામ બાધાવિનાભાવયોઃ સહાવસ્થાનાભાવાદ્ અવિનાભાવે {પ્. 212.1} સત્ય્ અબાધા ગમ્યતે રૂપાન્તરં તુ કિમ્ ઇતિ ન ભવતિ? ઇતિ, અત આહ -- તન્ નામ ઇત્યાદિ । તદ્ ધિ તસ્માદ્ વિશેષણાન્તરં ભવેદ્ વસ્તુસ્થિતયા । [સ્. 201અ.] લક્ષણકારૈશ્ ચ રૂપાન્તરત્વેનોપાદાનમ્ અર્હતિ યસ્ય વિશેષણસ્ય ભવે ઽપિ યસ્યાપરસ્યાભાવઃ સ્યાત્ । યતઃ સ્વભાવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણવિશેશ્યભાવો ન સમ્ભવ એવ કેવલે । ઉદાહરણમ્ આહ -- તદ્ યથા ઇત્યાદિ । સત્ય્ અપિ હિ શ્રાવણત્વાદેઃ સપક્ષે ભાવો નાસ્તિ । સત્ય્ અપિ ચ ચાક્શુષત્વાદેઃ સપક્ષે ભાવે સાધ્યધર્મિણિ શબ્દે સમ્બન્ધો નાસ્તિ । તતો ઽન્યોઃ સમ્બવવ્યભિચારયોર્ ભાવાદ્ વિશેષણવિશેષ્યભાવો લક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમ્[737]। ઇહા ઽપ્ય્ એવં ભવિષ્યતીતિ ચેદ્ આહ -- ન ચૈતદ્ અનન્તરોદિતમ્ અબાધાયા અવિનાભાવે સતિ સમ્ભવતિ । સત્ય્ અવિનાભાવે નિયમેનાબાધાયાઃ સમ્ભવાદ્ વ્યભિચારાભાવાત્ કુતો વિશેષણવિશેષ્યભાવો
લક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમ્[738]અર્હતિ? ઇતિ ન હેતોઃ સાધ્યાવિનાભાવિનો વિરુદ્ધસ્ય ચ સાધ્યવિપર્યયાવિનાભાવિનો વિષયે બાધા સમ્ભવતિ । ઉક્તેન પ્રકારેણ વિપર્યયે સમ્યગ્ઘેતુર્ એવાવિષયે તુ પ્રયોગાદ્ ધેત્વાભાસ ઉચ્યતે । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માન્ ન તદભાવો બાધાવિરહઃ [ત્. 361બ્.] પૃથગવિનાભાવાદ્ અન્વયવ્યતિરેકાત્મનો ઽનયોર્ હેતુવિરુદ્ધયોર્ લક્ષણાન્તરત્વેન વાચ્યઃ, [સ્. 201બ્.] વ્યભિચારાભાવેન રૂપાન્તરત્વાયોગાત્ । યતશ્ ચાવિનાભાવે સતિ બાધા ન સમ્ભવતિ વિરોધાત્, તસ્માદ્ ધેતોર્ યથોક્તલક્ષણસ્ય પ્રયોગે સતિ ગમ્યાર્થાયા અપિ પ્રતિજ્ઞાયા દોષાણાં પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદીનાં સમ્ભવો નાસ્તિ, હેતુલક્ષણેનૈવ તેષાં નિરસ્તત્વાત્ । તત્ કથં બાધાવિરહો હેતો રૂપાન્તરમ્ ઉચ્યતે? અસમ્ભવિનાં ચ તેષાં ઉપવર્ણનં નિષ્ફલમ્ 3 ઇત્ય્ આકૂતમ્[739]।
કેવલાયાઃ પ્રયોગે ઽસ્તિ સમ્ભવ ઇતિ ચેત્, આહ -- નાપિ ઇત્યાદિ । હેતુપ્રયોગે હ્ય્ અસતિ કેવલા પ્રતિજ્ઞૈવ ન પ્રયુજ્યતે, હેતુવિષયત્વેન તદભ્યુપગમાત્ । તતશ્ ચશાસ્ત્રકારૈર્ ન પ્રતિજ્ઞાદોષાઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધાદયો વાચ્યા ઇતિ ।દિઙ્નાગપાદૈસ્ તુ {પ્. 213.1} સાધ્યાસાધ્યવિપર્યયેણ[740]વિપ્રતિપત્તિદર્શનાદ્ અપ્રયોગાર્હસ્યાપિ પક્ષસ્ય લક્ષણવિધાને ન્યાયપ્રાપ્તમ્ એવાપક્ષત્વ ન નિ(-ત્વં નિ)રાકૃતપદેન પ્રમાણવિરુદ્ધસ્યાખ્યાનમ્, ન ત્વ્ અતિપ્રસક્તં પક્ષલક્ષણમ્ વ્યવચ્છિન્નમ્, સન્દિગ્ધસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્, પ્રમાણબાધિતે સાધકપ્રમાણાવૃત્તેર્ ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અબાધિતવિષયત્વં નિરાકૃત્ય રૂપાન્તરં નિરાકુર્વન્ન્ આહ -- એતેન અવિનાભાવે સતિ બાધાયા [ત્. 362અ.] અસમ્ભવદર્શનેન એકસંખ્યાવિવક્ષાઽપિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિદોષવિપક્ષેણોચ્યમાના પ્રત્યુક્તા પ્રત્યાખ્યાતા ।
પરઃપૃચ્છતિ -- કથમ્ ઇતિ કેન પ્રકારેણ -- યથા બાધાવિનાભાવયોઃ સહાનવસ્થાનં તથા પ્રતિહેત્વવિનાભાવયોર્ અપિ?, યેનૈકસંખ્યાવિવક્ષા તદ્વદ્ એવ પ્રત્યાખ્યાયેત ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદી સામ્યં દર્શયન્ન્[741]આહ -- એક ઇત્યાદિ । એકો હિ હેતુર્ લક્ષણયુક્તઃ । સ્વસાધ્યાવ્યભિચારી કથં ભવતિ? । યદિ સ્વસાધ્યભાવ એવ ભવેત્, અન્યથા તલ્લક્ષણમ્ અવિનાભાવો નામ હીયેત । અત્રૈવ ધર્મિણિ સ તલ્લક્ષણ એકો ભવતિ તત્રૈવ ધર્મિણિ તસ્માદ્ અન્યો ઽપિ પ્રતિહેતુર્ વિરુદ્ધસ્તેન હેતુલક્ષણયુક્તઃ કથં ભવતિ? । એકસ્ય 3 હેતોર્ યત્ સાધ્યં[742]તદ્બાધકસ્ય તદ્વિરુદ્ધસ્યાપરસ્ય ધર્મસ્ય ભાવ એવ નાભાવે ભાવાદ્ અવિનાભાવાદ્ ઇતિ બાધયા સમાનં બાધાસમ્ભવેન સમાનઃ પ્રતિહેતુર્ ઇતિ [સ્. 202બ્.] નિરસ્ત ઇતિ ।
અત્રૈવ દૂષણાન્તરમ્ અભિધાતું વિકલ્પયન્ન્ આહ -- અપિ ચ ઇત્યાદિ । `વસ્તુતઃ` પરમાર્થતો યસ્ય પ્રતિહેતુર્ ન સમ્ભવતિ -- કિમ્ અસૌ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વિપર્યયસ્ય વોપન્યસ્તસાધ્યવિપરીતજ્ઞાનસ્ય વા હેતુર્ ઇષ્ટો [ત્. 362બ્.] યતો વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં તલ્લક્ષણમ્ ઉચ્યતે, આહોસ્વિદ્ યસ્ય પ્રતિહેતુસ્ તત્સાધ્યવિપરીતસાધકો ન પ્રદર્શિતઃ પરમાર્થતઃ સન્ન્ અપીતિ । પરો દોષમ્ અપશ્યન્ન્ આહ -- કિઞ્ચતઃ ઇત્યાદિ । યદિ નામ પૂર્વો વિકલ્પ ઉત્તરો વા તતઃ કો દોષઃ? ઇતિ[743]।
{પ્. 214.1} સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- યદ્ય્ અસમ્ભવન્ પ્રતિહેતુર્ યસ્ય સ સમ્યગ્જ્ઞાનાદિહેતુર્ ઇષ્યતે, તદા ઽલક્ષણમ્ એતદ્ વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વમ્ । કસ્માત્? અશક્યો નિશ્ચયો યસ્ય વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુત્વસ્ય સ તથોક્તઃ । પરમતાપેક્ષયા ચૈતદ્ ઉચ્યતે । પરો હિ દર્શનાદર્શનાભ્યામ્ અસત્ય્ અપિ પ્રતિબન્ધે ઽવિનાભાવમ્ ઇચ્છતિ । પરો હિ દર્શનાદર્શનાભ્યામ્ અસત્ય્ અપિ પ્રતિબન્ધે ઽવિનાભાવમ્ ઇચ્છતિ । તતસ્ તસ્ય પ્રતિહેતોર્ એવંવિધસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ । સ ચાનુપલભ્યમાનો ઽપિ કદાચિત્ સ્યાદ્ ઇતિ વસ્તુતસ્ તદભાવો નિશ્ચીયતે । પ્રતિબન્ધનિબન્ધનાવિનાભાવવાદિનાં ત્વ્ અસ્માકં [સ્. 203અ.] પ્રતિહેત્વસમ્ભવઃ સુનિશ્ચિત એવ । ન હિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણે પ્રતિબન્ધે પ્રમાણતઃ સિદ્ધે તન્નિમિત્તાવિનાભાવિતયા એકેન હેતુન સ્વસાધ્યે સાધિતે પુનસ્ તત્રૈવ ધર્મિણિ તલ્લક્ષણસ્ય [ત્. 363અ.] તદ્વિરુદ્ધાર્થસાધકસ્ય પ્રતિહેતોઃ સમ્ભવઃ શઙ્ખ્યતે, ભાવાનાં વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયાયોગાદ્, વિરુદ્ધધર્મસાધકસમ્ભવે ચ તસ્યૈવ
સ્વસાધ્યાવિનાભાવિનઃ પ્રથમસ્ય તત્ર પ્રમાણતો ભાવસિદ્ધ્યયોગાદ્ ઇતિ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- યદિ નામ પ્રસ્તુતઃ પ્રતિહેત્વસમ્ભવો ઽસ્માભિર્ નિશ્ચેતુમ્ અશક્યસ્ તથાપ્ય્ અસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુત્વં વિવક્ષિત્તૈકસંખ્યત્વપ્રતિપાદિતં હેતુલક્ષણં કસ્માન્ ન ભવતિ? ઇત્ય્ આહ -- ન હ્ય્ અનિશ્ચિતાત્મનઃ ઇત્યાદિ । પ્રતિપાદકો યો ધર્મો હેતોસ્ તસ્યાનિશ્ચિતસ્વભાવસ્ય યસ્માત્ તલ્લક્ષણત્વં પ્રતિપાદકધર્મતા ન ભવતિ । યથા સંદિગ્ધસ્ય પક્ષધર્મત્વસ્યેતિ પૂર્વકસ્ય સાધનમ્ । નાપિ સન્દિગ્ધં લક્ષણં યસ્ય સ હેતુર્ ભવતીતિ ન કશ્ચિદ્ધેતુર્ ભવેદ્ ઇતિ હેત્વભાવો [સ્. 203બ્.] વા ઇત્ય્ અસ્ય સમર્થનમ્ । તતશ્ ચ હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપિ ઇત્ય્ અત્રાપિ યોજિતમ્ ઇતિ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- યસ્ય પ્રતિયોગી દૃશ્યતે તસ્યૈવ પ્રતિહેતુભાવાત્ અહેતુત્વં ભવતુ, યસ્ય તુ પ્રતિયોગી હેતુર્ ન દૃશ્યતે સ વસ્તુત એવાસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુઃ । ન હિ તત્ર વસ્તુતઃ પ્રતિહેતુસમ્ભવઃ શઙ્ક્યતે, બાધકપ્રત્યયમ્ અન્તરેણ બાધાશઙ્કાયા અયોગાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ --
બાધાજ્ઞાને ત્વ્ અનુત્પન્ને નાશઙ્કાનિષ્પ્રમાણિકા ઇતિ ।

{પ્. 215.1} અત આહ -- તુલ્યે લક્ષણે હિ ઇત્યાદિ । શઙ્યમાનપ્રતિહેતુના તુલ્યં લક્ષણં દર્શનાદર્શનમાત્રનિમિત્તાવિનાભાવરૂપં યસ્ય તસ્મિન્ દૃષ્ટઃ પ્રતિયોગિનઃ [ત્. 363બ્.] પ્રતિહેતોર્ બ્બાધકસ્ય સમ્ભવ સ યેશામ્ અપિ તત્તુલ્યલક્ષણાનાં પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તેષ્વ્ અપિ શઙ્કાં પ્રતિહેતુસમ્ભવવિષયામ્ ઉત્પાદયતિ । કિં કારણમ્? । અદૃષ્ટપ્રતિયોગિનો દૃષ્ટપ્રતિયોગિનો વિશેષાભાવાત્ । ન હિ તસ્યેતરેણ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ, યતસ્ તત્સમ્ભવો ન શઙ્ક્યેત । પુરુષશક્તિવૈકલ્યાદિના તુ તદદર્શનં[744]સમ્ભાવ્યેતેતિ કિમ્ ઉચ્યતે `નાશઙ્કા નિઃપ્ર(ષ્પ્ર)માણિકા` ઇતિ । અથ વિશેષઃ પ્રતિબન્ધલક્ષણો ઽવિનાભાવનિશ્ચાયકો દૃષ્ટપ્રતિહેતોર્ અદૃષ્ટપ્રતિયોગિન ઇષ્યતે યતઃ પ્રતિયોગિસમ્ભવાશઙ્કા ઽસ્તમ્ ઉપૈતિ । [સ્. 204અ.] તદા સતિ વા વિશેષે સ વિશેષો હેતોર્ લક્ષણમ્ । કિં કારણમ્? । યતસ્ તતો વિશેષાદ્ ધેતુર્ એકાન્તેન નિશ્ચયેન નિરસ્તપ્રતિપક્ષસ્ તથાવિધે ધર્મિણિ પ્રતિહેત્વસમ્ભવાત્
સ્વસાધ્યં નિશ્ચાયયતીતિ । યસ્ તથાવિધો ન ભવતિ તદ્વિશેષવિરહાત્ દૃષ્ટપ્રતિહેતુઃ સો ઽતલ્લક્ષણો ન હેતુઃ સ્યાત્ । તથા ચ યદિ નામા ઽહેતૌ પ્રતિહેતુર્ દૃષ્ટો, હેતોઃ કિમ્ આયાતમ્, યેન તન્નિવૃત્તયે તત્રૈકસંખ્યાવિવક્શા ક્રિયતે, યથોક્તાવિનાભાવવચનેનૈવ તન્નિવૃત્તેર્ ઇત્ય્ આહ -- તથાચ હેતૌ તદ્વિશેષયોગિનિ પ્રતિહેત્વસમ્ભવે સતિ વ્યર્થા નિષ્પ્રયોજનમ્ એકસંખ્યાવિવક્ષેતિ । [ત્. 364અ.] યથોક્તવિશેષાઙ્ગીકરણે તલ્લક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોર્ અસમ્ભવાત્ કસ્યૈકસંખ્યાવિવક્ષયા વ્યવચ્છેદઃ ક્રિયતે? યતો ઽસ્ય કાર્યકત્વં સ્યાદ્ ઇતિ ।
વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણશ્ ચ હેત્વાભાસસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થમ્ એકસંખ્યાવિવક્ષા હેતુલક્ષણે ક્રિયતે । વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુત્વસિદ્ધ્યે ચ પ્રતિબન્ધલક્ષણે વિશેષે હેતાવ્ ઇષ્યમાણે વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્ય્ અપિ હેત્વાભાસો ન [સ્. 204બ્.] ભવતિ । તતો વ્યવચ્છેદ્યાભાવાત્ કિમ્ એકસંખ્યાવિવક્ષયા? ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- અતઃ પ્રતિબન્ધલક્ષણવિશેષોપગમાત્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો હેત્વાભાસસ્ય યલ્લક્ષણંતદ્ ધીયેત ન સમ્ભવેત્ । કિં પુનસ્ તદ્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણમ્? ઇત્ય્ આહ -- સ્વલક્ષણ ઇત્યાદિ । હેતોર્ યદાત્મીયં લક્ષણં તદ્યુક્તયોર્ હેત્વોર્ {પ્. 216.1}એકત્ર ધર્મિણિ વિરોધેન પરસ્પરવિરુદ્ધસાધ્યસાધકત્વેનોપનિપાતે સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણમ્ । ન ચ તત્ પ્રતિબન્ધાઙ્ગીકરણે સતિ સમ્ભવતિ । ન હિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધવત્ય્ એકત્ર હેતૌ ક્વચિદ્ધર્મિણિ સંભવતિ દ્વિતીયસ્ તલ્લક્ષણસ્ તત્રૈવ હેતુઃ સમ્ભવેત્,
[ત્. 364બ્.] ભાવાનાં વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વયાસમ્ભવાત્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદલક્ષણત્વાત્ । તદવ્યભિચારિણો હેતોર્ દ્વિતીયસ્ય તત્ર કુતઃ સમ્ભવાવકાશ ઇતિ ।
નનુ યદિ તથાવિધવિશેષસમ્ભવે [સ્. 205અ.] સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિલક્ષણં હીયતે, એકસંખ્યાવિવક્ષા વા વ્યાર્થા, તથાપિ નૈવ હેત્વભાવપ્રસઙ્ગઃ, તત્ કિમ્ ઉક્તં હેત્વભાવો વેત્ય્ અત આહ -- ન ચ નૈવ તસ્ય વિશેષસ્ય પ્રતિબન્ધલક્ષણસ્ય, યતો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુત્વં નિશ્ચીયતે । સ્વરૂપં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણં નિર્દ્દેશ્યતે ભવદ્ભિઃ યથા ઽસ્માભિર્ નિર્દિષ્ટં ય્દ્રૂપં પ્રતીત્ય પ્રતિપદ્ય પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવાસમ્ભવાઉ ઉત્પશ્યામઃ । યત્ર સ વિશેષો નાસ્તિ તત્ર પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવઃ કલ્પિત આગમાશ્રયે ઽનુમાને । યત્ર ત્વ્ અસ્તિ સ વિશેષો વસ્તુબલપ્રવૃત્તે ઽનુમાને તત્ર પ્રતિયોગિનો ઽસમ્ભવ ઇતિ યત એવં તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ ભવતાં સ વિશેષઃ -- ભવદ્ભિર્ ન જ્ઞાયત એવ સ વિશેષ 1 ઇતિ -- તસ્માત્[745]સર્વત્ર યત્રાપિ પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તત્રાપિ ષાઙ્ક્યા પ્રતિયોગિવિષયયા ભવિતવ્યમ્ । તામ્ એવ શઙ્ખાં દ્રઢ્યન્ન્ આહ --

દૃષ્ટપ્રતિહેતોર્ અપિ ઇત્યાદિ । યસ્યાપિ [સ્. 205બ્.] હિ પ્રતિહેતુર્ દૃષ્ટસ્ તસ્યાપિ પ્રાક્ પ્રતિયોગિદર્શનાદ્ ઇતરેણ સર્વકાલમ્ અદૃષ્ટપ્રતિયોગિના કશ્ચિદ્ વિશેષો લક્ષ્યતે [ત્. 365અ.] યદ્દર્શનાજ્ જ્ઞાયેત `અત્ર પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ ન્યાન્યત્ર` ઇતિ દર્શનાદર્શનમાત્રનિબન્ધનયોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સર્વત્ર સમાનત્વાત્ । તથાપિ પશ્ચાત્ તત્ર પ્રતિયોગી દૃષ્ટ ઇતિ સર્વત્ર તત્તુલ્યલક્ષણે પ્રતિયોગિસદ્ભાવશઙ્કા ન વિવર્ત્તત ઇતિ ।
સ્યાન્ મતમ્ -- યેષુ પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ તેષ્વશ્યમ્ એવ કદાચિદ્ અસાવ્ ઉપલભ્યતે । યેષુ તુ પુરુષાયુષેણાપિ નોપલભ્યતે ત્ર્ષ્વ્ અસૌ {પ્. 217.1} નાસ્ત્ય્ એવ । તતઃ સ તથાવિધો હેતુર્ ભવિષ્યતિ, તત્ કથં હેત્વભાવો ઽસ્માકમ્? ઇત્ય્ અત આહ -- ન ચ ઇત્યાદિ । યેષામ્ અપિ હિ પ્રતિહેતુઃ સમ્ભવતિ તેષામ્ અપિ નૈવ સર્વદા તસ્ય પ્રતિહેતોર્ ઉપલબ્ધિઃ પ્રતિપત્તૃઋણામ્ । ન હ્ય્ અસર્વદર્શિનામ્ ઉપલબ્ધિઃ સર્વભાવસત્તાં વ્યાપ્નોતિ, પ્રતિબન્ધવૈકલ્યસદ્ભાવાત્ । નનુ ચ યત્ર સર્વદૈવ પ્રતિપત્રા(ત્ત્રા) પ્રતિયોગી ન દૃશ્યતે તત્ર તદાશઙ્કા [સ્. 206અ.] કથં ક્રિયતે? । તથા ચાહ --
બાધ(ધા)જ્ઞાને ત્વ્ અનુત્પન્ને નાશઙ્કાનિષ્પ્રમાણિકા ઇતિ ।
તથા ઽપરમ્ --
શિષ્યપરમ્પરયાકુમારિલોત્પાદાત્ પ્રાગ્દૃષ્ટપ્રતિયોગિષૂપન્યસ્તેષુ, તેનૈવ પ્રજ્ઞાતિશયશાક્તિના પ્રતિહેતવ ઉત્પ્રેક્ષિતાઃ તતસ્ તદ્દર્શનાત્ યાવજ્ જીવં અદૃષ્ટપ્રતિહેતુષ્વ્ અપિ તદાશઙ્કા નિવર્ત્તતે ।તતઃ કથમ્ આશઙ્કા નિષ્પ્રમાણિકોચ્યતે? । તુલ્યલક્ષણે હિ ઇત્યાદિકમ્ અપિ પ્રતિયોગિસમ્ભવાશઙ્કાકારણમ્ ઉક્તમ્ એવ । ન ચ પ્રતિયોગિસમ્ભવમ્ આશઙ્કમાનસ્ તન્નિમિત્તસંભવાત્ `ઉત્પ્રેક્ષેત હિ` ઇત્યાદ્યાક્રોશમાત્રેઅ નિવર્ત્તયિતું શક્યતે । તેનાસ્ય[747]પ્રતિયોગ્યાશઙ્કાપનોદક્ષં કિઞ્ચિત્ કારણમ્ અભિધાનીયમ્ યથા ઽસ્માભિર્ અભિહિતં `સ્વભાવહેતોર્ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવશાદ્ આત્મ્યનિશ્ચયે સત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોસ્ તત્ર નિર્ણય; [સ્. 206બ્.] કાર્યહેતૌ ચ યથોક્તપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ કાર્યકારણસિદ્ધેસ્ તન્નિશ્ચય` ઇતિ । યત એવં સર્વત્ર પ્રતિયોગ્યાશઙ્કા ન નિવર્ત્તતે ભવદ્ દર્શને તેન કારણાનિશ્ચયઃ પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવયોઃ `ઇહ પ્રતિયોગી સમ્ભવતિ ઇહ તુ ન સમ્ભવતિ` ઇત્ય્ એવંરૂપ 4 ઇતિ
-- તસ્માદ્[748]વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્ પ્રતિહેતુત્વં {પ્. 218.1} યલ્લક્ષણમ્ હેતોઃ [ત્. 366અ.] તસ્યાનિશ્ચિતત્વાદ્ એકસંખ્યાવિવક્શાવ્ આદિનાં ન કશ્ચિદ્ધેતુઃ સ્યાત્ । ન હ્ય્ અનિશ્ચિતલક્ષણો હેતુર્ ભવતીત્ય્ ઉપસંહાર ઇતિ ।
તદ્ એવં `કિં યો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ સ સમ્યગ્જ્ઞાનવિપર્યયહેતુર્ ઇષ્ટઃ` ઇતિ અમું વિકલ્પં નિરાકૃત્ય દ્વિતીયં વિકલ્પં નિરાચિકીર્ષુર્ આહ -- અથાપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવિવિપર્યયહેતુર્ ઇષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અયં ચ પક્ષઃ કિલદિઙ્નાગાચાર્યસ્યાપ્ય્ અભિમત ઇતિ પર ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- યથાહ દિઙ્નાગાચાર્યઃ । કિમ્ આહ? યદાતર્હિ ઇત્યાદિ । શ્રાવણત્વસ્ય હિ ન કથઞ્ચિદ્વ્યવચ્છેદહેતુત્વમ્ ઇતિ દિઙ્નાગાચાર્યેણોક્તે પરેણાભિહિતમ્ -- યદાતર્હિવૈયાકારણઃશબ્દત્વંસામાન્યવિશેષંનિત્યમ્ અભ્યુપગચ્છતિ તદાઽયંશ્રાવણત્વલક્ષણઃપક્ષધર્મઃહેતુર્ એવ સ્યાત્ । નિત્યઃશબ્દઃશ્રાવણત્વાત્શબ્દત્વવત્ ઇત્ય્ એવં પરેણોક્તે સત્યાચાર્યેણોક્તમ્ -- યદ્ય્ અત્રશબ્દાખ્યે ધર્મિણ્ય્ અનિત્યત્વહેતુંકૃતકત્વપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદિલક્ષણં કશ્ચિદ્વૈશેષિકાદિર્ ન દર્શયેત્[749] તદાઽયમ્ પ્રદર્શિતપ્રતિહેતુર્ હેતુર્
એવ ભવેત્ ઇતિ ।
તદ્ એવમાચાર્યાપદૈઃ[750]સાક્ષિત્વે દત્તે મુજમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય શાસ્ત્રકારઃ પૂત્કુર્વન્ન્[751]આહ -- 4 ઇદમ્ ઇદાનીમ્ [752]ઇત્યાદિ । 5 યદા હ્યાચાર્યસ્યાપ્ય્[753]એતદ્ અભિમતમ્ ઇતિ [ત્. 366બ્.] કૈશ્ચિદ્વ્યાખ્યાયતે તદિદં[754]સુમહદ્વ્યસનમ્ આયતમ્ -- ગુરુભિર્ અભિહિતત્વાદ્ અપ્રકાશ્યમ્, ન હિ ગુરૂણાં દોષઃ પ્રકાશયિતું યુક્તઃ, ન્યાયમ્ અનુપાલયદ્ભિઃ અસંવરણીયમ્ અપ્રચ્છાદનીયમ્ । તત્ કિં ગુરૂન્[755]દૂષયામ ઉત 8 ન્યાયમ્ અપ્ય્ ઉપેક્ષામહે[756]ઇત્ય્ 9 ઉભયમ્ અપ્ય્ અશક્યમ્[757]ઇતિ કષ્ટતરંવ્યસનંકથમ્ નિર્વોઢુંશક્યેત? । ન કથંચિદ્ ઇતિ । કઃ પુનર્ અત્ર દોષો યેનેદં કષ્ટતરમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ તાવદ્ અયં શ્રાવણત્વલક્ષણો હેતુર્ વસ્તુનિ શબ્દાદીનિ 10 સ્વસાધ્યં તત્ત્વમ્[758]નિત્યત્વં તત્પ્રકૃતીનિ તદાત્મકાનિ કૃત્વા [સ્. 207બ્.] તચ્છ્રાવણત્વં પ્રમાણં યેષાં
પુરુષાણાંમીમાંસકવૈયાકરણદીનાં તાન્ {પ્. 219.1} અભ્યુદયેન સ્વર્ગ્ગેણ નિઃશ્રેયસેન ચાપવર્ગ્ગેણ યોજયિત્વા । તથા હિ -- વસ્તુતત્ત્વં યાવન્ ક્લેશાન્ ન પ્રજહાતિ તાવત્ સ્વર્ગમાસાદયતિ, ક્લેશાંસ્ તુ પ્રજહન્ નિર્વાણપરાયણો ભવતિ । અથવા શબ્દનિત્યત્વપ્રતીતૌ વેદપ્રામાણ્યાત્ તદ્વહિતાગ્નિહોત્રાનુષ્ઠાનાત્[759]સ્વર્ગ્ગો વેદાન્તનિષેવણાદ્ અપવર્ગ્ગઃ । પુનર્ ઉત્તરકાલં પ્રતિભાવતા [760] પ્રજ્ઞાજાતીયેનવૈશેષિકાદિના પુરુષેણ હેત્વન્તરસ્ય [761] [ત્. 367અ.] પ્રતિહેતોઃ નિદર્શનેન યદ્ અસ્ય નિત્યત્વસાધનસામર્થ્ય પ્રતિહેત્વનુપદર્શને[762]સત્યાસીત્ 15 તત્ તદુપદર્શનેન[763] ઉત્કીલિતમ્ અપનીતમ્ ઇતિ । તાનિ વસ્તૂનિ નિત્યત્વસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય, તાંશ્ ચ તત્પ્રમાણકાન્[764]પુરુષાન્ સ્વર્ગ્ગાપવર્ગ્ગસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય શ્રાવણત્વલક્ષણો હેતુઃ શક્તિવૈકલ્યાત્ પરિત્રાતુમ્ અશક્તો ભ્રષ્ટરાજ્ય ઇવ રાજા તપોવનં ગચ્છતિ
સ્વૈર્ એવ દુશ્ચરિતૈર્[765]ઇતિ કિમ્ અત્ર વયં બ્રૂમઃ? ।
તદ્ એવમ્ ઉપહસ્યૈતસ્મિન્ પક્ષે [સ્. 208અ.] દોષમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- પુરુષપ્રતિભા ઇત્યાદિ । યદા હ્ય્ અપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુર્ હેતુર્ ઇષ્યતે તદા પુરુષપ્રતિભાકૃતં સાધનત્વમ્ અભ્યુપગતં ભવતિ । તતશ્ ચ વસ્તુતો ન કિઞ્ચિત્ સાધનમ્ અસાધનં વા પ્રાપ્તમ્ । તથા હિ -- યદા પ્રતિહેતુર્ નોપદર્શ્યતે તદા સાધનમ્, યદા તૂપદર્શ્યતે તદા ન સાધનમ્ ઇતિ પુરુષપ્રતિભાકૃતં સાધનત્વમ્ આયાતમ્ ઇતિ ।
અપિ ચ -- અપ્રદર્શિતપ્રતિહેતોર્ હેતોર્ હેતુત્વે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે વિકલ્પદ્વયમ્ -- કિં પરમાર્થતો હેતુસ્ તદ્ધર્મભાવી, ઉતા ઽતદ્ધર્મભાવીતિ? । તત્રાદ્યં વિકલ્પમ્ અધિકૃત્યાહ -- સ ચ હેતુર્ યો ઽસૌ પ્રથમં ઉપાદીયતે । સ યદિ સ્વભાવતઃ એવ તસ્મિન્ સાધ્યધર્મે સત્યેવ ભવતિ ઇત્ય્ એવંશીલો ઽસ્મદ્ ઉપવર્ણિતપ્રતિબન્ધોપગમાત્ [ત્. 367બ્.] યદીષ્યતે તદાકથમ્ અન્યથાક્રિયેત હેત્વન્તરેણાતદ્ધર્મભાવી કથં ક્રિયતે? । ન કથઞ્ચિત્ । કિં કારણમ્? । વસ્તૂનાં [સ્. 208બ્.] હેતુલક્ષણાનાં યઃ સ્વભાવઃ -- `સત્ય્ એવ સાધ્યધર્મે ભવનાત્મકઃ` -- તદન્યથાભાવસ્ય તદ્વિપર્યયસ્ય અભાવાદ્ ઉભયોશ્ ચ સ્વસાધ્યધર્માવિનાભાવિત્વે {પ્. 220.1} સ્વભાવત એવ ધર્મિણ્ય્ એકત્ર તયોર્ ભાવે વિરુદ્દાવ્ ઉભૌ સ્વભાવાવ્ એકસ્ય સ્યાતામ્ । ન ચૈકસ્ય વિરુદ્ધૌ સ્વભાવૌ સમ્ભવતઃ, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન તસ્યૈકત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । અથ દ્વિતીયો વિકલ્પસ્ તદા અતદ્ધર્મભાવીચ
અસત્ય્ અપિ સાધ્યધર્મે ભવનશીલઃ પ્રતિબન્ધાનભ્યુપગમાત્ કથમ્ અન્યદાઽપિ અપ્રદર્શિતપ્રતિહેત્વવસ્થાયામ્ અપિ સાધનં કસ્યચિત્? । નૈવ તદાપિ સાધનમ્, ન કેવલં પ્રદર્શિતપ્રતિહેત્વવસ્થાયામ્ ઇતિ ।

ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ સવભાવતઃ ઇત્યાદિ । યત એવં ભાવાનાં સ્વભાવો ઽન્યથા કર્તું ન શક્યતે, વિરુદ્ધોભયસ્વભાવશ્ ચૈકો ન સમ્ભવતિ તસ્માત્ પરમાર્થતઃ સ્વેન સ્વેન [સ્. 209.1અ.] સાધ્યેનાવિનાભાવિનોર્ યથોક્તલક્ષણયોઃ [ત્. 368અ.] કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ તલ્લક્ષણસ્ય કાર્યસ્વભાવલક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોર્ અસમ્ભવાદ્ અલક્ષણમ્ એકસંખ્યાવિવક્ષા વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં લક્ષણમ્ ન ભવતિ । કિં કારણમ્? ઇત્ય્ આહ -- વ્યવચ્છેદ્યાભાવાદ્ ઇતિ । પ્રતિહેતુર્ હિ વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વસ્ય વ્યવચ્છેદ્યો વર્ણ્યતે । સ ચ પ્રતિહેતુઃ સ્વલક્ષણયુક્તયોઃ કાર્યસ્વભાવયોર્ ન ભવત્ય્ એવેતિ કથં તદ્ધેતુલક્ષણં સ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ એવમ્ અનયોર્ દ્વયો રૂપયોર્ યઃ સમ્ભવો યથોક્તાવિનાભાવા ઽસમ્ભવે સતીતિ રૂપાન્તરોપગમે ઽપિ હેત્વાભાસતૈવેતિ હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપર ઇતિ ઇત્ય્ અસ્યાર્થો વિવૃત ઇતિ ।
જ્ઞાતત્વનિરાકરણાયાહ -- જ્ઞાનંપુનઃ ઇત્યાદિ । અબાધિતવિષયત્વં વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં ચ કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ એવાવિનાભાવે સતિ બાધાપ્રતિહેત્વોર્ અસમ્ભવાત્ વ્યવચ્છેદ્યાભાવત્વેન સત્ય્ અપિ લિઙ્ગધર્મત્વે તલ્લક્ષણં ન ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ । જ્ઞાનં તુ જ્ઞાતત્વમ્, તસ્યૈવ [સ્. 209.1બ્.] ભાવપ્રત્યયેનાભિધાનાત્ । તથા હિ -- જ્ઞાનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં જ્ઞાતત્વમ્ ઉચ્યતે, તચ્ ચ જ્ઞાનમ્ એવ, તદુત્પાદે સતિ જ્ઞાત ઇતિ વ્યવહારાત્ । ન ચ તત્ લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપમ્ ઇતિ [ત્. 368બ્.] કથં લિઙ્ગલક્ષણં ભવિષ્યતિ? । યદ્ય્ અપિ વિકલ્પપ્રતિભાસી સામન્યાકારો લિઙ્ગતયા ઽવસ્થાપ્યતે તથાપિ ન જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગધર્મતા । ન હ્ય્ અસૌ સ્વતન્ત્ર એવ લિઙ્ગમ્ । યદ્ આહ -- વિકલ્પભેદાન {પ્. 221.1} સ્વતન્ત્રાણામ્ અન્વર્થાશ્રયણાત્ તત્કલ્પિતવિષયાદ [766] ઽર્થપ્રતિપત્તાવ્ [767] અનર્થપ્રતિલમ્ભ એવ સ્યાત્ ઇતિ । તમાદ્ બાહ્યવસ્તૂપાદાનસ્યૈવાસ્ય લિઙ્ગતા ઽવસ્થાપ્યતે । સાધ્યસાધનસંકલ્પે
વસ્તુદર્શનહાનેઃ[768]સ્વલક્ષણસ્ય ક્વચિદનન્વયાચ્ ચ તદ્ધર્મતામ્ એવ ત્વ્ અનુસ્મરન્તો વિકલ્પા નાનૈકવ્યતિરેકાન્[769]સંદર્શયન્તો વસ્તુનિ પરમ્પરયા પ્રતિબન્ધાદ્ અવિસંવાદકાઃ કાર્યાદિલિઙ્ગવ્યપદેશનિબન્ધનં ચેત્ય્ ઉક્તપ્રાયમ્ ।
ન ચ તસ્ય કાર્યાદેર્ આત્મરૂપં [સ્. 209.2અ.] જ્ઞાતમ્ । વિકલ્પાવભાસી ચ સામાન્યાકારો નૈવ વિકલ્પસ્યાત્મભૂતઃ, તસ્ય નીરૂપસ્ય વસ્તુરૂપવિરોધાત્ । તદ્રૂપસ્ય ચ વિકલ્પપ્રતિબિમ્બચક્રસ્ય સામાન્યાત્મતાવિરહાત્ । યસ્માદ્ અબાહ્યાસ્યાપિ બાહ્યતયા વ્યવસિતસ્યાનનુયાયિનો ઽપ્ય્ અનુયાયિતયા સામાન્યામકત્વં તથાત્વે ચાસ્ય વિકલ્પરૂપતયા કુતઃ? યદા ઽઽહ --
જ્ઞાનાદ્ અવ્યતિરિક્તંચ કથમ્ અર્થાન્તરંવ્રજેત્? ॥
તસ્માન્ મિથ્યાવભાસો ઽયમ્ અર્થેષ્વ્ એકાત્મતાગ્રહઃ। [પ્વ્ 3.70f.] ઇતિ । ન જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગધર્મતા । એતદ્ એવ સાધયન્ન્ આહ -- કિંરૂપાદ્ ઇત્યાદિ । કિમ્ આત્મકાત્ હેતોર્ અનુમેયો ઽર્થો જ્ઞાતવ્યઃ ઇતિ ચિન્તાયાં પ્રકૃતાયાં પ્રતિપત્તુઃ પુંસો યદ્ અવિસંવાદકં લિઙ્ગં તસ્ય સ્વરૂપમ્ અભિધીયતે શાસ્ત્રકારૈઃ [ત્. 369અ.] યસ્ય રૂપસ્ય દર્શનાદયં પ્રતિપત્તા ôયત્ર તદ્રૂપસમ્ભવઃ તત્ સાધનમ્ તદ્રૂપવિકલમ્ અસાધનમ્ô ઇતિ પ્રવિભાગેન વ્યવસ્થાપ્ય યત્ તત્ર સાધનત્વેન વ્યવસ્થાપિતં તસ્યેષ્ટાર્થસન્નિધાનસમ્પ્રત્યયાત્ પ્રવૃત્તિમ્ અવલમ્બતે । તથા, એતસ્મિંશ્ ચ ન્યાયે [સ્. 209.2બ્.] વ્યવસ્થિતે યદ્ અસ્ય લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપં તલ્ લક્ષણં ભવિતુમ્ અર્હતિ પક્ષધર્માદિવત્ ન તુ યત્ પરરૂપમ્ ।
સ્યાદ્ એતદ્ -- જ્ઞાતસ્ય લિઙ્ગસ્ય સાધકત્વાદ્ યુક્તૈવ સાધ્યસિદ્ધ્યુપયોગિનો જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગલક્ષણતેત્ય્ અત આહ -- પ્રતિપત્તિજન્મનિ ઇત્યાદિ । યદ્ય્ અનુમેયપ્રતીતિજન્મન્ય્ ઉપયુજ્યતે જ્ઞાનમ્ ઇતિ તન્માત્રેણ લિઙ્ગસ્ય લક્ષણમ્ ઇષ્યતે તદા ઽતિપ્રસઙ્ગઃ પ્રાપ્નોતિ । તમ્ એવાહ -- એવંપ્રતિપત્તિજન્મન્ય્ ઉપયોગમાત્રાલ્ લિઙ્ગલક્ષણત્વે પ્રમેયસ્ય અર્થસ્ય પુરુષસ્ય {પ્. 222.1} પ્રમાતુઃ અદિ શબ્દાત્ સંયોગસમવાયાદીનામ્ આલોકમનસ્કારાદીનાં લિઙ્ગલક્ષણત્વં ભવેત્ । અત્ર કારણમ્ આહ -- ન હિ તેષ્વ્ અપિ પ્રમેયાદિષુ અસત્સુ લિઙ્ગિનિ જ્ઞાનં ભવતીતિ કૃત્વા । અત્ર પરો ઽનિષ્ટમ્ આપાદયન્ન્ આહ -- નિશ્ચિતગ્રહણંતર્હિ ઇત્યાદિ । યદિ પરરૂપત્વાજ્ જ્ઞાનં લિઙ્ગલક્ષણં ન ભવતિ તદા ચ યદ્ એતદાચાર્યેણ --
અનુમેયે ઽર્થ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાઽસતિ ।
નિશ્ચિતે તિ --
નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતં ભવતશ્ ચાભિમતં [ત્. 369બ્.] તન્ ન કર્ત્તવ્યમ્ । તથા હિ -- નિશ્ચયો હિ લિઙ્ગસ્ય પરરૂપમ્ એવ । સ ચેત્ તલ્લક્ષણમ્, જ્ઞાનં કિમ્ ઇતિ નેશ્યતે યતો નિશ્ચયો વિજ્ઞાનમ્ એવ તદ્વિશેષત્વાદ્ અસ્યેતિ ।
સિદ્ધાન્તવાય્ આહ -- ન ન કર્ત્તવ્યં કિન્તુ કર્તવ્યમ્ એવ તસ્ય [સ્. 210અ.] નિશ્ચિતગ્રહણસ્ય લિઙ્ગરૂપપ્રતિપાદનાદ્ અન્યાર્થત્વાત્ । તામ્ એવાન્યાર્થતાં દર્શયન્ન્ આહ -- સપક્ષવિપક્ષયોઃ ઇત્યાદિ । પરે હિ સપક્ષે દર્શનમાત્રેણાસપક્ષે ચાદર્શનમાત્રતો ગમકં હેતુમ્ ઇચ્છન્તિ । તેષાં નૈવ દર્શનમાત્રેણ સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થો હેતુર્ ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થં નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ । યતઃ સતોર્ વિદ્યમાનયોર્ અપિ દર્શનાદર્શનયોર્ અગમકત્વં હેતોર્ દૃશ્યતે `સ શ્યમઃ, તત્પુત્રત્વાત્` ઇત્યાદૌ । યત એવં તેન કારણેન સપક્ષે ભાવેન વિપક્ષે સર્વત્રાભાવવિશિષ્ટેના ઽસપક્ષે ચ સર્વત્રાભાવેન સપક્ષે તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણભાવવિશિષ્ટેન ગમકો હેતુર્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થં લક્ષણવાક્યે નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતં બોદ્ધવ્યમ્ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યાવ્ એવ સપક્ષવિપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા નિશ્ચિતૌ તાભ્યામ્
એવ હેતુર્ ગમકો ભવતિ, ન તુ યથાકથઞ્ચિદ્દર્શનમાત્રેણેત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય [સ્. 210બ્.] જ્ઞાપનાય નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ ઇતિ ।
પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- તેન ઇત્યાદિ । યેન વિશિષ્ટયોર્ ભાવાભાવયોર્ એવ ખ્યાપનાય નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્, ન રૂપાન્તરાભિધાનાય, અનાત્મરૂપસ્ય [ત્. 370અ.] ચ લક્ષણતા ન યુજ્યતે, તેન પરરૂપં લિઙ્ગસ્ય લક્ષણં ન ભવતિ । યતઃ તેન જ્ઞાનાદિના પરરૂપેણ લિઙ્ગસ્ય ન કિઞ્ચિદ્ રૂપવિશેષો ઽભિધીયત ઇતિ ।
{પ્. 223.1} નનુ ચ પરે ઽપિ સપક્ષવિપક્ષયોર્ ભાવાભાવાભ્યાં ગમકં હેતુમ્ ઇચ્છન્તિ, દર્શનાદર્શને તુ તયોર્ એવ સાધકે, તત્ કિમ્ અર્થં નિશ્ચિતગ્રહણમ્? ઇતિ, અત આહ -- તૌ હિ ઇત્યાદિ । યદ્ય્ અપિ પરે ભાવાભાવાભ્યામ્ એવ ગમકં હેતુમ્ ઇચ્છન્તિ તથાપિ સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવેતિ ભાવાભાવૌ દર્શનાદર્શનમાત્રતો વ્યવસ્થાપયન્તિ । ન ચ તતસ્ તૌ તથાવિધાઉ સિધ્યતઃ, પ્રતિબન્ધવિકલાનામ્ અપ્ય્ અથાનાં ક્વચિદ્ ભાવાભાવયોઃ કથઞ્ચિદ્દર્શનાદર્શનસમ્ભવાત્ । તસ્માદ્ [સ્. 211અ.] યૌ `હેતોઃ સપક્ષે એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવ` ઇત્ય્ એવમ્ આત્મકૌ ભાવાભાવૌ તૌ તદ્ભાવસ્ય સાધકં યત્ પ્રમાણણ્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસાધનવિષયં તદ્વૃત્ત્યા બોદ્ધવ્યૌ । કુતઃ? ઉપાયાન્તરસ્યાભાવાત્ । તદનભ્યુપગમે હિ હેતોઃ સપક્ષ એવ ભાવઃ સર્વેશાં હેતુમતાં ભાવાનાં સાધ્યેનાનુગમદર્શને સતિ વિપક્ષે ચાભાવ એવ સાધ્યવિકલાનાં સર્વાર્થાનાં

હેતુવિવિક્તાનાં ઉપલમ્ભે સતિ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્ અસર્વદર્શિનઃ સમ્ભવતીતિ । યત ઉપયાન્તરં નાસ્તિ તેન કારણેન તયોર્ વિશિષ્ટયોર્ ભાવાભાવયોઃ પ્રતિપાદનાય નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્તો લક્ષાણે લક્ષણકાએણેતિ ।
નનુ ચ ભાવાભાવવચનમાત્રાદ્ એવ પ્રમાણતો નિશ્ચયો લભ્યતે અન્યથા તયોર્ એવ સત્તા ન પ્રસિધ્યેદ્ ઇતિ, અત આહ -- યદ્ય્ અપિ ઇત્યાદિ ।
અનુમેયે ઽર્થ તત્ તુલ્ય સદ્ભાવો નાસ્તિતાઽસતિ ।
ઇત્ય્ અનેનૈવ સપક્ષાસપક્ષયોઃ [ત્. 370બ્.] ભાવાભાવવચનમાત્રેણ નિશ્ચિતગ્રહણનિરપેક્ષેણ તયોર્ ભાવાભાવયોર્ યત્ સાધનં પ્રમાણં તસ્ય વૃત્તિર્ યદ્ય્ અપ્ય્ આક્ષિપ્યતે । કથં પુનર્ નિશ્ચિતગ્રહણમ્ અન્તરેણ ભાવાભાવવચનમાત્રતસ્ તદ્વૃત્તેઃ આક્ષેપઃ? ઇત્ય્ આહ -- અન્યથા યદિ તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિર્ નાક્ષિપ્યેત, [સ્. 211બ્.] તદા તયોર્ એવ સપક્ષવિપક્ષયોર્ એવ ભાવાભાવયોર્ યા સત્તા સ્વરૂપવ્યવસ્થા તસ્યા અપ્રસિદ્ધેઃ । કસ્માદ્ અપ્રસિદ્ધિઃ? ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાનસ્ય ઉપલબ્ધેર્ યા સત્તા ઉત્પત્તિઃ તન્નિબન્ધનત્વાજ્ જ્ઞેયસ્ય ભાવાભાવલક્ષણસ્ય સત્તાવ્યવસ્થાયાઃ સ્વરૂપવ્યવસ્થિતેઃ । ન હ્ય્ ઉપલમ્ભમ્ અન્તરેણ સ્વત એવાર્થાઃ {પ્. 224.1} સિધ્યન્તિ, સર્વસ્ય સર્વસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ ઇદમ્ એવંરૂપં નૈવંરૂપમ્ ઇતિ તદાકારજ્ઞાનોદયાદ્ એવ વ્યવસ્થાપ્યતે । યત એવં તસ્માત્ સર્વત્ર શાસ્ત્રે લોકે વા જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થૈવ નિશ્ચિતગ્રહણં વિના ઽપિ તત્સાધનં
તત્સત્તાસાધનં પ્રમાણમ્ આકર્શતિ આક્ષિપતીતિ । કિઞ્ ચ, પરાર્થત્વાચ્ ચ શાસ્ત્રપ્રણયનસ્ય તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિર્ આક્ષિપ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશં પુનસ્ તચ્છાસ્ત્રપ્રણયનં યત્ પરાર્થરૂપતયા સ્વવ્યવસ્થાપિતજ્ઞેયસત્તાસાધનં પ્રમાણમ્ આક્ષિપતિ? ઇત્ય્ આહ -- ત્રિરૂપંલિઙ્ગંવઃસંવાદકંપ્રાપકં [ત્. 371અ.] વાઞ્ચિતસ્યાર્થસ્યેતિ । યદિ નામૈવંરૂપં પરાર્થં શાસ્ત્રપ્રણયનં તથાપિ કથં તત્ સાધનપ્રમાણવૃત્તિમ્ આક્ષિપતીત્ય્ આહ -- તદ્રૂપં તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ત્રિરૂપસ્ય રૂપં સ્વભાવં શાસ્ત્રોક્તં યે પ્રતિપત્તારો ન વિદન્તિ, ન તેશાં તતસ્ ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાચ્ છાસ્ત્રોક્તાદ્ વાઞ્ચિતે ઽર્થે પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ, અજ્ઞાતસ્યાર્થસ્ય [સ્. 212અ.] જ્ઞાપકસ્ય સ્વસત્તામાત્રેણ પ્રવર્તકત્વાભાવાત્ । યત એવમ્ ઇતિ તસ્માત્ પરોપલક્ષણત્વાદ્ એવ પરેષાં જ્ઞાપકત્વાદ્ એવ પ્રવર્ત્તકે ત્રિરૂપલિઙ્ગે જ્ઞાનં સિદ્ધમ્ ઇતિ યદ્ય્ અપિ નિશ્ચિતગ્રહણમ્ અતિરિચ્યતે તથાપિ તાવ્ એવ
લિઙ્ગસ્ય સપક્ષાસપક્ષયોર્ ભાવાભાવૌ વિશિષ્ટૌ શસ્ત્રોક્તૌ `સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવ` ઇત્ય્ એવંરૂપૌ કેચિન્નૈયાયિક પ્રભૃતયઃ, પરે દર્શનાદર્શનમાત્રેણ -- યે દર્શનાદર્શને પ્રતિબન્ધસાધકે ન ભવતઃ -- તન્માત્રેણ વ્યવસ્થાપયન્તિ યત એવ [770] ઇતિ તસ્માત્ તેષાં વાદિનાં નિશેધાર્થો ઽયં લક્ષણે નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્તઆચાર્યેણાસ્માભિશ્ ચાભ્યુપગત ઇતિ । યદિ તુ પરવિપ્રતિપત્તિઃ ન સ્યાત્ તદા નૈવાસૌ પ્રયુજ્યેતેતિ ।
કિમ્ ઇતિ પુનર્ દર્શનાદર્શનાભ્યાં ભાવાભાવવિશયાભ્યાં સપક્ષા[સ]પક્શયોઃ વિશિષ્ટૌ ભાવાભાવાવ્ અન્વયવ્યતિરેકાત્મકૌ [ત્. 371બ્.] નેષ્યેત ઇત્ય્ આહ -- સતોર્ અપિ ઇત્યાદિ સત્ય્ અપિ ક્વચિત્ સપક્ષે ભાવદર્શને હેતોઃ ક્વચિચ્ ચાસપક્ષે ઽભાવદર્શને `સ શ્યમઃ, તત્પુત્રત્વાત્` ઇત્યાદાવ્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંશયાત્ । તથા હિ -- અન્વયો નામ સર્વત્ર સત્ય્ એવ સાધ્યે હેતોર્ {પ્. 225.1} ભાવો વ્યાપ્ત્યા ચાસતિ સાધ્યે હેતોર્ અભાવો વ્યતિરેકઃ । ન ચ ક્વચિત્ સતિ સાધ્યે [સ્. 212બ્.] હેતોર્ ભાવદર્શને ઽપિ તન્માત્રેણ તથાભાવઃ સર્વત્ર ભવતિ, અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવાનાં સહભાવનિયમા ઽભાવાત્ । તથા ક્વચિત્ સાધ્યાભિમતસ્યાભાવે સત્ય્ અભાવદર્શને ઽપિ હેતોઃ સર્વત્ર તદભાવે ઽવશ્યમ્ અભાવઃ, તદનાયત્ તસ્ય તન્નિવૃત્તૌ નિયમેન નિવૃત્ત્યભાવાત્ । તસ્માત્ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યૈવ યથોક્તૌ સપક્ષાસપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ સિધ્યતઃ નાન્યથેતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ એવ નિશ્ચિતગ્રહણં
કૃતમ્ ઇત્ય્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- તસ્માત્ ઇત્યાદિ । અસ્માભિઃ ઇત્યાચાર્યકૃતે નિશ્ચિતગ્રહણે ઽન્યત્રાસ્માકમ્ અભિમતત્વાત્ અસ્માભિઃ ઇત્ય્ આહ ।
તદ્ એવં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં નિશ્ચિતગ્રહણમ્, અસત્યાં તુ વિપ્રતિપત્તૌ તન્ ન કર્તવ્યમ્ એવેતિ પ્રતિપાદ્ય અત એવ ન્યાયાત્ જ્ઞાતત્વં રૂપાન્તરં ન ભાવતીતિ [ત્. 372અ.] દર્શયન્ન્ આહ -- યતો ઽપિ ઇત્યાદિ । પૃથગ્ અતઃ ઇતિ પક્ષધર્મત્વાદેસ્ ત્રૈરૂપ્યાત્ । કુતઃ? । તેનૈવ ત્રૈરૂપ્યવચનેનૈવ તત્સાધનપ્રમાણાક્ષેપતઃ અવગતત્વાત્ પ્રતિપન્નત્વાદ્ ઇતિ । કિંવત્? ઉપનયાર્થવત્ પક્ષધર્મત્વાત્ ઇતિ । યથા પક્ષધર્મત્વવચનેનૈવ હેતોર્ ઉપનયસ્યાર્થો ઽવગતસ્ તસ્ય ધર્મિણિ હેતોઃ સદ્ભાવપ્રદર્શનાત્મકત્વાત્, પક્ષધર્મવચનસ્ય ચ તદ્રૂપત્વાત્ તતઃ પૃથગુપનયો [સ્. 213અ.] રૂપાન્તરં ન ભવતિ; તથા ત્રૈરૂપ્યાત્ જ્ઞાનં, તદ્વચનેનૈવાવગતત્વાદ્ ઇતિ ।
અત્ર પરો ઽનિષ્ટમ્ આપાદયન્ન્ આહ -- અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અપિ ઇત્યાદિ । યદિ ત્રૈરૂપ્યવચનેનૈવ સામર્થ્યાજ્ જ્ઞાનં લભ્યત ઇતિ તત્ તતઃ પૃથગ્ ન વક્તવ્યમ્ હન્ત તર્હિ અન્વયાત્ પૃથગ્ વ્યતિરેકો ન વક્તવ્યઃ વ્યતિરેકાચ્ ચ પૃથગન્વયઃ । કિં કારણમ્? । એકસ્યાન્વયસ્ય વ્યતિરેકસ્ય વા પ્રયોગાદ્ ઉભયસ્ય ગતેઃ । કૃતં ચ તયોઃ પૃથગ્વચનં, તથા જ્ઞાતત્વસ્યાપિ ત્રૈરૂપ્યાદ્ ગમ્યમાનસ્યાપિ પૃથગ્વચનં કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- ન, હેતોઃ ઇત્યાદિ । નાન્વયવ્યતિરેકયોર્ ન પૃથક્ત્વં કિન્તુ ભિન્નરૂપતૈવ । તથા હિ -- અન્વયો હેતોઃ {પ્. 226.1} સપક્ષે ભાવ ઉચ્યતે, વ્યતિરેકઃ પુનર્ અભાવો ઽસપક્ષે । ન ચ તૌ પરસ્પરમ્ આક્ષિપતઃ [ત્. 372બ્.] પરસ્પરમ્ અન્તર્ભવતો વિધિપ્રતિષેધરૂપયોર્ ભિન્નસ્વભાવત્વાત્ । ન ચ યો યતો ભિન્નસ્વભાવઃ સ તત્રાન્તર્ભૂતો યુક્તઃ । નનુ ચ યદ્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ ભિન્નરૂપતા કથં તર્હિ ત્રૈરૂપં લિઙ્ગમ્ ઉચ્યતે? । ન હિ પરસ્પરભિન્નાવ્ આત્માનાવ્ એવાસ્ય યુજ્યતે, સ્વભાવભેદલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુભેદસ્ય । નૈષ દોષઃ, યતો યથા ઽન્વયવ્યતિરેકૌ [સ્. 213બ્.] વ્યવસ્થાપ્યેતે ન વા નયો(-પ્યેતે તથા તયો)ર્ અનન્તર્ભાવ ઉચ્યતે નાન્યથા । કથં ચૈતૌ વવસ્થાપ્યેતે? । વ્યાવૃત્તિકૃતં ભેદમ્ ઉપાદાય । તથા ચાનયોર્ ભિન્નરૂપતૈવ । વ્યાવૃત્તિભેદે ઽપિ ચ પરમાર્થતો ભેદો નાસ્તીત્ય્ એકં લિઙ્ગં ત્રિરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ।
કથં તર્હિ પ્રાગુક્તમ્[771]`નાનયોર્ અર્થઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ, અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદ્` ઇતિ? અત આહ -- એકંવાક્યમ્ ઇત્યાદિ । અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેણ વા પ્રયુક્તમ્ એકં વાક્યમ્ ઉભયમ્ અન્વયં વ્યતિરેકં ચ ભિન્નલક્ષણમ્ એવ ગમયતીત્ય્ ઉચ્યતે ઽસ્માભિર્ નૈકો ઽર્થઃ સ્વભાવો દ્વિતીયસ્યોચ્યતે, પરસ્પરભિન્નયોર્ એવૈકવાક્યાર્થરૂપત્વાત્ ।

અત્ર પર આહ -- નતુ(નુ) તત્રૈવ ઇત્યાદિ । અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- લક્ષણવાક્યપ્રતિપાદિતાવ્ અન્વયવ્યતિરેકાવ્ આશ્રિત્ય પરસ્પરાન્તર્ભાવશ્ચોદ્યતે । સ ચ વિદ્યત[772]એવ । તથા હિ -- `તત્રૈવ ભાવઃ` ઇત્ય્ અત્ર લક્ષણવાક્યે તદર્થતયા[773]તદભાવે ઽભાવો ગમ્યતે; `અતદભાવે ઽવશ્યમ્ અભાવઃ` ઇતિ [ત્. 373અ.] ચાત્ર `તદ્ભાવે ભાવઃ` । ન હ્ય્ અસતિ પ્રતિબન્ધ એકાભાવે ઽપરસ્યાભાવઃ । પ્રતિબન્ધશ્ ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં તદ્ભાવે ભાવરૂપ એવ । તતશ્ ચૈકેનૈવ સપક્ષાસપક્ષ્યોર્ ભાવાભાવપ્રતિપાદકેન [સ્. 214અ.] પ્રતિવિશિષ્ટેન લક્ષણવાક્યેનોભયગતેર્ દ્વિતીયવચનં ન કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ । તથા ચૈકવાક્યાર્થાન્તર્ભાવાદ્ ભિન્નસ્વભાવતા ઽપ્ય્ અનયોર્ દુર્લ્લભા । તતશ્ ચ યદુક્તમ્ `અન્વયવ્યતિરેકયોર્ અપિ તર્હિ ન પૃથક્ત્વમ્ ઇતિ` તત્ તદવસ્થમ્ એવેતિ ।
{પ્. 227.1} સિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- વચનમ્ એતદ્ `તત્રૈવ ભાવઃ` ઇત્યાદિરૂપમ્ ઉભયમાક્ષિપતિ પ્રતિપાદયતિ । કુતઃ? । સામર્થ્યાદ્ ઉભયપ્રતિપાદનશક્તસ્ય? । નિયમસ્ વ્યાપકસ્ય `સપક્ષ એવ ભાવો ઽસપક્ષે ચાભાવ એવ` ઇતિ સાવધારણસ્ય દ્વિતીયાક્ષેપનાન્તરીયકત્વાત્ દ્વિતીયપ્રતિપાદનનાન્તરીયકત્વાત્ । ન ચ તાવતૈકવાક્યપ્રતિપાદનમાત્રેણોભયોર્ એકસ્વભાવતા ભિન્નસ્વભાવાનામ્ અપ્ય્ અથાનામ્ એકવાક્યેન પ્રતિપાદનાત્ । એકેનૈવ ચ લક્ષણવાક્યેનોભયગતાવ્ અપિ યત્ પૃથઅભિધાનં તત્ પ્રયોગનિયમાર્થમ્ । સાધર્મ્યપ્રયોગે [ત્. 373બ્.] વૈધર્મ(ર્મ્ય)વચનં ન કર્ત્તવ્યમ્, વૈધર્મ્યપ્રયોગે ચ સાધર્મ્યવચનમ્ ઇતિ ન પુનર્ એકાભિધાનેનાનવગતસ્ય રૂપાન્તરસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમ્ । ન ચ તથા ત્રૈરૂપ્યવચનેન જ્ઞાનનિબન્ધનેન જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયાઃ પરોપલક્ષણાથેન ચ શાસ્ત્રપ્રણયનેનાશ્રિતજ્ઞાનસ્યૈવ ત્રૈરૂપ્યસ્ય [સ્. 214બ્.] પ્રતિપાદનાલ્
લબ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પુનર્વચને ન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ નાસ્ય પૃથગ્વચનં યુક્તમ્ ઇતિ ।
સ્યાન્મતમ્ -- કેવલાવ્ અપિ તર્હ્ય્ એકવાક્યાર્થાનન્તર્ભૂતૌ પરસ્પરમઽભિન્નસ્વભાવૌ ભવિષ્યતઃ તત એવૈકવાક્યાર્થાન્તર્ભાવાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ન પુનઃકેવલૌ એકવાક્યાર્થાનપેક્ષૌ તદન્તર્ભાવમાત્રેણ સપક્ષાસપક્ષયોઃ ભાવાભાવૌ પરસ્પરમ્ આક્ષિપતો ઽન્તર્ભવતઃ ભિન્નરૂપાણામ્ અપ્ય્ અર્થાનામ્ એકવાક્યાન્તર્ભાવદર્શનાત્ । નનુ ચ નિયમવન્તાવ્ અપિ ભાવાભાવૌ કેવલાવ્ એવ, તયોઃ પરસ્પરાક્ષેપે કેવલયોર્ અપિ તત્પ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ અત આહ -- નિયમવન્તૌ ચ સાવધારણવાક્યપ્રતિપાદિતૌ ન કેવલૌ કિન્તુ સહિતાવ્ એવ । કુતઃ? । નિયમસ્ય સાવધારણસ્ય વાક્યસ્ય ઉભયરૂપત્વાત્ ભાવાભાવપ્રતિપાદનાત્મકત્વાત્ ।
તદ્ એવં સાવધરણેન [ત્. 374અ.] વાક્યેન નૈવ કેવલો ઽન્વયો વ્યતિરેકો વા ઽભિધીયતે । તદન્તર્ભાવાત્ તુ દ્વિતીયગતિઃ કિન્તુ પરસ્પરાનન્તર્ભૂતાવ્ એવ સહિતાવ્ એકેન વાક્યેનાભિધીયેત ઇતિ પ્રતિપાદ્યોપસંહરન્ન્ આહ -- તસ્માત્ તત્રૈવ [સ્. 215અ.] સપક્ષ એવ ભાવ {પ્. 228.1} ઇત્ય્ અનેન વાક્યેન ન સપક્ષે ભાવ એવોચ્યતે । કિં તર્હિ? । અસપક્ષે ઽભાવો ઽપિ, તથા ચેતરેણાપ્ય્ અસપક્ષે ઽભાવ એવેતિ વચનેન નાભાવ એવ કેવલ ઉચ્યતે કિન્તુ સપક્ષે ભાવો ઽપિ, યેન કેવલવચનેન ભાવો ઽભાવો વા તદાત્મકતયા દ્વિતીયમ્ આક્ષિપેદ્ યતો ઽનયોઃ પૃથગ્વચનં ન સ્યાત્ । તસ્માદ્ યદા ઽન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવાવ્ અભિપ્રેતૌ તદા તૌ ભિન્નરૂપાવ્ એવેતિ કથં તયોઃ ન પૃથક્ત્વમ્? । અથ નિયમવતા વાક્યેનાભિહિતૌ તદૈકવાક્યાદ્ એવોભયગતેઃ પૃથગ્વચનં ન કર્ત્તવ્યમ્ એવ । તત્ તુ કૃતં નાપ્રતિપન્નપ્રતિપત્તયે કિન્તુ પ્રયોગનિયમાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એતદ્ ઇતિ ।
સ્યાન્મતમ્ -- યથા ઽન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવલક્ષણૌ ન પરસ્પરાત્મકૌ તતશ્ ચ તયોઃ પરસ્પરતો રૂપાન્તરત્વમ્, એવં પરોપલક્ષણશસ્ત્રપ્રતિપાદિતાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદ્ ભિદ્યત એવ જ્ઞાનમ્, ન તત્રાન્તર્ભૂતમ્, તતો રૂપાન્તરં ભવિષ્યતીત્ય્ અત [ત્. 374બ્.] આહ -- નૈવમ્ , યથા ઽન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવલક્ષણૌ પરસ્પરમ્ અનન્તર્ભૂતૌ, ન તથા જ્ઞાનં પરોપલક્ષણશાસ્ત્રપ્રતિપાદિતે ત્રૈલક્ષણ્યે ઽનન્તર્ભૂતમ્ । કુતઃ? । પરોપલક્ષણાત્ -- પરે ઉપલક્ષ્યન્તે [સ્. 215બ્.] ઉપલક્ષણ(ણં) ત્રૈરૂપ્યવિષયાં પ્રતીતિં કાર્યન્તે યેન શાસ્ત્રેણ તતો યત્ ત્રૈલક્ષણ્યં પ્રતીયતે આગૃહીતજ્ઞાનં તસ્માદ્ અવ્યતિરેકાદ્ આગૃહીતજ્ઞાને ત્રૈલક્ષણ્યે ઽન્તર્ભાવાદ્ ઇતિ યાવત્, ઇતિ તસ્માન્ ન લક્ષણાન્તરં ત્રૈરૂપ્યાદ્ ઇતિ । તદ્ અયમ્ અત્ર સમુદાયાર્થઃ -- યદિ જ્ઞાતત્વં જ્ઞાનશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ઉક્તેન પ્રકારેણ જ્ઞાનમ્ એવોચ્યતે તદા તલ્લિંગસ્યાનાત્મભૂતમ્ ઇતિ
ન તલ્લક્ષણમ્ । અથાવિ(પિ )જ્ઞાનાપેક્ષઃ કર્મભાવો જ્ઞાતત્વમ્ ઉચ્યતે તદા ઽપિ જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયા જ્ઞાનસત્તાનિબન્ધનત્વાત્ ત્રૈરૂપ્યવ્યવસ્થૈવ તત્સત્તાવ્યવસ્થાપકં જ્ઞાનમ્ આક્ષિપતિ । તતસ્ તદપેક્ષો ઽપિ કર્મભાવો ઽનુક્તસિદ્ધ ઇતિ ન તદ્વચનં પૃથક્કર્ત્તવ્યમ્ । તથા પરોપલક્ષણાર્થશાસ્ત્રપ્રતિપાદિતાગૃહીતજ્ઞાનાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદ્ અવ્યતિરેકાદ્ ઇતિ ।
તદ્ એવમ્ અબાધિતવિષયત્વાદિકં રૂપત્રયં નિરાકૃત્ય નિગમયન્ન્ આહ -- તસ્માન્ ન હેતુઃષડ્લક્ષણઃ। [ત્. 375અ.] કિં તર્હિ? । ત્રૈલક્ષણ્ય એવેતિ ।
{પ્. 229.1} ઇમં ક્ષતાશેષકુતર્કમાર્ગં,
મુનીશરાદ્ ધાન્તન્નયપ્રદીપમ્ ।
વિતત્ય પુણ્યં યદુપાર્જિતં તત્,
પરાં વિશુદ્ધિં જગતો વિધેયાત્ ॥
[સ્. 216અ.] હેતુબિન્દુટીકા[774]સમાપ્તા ।
.................................................................................................................................................................................................................................................................. મા યતત ઇમા યા તદ્રૂપા બલ (?) ત્રિભુવનસ્ય હિતાય શશ્વત્ । નરસ્ય સેતોઃ દો... ...તથાગતમતસ્ય નિબોધયિત્રી ॥ 2 ॥
....... 74 માર્ગ(ર્ગ્ગ)સિર વદિ 7 રવૌ । મંગલં મહાશ્રીઃ ॥
ન ગુરોર્ ઉપદેશમ્ અગ્રહીત્ બુબુધે વસ્તુ તતો ... ... ધીઃ ।
યતતો સ્મ ન તસ્ય વૃદ્ધયે ન પરિસ્પન્દિતુમ્ અપ્ય્ અપારયત્ ॥ [1 ॥]
જીવાત્મકં ચાન્દ્રમસં ચ તેજઃ કૃતાસ્પદં તસ્ય તૈ ...ત્ ।
તદ્ એવ શક્તા ...થા પરત્ર ચિત્રા હિ વિશ્વપ્રકૃતિ...નાઃ ॥ 2 ॥
હે! રોહિણીરમણ! સર્વકલાનિકેત!
તારાપતે! રજનિનાથ! સુધાનિધાન!
કાદમ્બરીરસગુણેષુ નિ... ... વ --
માત્માનમ્ અર્પિતશરીરમ્ અનુસ્મરેન્દોઃ ॥ 3 ॥
શ્રીબ્રહ્માણગચ્છે પં- અભયકુમારસ્ય
હેતુબિન્દુતર્કઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[728] -યામ્ અપિ અનુપલમ્ભાત્ -- ત્.
[729] નિષ્કાસ્ય યતઃ -- ત્.
[730] હેતોઃ
[731] સાધ્ય-
[732] પુનઃ તદૃશેન હે- -- ત્.
[733] અસામર્થ્યપ્રાપ્તિર્ ઇતિ -- ત્.
[734] અનુપલમ્ભાત્ -- ત્.
[735] -પ્રત્યયસદ્ભાવે -- ત્.
[736] પ્રતિબન્ધાત્ વૈ- -- ત્.
[737] નોપાદનમ્ -- ત્.
[738] નોપા- -- ત્.
[739] ઇતિ કુતઃ -- ત્.
[740] સાધ્યમ્ અપ્ય્ અસાધ્યં અસાધ્યમ્ અપિ સાધ્યં પરે પ્રાહુઃ
[741] -દી સન્દર્શ- -- ત્.

[742] હેતોર્ આત્મનો સા- -- ત્.
[743] ઇતિ મન્યતે -- ત્.
[744] તદ્દર્શનમ્ -- ત્.
[745] {? -- સ્. પ્. xxવ્, શુદ્ધિપત્રકમ્: ઇતિ । ત- : ઇતિ -- ત}
[746] થિસ્ વેર્સે ઇસ્ ઓમિત્તેદ્ ઇન્ થે ત્.
[747] પ્રતિપત્તુઃ
[748] {? -- સ્. પ્. xxવ્, શુદ્ધિપત્રકમ્: ઇતિ । ત- : ઇતિ -- ત}
[749] નિ- -- ન. ત્.
[750] -ચાર્ય પૂજ્યપાદૈઃ -- પુ.
[751] પૃથક્કુર્વન્ -- ન.
[752] ઇદમ્ ઇત્યાદિ- -- પુ.
[753] યદાચાર્ય- -- પુ.
[754] તદૈવં -- પુ.
[755] ગુરૂં -- પુ.
[756] -યમ્ ઉપે- -- પુ.
[757] -યમ્ અશ- -- પુ.
[758] -ધ્યત- -- ન. ત્.
[759] -ત્રાદ્યનુ- -- ન. ત્.
[760] પ્રતિ-ભવતા -- ત્.
[761] -ષેણ અકૃતકત્વાદ્ હે- -- ત્.
[762] કૃતકત્વાદિ-
[763] તદુ- -- પુ. ત્.
[764] -કાત્ -- પુ.
[765] દુશ્ચેષ્ટિતૈઃ -- ન.
[766] તૈર્ વિકલ્પૈઃ કલ્પિતો યો ઽસૌ વિષયો ઽવગ્રુ(?)રૂપો ન ધૂમત્વાદિઃ
[767] વહ્નિત્વાદિ
[768] વસ્તુદર્શનાપ્રવૃત્તા (?)
[769] નાનાભૂતાનાં યો વાસ્તવવ્યતિરેક એકસ્ય ચ વ્યાવૃત્તિપરિકલ્પિતસ્ તં દર્શયન્તઃ
[770] એવં -- ત્.
[771] પ્. 74,18-21
[772] વિદ્યતે -- ત્.
[773] તત્રૈવેત્ય્ અવધારણસ્ય તદથિતયા
[774] -ટીકા બ્રાહ્મણાર્ચતેન વિવૃતા સમા- -- ત્.