હેતુબિન્દુટીકા · ભાગ 120

શ્રીમદર્ચટવિરચિતા
॥ હેતુબિન્દુટીકા
॥ નમઃ સર્વજ્ઞાય ॥
[જિનનમસ્કારેણ મઙ્ગલમ્ ।]
યઃ સઞ્જાતમહાકૃપો વ્યસનિનં ત્રાતું સમગ્રં જનમ્,
પુણ્યજ્ઞાનમયં[1]પ્રચિત્ય વિપુલં હેતું વિધૂતશ્રમઃ ।
કૃત્સ્નજ્ઞેયવિસર્પ્પિ[નિર્મલતરપ્રજ્ઞોદ]યાદ્રિં શ્રિતો
લોકે હાર્દ્દતમોપહો જિનરવિર્મૂર્ધ્ના નમસ્યામિ તમ્ ॥ 1 ॥
__________નોતેસ્__________
[1] પુણ્ય- : પ્રસ્તુત-
[ધર્મકીર્તિવચસાં સરસતમત્વખ્યાપનમ્ । ]
વરં હિધાર્મકીર્ત્તેષુ [.1]2 ચર્વિતેષ્વ્ અપિ ચર્વણમ્[2]।
નિષ્પીડિતાઽપિ મૃદ્વી[કા માધુર્યં હિ જહા]તિ કિમ્ ? ॥ 2 ॥
__________નોતેસ્__________
[2] ચર્ચિતેષ્વપિ ચર્વનમ્ -- ત્.
[સ્વલાઘવં પ્રખ્યાપ્ય ગ્રન્થવિવરણપ્રતિજ્ઞા । ]
ન્યાયમાર્ગ્ગતુલારૂઢં જગદ્ એકત્ર યન્મતિઃ ।
જયેત્ તસ્ય ક્વ ગમ્ભીરા ગિરો ઽહં જડધીઃ ક્વ ચ ? ॥ 3 ॥
તથાપિ મન્દમતયઃ સન્તિ મત્તો [ઽપિ કેચન ।
યાનુદ્દિશ્ય] મયાપ્ય્ એષ હેતુબિન્દુર્ વિભજ્યતે ॥ 4 ॥[આદિવાક્યસ્ય પ્રયોજનપ્રકટનમ્ । ]
પરોક્ષે -- [ત્ત્. 355બ્.] ત્ય્ આદિના પ્રકરણારમ્ભે પ્રયોજનમ્ આહ । તચ્ ચ[3]શ્રોતૃજનપ્રવૃત્ત્ય્ અર્થમ્ ઇતિકેચિત્ ।
તદ્ ઉક્ત[મ્ --
સર્વસ્યૈવ હિશા]સ્ત્રસ્ય કર્મણો વાઽપિ કસ્યચિત્ ।
યાવત્ પ્રયોજનંનોક્તંતાવત્ તત્ કેન ગૃહ્યતામ્ ॥ [શ્લ્સૂ 1.12.]
ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્[4]। યતો ઽસ્ય પ્રકરણસ્યેદં પ્રયોજનમ્ ઇતિ [પ્રદર્શને પ્રયો]જનવિશેષં પ્રતિ ઉપાયતાં પ્રકરણસ્ય નિશ્ચિત્યાનુપાયે
{પ્. 2.1} પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવાત્ પ્રેક્ષાવતાં તદર્થિતયા[5]પ્ર[કરણશ્રવણાદૌ પ્રવૃત્તિઃ] [સ્. 2અ] સ્યાદ્ ઇતિ તદભિધાનસ્યાર્થવત્તા[6]વર્ણ્યતે । ન ચૈતદ્[7]યુક્તમ્ । યતઃ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનાર્થિનાં તદુપાયે[8]તદ્ભાવનિશ્ચયાત્[9]। યથા કૃષીવ[લાદીનાં સસ્યા]દ્ય્ ઉપાયે બીજાદાવઽબીજાદિવિવેકેનાઽવધૃતબીજાદિભાવાનામ્ । અન્યથા હ્ય્ અનિશ્ચિતોપાયાનામ્ ઉપેયાર્થનાં [ત્. 206બ્.] પ્રવૃત્તૌ પ્રેક્ષાવત્તૈવ હીયેત । ઉપેયે તુ [ભાવિનિ પ્રમા]ણવ્યાપારાસમ્ભવાદ્ અનિશ્ચયે ઽપિ વિવેચિતોપાયાઃ પ્રતિબન્ધવૈકલ્યયોર્ અસમ્ભવે `યોગ્યમ્ એતદ્ વિવક્ષિતં કાર્યં નિષ્પાદયિતુમ્ઽ ઇતિ સં[ભાવનયા પ્રવૃત્તૌ] પ્રેક્ષાવત્ તાતો ન હીયેરન્ ।
નિશ્ચયશ્ ચ પ્રમાણાદ્ એવ । ન ચ પ્રયોજનવાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અસ્તિ, શબ્દાનાં બહિરર્થે પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । વિવક્ષાયાં [તસ્ય પ્રામાણ્યે ઽપિ યથા]વસ્તુપ્રવૃત્તિનિયમાભાવાત્ ન તતઃ પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનવિસે(શે)ષં પ્રતિ ઉપાયતાનિશ્ચયઃ સમસ્તિ । ન હિ યે યથા [સ્. 2બ્.] યમ્ અર્થં વિવક્ષન્તિ તે તથૈવ તમ્ અનુ[તિષ્ઠન્તિ વિ]સંવાદનાભિપ્રાયાણામ્ અન્યથાઽભિધાયાન્યથાપ્રવૃત્તિદર્શનાલ્ લોકે સર્વત્રાનાશ્વાસાત્ ।
પ્રયોજનવિશેષોપન્યાસાત્ પ્રકરણસ્ય તદુપાયતા[વિષયઃ સંશયઃ જ]ન્યતે તતસ્[10]તદ્ભાવનિર્ધારણાય[11]કૃષીવલાદેર્ ઇવ બીજાદ્ અવધૃતયે પ્રવૃત્તિર્ યુક્તેતિ ચેત્; ન, પ્રયોજનવિશેષોપાયતાસંશયસ્ય તદભિધા[નાત્ પ્રાગ્ અપિ] ભાવાત્ । તત્સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે તસ્ય[12]ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ । અનુમાનાદિવ્યુત્પત્ત્યર્થાનાં ચ પ્રકરણાનાં દર્શનાત્ કિમ્ અસ્યાનુમા[નવ્યુત્પાદનં પ્ર]યોજનમ્ અન્યદ્ વા, ન વા કિઞ્ચિદ્ અપીત્ય્ એવં રૂપશ્ ચ સંશયઃ પ્રાક્ પ્રવર્ત્તમાનઃ કેન નિવાર્યેત । અપિ ચ કિમ્ ઇદં નિષ્પ્રયોજનમ્, ઉત પ્રયોજન[વત્, અસ્મદ્ અભિમ]તેન વા પ્રયોજનેન તદ્વદ્ ઇતિ જિજ્ઞાસોઃ પ્રવૃત્તિસમ્ભવે વ્યર્થ એવ પ્રયોજનવાક્યોપન્યાસઃ । [સ્. 3અ.]
તસ્માદ્ `યત્ પ્રયોજનરહિતં વાક્યમ્, તદર્થો વા, ન તત્ પ્રેક્ષાવતાઽઽરભ્યતે કર્તું પ્રતિપાદયિતું વા । તદ્યથા [ત્. 207અ.]
{પ્. 3.1} દશદાડિમાદિવાક્યં કાકદન્ત[પરીક્ષા ચ । નિષ્પ્રયોજનં ચેદં] પ્રકરણં તદર્થો વાઽ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા પ્રત્યવતિષ્ઠમાનસ્ય તદસિદ્ધતોદ્ભાવનાર્થમ્ આદૌ પ્રયોજનવાક્યોપન્યાસઃ ।[પ્રકરણતદભિધેયયોઃ પ્રયોજનચિન્તા ।]
તત્ર તદ્વ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ વાક્યેન સ્વયમ્ અસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમ્ આહ । યથાસ્વમ્ અભિધેયપ્રતીતિર્ હિ વાક્યસ્ય પ્રયોજનમ્ । તચ્ ચેહાસ્તિ પદાનામ્ અવાન્તરવાક્યાનાં ચ પરસ્પરસંસર્ગાત્ સમાસાર્થપ્રતીતેઃ । તથા હિ -- અનુમાનમત્ર પ્રકરણે વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ તદ્ અભિધેયમ્ । તસ્યૈવ તચ્છબ્દેન સમ્બન્ધાત્ । યદ્ય્ અપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તૌ ગુ[ણીભૂતમ્ અનુ]માનં તથાપિ વક્તુર્ અભિપ્રાયાનુવિધાયિતયા શબ્દવૃત્તેઃ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે । અન્યથા પ્રધાનસંસ્પર્સો(શો)પિ કથં સ્યાત્? । શબ્દાનાં સ્વ[ભાવતઃ] સમ્ભદ્ધા(ન્ધા)યોગાત્ । પક્ષધર્મ ઇત્યાદિના ચાનુમાનસ્યૈવ વ્યુત્પાદનાત્ । તસ્ય [સ્. 3બ્.] વ્યુત્પત્તિ[ર્ અવિપરીતસ્વરૂ]પપ્રતીતિર્ અસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમ્, તસ્માધ્યત્વાત્ । અત એવ ચાનુમાનવ્યુત્પત્તિવિષયં પ્રકરણ[વ્યાપારં દર્ષ]યિતું ણિચા નિર્દિશતિ -- તદ્વ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ પ્રકરણપ્રયોજનયોઃ સાધ્યસાધનલક્ષણઃ[13]સમ્બન્ધો
ઽપ્ય્ ઉક્તો ભવતિ । યદ્ય્ અપિ શબ્દવૃત્તેના[નુમાનવ્યુત્પત્તિવિ]ષયસ્ય[14]પ્રકરણવ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યં તથાપિ વસ્તુવૃત્તેન વ્યુત્પત્તેર્ એવ પ્રધાનતા તસ્યાસ્ તત્સાધ્યત્વાત્[15]। ઇતરસ્ય[16]ચ તદુપાયત્વેનાપ્રધાનત્વાત્ । તસ્માદ્ અનુમાનવ્યુત્પત્તિર્ [ત્. 207બ્.] એવ પ્રયોજનતયા પ્રતીયતે ન પ્રકરણવ્યાપાર ઇતિ ।
પરોક્ષાર્થપ્રતિ[પત્તેઃ અનુમાનાશ્રય]ત્વાત્ ઇત્ય્ અનેન તુ પ્રકરણાર્થસ્યાનુમાનલક્ષણસ્ય પ્રયોજનમ્ આહ । ન હિ વાક્યસ્ય સ્વાર્થપ્રતીતિલક્ષણં ફલમ્[17]અસ્તીત્ય્ એતા[વ્ અતૈવ પ્રેક્ષાવાન્ પ્રવ]ર્ત્તતે ઽપિ તુ તદભિધેયાર્થસ્ય પુરુષાર્થોપયોગિત્વે સતિ । તચ્ ચેહાસ્તિ યતઃ પરોક્ષાર્થસ્ય યા પ્રતિપત્તિઃ -- નિશ્ચયઃ -- તસ્યા અનુમા[નં -- ત્રિરૂપલિઙ્ગમ્] [સ્. 4અ.] કારણે કાર્યોપચારાત્ । અનન્યોપાયસાધ્યતાં દર્શયિતું
{પ્. 4.1} પરમતનિરાસાર્થમ્ આશ્રયઃ -- કારણમ્, અનુમાનમ્ આશ્રયો યસ્યેતિ સામાન્યેન વિગૃહ્ય । [તદનુ ચ] કસ્યાનુમાનાશ્રયત્વાદ્ ઇતિ વિશેષાપેક્ષાયામ્ -- યદ્ય્ અપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિશબ્દસમ્ભન્ધે સ્ત્રીત્વં ગમ્યતે તથાપિ તત્[18]પદસંસ્કારવેલાયાં બુદ્ધ્યસંનિહિતત્વાત્ બહિરઙ્ગમ્ ઇતિ ન સ્ત્રીપ્રત્યયનિમિત્તં યથાભૂતમ્ ઇયં બ્રાહ્મણી, આવપનમ્ ઇયમ્ ઉષ્ટ્રિકેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[3] પ્રયોજનાભિધાનમ્
[4] શ્રોતૃજનપ્રવૃત્ત્યર્થત્વમ્
[5] પ્રયોજનાર્થિતયા
[6] પ્રયોજનાભિધાનસ્ય
[7] આદિવાક્યસ્ય નિશ્ચાયકત્વસંવર્ણનમ્

[8] પ્રયોજન-
[9] ઉપાય-
[10] સંશયાત્
[11] પ્રયોજનવિશેષોપાયત્વસ્ય
[12] સંશયસ્ય
[13] તદ્વ્યુત્પત્તિ-
[14] શાબ્દન્યાયેન
[15] પ્રકરણવ્યાપાર-
[16] પ્રકરણ-
[17] પ્રયોજનમ્ -- ત્.
[18] સ્ત્રીત્વમ્
[સર્વપરોક્ષપ્રતીતેર્ લિઙ્ગજત્વાદ્ એવાનુમાનત્વસૂચનમ્ ।]
અનેન ચ સર્વા પરોક્ષા[ર્થ]પ્રતિપત્તિઃ પ્રમાણભૂતા, અન્યસ્માત્ તત્પ્રતિપત્ત્ય્ અયોગાત્, ત્રિરૂપલિઙ્ગાશ્રયૈવેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ [સ્. 4બ્.] અનુમાનાશ્રયત્વાદ્ એવેતિ અવધારણાત્ । [તતશ્ ચ શબ્દાદી]નાં સતિ પ્રામાણ્યે ઽનુમાનતા, અન્યથા[19]તેષામ્ અપિ વ્યુત્પાદ્યતાપ્રસઙ્ગો નિમિત્તસ્ય[20]સમાનત્વાત્ ।
તથા હિ -- સર્વા પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિઃ પ્ર[માણભૂતા], ન સ્વતન્ત્રા ભવતિ । તસ્યાઃ[21]સ્વાર્થપ્રતિબન્ધાભાવેન નિયમેન તત્સંવાદાયોગાત્[22]। અવિસંવાદલક્ષણત્વાચ્ ચ પ્રમાણસ્ય । અન્યતો ઽપિ [અસમ્બદ્ધાદ્ યદિ સ્યા]ત્ [ત્. 208અ.] સર્વતઃ સર્વપ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ધર્મ્યસમ્બન્ધે ઽપિ સર્વત્ર પ્રતીતિં જનયેત્, પ્રત્યાસત્તિવિપ્રકર્ષાભાવાત્ । 6 એવમ્ભૂતશ્ ચ[23]ત્રિરૂપ[લિઙ્ગમ્ એવાર્થો ભવ]તીતિ સર્વા પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિસ્ ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વેનાનુમાનાત્ ન ભિદ્યત ઇતિ । એષ ચાર્થઃ પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ , કસ્ય?, પરોક્ષા[ર્થપ્રતિપત્તે]ર્ ઇતિ [સ્. 5.અ] પ્રકૃતેન સંબન્ધાદ્ દર્શિતઃ, પક્ષધર્મ એવ તદંશેન વ્યાપ્ત એવ ચ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ હેતુર્ ઇત્ય્ અવધારણાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[19] અવધારણાભાવે
[20] પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિકારણત્વસ્ય
[21] સ્વતન્ત્રપ્રતિપત્તેઃ
[22] સ્વાર્થ-
[23] પ્રતિબદ્ધં પક્ષસંબદ્ધં ચ
[સ્વલક્ષણસ્યૈવ વસ્તુત્વં ન સામાન્યસ્યેતિ સ્થાપનમ્ ।]
અર્થગ્રહણં તુ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ ઇત્ય્ અ[નુમા]નસ્યાપિ સ્વલક્ષણવિષયં પ્રામાણ્યં દર્શયિતુમ્ । અર્થક્રિયાસમર્થો હ્ય્ અર્થઃ, સ્વલક્ષણં ચૈવમાત્મકમ્ । અત એવ -- વસ્ત્વ્ અધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ -- [ઇતિ વ]ક્ષ્યતિ । અન્યથાઽનુમાનાત્ તત્ર પ્રવૃત્તિર્ ન સ્યાદ્ અર્થક્રિયાર્થિનઃ ।
{પ્. 5.1} સામાન્યસ્યાવસ્તુત્વે ઽપિ જ્ઞાનમાત્રલક્ષણત્વાત્ તદર્થક્રિયાયાઃ તસ્યાશ્ ચ તદુ[ત્પાદ્ય]ત્વેન સિદ્ધત્વાત્ । ન હિ જાતિર્ દાહપાકાદાવ્ ઉપયુજ્યતે, સ્વલક્ષણસ્યૈવ તત્રોપયોગાત્[24]। તત્સમ્બન્ધાત્ તત્ર પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્; ન, નિત્યસ્યાનુપકાર[કત્વેન] કેનચિત્ સમ્ભન્ધાભાવાત્ । સત્ય્ અપિ ચ સમ્બન્ધે કથમ્ અન્યપ્રતિપત્તાવ્ અન્યત્ર પ્રવૃત્તિઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । [સ્. 5બ્.] સમવાયસ્ય સૂક્ષ્મત્વેનાનવસિતવિવેકસ્યાવસાયાદ્ ભ્રાન્ત્યા તત્ર પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્; [ત્. 208બ્.] એવં તર્હિ ભ્રાન્તિમાત્રમ્ એવાસ્તુ, કિમ્ અન્તર્ગડુના સામાન્યેન? । નિર્બ્બીજભ્રાન્ત્યયોગાદ્ ઇતિ ચેત્; તા એવ વ્યક્તયસ્ તદેકકા[ર્યકારિણ્યો ભ્રાન્તેર્ બીજમ્] । વર્ણાકૃતિસમાનાકારં હિ સામાન્યજ્ઞાનમ્ । ન ચ સામાન્યં તદ્રૂપમ્, તત્ કથં તદ્ ભ્રાન્તેર્ બ્બીજમ્ । સાદૃશ્યનિબન્ધના હિ ભ્રાન્તિર્ ઇષ્યતે પરૈઃ । વ્યક્ત્ય એવ ચા[સમાનજા]તીયવ્યાવૃત્તાઃ સામાન્યાકારજ્ઞાનસ્વરૂપાસ્ તતસ્ તા એવ ભ્રાન્તિબીજમ્, અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તેસ્ તાસુ ભાવાત્ । વસ્તુભૂતસ્ય તુ સામાન્યસ્ય સમ્ભન્ધ્[આસંભવે]ન
તાસુ ભાવાયોગાચ્ ચ ।
યૈસ્[25]તુ વ્યક્ત્યાત્મકમ્ એવ સામાન્યં કલ્પિતં તૈઃ સ્વલક્ષણવિષયમ્ અનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અભ્યુપગતમ્ એવ ભવતિ । સ્વલક્ષણાત્મકં તુ સામાન્યં કથમ્ અનુમાને[26]પ્રતિભાસતે, વૈશેષિકદર્શનોપગમપ્રસઙ્ગાત્ । .............................................................................................................. ................................................................................................................................[સ્.6અ અન્દ્ સ્. 6બ્.]................................................................................................... ...............................................................................................................................................................................................................................................................
{પ્. 6.1} [ 1. હેતોઃ સામાન્યનિરૂપણમ્ ।]
[સેચ્તિઓન્: 1. હેતોસ્ ત્રિત્વેન વ્યાપ્તિઃ કથં ફલિતેતિ ચર્ચા ।]
__________નોતેસ્__________
[24] વર્ણાકૃત્યયોગાચ્ ચ
[25] સાંખ્યૈઃ
[26] સ્વલક્ષણાપ્રતિભાસે
[સ્. 7અ.] ............ હિ કથિતમ્ । તત્ર કાર્યસ્વભાવયોર્ વિધિસાધનત્વાન્ ન પ્રતિષેધે સાધ્યે વ્યાપારઃ । અનુપલબ્ધિતો ઽપિ ન હેત્વન્તરાભાવનિશ્ચયો યતઃ સા ચતુર્દ્ધાઽવસ્થિતા સ્વભાવ[કારણ]વ્યાપકાનુપલબ્ધયો વિરુદ્ધ[ત્. 209બ્.]વિદ્ધિશ્ ચેતિ[27]। તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્ અન્યોપલબ્ધિરૂપા અભાવવ્યવહારહેતુર્ ઇષ્યતે । ન [ચ હેત્વન્]તરમ્ અત્યન્તાભાવતયોપગતમ્ અનુક્રાન્તરૂપમ્[28], યદિ હિ સ્યાદ્દેશાદિનિષેધ એવાસ્ય સ્યાત્ નાત્યન્તાભાવઃ । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી તુ સિદ્ધે કાર્ય[કારણ]વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે ભવતઃ । ન ચ હેત્વન્તરે ઽત્યન્તાસત્તયાઙ્ગીકૃતે પ્રકારો ઽયં સમ્ભવતિ । તત્ કથં તે તદભાવં ગમયિષ્યતઃ । વિરોધો ઽપ્ય્ અવિકલ[કારણસ્ય] ભવતો ઽન્યભાવે ઽભાવાદ્ અવગમ્યત ઇતિ વિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ અપ્ય્ અસમ્ભવિની । સમ્ભવે વા કારણાનુપલબ્ધ્ય્ આદીનાં કથમ્ અત્યન્તનિષેધઃ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપર ઇ તિ । તતઃ
ત્રિવિદ્ધાદ્ ધેતોઃ અપરે અન્યે હેત્વાભાસાઃ યતસ્ તતસ્ ત્રિધૈવ સ ઇતિ ।
એવં મન્યતે -- ઇહ યદ્[29]યત્ર નિયમ્યતે [તદ્વિ]પર્યયેણ [સ્. 7બ્.] તદ્વિપક્ષસ્ય વ્યાપ્તૌ સ નિયમઃ સિદ્ધ્યતિ । યથા યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ એવેતિ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકેષુ નિયમ ઉચ્યમાનઃ સત્ત્વવિપર્યયેણા[સ]ત્ત્વેન ક્ષણિકવિપક્ષસ્યાક્ષણિકસ્ય વ્યાપ્તૌ સિદ્ધ્યતિ । એવમ્ ઇહાપિ ત્રિત્વે હેતુર્ નિયમ્યમાનો હેતુવિપર્યયેણ હેત્વાભાસત્વેન ત્રિસંખ્યાબા[હ્યસ્યાર્થ]સ્ય વ્યાપ્તૌ ત્રિસાંખ્યાયામ્ એવ નિયતો ભવતિ । તતસ્ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તાનામ્ અર્થાનાં હેત્વાભાસતાં દર્શયતિ । તેન સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા [કાર્ય-સ્વ]ભાવાનુપલમ્ભવ્યતિરિક્તાનામ્ અર્થાનાં હેતુત્વાભાવ[ત્. 210અ.]નિશ્ચય ઇતિ । હેતુતદાભાસયોશ્ ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયૈવ વિરોધો

{પ્. 7.1} [હેતુલ]ક્ષણપ્રતીતિકાલ એવ પ્રતિપન્નઃ । તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાદ્[30]એવ તદ્વિપરીતસ્યાન્યતયા તદાભાસતાપ્રતીતેઃ, પરસ્પરમ્ ઇતરેતરરૂપાભાવ[નિશ્ચ]યાત્ । તત્ર ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તેષ્વ્ અર્થેષુ હેત્વાભાસત્વમ્ ઉપલભ્યમાનં સ્વવિરુદ્ધં હેતુત્વં નિરાકરોતિ । તે ચ હેતુત્રયબાહ્યા અર્થા નાત્યન્તાસત્ત[યોપ][સ્. 8અ.]ગતા નાપિ હેતુત્વં તેષુ નિષિધ્યમાનં, કેવલં વ્યામોહાત્ હેતુત્વમ્ અન્યત્ર પ્રસિદ્ધમ્ એવ તત્રા ઽઽરોપિતમ્ આશઙ્કિતં વા તદ્વિરુદ્ધોપલમ્ભાદ્ અપસાર્યતે । તત્ કિમ્ ઉચ્યતે -- [અત્યન્તાસંભ]વિનઃ કથંવિરોધઃ ઇતિ । ન ચ સહાનવસ્થાનલક્ષણ એવ વિરોધો યેન તન્ ન્યાયઃ[31]સર્વત્રોપવર્ણ્યેત । નાપિ યદ્ યત્ર પ્રતિષિધ્યતે તસ્ય તત્રૈવ વિરો[ધઃ પ્રતિ]પત્તવ્યો યેન કથમ્ અસતઃ કેનચિદ્ વિરોધગતિઃ? ઇતિ ચોદ્યેત । ન હિ નાત્ર શીતસ્પર્શો ઽગ્નેર્ ઇતિ સાધ્યધર્મિણ્ય્ એવ શીતસ્પર્શસ્યાગ્નિના વિરોધો ઽપિ તુ સર્વત્ર યથા[32]તુ અસ્યાન્યત્ર[33]પ્રતીતવિરોધસ્યાગ્નિના સાધ્યધર્મિણિ નિષેધઃ
તથા હેત્વાભાસત્વોપલમ્ભાદ્ હેતુત્રયબાહ્યેષ્વ્ અર્થેષુ હેતુત્વનિરાસઃ । [અત્યન્તાસ]તો ઽપિ ચ લાક્ષણિકો વિરોધઃ પ્રતીયતે યથા ક્ષણિકત્વેનાક્ષણિકત્વસ્ય તસ્ય વસ્તુનિ ક્વચિદ્ અપ્ય્ અસમ્ભવાત્, ભાવેન વા યદ્વદભાવસ્ય સર્વ[શક્તિવિરહલ]ક્ષણસ્યેત્ય્ અલં દુર્મતિવિસ્પન્દિતેષ્વ્ અત્યાદરેણેતિ સ્થિતમ્ એતત્ -- ત્રિત્વે હેતુત્વં નિયમ્યમાનં [તદ્વિપર્યયસ્યા][સ્. 8બ્.][ત્. 210બ્.] ઽપિ ચ વ્યાપ્તૌ સત્યાં તત્ર[34]નિયતં ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયવતા વિપર્યયવ્યાપ્તિં પ્રદર્શયિતુમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ -- હેત્વાભાસ(સા)સ્તતો ઽપર ઇ તિ ।
__________નોતેસ્__________
[27] -ચેતિ । તત્ર તુલ્ય- -- ત્.
[28] એકજ્ઞાનસંસર્ગિવ[સ્ત્વન્તરમ્]
[29] હેતુત્વમ્

[30] હેતુ-
[31] ભવતો ઽન્ય્ભાવે ઽભાવલક્ષણઃ
[32] યથાપ્રતીતસ્યૈવાસ્ય -- ત્.
[33] શીતસ્પર્શસ્ય
[34] ત્રિત્વે
[સેચ્તિઓન્: 2. ત્રિવિધબાહ્યાર્થાનાં હેત્વાભાસત્વેન વ્યાપ્તેશ્ ચર્ચા]
તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- ક્ષણિકવિપક્ષ[સ્ય સત્ત્વ]વિપર્યયેણ વ્યાપ્તિર્ બાધકપ્રમાણવશાદ્ અવસિતા ઇહ તુ ત્રિસઙ્ખ્યાબાહ્યાનામ્ અર્થાનાં હેત્વાભાસત્વેન વ્યાપ્તિઃ કતરેણ પ્રમાણેનાવસિતેત્ય્ અ[ત્રાહ] -- અવિનાભાવનિયમાત્ ઇતિ । ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તે લિઙ્ગતયોપગતે શઙ્ખ્યમાને વા વસ્તુનિ પક્ષધર્મતાસદ્ભાવે ઽપ્ય્ અવિનાભાવાભાવા[દ્
{પ્. 8.1} ઇત્ય્ અર્થઃ] । તથા ચ વક્ષ્યતિ -- ન સ ત્રિવિધાદ્ ધેતોર્ અન્યત્રાસ્તીત્ય્ અત્રૈવ નિયત ઉચ્યત ઇ તિ । અવિનાભાવવૈકલ્યં ચ હેત્વાભાસત્વેનાસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકસામાન્ય[ધર્મે]ણ વ્યાપ્તં પ્રમેયત્વાદૌ નિશ્ચિતમ્ ઇતિ હેત્વાભાસત્વે સાધ્યે ઽવિનાભાવવૈકલ્યં સ્વભાવહેતુઃ ।
અવીનાભાવવૈકલ્યં ચ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તત્વાદ્ એવ [તદન્યેષાં] [સ્. 9અ.] [વ્યાપ]કાનુપલબ્ધિતઃ સિદ્ધમ્ । તથા હિ -- તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામ્ અવિનાભાવો વ્યાપ્તઃ, તયોસ્ તત્રાવશ્યં[35]ભાવાત્ । તસ્ય ચ તયોર્ એવ ભાવાદ્ અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ ચ [તદનાયત્તત]યા તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તદુક્તમ્ --
કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્[36] વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવ[37]નિયમો[38] ઽદર્શનાન્[39] ન દર્શનાત્[40]॥
[અવશ્યં ભાવ]નિયમઃ કઃ [41]પરસ્યાન્યથા[42] પરૈઃ[43] ।
અન(અર્થા)ન્તરનિમિત્તે[44] વા ધર્મે[45] વાસસિ [ત્. 211અ.] રાગવત્ ॥[પ્વ્ ઇ 33-34 xએ "પ્વ્ ઇ 33-34"]
ઇતિ ।
રૂપાદિના ઽપિ હિ રસાદેર્ અવિનાભાવો ન સ્વ[તઃ કિન્તુ સ્વકાર]ણાવ્યભિચારદ્વારક ઇતિ તત્કારણોત્પત્તિર્ એવાવિનાભાવનિબન્ધનમ્ । અન્યથા[46]તદનાયત્તસ્ય[47]તત્પ્રકારણાનાયત્તસ્ય[48]વા તેના[વિનાભાવકલ્પ]નાયાં સર્વસ્ય સર્વાર્થૈર્ અવિનાભાવઃ સ્યાત્, અવિશેષાત્ । એકાર્થસમવાયનિમિત્તો રૂપરસાદેર્ અવિનાભાવ ઇતિ ચેત્ । નનુ સમવાયો ઽપ્ય્ આધાર્યા[ધાર]ભૂતાનામ્ ઉપવર્ણ્યતે । સ ચાધારાધેયભાવસ્ તદાત્માનુપકારે[49]ઽતિ પ્રસઙ્ગતો ન સિધ્યતીત્ય્ એકસામગ્ર્યધીનતૈવૈકાર્થસમવાયો[ ઽવસે]યઃ । [સ્. 9બ્.] અન્યો વા વસ્તુભૂતઃ સંબન્ધો ઽસમ્ભવી તથાસમ્બન્ધપરીક્ષાયાંવિસ્તરતઃશાસ્ત્રકૃતાપ્રતિપાદિતમ્ એવેતિ તત એવાવધાર્યમ્ । અસ _ _ ન વા
{પ્. 9.1} જ(નન્વસત્ય્ અપિ જ)ન્યજનકભાવે, તાદાત્મ્યે વા, તેનૈવાવિનાભાવો નાન્યેનેત્ય્ અત્ર વસ્તુસ્વભાવૈર્ એવોત્તરં વાચ્યમ્ યે એવં ભવન્તિ નાસ્માભિઃ, કે[વલં વયં દ્રષ્ટાર] ઇતિ ચેત્; આકસ્મિકસ્ તર્હિ સ વસ્તૂનાં સ્વભાવ ઇતિ ન કસ્યચિન્ ન સ્યાત્ । ન હ્ય્ અહેતોર્ દ્દેશકાલદ્રવ્યનિયમો યુક્તઃ । [તદ્ ધિ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ ઉપ]નીયેત ન વા યસ્ય યત્ર કિઞ્ચિદ્ આયત્તમનાયત્તં[50]વા । અન્યથા વિશેષાભાવાદિષ્ટદેશકાલદ્રવ્યવદ્ અન્યદેશાદિભાવઃ કે[ન વાર્યેત વિશેષાભાવાત્ । તતો ય]દ્યેનાવિનાભૂતં દૃશ્યતે તસ્ય તેનાવ્યભિચારકારણં તત્ત્વચિન્તકૈર્ અભિધાનીયમ્, [ત્. 211બ્.] ન તુ પાદપ્રસારિકા ઽવલમ્બનીયા । તચ્ ચાવ્યભિચારકારણમ્ [સ્. 10અ.] યથોક્તાદ્ અન્યન્ ન યુજ્યત ઇતિ તદ્વિકલા ન હેતુલક્ષણભાજ ઇતિ । તથા ચાહ -
સંયોગ્યાદિષુ યેષ્વ્ અસ્તિ પ્રતીબન્ધો ન તાદૃશઃ।
ન તે હેતવ [ઇત્ય્ ઉક્તં] વ્યભિચારસ્ય સંભવાત્ ॥
[પ્વ્ 4.203] ઇતિ ।
અત્ર પ્રયોગઃ -- યસ્ય યેન સહ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી ન સ્તો ન સ તદવિનાભાવી, તથા પ્રમેયત્વાદિર્ અનિત્યત્વાદિના, ન સ્તશ્ ચ કેનચિત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્વભાવકાર્યવ્યતિરેકિણામ્ અર્થાનામ્ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્ તુ સ્વભાવહેતાવ્ અન્તર્ભાવિતેતિ તસ્યાઃ [તાદાત્મ્ય]લક્ષણ એવ પ્રતિબન્ધઃ । વ્યાપકકારણાનુપલબ્ધી તુ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણપ્રતિબન્ધવશાદ્ એવ વ્યાપ્યકાર્યોર્ નિવૃત્તિં સાધ્યતઃ ।
[તદુક્તમ્ -
તસ્મા]ત્ તન્માત્રસંબદ્ધઃસ્વભાવો [51] ભાવમ્ [52] એવ વા।
નિવર્તયેત્ કારણંવાકાર્યમ્ અવ્યભિચારતઃ ॥ [પ્વ્ 3.22] ઇતિ ।
તદ્ એવં હેતુલક્ષણં 1 સંખ્યાનિયમઃ 2 તદુપદર્શ[કં ચ પ્રમાણ]મ્ 3 અત્ર [સ્. 10બ્.] શ્લોકે નિર્દિષ્ટમ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[35] અવિનાભાવે
[36] તાદાત્મ્યાત્
[37] સાધ્યેન
[38] સાધનસ્ય
[39] વિપક્ષે
[40] સપક્ષે
[41] સાધનસ્ય
[42] તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યભાવે
[43] સાધ્યે
[44] મુદ્ગરાદિ-
[45] નિત્યત્વાદિકે
[46] એકસામગ્રીપ્રતિબન્ધાભાવે
[47] સાધ્યાનાયત્તસ્ય
[48] સાધ્યકારણાનાયત્તસ્ય
[49] આધેયસ્ય રૂપરસાદેર્ અનુપકારે

[50] પ્રતિબદ્ધમ્
[51] અનિત્યાદિકઃ
[52] વ્યાપ્યં કૃતકત્વાદિકમ્
[સેચ્તિઓન્: 3. અવિનાભાવનિયમાદિત્યસ્ય પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાનમ્ ।]
અથવા `ત્રિધૈવ સઃઽ ઇતિ સ પક્ષધર્મસ્ ત્રિપ્રકાર એવ સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાખ્યસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો નાન્યઃ । [સ] ત્રિપ્રકારસ્
{પ્. 10.1} તદંશેન વ્યાપ્ત એવેતિ સમ્ભન્ધઃ । કિં કારણમ્? । અવિનાભાવનિયમાત્ । અવિનાભાવસ્ય -- વ્યાપ્તેઃ । ત્રિવિધ એવ પક્ષધર્મે નિયમાત્ । ત્રિવિધસ્ય ચ પક્ષધર્મસ્યાવિનાભાવનિયમાત્ । તેન ચ [સ્વ]ભાવકાર્યાનુપલમ્ભાત્મકત્રિવિધપક્ષધર્મવ્યતિરિક્તા [ત્. 212અ.] ન તદંશેન વ્યાપ્તા ઇતિ । ત્રિવિધશ્ ચ કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિરૂપઃ પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્ત એવેતિ ન તસ્યાહેતુત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તતસ્ ત્રિવિધહેતુબાહ્યેષ્વ્ અવિ[નાભાવાભા]વાદ્ ધેતુવ્યવહારં કુર્વન્તઃ, ત્રિવિધે ચ હેતાવ્ અવિનાભાવસ્યાવશ્યમ્ ભાવા[ભાવા]દ્ અહેતુત્વમ્ આચક્ષાણા[53]નિરસ્તા ભવતિ । [સ્. 11અ.]
__________નોતેસ્__________
[53] ચાર્વાકાઃ
[સેચ્તિઓન્: 4. હેત્વાભાસાલક્ષણાનભિધાનેપિ તત્સૂચનમ્ ।]
તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- હેત્વાભાસાનામ્ અપિ [લક્ષણમ્ અ]ભિધાનીયં તત્ર શિષ્યાણાં હેતુવ્યવહારનિવૃત્તય ઇત્ય્ આહ હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપર ઇ તિ । તતઃ પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્ત ઇતિ હેતુલક્ષણાદ્ અપરે અ[ન્યે ત]લ્લક્ષણવિકલા હેત્વાભાસા ગમ્યન્ત એવેતિ ન તલ્લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । તથા હિ -- પક્ષધર્મઃ ઇત્ય્ ઉક્તે યત્ર પક્ષધર્મતા નાસ્તિ ન સ હેતુઃ । તદંશેન વ્યાપ્તઃ ઇતિ વચને યત્ર તદંશવ્યાપ્તિવિરહો વિપર્યયવ્યાપ્તેર્ વ્યાપકસ્ય વા તત્રાવશ્યમ્ ભાવાભાવાત્, તે હેતુરૂપવિકલતયા હેત્વાભાસાઃ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા ગમ્યન્ત એવ । તથા હિ -- યલ્લક્ષણો[54]યો ઽર્થઃ શિષ્યસ્ય વ્યુત્પાદિતઃ તલ્લક્ષણવિરહિતે ન તદ્વ્યવહારં સ્વયમ્ એવ પ્રવર્તયિષ્યતિ અ[તદ્રૂપ]પરિહારેનૈવ તદ્રૂપપ્રતિપત્તોર્ ઇતિ ન તત્ર યત્નઃ ફલવાન્ ભવતિ । [સ્. 11બ્.] યત્ ત્વ્ અન્યત્ર હેત્વાભાસવ્યુત્પાદનં તન્મન્દબુદ્ધીનધિકૃત્ય । ઇદં તુ પ્રકરણં વિપુલમતીન્ ઉદ્દિશ્ય પ્રણીતમ્ સંક્ષેપતઃ
ઇતિ વચનાત્ । [ત્. 212બ્.] ત એવ હિ સંક્ષેપોક્તં યથાવદ્ અવગન્તું ક્ષમાઃ ન મન્દમતયઃ, તેષાં વિસ્તરાભિધાનમ્ અન્તરેણ યથાવદ્ અર્થપ્રતિપત્તેર્ અભાવાત્ । અત એવાર્થાક્ષિપ્તોપન્યાસપૂર્વકમ્ એવ હેત્વાભાસલક્ષણં તત્રોપવર્ણિતમ્ ઇતિ । તદત્ર વ્યાખ્યાને હેતુલક્ષણં 1
{પ્. 11.1} હેતુસામ્ખ્યાનિયમઃ 2 તસ્ય ચ ત્રિવિધસ્ય હેતુત્વાવધારણં 3 તદુભયકારણં[55]શ્લિષ્ટનિર્દેશા[ત્ 4-5] હેત્વાભાસલક્ષણાનભિધાનકારણં 6 ચેતિ ષડર્થાઃ શ્લોકે ઽત્ર નિર્દિષ્ટા ઇતિ ।
કિઞ્ચિદ્ -- ઇદમ્ અપિ સાધુ દૃશ્યતે -- ત્રિધૈવ કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિ[ભેદ]ભિન્નઃ સ હેતુઃ । તથા, ત્રિધૈવ પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકરૂપભેદાત્ ત્રિપ્રકાર એવ ત્રિરૂપ એવ । [સ્. 12અ.] તદંશવ્યાપ્તિવચનેનાન્વયવ્યતિરેકયોર્ અભિધાનાત્ । નાબાધિતવિષયત્વાદિરૂપાન્તરયોગ્ય્ અપિ સ હેતુઃ । કુતઃ? યતઃ {1} હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપરે {2} તતઃ ત્રિવિધાત્ સવભા[વા]દેઃ, પક્ષધર્માદિરૂપત્રયયોગિનો વા અપરે અન્યે સંયોગ્યાદયો ઽબાધિતવિષયત્વાદિવ્યતિરિક્તરૂપવન્તો વા । કસ્માદ્? । અવિનાભાવસ્ય અત્રૈવ ત્રિવિધ એવ ત્રિરૂપ એવ ચ હેતૌ નિયમાદ્ અન્યત્ર સ્વભાવાદિવ્યતિરિક્ત(ક્તે) રૂપાન્તરસમ્ભવિનિ વા અવિનાભાવાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સ્વભાવાદિવ્ય[તિ]રિક્તે પ્રતિબન્ધનિબન્ધનસ્યા ઽવિનાભાવસ્ય સંભવઃ તદ્વતિ વા રૂપાન્તરસ્ય । તથા ચા(ચ) સત્યેવાવિનાભાવે રૂપા[ત્. 213અ.]ન્તરસ્ય ન સમ્ભવસ્ તથા ષડ્લક્ષણ ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ ।
__________નોતેસ્__________
[54] યદ્રૂપ-
[55] તસ્યોમયસ્ય હેતુસંખ્યાનિયમસ્ય હેતુત્વાવધારણસ્ય કારણં અવિનાભાવનિયમ ઇત્ય્ એત .........
[ સેચ્તિઓન્: 5. દિઙ્નાગાનુસારેણ પક્ષશબ્દસ્ય ધર્મિમાત્રપરત્વમ્ ।]
પક્ષધર્મઃ ઇત્ય્ અત્ર હેતુલક્ષણે ઽપિ ક્રિયમાણે યદિ સમુદાયઃ પક્ષે(ક્ષો) ગૃહ્યતે યો ઽનુમાનવિષયસ્ તદા સર્વો હેતુર્ અસિદ્ધઃ, સિદ્ધૌ વા ઽનુમાનવૈયર્થ્યમ્ ઇત્ય્ આહ પક્ષો ધર્મી ઇતિ । કથં પુનઃ સમુદાયવચનઃ [સ્. 12બ્.] પક્ષશબ્દો ધર્મિમાત્રે વર્તત ઇતિ ચેત્? અવયવે સમુદાયોપચારાત્ । પક્ષાખ્યસ્ય હિ સમુદાયસ્ય દ્વાવ્ અવયવૌ ધર્મી, ધર્મશ્ ચ । તદ્ અત્ર ધર્મિમાત્રે સમુદાયોપચારાત્ પક્ષશબ્દો વર્તતે । તદેકદેશત્વં[56]ચ સમુદાયોપચારનિમિત્તમ્ ઇતિ ન સાધ્યધર્મિણો ઽન્યત્ર તત્પ્રસઙ્ગઃ । તદુક્તમ્ --
સમુદાયસ્ય સાધ્યત્વાત્ ધર્મમાત્રે [ચ] ધર્મિણિ ।
અમુખ્યે ઽપ્ય્ એકદેશત્વાત્ સાધ્યત્વમ્ ઉપચર્યતે ॥ ઇતિ । પ્સ્ ઇઇઇ 9 (ચ્f. હ્બ્ ત્રન્સ્લ્ 83 5 )
__________નોતેસ્__________
[56] યસ્ય હિ ય એકદેશસ્ તત્ર તાદ્રૂપ્યોપચારઃ, ન હિ પટસ્યૈકદેશે દગ્ધે કમ્બલો દગ્ધ ઇત્ય્ ઉપચારઃ
{પ્.12.1}[સેચ્તિઓન્: 6. દિઙ્નાગવ્યાખ્યાને ઈશ્વરસેનાક્શેપસ્ તદુદ્ધારશ્ ચ ।]
તદ્ એતદાચાર્યીયંવ્યાખ્યાનમીશ્વરસેનેનાક્ષિપ્તં પરિહર્તું પૂર્વપક્ષયન્ન્ આહ -- પ્રયો[જને] ત્ય્ આદિના ।
ન ર્ત્તે પ્રયોજનાદિષ્ટ્રં(ષ્ટં) મુખ્યશબ્દાર્થલઙ્ઘનમ્ । પ્સ્ ઇઇઇ 39ચ્દ્ (ચ્f. હ્બ્ ત્રન્સ્લ્ 84 6 )
ઇત્ય્ અસતિ પ્રયોજને નોપચારો યુક્તઃ । તતો ધર્મિધર્મ ઇત્ય્ એવાસ્ત્વ્ ઇતિપરઃ। ન પ્રયોજનાભાવઃ । કુતઃ? સર્વશ્ ચાસૌ વિવાદાશ્રયો ઽન્યો ધર્મી યસ્ તસ્ય પ્રતિષેધો ઽર્થઃ પ્રયોજનં યસ્યોપચારસ્ય તદ્ભાવસ્ તસ્માત્ સર્વધર્મિધર્મપ્રતિષેધાર્થત્વાદ્ ઉપચારસ્ય ઇતિ પ્રયોજનાભાવાદ્ ઇત્ય્ અસિદ્ધો હેતુઃ ।
ક એવં સતિ ગુણ ઇતિ ચેદ્ આહ [સ્. 13અ.] [ત્. 213બ્.] -- એવંહિ ઉપચારે સતિ ચાક્ષુષત્વાદિ આદિગ્રહણાત્ `કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ વ્યધિકરણાસિદ્ધં પરિહૃતં હેતુત્વેન નિરસ્તં ભવતિ । ધર્મિધર્મ ઇતિ તુ સામાન્યે[નાભિ]ધાનાત્ તેષામ્ અપિ હેતુતા સ્યાદ્[57]ઇતિ ।
અસત્ય્ ઉપચારે ધર્મિગ્રહણાદ્ અપ્ય્ એતત્[58]સિધ્યતિ । તતો ઽનર્થક એવોપચાર ઇત્ય્ આહ પરઃ -- ધર્મવચનેનાપિ ન કેવલં ધ[ર્મિવ]ચનેન । ધર્મ્યાશ્રયસિદ્ધૌ ધર્મિણ આશ્રયણમ્ આશ્રયઃ પરિગ્રહસ્ તસ્ય સિદ્ધિસ્ તસ્યાં સત્યામ્ । કિં પુનર્ દ્ધર્મસ્ય ધર્મ્યાક્ષેપનિમિત્તમ્ ઇતિ ચેત્[59]? પરા[શ્રયત્વા]ત્ -- ધર્મિપરતન્ત્રત્વાત્ ધર્મસ્ય અવશ્યમ્ અસૌ ધર્મિણમ્ આક્ષિપતિ । તતો ધર્મિવચનમ્ અતિરિચ્યમાનં વિશિષ્ટં સાધ્યધર્મિણમ્ એવ પ્રતિપાદયતિ, [ન ધર્મિમાત્રમ્] । સ્યાન્ મતમ્ -- ધર્મિગ્રહણાદ્ વિશિષ્ટો ઽત્ર ધર્મી કશ્ચિદ્ અભિપ્રેત ઇતિ ગમ્યતે, સ તુ સાધ્યધર્મીતિ કુત ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યાસત્તેર્ ન્યાયાત્ । પ્રત્યાસત્તિશ્ ચાત્ર ધર્મિ[વચનસામર્થ્યાદ્ અ]ભિપ્રેતેતિ ગમ્યતે । વ્યાપ્તૌ[60]તુ ન્યાયે ધર્મવચનેનાપિ ધર્મિમાત્રાક્ષેપાત્[61]ધર્મિગ્રહણવૈયર્થ્યમ્ । [સ્. 13બ્.] પ્રત્યાસન્નતા ચ સાધ્યધર્મિણ એવ, તત્ર
{પ્. 13.1} પ્રથમં હે[તૂપ]દર્શનાત્ । ન પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ । કુતઃ? । દૃષ્ટાન્તધર્મિણો ઽપિ ન કેવલં સાધ્યધર્મિણઃ પ્રત્યાસત્તેઃ । કદાચિદ્[62]વ્યાપ્તિદર્શનપૂર્વકે પ્રયોગે દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્ય્ અપિ પ્રથમં હેતુસદ્ભાવોપદર્શનાત્ ।

યદિ ન પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિસિદ્ધિઃ પારિશેષ્યાત્ તર્હિ ભવિષ્યતિ । યતઃ તદંશવ્યાપ્ત્યા હેતુભૂતયા દૃષ્ટાન્તધર્મિનિ ધર્મસ્ય સત્વ(ત્ત્વ)સિદ્ધેઃ । ન હિ [ત્. 214અ.] દૃષ્ટાન્તમ્ અન્તરેણ હેતોઃ સાધ્યેન વ્યાપ્તિઃ પ્રદર્શયિતું શક્યત ઇતિ મન્યતે । તતો ધર્મિગ્રહણાદ્ વ્યતિરિચ્યમાનાત્ સાધ્યધર્મિણ એવ પરિગ્રહઃ । તદંશેન ઇતિ ચ તચ્છબ્દેન ધર્મવચનાક્ષિપ્તો ધર્મી સમ્ભન્ત્સ્યત ઇતિ તત્સમ્ભન્ધનાર્થમ્ અપિ ધર્મિગ્રહણં નાશઙ્કનીયમ્ । યત્ર પ્રયોજનાન્તરં ન સમ્ભવતિ સ પારિશેષ્યવિષયઃ, ધર્મિવચનસ્ય ત્વ્ અન્યદ્ અપિ પ્રયોજનં સમ્ભાવ્યતે । તત્ કુતઃ પારિશેષ્યાત્ ધર્મિવચનાત્ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ ? ઇતિ મન્યમાનઃસિદ્ધાન્તવાદ્ય્ આહ -- સિદ્ધે તદંશવ્યાપ્ત્યાદૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્વ(ત્ત્વે) પુનર્ દ્ધર્મિણો [સ્. 14અ.] વચનંદૃષ્ટાન્તધર્મિણ એવ યો ધર્મઃસ હેતુર્ ઇતિ નિયમાર્થમાશઙ્ક્યેત । તતશ્ચ ચાક્ષુષત્વાદય એવ હેતવઃસ્યુઃ,
ન કૃતકત્વાદય ઇતિ અનિષ્ટમ્ એવ સ્યાત્ તસ્માદ્ ઉપચારઃકર્તવ્યઃ ઇતિ ।
કિં પુનસ્તર્ક્કશાસ્ત્રે દૃષ્ટં ક્વચિત્ નિયમાર્થવચનમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- દૃષ્ટં
સજાતીય એવ ઇત્યાદિ । તત્ર યઃ[63] સન્ સજાતીયે[64] -- [ન્મુ 7] ઇત્ય્ અત્રા ઽઽચાર્યીયે હેતુલક્ષણે `સજાતીય એ[વ] સત્વ(ત્ત્વ)મ્ઽ ઇત્ય્ અવધારણેન સિદ્ધે ઽપિ હેતોર્ વ્યતિરેકે । કુત્ર? । સાધ્યાભાવે યદેતત્ અસંસ્તદત્યયે [ન્મુ 7] ઇતિ અસત્વ(ત્ત્વ)વચનં તન્નિયમાર્થમાચાર્યેણ વ્યાખ્યાત[મ્ અ]સત્ય્[65]એવ નાસ્તિતા યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર ન વિરુદ્ધ ઇતિ । તથેહાપિ ધર્મિવચનં[66]તત્રૈવ ભાવનિયમાર્થમ્ આશઙ્ક્યેત । કદા? સિદ્ધે ઽપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ [સ]ત્વે(ત્ત્વે) । કુતઃ?
{પ્. 14.1} તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ । ક્વ ભાવનિયમાર્થમ્? [ત]ત્રૈવ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ, [ત્. 214બ્.] સતિ ચાશઙ્કાસમ્ભવે । કુતઃ? । પારિશેષ્યાત્ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ । [સ્. 14બ્.] નનુ અપક્ષધર્મસ્યાહેતુત્વાત્ ન નિયમાર્થાશઙ્કા । તથા હિ -- સાધ્યધર્મેણ વ્યાપ્તો ઽપિ ધર્મો યદિ ક્વચિદ્ ધર્મિણ્ય્ ઉપલભ્યેત તદા તત્રૈવ સ્વવ્યાપકપ્રતીતિં જનયેત્ નાન્યત્ર [પ્રત્યા]સત્તિવિપ્રકર્ષાભ્યાં યથાક્રમમ્ । અનુપલબ્ધસ્ તુ ક્વચિદ્ ધર્મિણિ કથં ગમકઃ? । તથાભાવે[67]વા સર્વત્ર સ્વવ્યાપકં ગમયેત્ પ્રત્યાસત્તિવિપ્રકર્ષાભાવાદ્ એ[વેત્ય્ અત] આહ -- તસ્માત્ સામર્થ્યાત્ ઇત્યાદિ । યદ્ ઇદમ્ અનન્તરં સામર્થ્યં સમુપવર્ણિતમ્ અસ્માત્ સામર્થ્યાદ્ અર્થસ્ય સાધ્યધર્મિપરિગ્રહલક્ષણસ્ય ભવતિ પ્રતીતિ[ર્ પ]ટુધિયાં શ્રોતૄણામ્, કિન્ત્વ્ અશબ્દકમ્ અર્થં સ્વયમ્ અનુસરતાં પ્રતિપત્તિગૌરવં સ્યાત્ । તદુપચારમાત્રાત્ સ્વયમ્ અશબ્દકાર્થાભ્યૂહરહિતાદ્ ધર્મિધર્મ ઇત્ય્ અને[ન પ]ક્ષધર્મ ઇતિ {1} સમાનિર્દ્દેશાત્
[પ્રતિપત્તિગૌરવંચ] પરિહૃતંભવતિ । {2} પ્રતિપત્તિગૌરવંચ ઇતિ ચશબ્દેનૈતદ્ આહ -- યે પરોપદેશમ્ આકાઙ્ક્ષન્તિ, તૈર્ અયમ્ અર્થો લક્ષણ[વચ]નાદ્ બોદ્ધવ્ય ઇતિ.[સ્.15અ.]
યથાલક્ષણં પ્રતીતેર્ અપક્ષધર્મો ન હેતુર્ ઇતિ કુતઃ? ઇયમ્ આશઙ્કા । તતસ્ તેષાં[68]લક્ષણાનુસારિણાં નિયમાશઙ્કાપરિહારાર્થં ચોપચારકર[ણમ્ ઇ]તિ ।
__________નોતેસ્__________
[57] ઘટકાકાદિધર્મિધર્મત્વાટ્ તેષામ્
[58] વ્યધિકરણાસિદ્ધનિરસનમ્
[59] ચેદ્ આહ -- પરા- -- ત્.

[60] યસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મિણો ધર્મસ્ય હેતુત્વમ્ ઇતિ વ્યાપ્તિન્યાયઃ । સ યદ્ય્ અભિપ્રેતઃ સ્યાત્ તદા
[61] ધર્મિમાત્રાક્ષેપશ્ ચ ધર્મિપરતન્ત્રત્વાત્ ધર્મસ્ય
[62] દ્વિવિધો હિ પ્રયોગઃ -- વ્યાપ્તિપુરસ્સરપક્ષધર્મતોપસંહારવાન્, પક્ષધર્મતોપસંહારપૂર્વકવ્યાપ્તિવાંશ્ ચ । યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ । યથા ઘટઃ । કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇ....... ।
[63] યઃ સન્ સજાતીયે સપક્ષે સન્ વિદ્યમાનસ્ તદત્યયે સાધ્યસ્યાભાવે વિપક્ષે ચ દ્વેધાઽસન્ સદ્ અસન્ યદિ ન ભવતિ । કિન્ત્વ્ અસન્ન્ એવ વિપક્ષે યદિ ભવતિ તદૈવ સમ્યગ્ ઘેતુર્ ઇતિ ભાવઃ
[64] યઃસન્ સજાતીયે ઽસન્ તદત્યય ઇ તિદિગ્નાગાચાર્યીયંસૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્ અત્ર
[65] અભાવરૂપ અન્યરૂપે વિરુદ્ધરૂપે વા નાસ્તિતા યસ્ય સ હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ
[66] ધર્મિધર્મવચ- -- ત્.
[67] અનુપલબ્ધસ્યાપિ ગમકત્વે
[68] પરોપદેશાકાઙ્ક્ષિણામ્
[સેચ્તિઓન્: 7. પક્ષધર્મ ઇત્ય્ અત્ર નિયમવ્યવસ્થા ।]
ઇહ વ્યવચ્છેદફલત્વાત્ શબ્દપ્રયોગસ્યાવશ્યમ્ એવાવધારયિતવ્યમ્ । ષષ્ઠીસમાસાચ્ ચ પક્ષધર્મ ઇત્ય્ અત્ર નાન્યઃ સમાસઃ સમ્ભવતિ । તથા ચ પક્ષસ્યૈવ ધર્મ [ઇ]ત્ય્ એવમ્ અવધારણાત્ તદંશવ્યાપ્તિર્ વિરુધ્યત ઇતિ વિરુદ્ધલક્ષણતામ્ ઉદ્ભાવયન્ન્ આહ -- [ત્. 215અ.] પક્ષસ્ય ધર્મત્વે ત્વં(તં) પક્ષંવિશેષણમ્ અન્યતો વ્યવચ્છેદકમ્ અપેક્ષત ઇતિ તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્ય ધર્મસ્ય અન્યત્ર પક્ષીકૃતાદ્ અન્યસ્મિન્ સપક્ષે અનનુવૃત્તિઃ । તથા હિ -- યઃ પક્ષેણ વિશેષ્યતે સ પક્ષસ્યૈવ ભવતિ નાન્ય[સ્ય] । યથા -- યો દેવદત્તસ્ય પુત્રઃ સ તસ્યૈવ પુત્રો ન યજ્ઞદત્તસ્યાપિ ।
{પ્. 15.1} તતો ઽન્યત્રાનનુવૃત્તેઃ અસાધારણતા -- સાધારણતા ન સ્યાત્ । તદંશવ્યાપ્તિવિરોધ [ઇ]તિ યાવત્ । સાધારણતાયાસ્ત્વ(યાશ્ ચ) તદંશવ્યાપ્ત્યા પ્રતિપાદનાત્ । તતો યદિ પક્ષધર્મો ન ત[દંશે]ન વ્યાપ્તિઃ, [સ્. 15બ્.] અથ તદંશવ્યાપ્તિર્ ન પક્ષધર્મ ઇતિ વ્યાહતં લક્ષણમ્ ઇતિ ।
નનુ ચ તદંશવ્યાપ્તિર્ નામ સાધ્યધર્મસ્ય વ્યાપકસ્ય તત્ર હેતૌ સતિ તદાધારધર્મિણિ ભાવ એવ, વ્યાપ્યસ્ય વા હેતોસ્ તત્રૈવ વ્યાપકે સાધ્યધર્મે સત્ય્ એવ ભાવ ઇતિ સ્વસાધ્યાવિનાભાવલક્ષણા વક્ષ્યતે । ન ચાનયા ઽવશ્યં પક્ષીકૃતાદ્ અન્યત્ર વૃત્તિર્ આક્ષિપ્યતે, યતો[69]લક્ષણવ્યાઘાત આશઙ્ક્યેત । તથા હિ -- તત્રૈવ પક્ષીકૃતે સત્ય્ એવ સાધ્યધર્મે હેતુર્ વર્ત્તમાનસ્ તદંશવ્યાપ્તિં પ્રતિપદ્યત એવ । યૈવ ચાસ્ય સાધ્યધર્મિણિ સ્વસાધ્યાવિનાભાવિતા સૈવ ગમકત્વે નિબન્ધનં નાન્યધર્મિણિ । સ ચ સ્વસાધ્યાવિનાભાવઃ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણનિબન્ધનઃ, ન સપક્ષે ક્વચિદ્ બહુલં વા સહભાવમાત્રદર્શનનિબન્ધનઃ । ન હિ લોહલેખ્યં વજ્રમ્ પાર્થિવત્વાત્ કાષ્ઠાદિવત્ ઇતિ તદન્યત્ર પાર્થિવત્વસ્ય [ત્. 215બ્.] લોહલેખ્યતા ઽવિનાભાવો ઽપિ તથાભાવો ભવતિ [સ્. 16અ.] । યદિ ચ પક્ષીકૃતાદ્ અન્યત્રૈવ વ્યાપ્તિર્ આદર્શયિતવ્યેતિ નિયમસ્ તદા સત્વં(ત્ત્વં) કથં ક્ષણિકતાં
ભાવેષુ પ્રતિપાદયેત્? । યો હિ સકલપદાર્થવ્યાપિનીમ્ અક્ષ(નીં ક્ષ)ણિકતામ્ ઇચ્છતિ તં પ્રતિ કસ્યચિત્ [સ]પક્ષસ્યૈવાભાવાત્ । યદ્ અપિ કૈશ્ચિત્ જ્વાલાદેઃ ક્ષણિકત્વમ્ અભ્યુપગમ્યતે તદ્ અપિ ન પ્રત્યક્ષતઃ, ક્ષણવિવેકસ્યાતિસૂક્ષ્મતયા ઽનુપલક્ષણાત્ । અન્યત્રૈવ ચ વ્યાપ્તિર્ આદર્શનીયા ન સાધ્યધર્મિણ્ય્ અપીતિ કો ઽયં ન્યાયઃ? । એવં હિ કાલ્પનિકત્વં હેતુલક્ષણસ્ય[70]પ્રતિપન્નં સ્યાત્, ન વસ્તુબલપ્રવૃત્તત્વમ્, તસ્માત્ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધાદ્ હેતુસ્ તેન વ્યાપ્તઃ સિધ્યતિ । સ ચ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા સાધ્યધર્મિણ્ય્ અપિ સિધ્યતીતિ ન કિઞ્ચિદ્
{પ્. 16.1} અન્યત્રાનુવૃત્ત્યપેક્ષ્યા । અત એવાન્યત્રોક્તમ્[71]-- [સ્. 16બ્.] યત્ [72] ક્વચિદ્ [73] દૃષ્ટં [74] તસ્ય [75] યત્ર [76] પ્રતિબન્ધઃતદ્વિધઃ [77] તસ્ય [78] તદ્ [79] ગમકંતત્રેતિ [80] વસ્તુગતિઃ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[69] વૃત્તેઃ
[70] અન્વયવ્યતિરેકાત્મકસ્ય
[71] વિનિશ્ચયે
[72] લિઙ્ગમ્
[73] પ્રદેશે
[74] નિશ્ચિતમ્
[75] લિઙ્ગસ્ય
[76] વહ્ન્યાદૌ
[77] પ્રતિબન્ધવિદઃ
[78] વહ્નેઃ
[79] લિઙ્ગમ્
[80] યત્ર દૃષ્ટં તત્રૈવ નાન્યત્ર
યદ્ અપિ અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવઃ-- ઇત્ય્[81]આદિ લક્ષણં તત્રાપિ સાધ્યધર્મવાન્[82]એવ સપક્ષ ઉચ્યતે । તતઃ સત્યેવ સાધ્યધર્મે વા ઽસ્તીત્ય્ એવં પરમ્ એતત્ । તતશ્ ચ તદ્ધર્મણઃ સાધ્યધર્મિણો ઽપિ વાસ્તવં સપક્ષત્વં ન વ્યાવર્ત્તતે । સાધ્યત્વેનેષ્ટયેચ્છાવ્યવસ્થિતલક્ષણેન પક્ષત્વેન તસ્ય નિરાકર્ત્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । તસ્માત્ તદંશવ્યાપ્તિવચનેન સ્વસાધ્યાવિનાભાવિત્વસ્ય પ્રતિબન્ધનિબન્ધનસ્યાન્યથા તદયોગાદ્[83]અભિધાનાન્ નાવશ્ય[ત્. 216અ.]મ્ અન્યત્ર વૃત્તિર્ આક્ષિપ્તેતિ, કથમ્ ઇદમ્ આશઙ્કિતમ્? । સત્યમ્, નૈવેદમ્ આશઙ્કનીયમ્, યદિ સર્વસ્ય હેતોઃ પક્ષીકૃતે એવ ધર્મિણિ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધઃ પ્રમાણતો નિશ્ચેતું શક્યેત । [સ્. 17અ.] યથા સત્ત્વલક્ષણસ્ય સ્વભાવહેતોઃ ક્ષણિકતાયાં સાધ્યાયાં તાદાત્મ્યં વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા । કાર્યહેતોસ્ તુ પ[ક્ષીકૃતધર્મિણા । કસ્યચિત્ સ્વભાવહેતોઃ] પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ પ્રતિબન્ધઃ
કથં પરોક્ષે સાધ્યધર્મે ગૃહ્યેત? । તસ્માત્ તસ્યાન્યત્રૈવ[84][પ્રસિદ્ધિર્ ઇતિ તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્ય તત્ર અપેક્ષણાત્ અન્ય]ત્રાનનુવૃત્તેઃ અસાધારણતા સમ્ભવમાત્રેણાશઙ્કિતા । તદા હ્ય્ અન્ય્ત્રાવર્તમાનઃ સાધ્યવિપરીત[વ્યતિરેક] ................ ......................... તદુભયબહિર્ભાવાયોગાત્ તદ્ધર્મિણઃ[85]સાધ્યવૃત્તિવ્યવચ્છેદાભ્યાં સર્વસંગ્રહાત્ તત્ર સંશયહેતુ[ર્ ભવતિ । સ્યાન્મતમ્ -- ક્વચિદ્ આશ્રયે સત્તાયાઃ પ્રાક્પ્રવૃત્તપૂર્વગૃહી]તવિસ્મૃતપ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણસ્મૃતયે ઽન્યત્ર[86]વૃત્તિર્ અપેક્ષણીયા । [સ્. 17બ્.] એતત્ પરિહરતિ । ન ઇત્યાદિ । [નાન્યત્રાનનુવૃત્તિઃ । કુતઃ?
{પ્. 17.1} અયોગો ઽસમ્બ]ન્ધઃ તદ્વ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ પક્ષસ્ય । ન હ્ય્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદેનૈવ વિશેષણં ભવતિ । [કિન્તુ અયોગવ્યવચ્છેદેનાપિ । યત્ર ધર્મિણિ ધ]ર્મસ્ય સદ્ભાવઃ સંદિહ્યતે તત્રા ઽયોગવ્યવચ્છેદસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ । અત્ર ચ દૃષ્ટાન્તઃ [ યથાચૈત્રો ધનુર્ધર ઇતિ । ચૈત્રે હિ ધનુર્ધર]ત્વં સંદિહ્યતે કિમ્ અસ્તિ નાસ્તિ ઇતિ । તતશ્ ચૈત્રો ધનુર્દ્ધર ઇતિ તત્સદ્ભાવપ્રતિપાદિકા શ્રુતિઃ [ત્. 216બ્.] [પક્ષાન્તરમ્ અધનુર્ધરત્વં શ્રોતુર્ આશઙ્કોપસ્થાપિતં] નિરાકરોતીત્ય્ અયોગવ્યવચ્છેદો ઽત્ર ન્યાયપ્રાપ્તઃ । [સ્. 18અ.] પરાભિમતવ્યવચ્છેદનિરાચિકીર્ષયા ઽઽહ -- [ ન, અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ અન્યત્રાનનુવૃત્તેર્] અસાધારણતેતિ સમ્બન્ધઃ । અત્રાપિ દૃષ્ટાન્તો યથાપાર્થો ધનુર્દ્ધર ઇતિ । સામાન્યશબ્દો ઽપ્ય્ અયં ધ[નુર્ધરશબ્દઃ સામર્થ્યાદિના પ્રકૃષ્ટગુણવૃત્તિઃ । ઇહ પાર્થે] હિ ધનુર્દ્ધરત્વં સિદ્ધમ્ એવેતિ નાયોગાશઙ્કા । [તાદૃ]શં તુ સાતિશયં કિમ્ અન્યત્રાસ્તિ

નાસ્તીત્ય્ અન્યયોગ[શઙ્કાયાં શ્રોતુઃ યદા પાર્થો ધનુર્ધર ઇતિ ઉચ્ય]તે તદા ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદો ન્યાયપ્રાપ્તઃ, પ્રતિપાદ્યાશઙ્કોપસ્થાપિતયોર્ એવ પક્ષયોઃ પર[સ્પરં વિરોધાત્ એકનિર્દેશેન અન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય] ન્યાયબલાયાતત્વાત્ । તદ્ ઇહ પક્ષે ઽસ્ત્ય્ અયં ધર્મો ન વેતિ સંશીતૌ [પક્ષધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તે પક્ષસ્ય ધર્મ એવ [સ્. 18બ્.] નાધર્મઃ । ધર્મશ્ ચ આશ્રિતત્વાદ્ વિશેષણં તેનાયોગો વ્ય]વચ્છિદ્યતે નાન્યયોગસ્ તદંશવ્યાપ્ત્યા તસ્ય પ્રતિપાદિત[ત્વેન દૃષ્ટાન્તે સંદેહાભાવાત્ ।
તદંશઃ તદ્ધર્મ ઇતિ] । તચ્છબ્દેન પક્ષઃ પરામૃશ્યતે ન ધર્મઃ, ધર્મસ્ય ધર્માસમ્ભવાત્ । અંશશ્ ચ ધર્મો નૈકદેશઃ, પક્ષ[શબ્દેન ધર્મિમાત્રવચનાત્ । ન તદંશઃ તસ્ય ચ એક]દેશાભાવાદ્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[81] અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાઽવિપક્ષે સતિ । નિશ્ચિતાઽનુપલમ્ભાત્મકાર્યાખ્યાહેતુવસ્ ત્રયઃ॥
[82] સ સાધ્યો ધર્મો યસ્ય સાધ્યધર્મિણઃ
[83] સ્વસાધ્યાવિનાભાવ-
[84] કાર્યહેતોઃ સ્વભાવહેતોશ્ ચ તસ્ય ..........
[85] સ ચાસૌ ધર્મી ચેતિ સમાસઃ । તદ્ધર્મણઃ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, તત્ર ચ સો ઽસાધારણો ધર્મો યસ્ય તસ્યેતિ વ્યાખ્યેયમ્ । સ ચાસૌ ધર્મી ચ । તસ્ય । સાધ્યધર્મિણ ઇત્ય્ અર્થઃ
[86] પ્રાક્ પ્રવૃત્તં ચ તત્ ગૃહીતં તદ્ વિસ્મૃતં ચ તત્ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણં ચ તસ્ય સ્મૃતય ઇતિ સમાસઃ

[ સેચ્તિઓન્: 8. વ્યાપ્તેર્ વ્યાપ્યવ્યાપકોભયધર્મત્વમ્ ।]
તસ્ય પક્ષધર્મસ્ય સતો વ્યાપ્તિઃ -- યો વ્યાપ્નોતિ યશ્ ચ વ્યાપ્યતે [તદુભયધર્મતયા[87]પ્રતીતેઃ । યદા વ્યાપકધર્મતયા વિવક્ષ્યતે ત]દા વ્યાપકસ્ય ગમ્યસ્ય[88]। તત્રેતિ [ત્. 217અ.] સત્ સપ્તમ્ય્ અર્થપ્રધાનમ્ એતત્ નાધારપ્રધાનમ્, ધર્માણાં ધર્માધારત્વા સંભવાત્ ।
{પ્. 18.1} તેનાયમ્ અર્થઃ -- યત્ર ધર્મિણિ વ્યાપ્યમ્ અસ્તિ તત્ર સર્વ્વત્ર ભાવ એવ[89]વ્યાપકસ્ય સ્વગતો ધર્મો વ્યાપ્તિઃ । તત[શ્ ચ વ્યાપકભાવાપેક્ષયા વ્યાપ્યસ્યૈવ વ્યાપ્તતાપ્રતીતિઃ] [સ્. 19અ.] । ન ત્વ્ એવમ્ અવધાર્યતે । વ્યાપકસ્યૈવ તત્ર ભાવ ઇતિ । હેત્વભાવપ્રસઙ્ગાદ્[90]અવ્યાપકસ્યાપિ મૂર્ત્તત્વાદેસ્ તત્ર ભાવાત્ । નાપિ `તત્રૈવેઽ[91]તિ[92] 5 પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદેર્ અહેતુતાપત્તેઃ[93]। સાધારણશ્ ચ હેતુઃ સ્યાત્ । નિત્યત્વસ્ય પ્રમેયેષ્વ્ એવ ભાવાત્ । યદા તુ વ્યાપ્યધર્મતા (ર્મતયા) વિવક્ષા વ્યાપ્તેસ્ તદા વ્યાપ્યસ્ય વા ગમકસ્ય તત્રૈવ વ્યાપકે ગમ્યે સતિ । યત્ર ધર્મિણિ વ્યાપકો ઽસ્તિ તત્રૈવ ભાવો, ન તદભાવે ઽપિ વ્યાપ્તિર્ ઇતિ । અત્રાપિ વ્યાપ્યસ્યૈવ તત્ર ભાવ ઇત્ય્ અવધારણં હેત્વભાવપ્રસક્તેર્[94]એવ નાશ્રિતમ્, અવ્યાપ્યસ્યાપિ[95]તત્ર ભાવાત્ । નાપિ વ્યાપ્યસ્ય તત્ર ભાવ એવેતિ સપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્[96]હેતુત્વપ્રાપ્તેઃ[97]। સાધારણસ્ય [ચ] હેતુત્વં સ્યાત્ । પ્રમેયત્વસ્ય નિત્યેષ્વ્ અવશ્યં ભાવાદ્ ઇતિ । વ્યાપ્યવ્યાપકધર્મતાસંવર્ણનં
તુ વ્યાપ્તેર્ ઉભયત્ર [સ્. 19બ્.] તુલ્યધર્મતયૈકાકારા પ્રતીતિઃ સંયોગિવત્ મા ભૂદ્ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ । તથા હિ -- પૂર્વત્રાયોગવ્યવચ્છેદેનાવધારણમ્ [ત્. 217બ્.] ઉત્તરત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનેતિ કુત ઉભયત્રૈકાકારતા વ્યાપ્તેઃ? । તદુક્તમ્ --
લિઙ્ગે લિઙ્ગીભવત્ય્ એવ લિઙ્ગિન્ય્ એવેતરત્ પુનઃ।
નિયમસ્ય વિપર્યાસે ઽસમ્બન્ધો લિઙ્ગલિઙ્ગિનો ॥ ઇતિ ।
[98]એતેનાચાર્યેણ સંયોગબલાત્ ગમકત્વે યો દોષ ઉક્તઃ --
ન ચ કેનચિદ્ અંશેન ન સંયોગીહુતાશનઃ।
ધૂમો વાસર્વથા [99] તેન પ્રાપ્તંધૂમાત્ પ્રકાશનમ્ ॥ ઇતિ ।
સ ઇહ નાવતરતીત્ય્ આખ્યાતં ભવતિ । તથા હિ -- સંયોગસ્ય ઉભયત્રાવિશેષાત્ એષ પ્રસઙ્ગો ન તુ વ્યાપ્તેઃ । ન હિ યાદૃશી
{પ્. 19.1} વ્યાપકધર્મે વ્યાપ્તિઃ તાદૃશ્ય્ એવ વ્યાપ્યધર્મ ઇતિ । તથા ચાહ -
સમ્બન્ધો યદ્ય્ અપિ દ્વિષ્ઠઃસહભાવ્યઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ।
આધારાધેયવદ્ વૃત્તિસ્ તસ્ય સંયોગિવન્ ન તુ ॥ ઇતિ । [સ્. 20અ.]
તેન વ્યાપકો વ્યાપ્યો ન ભવતિ વ્યાપ્યશ્ ચ [ન] વ્યાપક ઇતિ । તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ ઇતિ વચનાત્ ન સંયોગિપક્ષોક્તો દોષઃ । ના ઽપ્ય્ ઉભયોર્ ગ્ગમ્યગમકતાપ્રસઙ્ગઃ, યથોક્તાદ્ હેતુલક્ષણાદ્ વ્યાપકસ્યૈવ ગમ્યત્વપ્રતીતેઃ, વ્યાપ્યસ્યૈવ ગમકતાસમ્પ્રત્યયાદીતિ ।
__________નોતેસ્__________
[87] વ્યાપ્યવ્યાપક-
[88] ભાવ એવેતિ સમ્બન્ધઃ
[89] વ્યાપકસ્યેતિ
[90] સર્વથોચ્છેદ-
[91] હેતૌ
[92] અવધાર્યતે
[93] વ્યાપકસ્યાનિત્યત્વાદેર્ અપ્રયત્નાનન્તરીયેષ્વ્ અપિ વિદ્યુદાદિષુ ભાવાત્
[94] ઉચ્છેદ-
[95] અનિત્યત્વાદેર્ વ્યાપકસ્યેત્ય્ અર્થઃ
[96] પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્
[97] અનિત્યેષ્વ્ અપિ વિદ્યુદાદિષુ વ્યાપ્યસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીકત્વસ્યાભાવાત્
[98] કારણેન
[99] સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ પ્રાપ્તઃ । અગ્નેઃ સામાન્યધર્મવદ્ વિશેષધર્મો અપિ તાર્ણપાર્ણાદયો ગમ્યાઃ સ્યુઃ । ધૂમસ્યાપિ ધૂમત્વપણ્ડુત્વાદિવિશેષધર્મવદ્ દ્રવ્યત્વપાર્થિવત્વાદયો ઽપિ સામાન્યધર્માઃ ગમકા ભવેયુઃ સંયોગસ્યોભયત્રાપિ તુલ્યત્વાત્
[ સેચ્તિઓન્: 9. વ્યાપ્તેર્ અન્વયવ્યતિરેકરૂપયોસ્ સૂચનમ્ ।]
યદિ તર્હિ પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તઃ ઇત્ય્ એતદ્ ધેતુલક્ષણં તતઃ પક્ષધર્મત્વં તદંશવ્યાપ્તિશ્ ચેતિ દ્વિરૂપો હેતુઃ સ્યાત્, અન્યત્ર ચ ત્રિરૂપ ઉક્તઃ તત્ કથં ન વ્યાઘાતઃ? ઇત્ય્ આહ એતેન તદંશવ્યાપ્તિવચનેન અન્વયો વ્યતિરેકો વાઉક્તઃ વેદિતવ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ [ત્. 218અ.] । અન્વયવ્યતિરેકરૂપત્વાદ્ વ્યાપ્તેર્ ઇતિ ભાવઃ । તથા હિ -- ય[100]એવ યેનાન્વિતો[101]યન્[102]નિવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તતે સ[103]એવ તેન[104]વ્યાપ્ત ઉચ્યત ઇતિ તદાત્મકત્વાદ્ વ્યાપ્તેર્ વ્યાપ્તિવચનેનાન્વયવ્યતિરેકાભિધાનમ્ । તતો વ્યાપ્તિવચનેન રૂપદ્વયાભિધાનાત્ ન વ્યાઘાત ઇતિ । [સ્. 20બ્.]
__________નોતેસ્__________
[100] ધૂ (ધૂમઃ)
[101] વ (વહ્નિના)
[102] વ (વહ્નિં)
[103] ધૂ (ધૂમઃ)
[104] વ (વહ્નિના)
[ સેચ્તિઓન્: 10 વ્યાપ્તેઃ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા નિશ્ચયઃ ।]
તૌ ચ જ્ઞાપકહેત્વધિકારાત્ નિશ્ચિતૌ । નિશ્ચયશ્ચ તયોર્ નૈકેનૈવ પ્રમાણેન અપિ તુ યથાસ્વમ્ । યસ્ય યદ્ આત્મીયં પ્રમાણં નિશ્ચાયકં તેન । યસ્ય ચ યત્ નિશ્ચાયકં પ્રમાણં તદ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ।
અન્વયો વ્યતિરેકો વા ઇતિ તુલ્યકક્ષતાસૂચનાર્થો `વાઽશબ્દઃ । તેન સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવતોઃ પ્રયોગયોર્ એકેનૈવ દ્વિતીયગતેર્ વિધિપ્રતિષેધરૂપતયા વ્યાવૃત્તિભેદે ઽપિ પરમાર્થતસ્ તાદાત્મ્યાત્ નોભયોપદર્શનમ્ ઇતિ સૂચિતં ભવતિ । વ્યતિરેકો હિ સાધ્યનિવૃત્તૌ લિઙ્ગસ્ય નિવૃત્તિધર્મકત્વં[105]સ્વભાવભૂતો ધર્મ ઇત્ય્ અન્વયરૂપતા વસ્તુતો ઽસ્ય ન વિરુધ્યતે । પક્ષધર્મશ્ચ । કિં? । યથાસ્વંપ્રમાણેન નિશ્ચિતઃ
{પ્. 20.1} ઉક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । નિશ્ચયપ્રસઙ્ગેન સો ઽપ્ય્ અત્ર પ્રતિપાદ્યતે, નિશ્ચિતસ્ય ગમકત્વમ્ આખ્યાતુમ્ । [સ્. 21અ. અન્દ્ 21બ્.] ....................................................................... ................................................................................................................................ ......................................................... ............................................................... ............................................................................................................................................................................................ [સ્. 22અ.] ઇતિ પ્રદર્શનાર્થો `વાઽશબ્દઃ । પ્રત્યક્ષેણ [106] ચ સ્વયંસ્વલક્ષણાકારત્વે ઽપ્ય્ અનન્તરસામાન્યવિકલ્પજનનાત્ પ્રસિદ્ધિઃ ઉપચારતો નિશ્ચય ઉચ્યતે -- પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્યાનધિગતાર્થાધિગન્તૃત્વાભાવં દર્શયિતું । તેન યદ્ય્ અપિ સામાન્યરૂપં લિઙ્ગમ્ અવસ્થાપ્યતે તથાપિ સ્વલક્ષણપ્રતીતિર્ એવ તદ્વ્યવસ્થાનિબન્ધનમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષતઃ પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રસિદ્ધિર્ ઉચ્યતે । એતચ્ ચાનન્તરમ્ એવ વ્યક્તીકરિષ્યતે । અનુમાનતો વાસાધ્યધર્મિનિ પક્ષધર્મસ્ય પ્રસિદ્ધિર્ નિશ્ચયઃ

। પ્રમાણફલભેદાચ્[107]ચ અનુમાનતઃ અનુમાનેન નિશ્ચયઃ ઇતિ આહ । અત્રોદાહરણે યથાક્રમં યથાપ્રદેશે [ત્ત્. 356અ.] ધૂમસ્ય ધૂમસામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષતો નિશ્ચયઃ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[105] ન તુ નિવૃત્તિમાત્રં તુચ્છરૂપમ્
[106] નનુ નિર્વિકલ્પકેન પ્રત્યક્ષેણ કથં સામાન્યાત્મનો લિઙ્ગસ્ય ગ્રહણમ્? ઇત્ય્ આહ
[107] બૌદ્ધમતે ન પ્રમિત્યાત્મકં પ્રમાણફલં ભિન્નં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ । કિન્તુ ભેદમ્ અભ્યુપગમ્ય અનુમાનેન નિશ્ચય ઇતિ ઉચ્યતે । અત્ર હ્ય્ અયં ભ્રમો ........................ । પર્યાયઃ
[ સેચ્તિઓન્: 11. ઉદ્દ્યોતકરમતં નિરસ્ય દેશાદ્યપેક્ષકાર્યહેતોર્ ગમકત્વોક્તિઃ ।]
યસ્ તુ મન્યતે -- `યઃ પ્રદેશો ઽગ્નિસમ્બન્ધી સો ઽપ્રત્યક્ષો યસ્ તુ પ્રત્યક્ષો નભોભગરૂપ આલોકાદ્યાત્મા[108]ધૂમવત્ તયા દૃશ્યમાનો ન સો ઽગ્નિમાન્ અતઃ કથં પ્રદેશે ધૂમસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધિઃ । [સ્. 22બ્.] તસ્માદ્ ધૂમ એવ ધર્મી યુક્તઃ । સાગ્નિર્ અયં ધૂમઃ ધૂમત્વાત્ ઇત્ય્ એવં સાધ્યસાધનભાવઃઽ ઇતિ -- તસ્યાપિ સાગ્નેઃ ધૂમાવયવસ્યા ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્, પરિદૃશ્યમાનસ્ય ચોર્દ્ધ્વભાગવર્તિનો ઽગ્નિના સહાવૃત્તેઃ, કથં ધૂમસામાન્યસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધિઃ? । ધૂમાવયવી પ્રત્યક્ષ ઇતિ ચેત્; ન, અવયવવ્યતિરેકેણ [ત્. 219બ્.] તસ્ય્[હ્2]આભાવાત્ । લોકાધ્યવસાયતસ્ તસ્યૈકત્વે વા પ્રદેશસ્યાપિ
{પ્. 21.1} તાવતઃ કલ્પિતમ્ એકત્વં ન નિવાર્યતે । પ્રદેશે એવ ચ લોકો ઽગ્નિં પ્રતિપદ્યતે, ન ધૂમે । દેશકાલાદ્યપેક્ષયૈવ[109]ચ કાર્યહેતુર્ ગ્ગમકઃ । યદ્ આહ -
ઇષ્ટં[110] વિરુદ્ધકાર્યે ઽપિ દેશકાલાદ્યપેક્ષણમ્ ।
શબ્દે વાકૃતકત્વસ્ય પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદિનાનુમાનેનેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[108] [આ] લોકતમ્ અસી નભઃ
[109] ધૂમકાલે એવ ચાગ્નિઃ સાધ્યતે ન ભસ્મકાલે
[110] ન કેવલં કાર્યહેતૌ
[ સેચ્તિઓન્: 12. નિર્વિકલ્પં કથં સામાન્યગ્રાહીતિ કુમારિલાક્ષેપસ્યોત્તરમ્ ।]
અત્ર યથોપવર્ણિતં પ્રત્યક્ષતઃ [સ્. 23અ.] પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રસિદ્ધાવ્ અભિપ્રાયમ્ અપ્રતિપદ્યમાનઃકુમારિલઃ-- `કથં પ્રત્યક્ષેણ(ણા)વિકલ્પેન સામાન્યાત્મનો લિઙ્ગસ્ય ધૂમાદેઃ સ્વ્રૂપગ્ર[હણ]મ્ અપિ તાવદ્ યુજ્યતે, ધર્મિણો વા કુત એવ તત્સમ્બન્ધગ્રહણમ્ઽ -- ઇતિ પ્રત્યવતસ્થે । તેન હિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાચ્ ચાનુમાનાદેર્ દ્ધર્મંપ્રત્યનિમિત્તત્વમ્ [શ્ભ્ 1.1.4.] ઇત્ય્ એતદ્ભાષ્યમ્ -
કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વત્વમ્ અનુમાનાદિનો ભવેત્? ।
યદા સ્મૃત્યસમર્થત્વાન્ નિર્વિકલ્પેન્દ્રિયસ્ય ધીઃ॥
ન ચાવિકલ્પ્યલિઙ્ગસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધયોસ્ તથા।
ગૃહીતિઃ [શ્વ્ પ્પ્. 87, 88]
ઇત્ય્ આક્ષિપ્ય --
પ્રત્યક્ષાગ્રહણં યત્ તુ લિઙ્ગાદેર્ અવિકલ્પનાત્ ।
તન્ નેષ્ટત્વાદ્ વિકલ્પસ્યાપ્ય્ અર્થરૂપોપકારિણઃ॥
અસ્તિ હ્યાલોચનાજ્ઞાનંપ્રથમંનિર્વિકલ્પકમ્ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશંશુદ્ધવસ્તુજમ્ ॥
તતઃ [ત્. 220અ.] પરંપુનર્વસ્તુ ધર્મૈર્ જાત્યાદિભિર્ યયઃ।
બુદ્ધ્યાવસીયતે સાઽપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતા॥
[શ્વ્ પ્પ્. 111, 112, 120]
{પ્. 22.1}[હ્3]ઇતિ બ્રુવતા -- `સૌગત્[હ્4]આનામ્ એવાયં લિઙ્ગધર્મિતત્સમ્બન્ધાગ્રાહણલક્ષણો દોષો યેષામ્ અવિકલ્પકમ્ એવ પ્રત્યક્ષં, નાસ્માકં સવિકલ્પમ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇચ્છતામ્ઽ [સ્. 23બ્.] ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । તતસ્ તદુપવર્ણિતદોષપ્રતિવિધાનાયા ઽઽહ -- સધૂમંહિ [ત્ત્. 356અ.] ઇત્યાદિ । અયમ્ અત્ર સમુદાયાર્થઃ -- પ્રત્યક્ષં હિ પુરોવસ્થિતમ્ ઔત્તરાધર્યેણ ધૂમપ્રદેશાદિકં વિધિરૂપેણ ધૂમાદિસ્વલક્ષણં સકલસજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તં ચ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ સર્વાસામર્થમાત્રાણાં પરસ્પરમ્ અસંકીર્ણરૂપત્વાત્ 1 તત્સામર્થ્યભાવિ યથાસ્થાનમ્[111]અનુકુર્વત્ પાશ્ચાત્ત્યવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પદ્વયં જનયતિ યેન ધૂમપ્રદેષાખ્યૌ ધર્મધર્મિણૌ તયોશ્ ચૌત્તરાધર્યમ્ `એવમ્ એતત્ નાન્યથાઽ ઇતિ વિકલ્પયતિ । યથાનુભવમ્ અભ્યાસપાટવાદિપ્રત્યયાન્તરસહકારિણાં વિકલ્પાનામ્ ઉદયાત્ । તતો ધર્મધર્મિણોઃ સ્વરૂપનિશ્ચયઃ સમ્બન્ધનિશ્ચયશ્ ચ પ્રત્યક્ષનિબન્ધનઃ
સમ્પદ્યતે । તથા હિ -- અયમ્ એવ ધૂમપ્રદેશયોઃ સમ્બન્ધસ્ય નિશ્ચયો યઃ `આત્રાયમ્ઽ ઇત્ય્ અધ્યવસાયઃ । સ ચાવિકલ્પેનાપિ પ્રત્યક્ષેણ યથોક્તેન પ્રકારેણ સમ્પાદિત એવ । ન ચૌત્તરાધર્યાવસ્થિતાદ્ વસ્તુદ્વયાદ્ અન્ય [સ્. 24અ.] એવ કશ્ચિદ્ આધા[રાધે]યભાવલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ યતઃ તસ્ય [ત્. 220બ્.] પ્રત્યક્ષેણાનનુભૂતત્વાત્ પશ્ચાદ(દ્) વિકલ્પનં સ્યાત્ । વસ્તુભૂતસ્ય તસ્યાન્યત્ર નિષેધાત્ । તસ્માદ્ અયં તદ્ એવ તથાવસ્થિતમ્[112]અર્થદ્વયમ્[113]આશ્રિત્ય કલ્પનાસમારોપિત એવ । તેન સમ્બન્ધઃ સમ્બન્ધીતિ ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાપ્રતિક્ષેપાભ્યાં ધર્મધર્મિતયા વ્યવહારો લોકે ન તુ પારમાર્થિકઃ । સામાન્યવ્યવહારો ઽપિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તાનેવ ભાવાનાસૃ(શ્રિ)ત્ય કલ્પનાસમારોપિત એવ પ્રતન્યતે । તેષામ્ એવ ભિન્નાનામ્ અપ્ય્ અનુભવદ્વારેણ વિજાતીયવ્યાવૃત્તતયા પ્રકૃત્યૈવૈકાકારપરામર્શપ્રત્યયહેતુત્વાત્ તથા ચાહ -
એકપ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને ।
ભેદે ઽપિ નિયતાઃકેચિત્ સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ ॥ [પ્વ્ 3.72] ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[111] પુરો ઽવસ્થિતાર્થસામર્થ્યભાવિપ્રત્યક્ષ-
[112] ઔત્તરાધર્યાવસ્થિતમ્
[113] ધૂમપ્રદેશલક્ષણ-
{પ્. 23.1} તતઃ સામાન્યવિ[કલ્પજનનદ્વારા] [સ્.24બ્.] તત્પ્રતિભાસિનો ધૂમાકારસ્ય વિજાતીયવ્યાવૃ[ત્તરૂપસ્ય સામાન્યરૂપતયા] પ્રત્યક્ષેણૈવ ગૃહીતત્વાત્ । ન હિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તિર્ વ્યાવૃત્તાદ્ અન્યૈવ કાચિદ્ યસ્યાઃ પ્રત્યક્ષેણાગ્રહણં સ્યાત્ । તસ્માદ્ યથાપરિદૃષ્ટં ધૂમાદિસ્વલક્ષણમ્ એવાન્યતો વ્યાવૃ[ત્તાત્મના વિ]કલ્પ્યત ઇતિ પ્રતિપત્ત્રધ્યવસાયવશાત્ સ્મૃતિર્ એવ । દ્વિવિધો વિકલ્પઃ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી વસ્તુતઃ પુનર્ નિર્વિષય એવ । તતો યદ્ આહ -- સામાન્યસ્યાનનુભૂત તથા --
સ્માર્ત્તમ્ એતદ્ અભેદેન વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ યો વદેત્ ।
અનુમાનગ્રાહ્યમ્ એવ । તત્ર ચાનવસ્થા લિઙ્ગગ્રાહિણો ઽપ્ય્ અનુમાનસ્ય તદન્યલિઙ્ગબલેનોત્પત્તેઃ । તસ્ય ચ સામાન્યરૂપતયા [સ્. 25અ.] તદન્યાનુમાનમાનવિષયત્વાત્ તથા તદન્યસ્યાપીતિ કસ્યચિદ્ એકસ્યાપિ લિઙ્ગિનઃ પ્રતિપત્તિઃ યુગસહસ્રૈર્ અપિ ન સમ્ભવતિ । કિમ્ અઙ્ગ પુનર્ એકેન પુરુષાયુષ્કેણેતિ । તથા ચાહ -
સામાન્યંનાનુમાનેન વિનાયસ્ય પ્રતીયતે ।

ન ચ લિઙ્ગવિનિર્મુક્તમ્ અનુમાનંપ્રવર્ત્તતે ॥
અસામાન્યસ્ય લિઙ્ગત્વંન ચ કેનચિદ્ ઇષ્યતે ।
ન ચાનવગતંલિઙ્ગંકિઞ્ચિદ્ અસ્તિ પ્રકાશકમ્ ॥
તસ્યાપિ ચાનુમાનેન સ્યાદ્ અન્યેન ગતિઃપુનઃ।
ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ [સ્. 25બ્.] -- સધૂમંહિ ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે । યસ્યાનુમાનમ્ અન્તરેણ સામાન્યં ન પ્રતીયતે ભવતુ તસ્યાયં દોષઃ,
{પ્. 24.1} અસ્માકં તુ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિના ઽપિ વિકલ્પેન પ્રકૃતિવિભ્રમાત્ સામાન્યં પ્રતીયતે । લિઙ્ગવિકલ્પસ્ય ચ સ્વલક્ષણદર્શનાશ્રયત્વાત્ [ત્. 221બ્.] પરમ્પરયા વસ્તુપ્રતિબન્ધાદ્ અવિસંવાદકત્વમ્, મણિપ્રભાયામ્ ઇવ મણિભ્રાન્તેઃ । કાર્યહેતુત્વમ્ અપિ વિકલ્પાવભાસિનો ધૂમસામાન્યસ્ય લિઙ્ગતયા ઽવસ્થાપ્યમાનસ્ય કાર્યદર્શનાશ્રયતયા તદધ્યવસાયાચ્ ચ । ન હિ ધૂમસ્વલક્ષણસ્ય લિઙ્ગતા ઽવસ્થાપયિતું યુક્તા, તસ્યાસાધારણસ્ય સપક્ષે વૃત્ત્યભાવાત્, તદંશવ્યાપ્ત્યયોગાત્, સાધ્યસાધનસંકલ્પે વસ્તુદર્શનાસમ્ભવાચ્ ચેતિ ।
યત્ તૂક્તમ્ [સ્. 26અ.] `સામાન્યલક્ષણવિષયમ્ અનુમાનમ્ઽ ઇતિ તત્ર નૈવમ્ અવધાર્યતે -- સામાન્યલક્ષણવિષયમ્ અનુમાનમ્ એવેતિ । પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્યાપિ તદ્વિષયત્વાત્ તદન્યસ્ય[114]ચ વિકલ્પસ્ય । કિન્તુ સામાન્યલક્ષણવિષયમ્ એવાનુમાનમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે સ્વલક્ષણવિષયત્વનિષેધાર્થમ્ ઇતિ । તત્ર સહ ધૂમેન વર્તત ઇતિ સધૂમઃ । પક્ષધર્મતાપ્રતિપાદનાર્થમ્ એવમ્ ઉક્તમ્ । વિધિવિકલ્પસ્ય ચૈતદ્ એવ બીજમ્ । તં સધૂમંપ્રદેશંદૃષ્ટવતઃ પ્રત્યક્ષેણે તિ સમ્ભન્ધઃ । કીદૃશમ્ અર્થાન્તરવિવિક્તરૂપમ્ અર્થાન્તરૈઃ સજાતીયવિજાતીયૈર્ વિવિક્તમ્ અસઙ્કીર્ણં રૂપમ્ અસ્યેતિ વિગ્રહઃ । સર્વભાવાનાં સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ સ્વભાવસાઙ્કર્યાભાવાત્ । અન્યથા સર્વસ્ય સર્વત્રોપયોગાદ્ અતિપ્રસઙ્ગઃ । [સ્. 26બ્.] અનેન પ્રતિષેધવિકલ્પસ્ય નિમિત્તમ્ આખ્યાતમ્, સામાન્યોત્પ્રેક્ષાયાશ્ ચ બીજમ્ । તદુક્તમ્ -
ઇતરેતરભેદો ઽન્ત્ય(સ્ય)[115] બીજંસંજ્ઞાયદર્થકા[ત્. 222અ.]
[પ્વ્ 3.71] ઇતિ ।
તથા હિ -- અર્થાન્તરવ્યાવૃત્તિં પરસ્પરવ્યાવૃત્તાનામ્ અપિ સમાનામ્ ઉત્પશ્યતો ભિન્નમ્ એષાં રૂપં તિરોધાયા ઽભિન્નં સ્વભાવમ્ 3 આરોપયન્તી કલ્પનોત્પદ્યતે[116]। અસ્ [હ્5] આધારણાત્મના ઇતિ અર્થાન્તરવ્યાવૃત્તેન સ્વભાવેન । ન તુ યથાકુમારિલો મન્યતે -- `અર્થાન્તરવિવેકો ઽભાવપ્રમાણગ્રાહ્યો ન પ્રત્યક્ષાવસેયઃઽ ઇતિ । ન હિ વસ્તુબલભાવિના પ્રત્યક્ષેણ અન્યથાદર્શનસમ્ભવો ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
{પ્. 25.1} તેનાત્મના[હ્6]દૃષ્ટવતઃ સતઃ પુંસો ઽનન્તરં સ્માર્ત્તંલિઙ્ગજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇ તિ સમ્બન્ધઃ । સ્મૃતિર્ એવ સ્માર્ત્તમ્ । લિઙ્ગપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ । અનેન પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનિ વિકલ્પે યત્સામાન્યમાભાતિ તસ્ય લિઙ્ગવ્યવસ્થામ્ આહ ।
પરમાર્થતઃ કિં વિષયમ્? યથાદૃષ્ટભેદપરમાર્થ[વિષયમ્] [સ્. 27અ. અન્દ્ 27 બ્.] ........................................................................................ ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
[ સેચ્તિઓન્: 14. દર્શનવિધિપ્રતિષેદવિકલ્પેષુ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યવ્યવસ્થા ।]
__________નોતેસ્__________
[114] સ્મૃત્યાદેઃ
[115] સામાન્યસ્ય
[116] -યન્ વિકલ્પ ઉત્પ- -- ત્.
[સ્. 28અ.] [દ]ર્શનવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાનાં પ્રમાણાપ્રમાણચિન્તામ્ આરભતે. તત્ર તેષુ દર્શનવિધિપ્રતિષેધ[ત્. 223અ.]વિકલ્પેષુ. તદ્ આદ્યં યદ્ એતત્ --
અસ્તિ હ્ય્ આલોચનાજ્ઞાનં પ્રથમમ્ [શ્વ્ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદ 112અબ્]ઇતિ
આદૌ વિકલ્પપ્રવૃત્તેર્ ભવમ્ ઇતિ આદ્યમ્ આખ્યાતમ્ અસાધારણવિષયં સ્વલક્ષણવિષયં દર્શનમ્, તદ્ એવ પ્રમાણમ્, ન વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાવ્ અપિ, તસ્યૈવ પ્રમાણલક્ષણયોગાદ્ ઇતરયોશ્ ચ તદસમ્ભવાત્. તથા હિ -- અનધિગતવિષયત્વમ્ અર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વં ચ પ્રમાણલક્ષણમ્.[117]તદ્ દર્શનસ્યૈવાસ્તિ.
તત્ર આદ્યમ્ ઇત્ય્ અપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનત્વમ્ આખ્યાતમ્ અસાધારણવિષયમ્ ઇતિ અર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વમ્, સ્વલક્ષણસ્યૈવાર્થક્રિયાસાધનત્વાત્.[ સેચ્તિઓન્: 15. પ્રતિષેધવિકલ્પસ્યાપ્રામાણ્યસ્થાપનમ્ ।]
__________નોતેસ્__________
[117] પ્રથમવિશેષણાત્ પ્રતિષેધવિકલ્પસ્યાઽધ્યવસેયાર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વે ઽપિ ન પ્રામાણ્યમ્ । દ્વિતીયાત્ તુ ધિધિવિકલ્પસ્યાનધિગતસામાન્યવિષયત્વે ઽપિ ન પ્રામાણ્યમ્
તત્ર પ્રતિષેધવિકલ્પસ્ય તાવત્ પ્રત્યક્ષગૃહીતાર્થવિષયતયા સ્મૃતિત્વં પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- તસ્મિન્ અસાધારણે તથાભૂતે અર્થાન્તરૈર્ અસઙ્કીર્ણ[સ્. 28બ્.]રૂપે દર્શનેન અસઙ્કીર્ણરૂપસામર્થ્યભાવિના દૃષ્ટે અધિગતે સતિ . તથા હિ -- વ્યતિરિક્તમ્ અપિ ભાવાંશાદ્ અભાવાંશમ્ ઇચ્છતા ભાવાંશઃ સ્વભાવેનાસઙ્કીર્ણરૂપઃ કલ્પનીયઃ, અન્યથા[118]સ એવાભાવાંશો ન સિધ્યેત્. ન ચ
{પ્.26.1} સ્વભાવેનાસઙ્કીર્ણરૂપતાયામ્ અસત્યાં પૃથગ્ભૂતાભાવાંશસદ્ભાવે ઽપિ સા[119]યુક્તિમતી, સ્વહેતુબલાયાતસ્ય સઙ્કીર્ણરૂપસ્યાકિઞ્ચિત્કરાભાવાંશસમ્ભવે ઽપિ ત્યાગાયોગાત્. ન[120]ચ તેનૈવ તદ્વિનાશનમ્, વિનાશહેત્વયોગસ્ય પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્. તેન સઙ્કીર્ણરૂપવિનાશને ચ વરં સ્વહેતોર્ એવ સ્વભાવતો ઽસઙ્કીર્ણરૂપાણામુદયો ઽસ્તુ કિં પરિવ્રાઙ્મો[ત્. 223બ્.]દકન્યાયોપગમેન? તસ્માત્ સ્વભાવત એવ ભાવાનાં 3 પરરૂપવિકલત્વમ્ અભાવાંશઃ[121], નાન્યઃ. સ ચ તથાભૂતો દર્શનેન ગૃહીત એવ. તસ્મિંસ્ તથાભૂતે [સ્. 29અ.] દૃષ્ટે સ પદાર્થો યેન વસ્તુના અસાધારણઃ સમાનસ્વભાવો ન ભવતિ તદ્રૂપવિકલસ્વભાવત્વાત્ તદસાધારણતાં તેન તેનાતદ્રૂપેણાસમાનસ્વભાવતાં એતદ્ એવ વ્યનક્તિ । તતઃ અર્થાન્તરાદ્ ભેદં વૈલક્ષણ્યમ્ અન્યરૂપમ્ ઇદં ન ભવતીતિ અભિલપન્તી અભિમુખયન્તી
દૃષ્ટવૈલક્ષણ્યે પ્રવર્તમાનતયા સ્મૃતિર્ ઉત્પન્નાપ્રત્યક્ષબલેન । યદિ તુ લિઙ્ગબલેનોત્પદ્યેત વ્યવચ્છેદવિષયાપિ સ્મૃતિર્[122]ન સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । કિં વિષયા? અતદવ્યાવૃત્તિવિષયા . તચ્છબ્દેન દર્શનવિષયસ્ય વસ્તુનઃ પરામર્શઃ કૃતઃ. ન તત્ અતત્ વિજાતીયમ્ । અતસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિઃ અતદ્વ્યાવૃત્તિઃ । સા વિષયો યસ્યાઃ સા તથા । યથાદૃષ્ટ એવાર્થાન્તરેભ્યો ભેદો મયા ઽપિ કલ્પ્યત ઇતિ પ્રતિપત્ર(ત્ત્ર)ધ્યવસાયાચ્ ચૈવમ્ ઉક્તમ્ । પરમાર્થતો નિર્વિષયત્વાત્ । [સ્. 29બ્.] સા ન પ્રમાણં નાભાવપ્રમાણફલમ્[123]ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સ્મૃતિજનકત્વેન પ્રમાણતા યુક્તા । કસ્માત્ ન પ્રમાણમ્? । યથાદૃષ્ટસ્યાકારો ઽભ્યાસપાટવાદિપ્રત્યાયાન્તરસાપેક્ષો વિશેષસ્ તસ્ય ગ્રહણાત્ । ન હિ દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ વિકલ્પેન ગૃહ્યતે, દર્શનાવિશેષાત્ સર્વાકારેષુ વિકલ્પોદયપ્રસઙ્ગાત્, અપિ તુ કશ્ચિદ્ એવાભ્યાસાદિપ્રત્યયાપેક્ષ ઇત્ય્ આકારગ્રહણેનાચષ્ટે ।

6 ભવતુ યથાદૃષ્ટા[ત્. 224અ.]કારગ્રહણમ્[124]। પ્રમાણમ્ તુ કસ્માન્ ન ભવતીતિ પરસ્ય[125]તદુક્તપ્રમાણલક્ષણવિરહં દર્શયન્ન્ આહ -- પ્રાગ્
{પ્. 27.1.} આલોચનાજ્ઞાનોદયકાલે અસાધારણમ્ અસઙ્કીર્ણરૂપં દૃષ્ટ્વા અસાધારનમ્ અર્થાન્તરરૂપં ન ભવતીતિ અભિલપતઃ વિકલ્પયતઃ પ્રતિષેધવિકલ્પસ્યાપૂર્વાર્થાધિગમાભાવાદ્ અપૂર્વાર્થ્વિજ્ઞાનતાવિરહાત્ [સ્. 30અ.] । અપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં ચ પ્રમાણં ભવતોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
{5} [સેચ્તિઓન્: 16. વિધિવિકલ્પસ્યાપ્ય્ અપ્રામાણ્યવ્યવ્ય્સ્થાપનમ્ ।]
__________નોતેસ્__________
[118] સ્વભાવેન સંકીર્ણત્વે
[119] અસંકીર્ન્ન(ણ્ણ)રૂપતા
[120] નાકિઞ્ચિત્કરો ઽભાવાંશઃ તેનૈવ સંકીર્ણરૂપતાવિનાશનાત્ ઇતિ ચેદ્ આહ
[121] પરરૂપસ્ય કલ્પિતત્વાદ્ અભાવાંશઃ -- ત્.
[122] અપિ ત્વ્ અનુમાનં સ્યા
[123] પરૈર્ વસ્તુદર્શનસ્યૈવ નાસ્તિતાવિકલ્પજનકત્વેનાભાવપ્રમાણતયોક્ત્વાદિત્થં વ્યાખ્યાતમ્
[124] ભવતાપિ યથા- -- ત્.
[125] આલોચનાજ્ઞાનાદ્ ઉત્તરસ્ય,કુમારિલસ્ય વા
યદ્યુક્તેન પ્રકારેણ પ્રતિષેધવિકલ્પો ન પ્રમાણં, વિધિવિકલ્પસ્ તર્હિ પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. ન હિ તસ્યાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનત્વાભાવઃ સમ્ભવતિ । તત્પ્રતિભાસિનો ઽનુગતસ્ય સામાન્યાકારસ્યાસાધારનરૂપાવ્ અલમ્બિના દર્શનેનાનધિગમાત્ તત્ કુતો ઽસ્યાપ્રામાણ્યમ્ । તદ્ ઉક્તમ્ --
તતઃ પરંપુનર્ વસ્તુ [શ્વ્ પ્રત્યક્ષ 120]

ઇત્યાદિ । તદ્ એતત્કુમારિલવચનમ્ આશઙ્ક્ય વિધિવિકલ્પસ્યાપિ પ્રામાણ્યમ્ અનુપ(મ્ અપ)નુદન્ન્ આહ -- અર્થક્રિયાસાધનસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય આલોચનાજ્ઞાનેન દર્શનાદ્ અદૃષ્ટસ્ય પુનસ્ તત્સાધનસ્ય અર્થક્રિયાસાધનસ્ય સ્વભાવસ્ય વિકલ્પેનાપ્રતિપત્તેઃવિધિવિકલ્પો ન પ્રમાણમ્ । 1 યદ્ય્ અપિ[126]તેનાનધિગતં સામાન્યમ્ અધિગમ્યત ઇતિ વર્ણ્યતે, તથાપિ તદ્ અર્થક્રિયાસાધનં ન ભવતિ ઇતિ તદ્ અધિગન્તા તૈમિરિકાદિજ્ઞાનપ્રખ્યો વિધિવિકલ્પો ન પ્રમાણમ્ । [સ્. 30બ્.]
તતઃ[127] પરંપુનર્ વસ્તુ ધર્મૈર્ જાત્યાદિભિર્ યયા।
અધિગમે ઽપિ કેશાદિજ્ઞાનસ્યેવ ન પ્રામાણ્યમ્ । અત એવાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહિણા સામાન્યેનેન્દ્રિયાણાં સમ્પ્રયોગાભાવાત્ પ્રત્યક્ષતા ઽપ્ય્ અસમ્ભવિની । ચકારેણ સ્મૃતિત્વાચ્ ચેતિ પૂર્વોક્તકારણસમુચયઃ । સ્મૃતિત્વં ચાસ્યોત્તરત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતે । અનુમાનવદ્
{પ્.28.1} ઇતિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ. યથા પ્રત્યક્ષેણાર્થક્રિયાસાધને પ્રદેશાખ્યે ધર્મિણ્ય્ અધિગતે ઽપ્ય્ અનધિગતસ્યાગ્નેર્ અર્થક્રિયાસાધનસ્યાસામાન્યાકારેણ[128]પરોક્ષસ્ય સ્વલક્ષણાકારેણ પ્રતિપત્તુમ્ અશક્યત્વાત્ પ્રતિપત્તિઃ[129], નૈવં વિધિવિકલ્પેન સામાન્યાકારેણાનધિગતમ્ અર્થક્રિયાસાધનમ્ અધિગમ્યતે,[130]તસ્યાલોચનાજ્ઞાનેનૈવાધિગમાત્. [સ્. 31અ.] તસ્મિં(સ્મિન્) સ્મૃતિર્ એવાસાવ્ ઇતિ ન પ્રમાણમ્ ઇતિ ।
[ સેચ્તિઓન્: 17. અર્થક્રિયાસાધનવિષયજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રામાણ્યસમર્થનમ્ ।]
__________નોતેસ્__________
[126] સામાન્યમાત્રં વા વિધિવિકલ્પેન ગૃહ્યતે તદ્વિશિષ્ટં વા સ્વલક્ષણમ્, ગત્યન્તરાભાવાત્ । તત્ર પૂર્વપક્ષે આહ યદ્ય્ અપિ ઇત્ય્ આદિ
[127] ઉત્તરસ્મિન્ પક્ષે આહ
[128] -ધનસ્ય સામા- -- ત્.
[129] અનુમાનેનેતિ શેષઃ
[130] વસ્તુનઃ
અર્થક્રિયાસાધનવિષયમ્ એવ પ્રમાણમ્ , નેતરદ્ ઇતિ કુત એતત્ ઇતિ ચેત્ અર્થક્રિયાર્થીહિ પુરુષો યસ્માત્ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થી સર્વો ન કાકતાલીયન્યાયેન કશ્ચિદ્ એવ, પક્ષાવાન્ બુદ્ધિપુર્વકારી પ્રમાણમ્ અપ્રમાણંવા પ્રમાનાદ્ એવ સર્વદા પ્રવર્ત(ર્તે)ય અપ્રમાણાત્ મા કદાચિત્, વિપ્રલમ્ભસમ્ભવાદ્, ઉભયમ્ અન્વેષતે ન વ્યસનિતયા । તતો ઽયમ્ અર્થક્રિયાસાધનવિષયમ્ એવ પ્રમાણમ્ બ્રવીતિ, તસ્યાર્થક્રિયાસાધને પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ । નેતરત્, તદ્વિપરીતત્વાત્ । તથા હિ -- પ્રમાણમ્ અવિસંવાદકમ્ અપ્રતારકમ્ ઉચ્યતે લોકે ઽપિ । [ત્. 225અ.] યચ્ ચાર્થક્રિયાસાધનમ્ અનધિગચ્છન્ ન તત્ર પ્રવર્તયતિ, કુત એવ તત્ પ્રાપયેત્ તત્ કથમ્ અવિસંવાદકતયા પ્રેક્ષાપૂર્વકારી પ્રમાણમ્ આચક્ષીત? ।
[સેચ્તિઓન્: 18. સામાન્યસ્ય વિસ્તરેણાવસ્તુત્વસાધનમ્ ।]
[સ્. 31બ્.] યદ્ય્ એવં સામાન્યમ્ અપ્ય્ અર્થક્રિયાસાધનમ્ એવ તતસ્ તદ્વિષયો વિધિવિકલ્પઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ ચેદ્, આહ -- ન ચ નૈવ સામાન્યંકાઞ્ચિત્ તત્સાધ્યતયોપગતામ્ અભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણામ્ અન્યાં વા વ્યક્તિસાધ્યામ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતિ । કીદૃશમ્?, સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેઃ વ્યક્તિપ્રતિપત્તેર્ આલોચનાજ્ઞાનસંજ્ઞિતાયા ઊર્દ્ધ્વમ્ ઉત્તરકલાં તત્સામર્થ્યોત્પન્નવિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યમ્ ઇતિ । તચ્છબ્દેન સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તિઃ સમ્બધ્યતે । `તતઃ પરં પુનર્ વસ્તુઽ ઇત્ય્[131]આદિપરૈર્ અભિધાનાદ્ એવં બ્રવીતિ દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાણતાં નિરાકર્તુમ્ । સર્વમ્ એવ તુ સામાન્યં ન કાઞ્ચિદ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતિ.
{પ્.29.1} યત્ તુ સામાન્યમ્ અનુમાનવિકલ્પગ્રાહ્યમ્, તત્ કારણવ્યાપકસમ્બદ્ધલિઙ્ગનિશ્ચયદ્વારાયાતં સમ્બદ્ધસમ્બન્ધાદ્ અનધિગતાર્થક્રિયાસાધનવિષયામ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતીતિ તદ્વિષયો વિકલ્પઃ પ્રમાણમ્ । [સ્. 32અ.] ઇદં તુ નૈવમ્, અધિગતત્વાદ્ અર્થક્રિયાસાધનસ્યાલોચનાજ્ઞાનેનેતિ । અત્રોદાહરણમ્ યથા-- નીલંદૃષ્ટ્વાનીલમ્ ઇતિ જ્ઞાને પ્રતિભાસમાનમ્ ઇતિ શેષઃ । ન સામાન્યં કાઞ્ચિદ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતીતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ ।
નનુ ચ લિઙ્ગવિકલ્પપ્રતિભાસિ [ત્. 225બ્.] સામાન્યં પ્રકૃતમ્ તત્ કિમ્ અન્યદ્ ઉદાહ્રિયતે? । સર્વસ્ય દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પરોપગતાં પ્રત્યક્ષપ્રમાણતાં તુલ્યન્યાયતયા નિરાકર્તુમ્ । કાં પુનર્ નીલમ્ ઇતિ વિકલ્પજ્ઞાને દર્શનપૃષ્ઠભાવિનિ પ્રતિભાસમાનં સામાન્યમ્ અર્થક્રિયાં નોપકલ્પયતિ? । યદિ વ્યક્તિસાધ્યામ્; તદા ઽન્યો ઽપિ પદાર્થો ઽન્યદીયામ્ અર્થક્રિયાં નોપકલ્પયતીતિ તસ્યાપ્ય્ અનર્થક્રિયાસાધનત્વાદ્ અવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ સ્વસાધ્યામ્; તદ્ અસિદ્ધમ્, અભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણાયાઃ સ્વસાધ્યાયાઃ કરણાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- તદ્ એવ હિ [ત્ત્. 356બ્.] યત્ તદાલોચનાજ્ઞાનેનોપલબ્ધં [સ્. 32બ્.] નીલસ્વલક્ષણમ્ નીલવ્યક્તિઃ તથાવિધસાધ્યાર્થક્રિયાકારિ । તથાવિધશબ્દેન સામાન્યમ્ અત્રાભિપ્રેતમ્, તાદૃશપર્યાયત્વાદ્ અસ્ય, સાધારણરૂપસ્ય ચ તાદૃશત્વાત્ । તેન તથાવિધસાધ્યાં નીલસામાન્યસાધ્યામ્ અભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણામ્
અર્થક્રિયાં કર્તું શીલમ્ અસ્ય સ્વલક્ષણસ્યેતિ તત્ તથોક્તમ્ ।
એવં મન્યતે -- યથા ભિન્ના અપિ વ્યક્ત્યઃ કયાચિત્ પ્રત્યાસત્ત્યા તદેકકાર્યપ્રતિનિયમલક્ષણયા તદેકમ્ અભિન્નં સામાન્યમ્ ઉપકુર્વન્તિ[132], તદપરસામાન્યયોગમ્ અન્તરેણાપિ, અન્યથા ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્, તથા ઽભિન્નજ્ઞાનાભિધાનાત્મિકામ્ અપ્ય્ અર્થક્રિયાં સાધયિષ્યન્તિ । કિમ્ અપ્રમાણકેન પ્રમાણબાધિતેન ચ સામાન્યેનોપગતેન? । [ત્. 226અ.] તથા હિ -- અનુમાનાદિકે જ્ઞાને યથાવિધમ્ અસ્યાસ્પષ્ટં રૂપં પ્રતિભાસતે ન તથાવિધં વ્યક્તિષુ દૃશ્યમાનાસ્ ઉપલક્ષયામઃ । એકમ્ એવ હિ વ્યક્તિદર્શનકાલે સ્પષ્ટમ્ નીલાદિરૂપં વિભાવયામઃ । [સ્. 33અ.]
{પ્.30.1} તત્ કથમ્ અદૃષ્ટકલ્પનયા ઽઽત્માનં સ્વયમ્ એવ વિપ્રલભે મહિ? । વ્યક્તિરૂપસંસર્ગાદ્ અયોગોલકવહ્નિવદ્ અવિભાવનમ્[133]ઇતિ ચેત્; ન, સર્વત્ર ભેદાભેદવ્યવસ્થાયા અભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અસ્યોત્તરસ્યાન્યત્રાપિ સુલભત્વાત્ । ન ચ સામાન્યસ્ય દ્વે રૂપે સ્તઃ સ્પષ્ટમ્ અસ્પષ્ટં ચ, યેનૈકેન દર્શને પ્રતિભાસેત અન્યેનાનુમાનાદિજ્ઞાને, પદાર્થદ્વયોપગમપ્રસઙ્ગાત્, પ્રતિભાસભેદસ્યૈવ સર્વત્ર ભાવભેદવ્યવસ્થાનિબન્ધનત્વાત્, સામાન્યસ્યાપરસામાન્યપ્રસક્તેર્[134]નિઃસામાન્યસ્ય ચાસ્યોપગમાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[131] ક્રિયાવિશેષણમદઃ
[132] અનુપકૃતસ્ય તદાધેયત્વાભાવાત્
[133] સામાન્યસ્ય
[134] દૂષણાન્તરમ્ આહ
[ સેચ્તિઓન્: 19. કુમારિલોક્તદ્વ્યાત્મકબુદ્ધેર્ નિરસનમ્ ।]
એતેનૈતદ્ અપિ નિરસ્તમ્ યદ્ આહ --
સર્વવસ્તુષુ બુદ્ધિશ્ ચ વ્યાવૃત્ત્યનુગમાત્મિકા ।
જાયતે દ્વ્યાત્મકત્વેન વિના સા ચ ન યુજ્યતે ॥ [શ્વ્ આકૃતિ- 5]
ન ચાત્રાન્યતરા ભ્રાન્તિરૂપચારેણ ચેષ્યતે ।
દૃઢત્વાત્[135]સર્વદા બુદ્ધેર્ ભ્રાન્તિસ્ તદ્ભ્રાન્તિવાદિનામ્ ॥ [શ્વ્ આકૃતિ- 7]
__________નોતેસ્__________
[135] અબાધ્યમાનત્વાત્

[સ્. 33બ્.] ઇતિ । યતો યદીન્દ્રિયબુદ્ધિમ્ અભિપ્રેત્યોચ્યતે; તદાસિદ્ધમ્, અસ્પષ્ટસ્ય નીલાદ્ય્ આકારસ્ય સ્પષ્ટનીલાદ્યાભાસાયાં તત્રાનુપલક્ષણાત્, સ્પષ્ટસ્યાપિ ચ દ્વિતીયસ્યાનુયાયિનઃ । તદ્ભાવે[136]ચ વ્યક્તિદ્વયાન્તરાલમ્ અપ્ય્ આપ્નુવતઃ કથં [ત્. 226બ્.] તદનુગમઃ[137]? । વ્યાપ્તૌ(વ્યક્તૌ) ચોપલભ્યસ્ય સતઃ તત્રાનુપલક્ષણં કુતઃ? । ન હિ તસ્ય વ્યક્તાવ્યક્તરૂપસમ્ભવઃ, એકત્વાત્ । તથા ચાહ --
વ્યક્તાવ્ એકત્ર સા વ્યક્તા ઽભેદાત્ સર્વત્રગા યદિ ।
જાતિદૃશ્યેત સર્વત્ર [સાપિ ન વ્યક્ત્યપેક્ષિણી] ॥ [પ્વ્ 3.154-5]
ઇતિ । એકત્રાપિ ચ વ્યક્તાવ્ ઉપલભ્યમાનાયાં સકલત્રૈલોક્યવ્યાપિ રૂપં સકલસ્વાશ્રયવ્યાપિ વા દૃશ્યેત? । ન હ્ય્ એકસ્યાઃ કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટં વા નામ ક્ષણિકતાદિવદ્ । દૃષ્ટાયામ્ અપ્ય્ એકત્રૈવાશ્રયે દર્શનાવસાયો ન સર્વત્રેતિ ચેત્; ન, વિકલ્પેન તદ્દર્શનાભ્યુપગમાત્ । ન હિ નિશ્ચયવિષયીકૃતં ચાનિશ્ચિતં ચેતિ યુક્તમ્ । તતઃ સર્વગતરૂપદર્શને સર્વાર્થાનાં દર્શનપ્રસઙ્ગઃ । ન હિ [સ્. 34અ.] તદ્દર્શને[138]
{પ્.31.1} તત્સહચારિણ[139]ઉપલભ્યસ્ય તદભિન્નસ્વભાવસ્ય[140]ચાનુપલમ્ભો યુક્તઃ । તતઃ કથમ્ ઇન્દ્રિયબુદ્ધેર્ દ્વ્યાત્મકતા? ।
અથાનુમાનાદિબુદ્ધિમ્[141]; તસ્યામ્ અપિ સ્વલક્ષણાપ્રતિભાસનાત્ કુતો દ્વ્યાત્મકત્વમ્? । ન હિ નાસુ સામાન્યગ્રાહિણીષ્વ્ સ્પષ્ટો વ્યક્ત્યાકાર ઇવ લક્ષ્યમાણઃ સ્વલક્ષણપ્રતિભાસઃ । તદ્ભાવે ઽપિ તાસાં ભાવાત્ । આકારાન્તરેણઃ ચ સ્વજ્ઞાને [ઽ]પ્રતિભાસનાત્ અનેકાકારાયોગાદ્ એકસ્ય, અતિપ્રસઙ્ગાચ્[142]ચ । તસ્માન્ નેયં ભિન્નાર્થગ્રાહિણ્યભિન્ના સામાન્યબુદ્ધિઃ પ્રતિભાતિ સ્વલક્ષણોદ્ભાવ સતી । કિન્ત્વ્ અનાદિવિતથ[ત્. 227અ.]વિકલ્પાભ્યાસવાસનાજનિતા સતી તથા ઽવભાસતે । દૃઢત્વં ચ બુદ્ધેર્ નાવિનાશિત્વમ્, ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાત્ કિન્ત્વ્ અબાધ્યમાનત્વમ્ । ન ચાસ્યાસ્ તત્ સમ્ભવતિ, લેશતો બાધકસ્યોક્તત્વાત્ । વિસ્તરતસ્ તુસ્યાદ્વાદભઙ્ગાદ્ યથાવસરમ્ ઇહૈવ તત્ર તત્ર વિધાસ્યમાનાદ્ બાધકમ્ અવધાર્યમ્ । તસ્માદ્ યથા વ્યક્ત્યઃ સામાન્યાન્તરમ્ અન્તરેણ તદ્ એકમ્ ઉપકુર્વન્તિ તથા ઽભિન્નજ્ઞાનાભિધાને અપિ પ્રવર્તયિષ્યન્તીતિ તદ્ એવ નીલસ્વલક્ષણં સામાન્યસાધ્યત્વોપગતાર્થક્રિયાકારિ
।[ સેચ્તિઓન્: 20. કુમારિલદત્તસ્ય દોષસ્ય સૌગતબુદ્દ્યબાધકત્વદર્શનમ્ ।]
યસ્[143]તુ -- [સ્. 34બ્.]

સામાન્યં નાન્યદ્ ઇષ્ટં ચેત્ તસ્ય [144] વૃત્તેર્ નિયામકમ્ ।
વિશેષાદ્ અન્યદ્ ઇચ્છન્તિ સામાન્યં તેન તદ્ ધ્રુવમ્ ॥
તા હિ તેન વિનોત્પન્ના મિથ્યા સ્યુર્ વિષયાદ્ ઋતે ।
ન ત્વ્ અન્યેન[145]વિના વૃત્તિઃ સામાન્યસ્યેહ દુષ્યતિ ॥[શ્વ્ આકૃતિ- 37, 38]
{પ્.32.1} ઇતિ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગદોષ ઉક્તો નાસૌતથાગતસમયનયાવદાતબુદ્ધીન્ બાધતે । સામાન્યબુદ્ધીનાં બાધકપ્રત્યયનિબન્ધનસ્ય મિથ્યાત્વસ્યોપગતત્વાત્ । તથા હિ --
કસ્માટ્ સાસ્નાદિમત્સ્વ્ એવ ગોત્વં? યસ્માત્ તદાત્મકમ્ ।
તાદાત્મ્યમ્ અસ્ય કસ્માત્ ચેત્, સ્વભાવાદિતિ ગમ્યતામ્ ॥[શ્વ્ આકૃતિ- 47]
ઇતિ વચનાત્ [ત્. 227બ્.] `વ્યક્તિસ્વભાવં ચ સામાન્યમ્ । ન ચાસાધારણમ્ વ્યક્ત્યુદયવિનાશયોર્ ધ્યા(યોશ્ ચ) નોદયવ્યયયોગિઽ ઇત્ય્ અયુક્તમ્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસતો ભેદપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ । આહ ચ -
તાદાત્મ્યંચેન્ મતંજાતેર્ વ્યક્તિજન્મન્યજાતતા।
નાશે ઽનાશશ્ચ કેનેષ્ટઃ [146] ? તદ્વચ્ [147] ચાઽનન્વયો [148] ન કિમ્? ॥
વ્યક્તિજન્મન્યજાતા [149] [સ્. 35અ.] ચેદાગતાનાશ્રયાન્તરાત્ ।
પ્રાગાસીન્ ન ચ તદ્દેશે સાતયાસઙ્ગતાકથમ્? ॥
વ્યક્તિનાશે ન ચેન્ નષ્ટાગતાવ્યક્ત્યન્તરંન ચ ।
તર્હ્ય્ અધિગચ્છન્ વિકલ્પઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- તચ્ ચ નીલસ્વલક્ષણમ્ । તેનાત્મના નીલસાધ્યાર્થક્રિયાકારિણા સ્વભાવેન દૃષ્ટમ્ એવ આલોચનાપ્રત્યયેન । તતો નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણ્ય્ અવિશેષાધાયિ વિકલ્પજ્ઞાનં કથં પ્રમાણં સ્યાત્? । અથ[150]મતમ્ -- સામાન્યમ્ એવ તર્હ્ય્ અધિગચ્છન્ નીલવિકલ્પઃ પ્રમાણમ્ અસ્તુ । તચ્ ચ સામાન્યમ્ અર્થક્રિયાકારિ । યતો નીલસાધ્યમ્ એવાર્થક્રિયાં નીલેન સહ સમ્ભૂય કરિષ્યતિ । વ્યક્તિસ્વભાવાન્ય્ એવ હિ સામન્યાનીત્ય્ આહ -- [સ્. 35બ્.] ન ચ નૈવ તત્ સ્વલક્ષણગ્રહણોત્તરકાલભાવિનો નીલવ્યક્તિદર્શનોત્તરકાલં ભવનશીલસ્ય । લિઙ્ગગ્રહણોત્તરકાલભાવિનસ્ તુ પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ વ્યક્તિસાધ્યાર્થક્રિયા સામાન્યસ્ય કલ્પિતસ્ય
{પ્.33.1} વ્યવસ્થાપયિતું શક્યત ઇતિ ભાવઃ । નીલવિકલ્પસ્ય [151] વિષયેણ નીલસામાન્યેન [ત્. 228અ.] નીલસાધ્યાર્થક્રિયા રઞ્જનાદિકા ક્રિયતે । તસ્ય વ્યક્તિસ્વાભાવ્યાયોગે સતિ કલ્પિતરૂપસ્ય તદસમ્ભવાત્ । ન ચ નિત્યસ્વભાવતામાબિભ્રાણેન નીલવિકલ્પસ્ય વિષયેણ નીલસાધ્યા ઽન્યા વા ઽર્થક્રિયા ક્રિયતે । ક્રમયૌગપદ્યવિરોધાદ્ ઇતિ મન્યતે ।[ સેચ્તિઓન્: 22. મીમાંસકસમતપ્રમાણલક્ષણે દોષદર્શનમ્ ।]
તદ્ એવં નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમ્ ઇતિ જ્ઞાને પ્રતિભાસમાનં સામાન્યં ન કાઞ્ચિદ્ અર્થક્રિયામ્ ઉપકલ્પયતીતિ પ્રસાધ્ય અનર્થક્રિયાકારિવિષયસ્યાપિ વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનઃ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાદ્ અતિવ્યાપ્તિર્ ઇતિ તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ [સ્. 36અ.] પ્રમાણલક્સણેમીમાંસકૈર્ વિશેષણમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- તસ્માત્. યત એવમ્ અનર્થક્રિયાસાધનવિષયતયા દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અયુક્તમ્, તસ્માદસ્મદભિમતં પ્રમાણમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રમાણલક્ષણં વ્યુદસ્ય, અનધિગતાર્થવિષયંપ્રમાણમ્ , તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અપિ ,એતસ્મિન્ન્ અપ્ય્ આહોપુરુષિકયા ઽન્યસ્મિન્ પ્રમાણલક્ષણે ક્રિયમાણે અતિવ્યાપ્તિપરિહારાય વિશેષણીયં વિશેષણમ્ ઉપાદેયમ્. કથં વિશેષણીયમ્ અનધિગતે સ્વલક્ષણ ઇતિ. અનેન હિ વિશેષણેનાનુમાનવિકલ્પસ્ય ચ પ્રામાણ્યં સિધ્યતિ, આલોચનાજ્ઞાન-
પૃષ્ઠભાવિનશ્ ચ વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં વ્યુદસ્યત ઇતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
તદ્ એવં વિધિવિકલ્પસ્યાનર્થક્રિયાસાધનવિષયતયા ઽનધિગતસામાન્યાધિગમે ઽપિ પ્રામાણ્યં નિરાકૃત્ય [ત્. 228બ્.] ચ શબ્દસમુચ્ચિતં સ્મૃતિત્વં પ્રતિષેધવિકલ્પેન સાધારણમ્ પ્રામાણ્યકારણં [સ્. 36બ્.] દર્શયન્ન્ આહ -- અધિગતે તુ સ્વલક્ષણે આલોચનાજ્ઞાનેન તત્સામર્થ્યજન્મા સ્વલક્ષણાધિગમબલભાવી વિકલ્પસ્ તદનુકારી સાક્ષાદ્ અનુત્પત્તેર્ દર્શનસંસ્કારાધેય(રાવેધ)વશાચ્ ચાસ્પષ્ટનીલસ્વલક્ષણાકારાનુકારી દૃશ્યવિકલ્પ્યયોશ્ ચૈકીકરણાદ્ એવમ્ ઉચ્યતે । વસ્તુતસ્ તુ {પ્. 34} ન કિઞ્ચિદ્ અસાવ્ અનુકરોતિ । સ સ્મૃતિર્ એવ । કુતઃ? કાર્યતસ્ તદ્વિષયત્વાત્ ન પરમાર્થતઃ । કાર્યમત્ર સ્વલક્ષણે પુરુષસ્ય પ્રવર્તનમ્, તદધ્યવસાયશ્ ચ । યતશ્ ચ કાર્યતઃ તદ્વિષયત્વાત્ સ્મૃતિર્ એવાતો ન પ્રમાણમ્ દર્શનબલોત્પન્નો વિકલ્પઃ । તથા હિ -- સ્મૃતેર્ અપ્ય્ અનુભૂતસ્વલક્ષણાંશવિષયાયા ન પરમાર્થતસ્ તદ્વિષયત્વમ્
। સ્વલક્ષણસ્યેન્દ્રિયબુદ્ધાવ્ ઇવ સ્ફુટરૂપતયા સ્મૃતાવ્ અપ્રતિભાસનાત્ । કિન્તુ યથોક્તાત્ કાર્યત એવ । તચ્ ચ વિધિવિકલ્પે ઽપિ સમાનમ્ ઇતિ કથમ્ અસૌ સ્મૃતિર્ ન સ્યાદ્ ઇતિ ।
[ સેચ્તિઓન્: 23. અનુમાનસ્ય વિધિવિકલ્પવૈલક્ષણ્યેન પ્રામાણ્યસમર્થનમ્ ।]
તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- નન્વ્ અનુમાનવિકલ્પઃ સ્મૃતિરૂપો ઽપિ પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે । [સ્. 37અ.] તથા હિ -- યદ્ એવાનગ્નિવ્યાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં મહાનસાદાવ્ અનુભૂતમ્ આસીત્, તદ્ એવ પ્રદેશવિશેષે ધૂમદર્શનાત્ સ્મર્યતે. તદ્વદ્ વિધિવિકલ્પો ઽપિ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- અનાધિગત સ્ય વસ્તુ નો રૂપ સ્ય અનધિગતેર્ ઇતિ । એવમ્ મન્યતે -- યત્ મહાનસાદાવ્ અનગ્નિવ્યાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં પ્રાગનુભૂતં ન તત્ તદ્દેશાદિસમ્બન્ધિતયૈવાનુમાનવિકલ્પેન [ત્. 229અ.] સ્મર્યતે કિન્તુ યત્ર પ્રદેશે પ્રાગનનુભૂતં તત્સમ્બન્ધિતયા । તતઃ સાધ્યધર્મિદૃષ્ટાન્તધર્મિગ્રાહિદર્શનદ્વયાનધિગતસ્યાનગ્નિવ્યાવૃત્તસ્ય વસ્તુરૂપસ્યાયોગવ્યવચ્છેદેનાધિગમાદ્ યુક્તમ્ અસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । ન તુ દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય, તદ્વિપરીતત્વાદ્ ઇતિ । [સ્. 37બ્.]
__________નોતેસ્__________
[145]સામાન્યેન
[146] હેતુના
[147] વ્યક્તિર્ ઇવ
[148] અનનુવૃત્તિઃ
[149] જાતિઃ
[150] સાઙ્ખ્યમતમ્ આકુટ્ટયન્ન્ આહ
[151] `ન ચઽ ઇત્ય્ અનેન સમ્બન્ધઃ
[ સેચ્તિઓન્: 24. પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં, સ્વલક્ષણસ્યૈવ ચ વસ્તુત્વમ્ ।]
યદિ નામાનધિગતં વસ્તુરૂપં નાધિગચ્છતિ, પ્રમાણં તુ કસ્માન્ ન ભવતીતિ ચેદ્ આહ -- વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્ ઇત્યાદિ । વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં ચ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ પ્રમાણવ્યાપારવિષયમ્[152]અભિપ્રેત્યોચ્યતે નાલમ્ભનલક્ષણમ્[153], અન્યથા ઽનુમાનસ્ય પરિકલ્પિતસામાન્યાલમ્ભનતયા વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાભાવાદ્ અવ્યાપિની પ્રમાણવ્યવસ્થા સ્યાદ્ । યદિ વસ્ત્વધિષ્ઠાના પ્રમાણવ્યવસ્થા કથં {પ્. 35.1} વિપ્રકૃષ્ટવિષયાયા[154]અનુપલબ્ધેઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ચેત્; તત્રાપિ પ્રધાનાદિવિકલ્પસ્યૈવ[155]ભાવાનુપાદાનતયા સાધ્યત્વાત્ તસ્યા અપિ વસ્ત્વધિષ્ઠાનતા ઽસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અદોષઃ ।
અથા વત્વધિષ્ઠાનૈવ પ્રમાણવ્ય્વસ્થે ઽતિ કુત એતદ્? ઇત્ય્ આહ -- અર્થક્રિયાયાં સુખદુઃખલક્ષણાયાં યદ્ [સ્. 38અ.] યોગ્યં શક્તં તદ્વિષયત્વાત્ તદર્થિનામ્ અર્થક્રિયાર્થિનાં પ્રવૃત્તેઃ પ્રાપ્તિત્યાગલક્ષણાયાઃ । યદિ નામાર્થક્રિયાયોગ્યે તદર્થિનાં પ્રવૃત્તિસ્ તથાપિ કથં વસ્ત્વધિષ્ઠાના પ્રમાણવ્યવસ્થા?, અર્થક્રિયાયોગ્યાધિષ્ઠાના હિ તથા સતિ સ્યાત્ ઇતિ ચેત્; આહ -- અર્થક્રિયા યાં યદ્ યોગ્યં તલ્લક્ષણમ્ એવ હિ વસ્તુ । તતો ઽર્થક્રિયાયોગ્યાધિષ્ઠાનત્વેન વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં કથં ન સ્યાત્ ઇતિ ભાવઃ । [ત્. 229બ્.]

ઇદં ચ વસ્ત્વાશ્રયેણ પ્રમાણવ્યવસ્થાપ્રતિપાદનમ્ અનધિગતે સ્વલક્ષણ ઇત્ય્ ઉક્તે કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્ -- વસ્તુમાત્રનિબન્ધના હિ પ્રમાણવ્યવસ્થા ન સ્વલક્ષણાશ્રયૈવ । તતો યદ્ય્ અપ્ય્ અનધિગતં સ્વલક્ષણં નાધિગચ્છતિ તથાપ્ય્ અનધિગતવસ્તુરૂપમ્ અધિગચ્છતો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતીતિ તદસિદ્ધતોદ્ભાવનાર્થમ્ ઉક્તમ્ -- અનધિગતવસ્તુરૂપે ત્ય્ આદિ । [સ્. 38બ્.] તદસિદ્ધતોદ્ભાવને ચાનધિગતવસ્તુરૂપાધિગન્તુર્ એવ પ્રામાણ્યં નેતરસ્યેતિ કુતઃ? ઇતિ પર્યનુયોગે અર્થક્રિયાયોગ્યે ત્ય્ આદિ ઉક્તમ્ । તથા ચ વસ્તુવિષયમ્ અપિ પ્રામાણ્યં બ્રુવતા સ્વલક્ષણવિષયમ્ એવોક્તં ભવતિ, તસ્યૈવાર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાત્, સામાન્યસ્ય ચ તદ્વિપરીતત્વાત્ ઇતિ મન્યતે ।
પુનર્ અપ્ય્ અનુભવોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યમ્ અપનેતુમ્ ઉપચયહેતુમ્ આહ -- તતો ઽપિ યથોક્તાદ્ વિકલ્પાદ્ ન કેવલં નીલસ્વલક્ષણાનુભવાદ્ વસ્તુન્ય્ એવ સ્વલક્ષણ એવ તદધ્યવસાયેન સ્વલક્ષણાધ્યવસાયેન અન્યથા તત્ર પ્રવૃત્ત્યયોગાત્ પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તેઃ અધિગતે સ્વલક્ષણે તત્સામર્થ્યજન્મા વિકલ્પો ન પ્રમાણમ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । પૂર્વમ્ અનધિગતવસ્તુરૂપાનધિગતેર્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્ । અધુના ત્વ્ અધિગતસ્યૈવાધિગમાદ્ ઇતિ [સ્. 39અ.] {પ્. 36.1} વિધિપ્રતિષેધરૂપતયોપપત્ત્યોર્[156]ભેદઃ । યદ્ વા કાર્યતસ્ તદ્ વિષયત્વાત્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં તદ્ એવોપચયહેતુવ્યાજેન સ્ફુતીકૃતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[152] પ્રવર્તકત્વ-
[153] ગ્રાહ્ય-
[154] નાસ્તિ પ્રધાનમ્, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ
[155] પ્રધાનવિકલ્પો વસ્તુકારણો ન ભવતિ, તદભાવે ઽપિ ભાવાત્, ખરવિષાણાદિવિકલ્પવત્
[156] યુક્ત્યોઃ

[ સેચ્તિઓન્: 25. વિકલ્પસ્ય દર્શનાત્ પૃથક્ પ્રામાણ્યાભાવઃ ।]
[ત્. 230અ.] યદિ નામ તદધ્યવસાયેન વસ્તુન્ય્ એવ પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તિસ્ તથાપ્ય્ અનધિગતસામાન્યગ્રાહિણો ઽસ્ય દર્શનાત્ પૃથક્ પ્રામાણ્યં કિમ્ ઇતિ નેષ્યતે? ઇતિ ચેત્; આહ -- પ્રવૃત્તૌ સ્વલક્ષણ એવ સત્યાં પ્રત્યક્ષેણ આલોચનાજ્ઞાનાખ્યેન અભિન્નયોગક્ષેમત્વાત્ । યોગઃ અપ્રાપ્તસ્ય વિષયસ્ય પરિચ્છેદલક્ષણા પ્રાપ્તિઃ, ક્ષેમઃ તદર્થક્રિયાનુષ્ઠાનલક્ષણં પરિપાલનમ્ । અભિન્નૌ યોગક્ષેમાવસ્થેતિ સ તથોક્તઃ । તત્ર વિકલ્પસ્ય નિર્વિકલ્પપ્રત્યક્ષેણાભિન્નો યોગઃ સ્વલક્ષણાધ્યવસાયતઃ । અભિન્નઃ ક્ષેમ આલોચનાવિજ્ઞાનાદ્ ઇવ વિકલ્પાદ્ અપિ સ્વલક્ષણ એવ પ્રવૃત્તેઃ । અયમ્ અસ્યાભિપ્રાયઃ -- યદિ વિકલ્પો નિર્વિકલ્પચેતસઃ પ્રમેયાન્તરવિષયસ્ તદા તત્રૈવ પુરુષં પ્રવર્તય તુ તત્સાધ્યામ્ અર્થક્રિયામ્ અધિગન્તુમ્ । નૈવ વા પ્રવર્તયેત્, તદ્વિષયત્વાભિમતસ્ય સામાન્યસ્યાભિન્નજ્ઞાનલક્ષણાયા એવાર્થક્રિયાયા ઉપગમાદ્ [સ્. 39બ્.] વિકલ્પોદયાદ્ એવ ચ તત્સિદ્ધેઃ
। ન હિ નીલાનુભવાત્ પ્રમેયાન્તરવિષયાઃ પીતાદિપ્રત્યયાઃ પુરુષં નીલવસ્તુનિ પ્રવર્તયન્તિ, સાધિતાર્થક્રિયા વા ક્વચિદ્ અપીતિ । તસ્માદ્ આલોચનાજ્ઞાનાન્ નૈવાયં પ્રમેયાન્તરવિષયઃ । વિશેષેણ યૈર્ એવં વ્યાખ્યાયતે -
નિર્વિકલ્પકબોધેન[157] દ્વ્યાત્મકસ્યાપિ વસ્તુનઃ।
પ્રહણમ્ [શ્વ્ પ્. 118]
ઇતિ[158]। તતો નીલદર્શનસ્યૈવ નિર્વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં યુક્તમ્, ન તદભિન્નોપયોગસ્ય [ત્. 230બ્.] સ્મૃતેર્ ઇવ વિકલ્પસ્યાપિ દર્શનાત્ પૃથગ્[159]એવ । અન્યથા નિષ્ફલાં પ્રમાણાન્તરકલ્પનાં કુર્વતઃ સ્મૃતીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાદિ પ્રમાણમ્ અનુષજ્યત ઇતિ પ્રમાણાનામ્ ઇયત્તા વિશીર્યેતેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[157] અત્ર `નઽ કારસ્યોપરિ પ્રતાવ્ એવ `3ઽ ઇતિ લિખિતં વર્તતે
[158] વિશેષેણ તેષાં મતે નૈવાયં પ્રમેયાન્તરવિષય ઇતિ સંબેધઃ
[159] પ્રામાણ્યં યુક્તમ્
{પ્.37.1}[ સેચ્તિઓન્: 26. ધારાવાહિકજ્ઞાનેષુ યોગિતદિતરાપેક્ષયા પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યે ।]
યદૈકસ્મિન્ન્ એવ નીલાદિવસ્તુનિ [સ્. 40અ.] ધારાવાહીનીન્દ્રિયજ્ઞાનાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે તદા પૂર્વેણાભિન્નયોગક્ષેમત્વાદ્ ઉત્તરેષામ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનાનામ્ અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ । ન ચૈવમ્, અતો ઽનેકાન્ત ઇતિ પ્રમાણસંપ્લવવાદી દર્શયન્ન્ આહ -- પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણેન ઇત્યાદિ । એતત્ પરિહરતિ -- ન , ઉત્તરેષાં પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ । કુતઃ? । નાનાયોગક્ષેમત્વાત્ [160] । તથા હિ -- પ્રતિક્ષણં વિષયપરિચ્છેદલક્ષણો યોગઃ, તદર્થક્રિયાનુષ્ઠાનલક્ષણશ્ ચ ક્ષેમઃ પરિપાલનરૂપો ભિદ્યતે । તતો વિપક્ષે વૃત્ત્યભાવાત્ ન હેતુર્ અનૈકાન્તિકઃ । કદા નાનાયોગક્ષેમત્વમ્? । ક્ષણવિશેષસાધ્યાર્થવાઞ્છાયામ્ । યદા ક્ષણવિશેષસાધ્યે ઽર્થે હિતાહિતલક્ષણે વાઞ્છા પ્રાપ્તિપરિહારેચ્ છા યોગિનાં પરોપકારમ્ ઉદ્દિશ્ય ભવતિ કસ્યચિત્[161]કથઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ ઉપયોગાત્ તદા[162]। યથા દર્શનમાર્ગ્ગે[163]દુઃખે[164]ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્ દમા(ર્
દશા)નામ્[165]અનુશયાનાં વાસનાં[166]નિરોધયતિ, તદ્વિરુદ્ધાશયોત્પાદનાત્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં[167]ક્લેષવિવિક્તતાલક્ષણાં નિર્વાણપ્રાપ્તિમ્ ઉત્પાદયતિ, [સ્. 40બ્.] અનુશયવિરુદ્ધાશયદાર્ઢ્યોત્પાદનાત્ । તત એષાં[168]ગ્રાહકાણિ પરચિત્તજ્ઞાનાનિ[169]પૃથગ્ એવ પ્રમાણાનિ । [ત્. 231અ.] પરહિતાધાનદીક્ષાવતાં ચ સમસ્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપિજ્ઞાનાલોકાવભાસિતાન્તરાત્મનાં ભગવતાં કશ્ચિદ્ એવાર્થક્ષણઃ કસ્યચિદ્ એવ પરાર્થસ્યાનુગ્રાહકો[170]વિબન્ધકો વેતિ સર્વભાવાન્ પ્રતિક્ષણં વીક્ષમાણાનામ્ અધ્યક્ષ ચેતસામ્ તદ્વિષયક્ષણાનાં ભિન્નાર્થક્રિયાસૂપયોગતો નાનાયોગક્ષેમત્વાત્ । તદ્ યદિ પ્રતિક્સણં[171]ક્સણવિવેકદર્શિનો ઽધિકૃત્યોચ્યતે તદા ભિન્નોપયોગિતયા પૃથક્ પ્રામાણ્યાત્ નાનેકાન્તઃ । અથ સર્વપદાર્થેષ્વ્ એકત્વા ઽધ્યવસાયિનઃ સાંવ્યવહારિકાન્ પુરુષાનભિપ્રેત્યોચ્યતે તદા સકલમ્ એવ [સ્. 41અ.] {પ્. 38.1} નીલસન્તાનમ્ એકમ્ અર્થં સ્થિરરૂપં તદ્સાધ્યાં
ચાર્થક્રિયામ્ એકાત્મિકામ્ અધ્યવસ્યન્તીતિ પ્રામાણ્યમ્ અપ્ય્ ઉત્તરેષામ્ અનિષ્ટમ્ એવેતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- સાધારણે હિ ઇતિ । તત્સન્તાનવર્ત્તિનાં સર્વક્ષણાનામ્ એકત્વેનાધ્યવસિતાનાં વ્યવહર્તૃભિર્ યત્ સાધારણં પ્રતિક્ષણમ્ અન્યાન્યકારણતયા વિભિન્નમ્ અપિ પરમાર્થતો વિપર્યાસાદ્ એકતયા ઽભિનિવિષ્ટં રઞ્જનાદિકં નીલાદિકકાર્યં તત્ર ન તેષામ્ ઉત્તરેષાં જ્ઞાનક્ષણાનાં સામર્થ્ય સ્યાર્થપ્રાપણશક્તે ર્ભેદઃ । પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણવિષય એવ તેભ્યો ઽપિ પ્રવૃત્તેર્ આદ્યસ્યૈવ તત્ર[172]પ્રામાણ્યમ્ । તથા હિ -- અર્થક્રિયાર્થિનાં તત્સાધનપ્રાપણસમર્થે જ્ઞાને પ્રમાણવ્યવહારં [ત્. 231બ્.] કુર્વતામ્ અવિક્લવધિયામ્ અર્થક્રિયાસાધનભેદાદ્ એવ પ્રામાણ્યભેદવ્યવહારો જ્ઞાનેષુ યુક્તઃ [સ્. 41બ્.] અન્યથા સ્મૃત્યાદેર્ અપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ કથમ્ અપાક્રિયેત?, આદ્રિયેત વા નિષ્ફલા પ્રમાણવ્યવસ્થા પ્રેક્ષાવતા ઇતિ? ।
કેષામ્ ઇવ સાધારેણે કાર્યે ન સામર્થ્યભેદઃ? 12 ઇત્ય્ આહ[173] અપરાપરે ચ તે ધુમા શ્ ચ તૈઃ પ્રમિતા શ્ ચ તે સન્નિકૃષ્ટાગ્નય શ્ ચ તેષ્વ્ ઇવ તદ્વિષયાણામ્ ઇવ અનુમાન્જ્ઞાનાનામ્ અગ્નિમાત્રસાધ્યે ઽર્થે સન્ધુક્ષણાદિકે વાઞ્છિતે તદર્થક્રિયાસાધનપ્રાપણવ્યક્તિભેદાભાવાત્ તથા પ્રામાણ્યભેદો ન યુક્તો વિદુષાં તથા ઽત્રાપિ । યદા તુ પઞ્ચતપસ્ તપ્તુકામો ભવતિ તદા ઽપરાપરધૂમપ્રમિતસન્નિકૃષ્ટાગ્નિવિષયાણાં અપ્ય્ અનુમાનાનાં સામર્થ્યભેદાત્ પ્રામાણ્યમ્ અનિવારિતમ્ એવ ।
__________નોતેસ્__________
[160] યોગિજ્ઞાનાનિ ક્ષણવિવર્તલક્ષકાણીતિ કૃત્વા ન એક્યોગક્ષેમાણિ, વિવક્ષિતદવદત્તાદેઃ પ્રથમઃ ક્ષણો ધર્માયોગ્યઃ દ્વિતીયસ્ તુ મનાગયોગ્યઃ તૃતીયસ્ તુ યોગ્ય ઇતિ જ્ઞાયતે યોગિના । તતશ્ ચ ક્ષણાઃ ભિન્નાઃ અર્થક્રિયા ચ ભિન્ના
[161] જ્ઞાનક્ષણસ્ય
[162] યોગિનિ
[163] બૌદ્ધમતે
[164] અવજ્ઞાકારિણિ મ્લેચ્છાદૌ સંસારિસ્કન્ધે
[165] [ધર્મજ્ઞા] નેન ક્ષાન્તિઃ । સમર્થેન યત્ સહ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ
[166] ક્લેશજનનશક્તિમ્
[167] વૈરાગ્યજ્ઞાનમ્
[168] ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાદિચિત્તાનામ્
[169] યોગિનઃ સત્કાનિ
[170] કઞ્ચિત્ પરચિત્તક્ષણં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્ તસ્યૈવાનુગ્રહાય પ્રવર્તતે । કઞ્ચિત્ તુ દૃષ્ટ્વા ઔદાસીન્યમ્ આલમ્બતે । કઞ્ચિત્ ત્વ્ અવબોધ્ય નિગ્રહાય
[171] પ્રત્યક્ષણામ્ -- ત્.
[172] કાર્યે
[173] ઇત્ય્ આહ -- અપરાપરધૂમ ઇતિ । અપરાપરે ચ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 27. વિકલ્પપ્રામાણ્યનિરાસસ્ય ફલિતાર્થઃ ।]
તદ્ એવં `યથા નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમ્ ઇતિ જ્ઞાન(મ્)ઽ ઇત્ય્ ઉદાહરણે નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં નિરાકૃત્ય પ્રકૃતે યોજ્યન્ન્ આહ -- એતેન નીલસ્વલક્ષણદર્શનોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યનિરાકરેણ ।
તન્ નેષ્ટત્વાદ્ વિકલ્પસ્યાપ્ય્ અર્થરૂપોપકારિણઃ। [શ્વ્ પ્. 111]

ઇતિ બ્રુવતાકુમારિલેન પ્રદે[સ્. 42અ.]શાદિદર્શનોત્તરકાલભાવિનો {પ્. 39.1} ધર્મિવિકલ્પસ્ય, તથા સમ્બન્ધપ્રતિપત્તિકાલે ઽગ્નિસ્વલક્ષણદર્શનસામર્થ્યભાવિનો ઽગ્નિસામાન્યવિષયસ્ય સાધ્યધર્મવિકલ્પસ્ય, ધૂમાલોચનાજ્ઞાનપૃષ્ઠભાવિનો ધૂમસામાન્યાવભાસિનો લિઙ્ગવિકલ્પસ્ય, આદિગ્રહણાદ્ ધર્મ[ત્. 232અ.]ધર્મિસમ્બન્ધવિકલ્પસ્ય ચ પ્રમાણપૃષ્ઠભાવિનો ધર્મ્યાદિસ્વરૂપમાત્રવિષયાલોચનાખ્યપ્રત્યક્ષપૂર્વકસ્ય
ન ચાવિકલ્પ્યલિઙ્ગસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધયોસ્ તથા
ગૃહીતિઃ [શ્વ્ પ્. 88]
ઇત્ય્ આક્ષેપભયાદ્ યદ્ અભ્યુપગતં પ્રામાણ્યં તત્ પ્રત્યુક્તં પ્રત્યાખ્યાતમ્ । પૂર્વકમ્ એવ સ્વલક્ષણવિષયં દર્શનં યત્ પરેણાલોચનાજ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યવહૃતં તત્ પ્રમાણં ન તુ તદ્બલભાવી વિકલ્પો યથોક્તેન ન્યાયેનેતિ સ્થિતમ્ એતત્ -- પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનતો વાપ્રસિદ્ધિઃ નિશ્ચય ઇતિ ।
તદ્ એવં પ્રત્યક્ષતઃ પક્ષધર્મનિશ્ચયં બ્રુવતા પ્રસઙ્ગેન દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યનિરાકરણાત્ ।
પ્રત્યક્ષંકલ્પનાપોઢમ્ [પ્વ્ 2.123]
ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।

[ સેચ્તિઓન્: 28. અનુમાનપ્રાધાન્યજ્ઞાપનમ્ ।]
યદ્ય્ એવં કસ્માદ્ અનુમાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇદમારભ્યતે [સ્. 42બ્.] ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ન સામાન્યેન `સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ઽ ઇતિ? । સઙ્ખ્યાદિવિપ્રતિપત્તિર્ અપ્ય્ અત્ર તદ્વિષયા નિરસ્તૈવ । પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્ અનુમાન[મ્ એવાશ્ર]યઃ । કસ્માદ્? યતઃ પક્ષધર્મ એવ તદંશેન વ્યાપ્ત એવ ચ હેતુઃ કારણં તસ્યાઃ, નાન્ય ઇત્ય્ અભિધાનાત્ પરોક્ષાર્થવિષયં સર્વં પ્રમણમ્ અનુમાને ઽન્તર્ભાવિતમ્ ઇતિ સઙ્ક્સેપતઃ સઙ્ખ્યાવિપ્રતિપત્તિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવિષયા નિરસ્તા । તથા, વ્યાપકાંશસ્ય[174]ગમ્યત્વપ્રતીતેઃ તદંશવ્યાપ્તિવચનેન સામાન્યવિષયમ્ અનુમાનં ન સ્વલક્ષણવિષયમ્ ઇત્ય્ આખ્યાતમ્ [ત્. 232બ્.] તસ્યાસાધારણત્વાત્, અસાધારણસ્ય ચ વ્યાપકત્વાયોગાત્, વિકલ્પાવિષયત્વાચ્ ચ । તત્ર તદાદ્યમસાધારણવિષયમ્ ઇત્ય્ આચક્ષાણેન સ્વલક્ષણવિષયમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઉક્તમ્ । {પ્. 40.1} દર્શનમ્ એવ પ્રમાણમ્ [હ્8]ઇત્ય્ આખ્યાનાત્ પ્રમાણમ્ એવ ફલમ્ ઇતિ સૂચિતમ્,
[સ્. 43અ.] તસ્યાર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ । તથા, તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગ ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ પરાર્થાનુમાનં કથયિષ્યતે, તસ્ય ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનરૂપત્વાત્ । સઙ્ક્ષેપતશ્ ચાનુમાનવ્યુત્પાદનમ્ અપ્ય્ અભિમતમ્ । તચ્ ચ સર્વત્રાસ્ત્ય્[175]એવેતિ કસ્માત્ અનુમાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્[176]? ।
સત્યમ્, પ્રાધાન્યાત્ તુ તદ્ગ્રહણમ્ । તથા હિ -- પ્રધાનપુરુષાર્થોપયોગિનસ્ તત્ત્વસ્ય ચતુરાર્યસત્યલક્ષણસ્યાનુમાનત[177]એવ નિશ્ચયાત્ તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । તથા પ્રત્યક્ષે ઽપિ વિષયે વિવાદસમ્ભવે, નાનુમાનાદ્ અન્યન્ નિર્ણયનિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ અતો ઽપ્ય્ અસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । પ્રવર્તકત્વાચ્ ચ પ્રાધાન્યમ્ અસ્ય । તથા હિ -- યદનુભૂતફલં સુખદુઃખસાધનમ્, અનુભૂયમાનફલં વા દૃશ્યમાનં ન તત્પ્રવૃત્તિવિષયો નિષ્પન્નત્વાત્ ફલસ્ય । તસ્માદ્ યદનાગતફલં સુખદુઃખસાધનં પ્રત્યક્ષમ્ અપિ તત્રાપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ પ્રવર્તકમ્ । ન હિ તસ્યાનાગતે સુખદુઃખે પ્રતિ યોગ્યતાં પ્રત્યક્ષં નિર્દ્ધારયતિ, ફલસ્ય [સ્.43બ્.] પરોક્ષત્વાત્ । તદુક્તમ્ -- ન હ્ય્ અપ્રત્યક્ષે કાર્યે કારણભાવગતિઃ ઇતિ ।
તસ્માત્ પૂર્વાનુભૂતસુખદુઃખસાધન[ત્. 233અ.]સાધર્મ્યાત્ પ્રત્યક્ષવિષયસ્યાપિ વસ્તુનો ઽનાગતફલયોગ્યતાનિશ્ચયઃ ન પ્રત્યક્ષતઃ । તથા ચાહ -- તદ્ [178] યથાદૃષ્ટસાધર્મ્યાત્ [179] તથાપ્રસાધિતં [180] નાનુમેયતામ્ અતિપતતિ ઇતિ । કથં તર્હિ દ્વયોર્ અપિ પ્રવર્તકત્વમ્? -- ન હ્યાભ્યામ્ અર્થંપરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાનો ઽર્થક્રિયાયાંવિસંવાદ્યત ઇ ત્ય્ ઉક્તમ્ । સુખદુઃખસાધનસ્ય[181]જલાનલાદેઃ સ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધેઃ, ફલમ્ અનાગતં પ્રતિ યોગ્યતાયા અનુમાનત ઇત્ય્ ઉભયોર્ અપિ પ્રવર્તકત્વમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વં ચ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોર્ ઉક્તમ્ ન ત્વ્ અનાગતફલં પ્રતિ યોગ્યતાયાઃ પ્રત્યક્ષતો ઽનિશ્ચયાત્ । [સ્. 44અ.] ન હ્ય્ અર્વાગ્દર્શિનાં ભાવિફલયોગ્યતાયાસ્ તતો નિશ્ચયઃ, તતઃ પ્રાધાન્યાદ્ અનુમાનગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[174] અગ્નિ-
[175] પ્રત્યક્ષાદૌ
[176] `સઙ્ક્ષેપેણૈવ પ્રત્યક્ષવ્યુત્પાદનં ન વિસ્તરતઃઽ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ
[177] દુઃખ-સમુદય-માર્ગ-નિરોધાઃ
[178] વસ્તુ
[179] અન્યત્ર
[180] સુખદુઃખહેતુતયા
[181] ઉત્તરમ્
{પ્. 41.1}[ સેચ્તિઓન્: 29. સ્વભાવહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ સ્વપ્રમાણાયત્તઃ ।]
તત્ર સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાનાં પક્ષધર્મનિશ્ચયસ્ તુલ્યોપાયસાધ્યતયા ઽભેદેનૈવોક્તઃ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયસ્ય તુ ભિન્નોપાયસાધ્યતયા ભેદેનૈવ નિર્દ્દેશઃ કાર્ય ઇતિ સ્વભાવહેતૌ તાવદ્ અન્વયનિશ્ચયં સ્વપ્રમાણનિબન્ધનં દર્શયન્ન્ આહ -- અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ ન કેવલં પક્ષધર્મનિશ્ચય ઉક્તઃ કિન્ત્વ્ અન્વયનિશયો ઽપિ સ્વભાવહેતૌ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । સાધનધર્મ સ્ય યદ્ ભાવમાત્રં સત્તામાત્રં મુદ્ગરાદિનિમિત્તાન્તરાનપેક્ષં તસ્ય અનુબન્ધો અનુગમનં વ્યાપ્તિઃ તસ્ય સિદ્ધિઃ યા સ સ્વભાવહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ । કસ્ય [ત્. 233બ્.] સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ? । સાધ્યધર્મસ્ય [સ્. 44બ્.] સાધ્યશ્ ચાસૌ અસિદ્ધત્વાત્ ધર્મધર્મિસમુદયૈકદેશત્વાત્ ધર્મશ્ ચેતિ તથોક્તઃ । યત્ર યત્ર સાધનધર્મસ્ય ભાવઃ તત્ર તત્ર સાધ્યધર્મસ્યાપિ નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષો ભાવ ઇત્ય્ એતસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ સ્વભાવહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ
। કથં પુનઃ સાધ્યધર્મઃ સાધનધર્મભાવમાત્રમ્ અનુબધ્નાતિ ।? તદ્ભાવતયા સ સાધનધર્મો ભાવઃ -- સ્વભાવો યસ્ય તસ્ય ભાવતયા તદ્ભાવતયા । યો હિ સાધનધર્મઃ સાધ્યધર્મસ્ય સ્વભાવઃ સ[182]કથં તં[183]નાનુબધ્નીયાત્, નીરૂપત્વપ્રસઙ્ગાત્? ।
__________નોતેસ્__________
[182] સાધ્યધર્મઃ
[183] સાધનધર્મમ્
[ સેચ્તિઓન્: 30. સ્વભાવહેતાવૈક્યેપિ સાધ્યસાધનભાવવ્યવસ્થા ।]
નનુ તત્સ્વભાવત્વે ભેદાભાવાત્ કથં સાધ્યસાધનભાવઃ? ઇત્ય્ આહ -- વસ્તુતઃ પરમાર્થતઃ । સાધ્યસાધનસંકલ્પકાલે[184]તુ પરમ્પરયા તત્ તદ્વ્યાવૃત્તપદાર્થનિબન્ધનાયાં કલ્પનાબુદ્ધૌ [સ્. 45અ.] ભેદેન પ્રતિભાસનાત્ સાધ્યસાધનભાવો ન વિહન્યતે । ન હ્ય્ અસૌ[185]પારમાર્થિકં સાધ્યસાધનધર્મયોર્ દ્ધર્મિણશ્ ચ કૃતકત્વાદૌ ભેદમ્ અવલમ્ભતે[186], સમ્બન્ધાભાવેન સાધ્યસાધનભાવાયોગાત્ ।
એકાર્થસમવાયઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વાદેઃ સમ્બન્ધઃ ઇતિ ચેત્; ન, તસ્યાપિ તતો[187]ઽર્થાન્તરત્વે `અયમ્ અનયોર્ અસ્મિન્ન્ અર્થે સમવાયઃઽ ઇતિ {પ્. 42.1} સમ્બન્ધાભાવસ્ય તદવસ્થત્વાત્, સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયાં ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । સમવાયાદ્ વૃત્તિકલ્પનાયાં ચ કૃતકત્વાદયો નિત્યાભિમતેષ્વ્ અપ્ય્ આત્માદિષુ વર્તેરન્ । ય એવ હિ કૃતકત્વાદેઃ શબ્દે સમવાયો [ત્. 234અ.] યદ્બલાત્ તત્રૈવ તદ્ વર્તતે સ એવ નિત્યાભિમતેષ્વ્ અપિ, તસ્યૈકત્વેનોપગતત્વાત્ ઇત્ય્ આત્માદૌ વૃત્તિઃ કૃતકત્વાદેઃ કેન નિવર્યેત? । અથ `ય એવાભૂત્વા ભવનધર્મા ભૂત્વા ચાભવનધર્મા ઽસ્થિરરૂપો ભાવઃ તત્રૈવ કૃતકત્વાદયો ધર્મા વર્તન્તેઽ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । સૈવ તર્હ્ય્ અભૂત્વા ભવનસ્વભાવતા ભૂતસ્ય ચાસ્થિરસ્વભાવતા તદ્વિપરીતરૂપસમારોપવ્યવચ્છેદવિષયયાયાઃ કલ્પનાબુદ્ધેર્ નિબન્ધનં કિં નેષ્યતે? । [સ્. 45બ્.] તયૈવ[188]પરમાર્થાભેદવતોર્ દ્ધર્મયોઃ સાધ્યધર્મિણિ વૃત્તેઃ કિમ્ અન્તરાલગડુના કૃતકત્વાદિના

વ્યતિરેકવતા[189]ઉપગતેન? । તથા હિ -- ન સત્તામાત્રેણ કૃતકત્વાદયો ધર્માઃ સાધ્યધર્મપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્, તેષાં સદા સન્નિહિતત્વેનાનવરતં તદ્ધર્મપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્, કિન્તુ વિકલ્પપ્રતિભાસિન એવ । સ ચ વિકલ્પઃ સ્વપ્રતિભાસિનમ્[190]એવાકારં બહીરૂપતયા ઽધ્યવસિતમ્ અનુસરન્ કૃતકાનિત્યાદિરૂપતાં વસ્તુનઃ પ્રતિપદ્યતે, પરમાર્થતો ઽસંસ્પર્શે ઽપિ તદ્રૂપસ્ય[191], પરમ્પરયા તદુપાદાનત્વાત્ । વ્યતિરિક્તાસ્ તુ ધર્માસ્ તદુત્પત્તિનિમિત્તમાત્રતયા[192]પરિકલ્પ્યન્તે, તદ્ વરં યદ્[193]એવ તત્કલ્પનાનિબન્ધનં[194]તદ્ એવ તથાવિધવિકલ્પપ્રસવનિમિત્તમ્ અસ્તુ, તસ્યાવશ્યમ્[195]અભ્યુપગમનીયત્વાત્, તદભ્યુપગમે ચ ચરિતાર્થા વ્યતિરેકવન્તો ધર્મા ઇત્ય્ અલં તત્કલ્પનયા । અવશ્યં ચ વ્યતિરિક્તા ઽનિત્યતાદ્વારેણાપિ વસ્તુન એવાનવસ્થાયિનમ્ આત્માનં પ્રતિપદ્યતે(ન્તે), [સ્. 46અ.] [ત્. 234બ્.] તદનુરૂપાર્થકૃ(ક્રિ)ય્[હ્9]આર્થિતયા[196]પ્રવૃત્તેઃ, અન્યથા[197]વ્યતિરિક્તા ઽનિત્યતયા નિત્યત્વાત્[198]તદવગમાર્થત્વેનાયમ્ અનિત્યસાધ્યાર્થક્રિયાર્થી[199]નિત્યં
શબ્દાદિકમ્ આશઙ્કમાનઃ 3 કિમ્ અનિત્યતાવિચારં પ્રતિ આહિતાસ્થઃ[200]?[201]। {પ્. 43.1} વ્યતિરિક્તાયાં ચાનિત્યતાયામ્ અવગતાયાં તત્રૈવ પ્રવર્તતામ્, કિમ્ ઇતિ નિત્યે શબ્દાત્મનિ? । તદ્વા(દ્દ્વા)રેણ[202]પ્રતિપત્તેઃ ઇતિ ચેત્; તત્ કિમ્ અનેન વ્યવધિના? । વરમ્ અવ્યવહિતસ્યૈવ પ્રતિપત્તિર્ અસ્તુ, તેનૈવાર્થત્વાદ્ ઇતિ । તદેતદ્ અતિપ્રચર્ચ્ચ્યમાનમ્[203]અતિગહનં સમ્પદ્યત ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્ ।
યે ઽપિજૈમિનીયામન્યન્તે -- `યેષામ્ અત્યન્તવ્યતિરેકવન્તો ધર્માઃ તેષામ્ એવાયંનૈયાયિકાદીનાં દોષઃ, અસ્માકં તુ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદવતાં ધર્માણાં તત્સ્વભાવતયા નૈષ દોષઃઽ ઇતિ; તેષામ્ અપિ વસ્તુતઃ સાધનધર્મરૂપતોપગમે સાધ્યધર્મસ્ય, કથઞ્ચિદ્ ભેદાભ્યુપગમે ન કિઞ્ચિત્ [સ્. 46બ્.] ફલમ્ ઉત્પશ્યામઃ, સાધ્યસાધનભાવસ્ય કલ્પિતભેદદ્વારેણાપ્ય્ ઉપપત્તેઃ । ન ચૈકાત્મ્યે કથઞ્ચિદ્ અપિ ભેદો યુક્તઃ, એકસ્માત્ સ્વભાવાદ્ અભેદાત્ । તતો ઽપિ તયોઃ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદૌ સ્ત એવેતિ ચેત્; ન, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ -- ધર્મયોસ્ તદેકસ્વભાવાદ્[204]અપિ ભેદવતોસ્ તેન સ્વભાવેન કથઞ્ચિદ્ અભેદનિમિત્તમ્ અભિન્નો ઽપરઃ સ્વભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, તથા તેના ઽપ્ય્ અપરઃ ઇત્ય્ અનન્તૈવ [ત્. 235અ.] ભિન્નાભિન્નસ્વભાવપરમ્પરા સ્યાત્ । ન ચ કલ્પનાબુદ્ધાવ્ અનન્તોભયરૂપસ્વભાવપરમ્પરા પ્રતિભાસત ઇતિ કિમ્ ઇતિ તત્કલ્પનયા ઽઽત્માનં વિપ્રલભન્તે ભવન્તઃ? । કથઞ્ચિત્ ચ ભેદોપગમાત્
કથં ભેદપક્ષભાવિનાં દોષાણાં અનવસરઃ? । યં ચાત્માનં પુરોધાય `ઇમૌ ધર્માઉ, અયં ધર્મીઽ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે[હ્10]યદિ તેન ભેદસ્ તદા ભેદ એવેતિ કુતો ઽનેકાન્તવાદઃ? । અથાભેદઃ; તદા `અયં સાધનધર્મઃ, અયં સાધ્યધર્મઃ, ધર્મી ચાયમ્ઽ ઇતિ કથં પારમાર્થિકં તૃ(ત્રિ)તયં સિધ્યેત્? । [સ્. 47અ.] તસ્માત્ તત્તત્પરરૂપવ્યાવૃત્તિસમાશ્રયાયાં કલ્પનાબુદ્ધૌ ભેદવતામ્ ઇવ ધર્મધર્મિણાં પ્રતિભાસનાત્ સાધ્યસાધનભાવઃ । તન્માત્રાનુબન્ધસ્ તુ વસ્તુતઃ તત્તત્સ્વભાવતયૈવ યુક્તઃ ઇતિ મન્યમાનેન વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતયા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[184] -ધનવિકલ્પ- -- ત્.
[185] સાધ્યસાધનભાવઃ
[186] શ્રયતે
[187] કૃતકત્વાનિત્યત્વાભ્યામ્
[188] [અ] ભૂત્વા ભવનાદિસ્વભાવતયા
[189] ભિન્નેન
[190] પરિચ્છેદ્યવસ્તુન્ય્ અવિદ્યમાનમ્
[191] વસ્તુ-
[192] વિકલ્પોત્પત્તિનિમિત્તમાત્રતયા
[193] અભૂત્વા ભવનાદિકમ્ ।
[194] તેષાં કૃતકત્વાદીનાં પ્રતિનિયતે શબ્દાદૌ વૃત્તિકલ્પનાયા નિબન્ધનમ્
[195] અભૂત્વા ભવનાદિકસ્ય

[196] અનિત્યસ્વભાવાનુરૂપાર્થક્રિયાર્થિતયા
[197] સ્વભાવભૂતધર્માનભ્યુપ્ગમે
[198] શબ્દાદેઃ
[199] નિત્યશબ્દાદ્યવગમાર્ત્થિત્વે[ન]
[200] આહિતા આસ્થા યેન । કૃતયત્ન ઇત્ય્ અર્થઃ
[201] કિં અનિત્યતાવ્યાપારં પ્રતિ અહિતં કરોતિ? -- ત્.
[202] અનિત્યતાદ્વારેણ
[203] પ્રપઞ્ચ્યમા- -- ત્.
[204] ન કેવલં ધર્મિણઃ
{પ્. 44.1}[ સેચ્તિઓન્: 31. બાધકપ્રમાણાદ્ એવ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યસાધનતાદાત્મ્યમ્ ।]
કા પુનર્ અસૌ વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતા યયા હેતુભૂતયા સાધ્યધર્મસ્ય સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધઃ સિધ્યતિ? ઇત્ય્ આહ -- સા વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતા સાધ્ય સ્ય વિપર્યયો વિપક્ષઃ તત્ર, હેતોઃ યદ્ બાધકંપ્રમાણં તદ્વિપરીતધર્મપ્રત્યવસ્થાપકમ્[205], યેન[206]બાધ્યમાનો હેતુસ્ તત્ર ન પ્રવર્તતે, વિરુદ્ધયોર્ એકત્ર સહભાવાસમ્ભવાત્, તસ્ય યા વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ બાધકપ્રમાણવૃત્તિઃ તત્સાધ્યત્વાચ્ ચ વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતાયાઃ સા બાધકપ્રમાણવૃત્તિર્ ઉક્તા । તસ્યાં હિ સત્યાં [ત્. 235બ્.] વિપક્ષાટ્ નિવૃત્તો હેતુઃ સાધ્યધર્મવત્ય્ એવ ધર્મિણિ વર્તત ઇતિ સાધ્યધર્મસ્યાનર્થાન્તરસ્ય સાધનધર્મસ્વભાવતા સિધ્યતિ । તયાચ વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતયા સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધઃ સાધ્યધર્મસ્ય સિધ્યતીતિ [સ્. 47બ્.] અન્વયનિશ્ચયઃ `યત્ર યત્ર સાધનધર્મસ્ તત્ર સાધ્યધર્મઃઽ ઇત્ય્ એવં રૂપો જાયતે ।
અત્રોદાહરણં યથા-- યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ એવ । અવધારેન વ્યાપ્તિમ્ આહ । સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધનસ્ય ચૈતદ્રૂપમ્ આખ્યાતં, નિમિત્તાન્તરમ્ અન્તરેણ સત્ ઇત્ય્ એવ કૃત્વા ક્ષણિકમ્ ઇત્ય્ ઉપદર્શનાત્ । સ ચ વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતયા સિધ્યતીતિ તત્સિદ્ધ્યુપાયં બાધકપ્રમાણવૃત્તિં દર્શયતિ -- અક્ષણિકત્વે ક્ષણિકવિપર્યયે સતિ અર્થક્રિયાવિરોધાત્ અર્થસ્ય -- કાર્યસ્ય ક્રિયા -- નિષ્પત્તિસ્ તસ્યા વિરોધાત્ તલ્લક્ષણં સા ઽર્થક્રિયા લક્ષણં યસ્ય વસ્તુત્વસ્ય અર્થક્રિયાસામર્થ્યાત્મનઃ, તત્ તથોક્તમ્ । અર્થક્રિયા હિ તત્સામર્થ્યરૂપં વસ્તુત્વં લક્ષ્યતે । તદ્ એવં વિધં વસ્તુત્વં હીયતે નિવર્તતે, તદ્વિપર્યયરૂપસ્યાસત્ત્વસ્યા ઽઽકર્ષણાત્ । એતચ્ ચ બાધકં પ્રમાણં વ્યાપકાનુપલબ્ધિરૂપમ્ ઉત્તરત્રાવસરપ્રાપ્તં સ્વયમ્ એવ વક્ષ્યતિ । તદનયા બાધકપ્રમાણવૃત્તયા સાધ્યધર્મસ્ય [સ્. 48અ.] વસ્તુતઃ સાધનધર્મસ્વભાવતા સિધ્યતિ । તયા ચ વસ્તુતસ્ તદ્ભાવતયા
સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[205] સત્વા(ત્ત્વા)ખ્યહેતુવિપરીતાસત્વ(ત્ત્વ)-
[206] યેન સાધ્ય- -- ત્.
{પ્. 45.1}[ સેચ્તિઓન્: 32. કાર્યહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચયનિરૂપણમ્ ।]
એવં સ્વભાવહેતૌ [ત્. 236અ] વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યસિદ્ધિતો ઽન્વયનિશ્ચયં પ્રતિપાદ્ય કાર્યહેતૌ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ -- કાર્યહેતૌ અન્વયનિશ્ચયઃ ઇતિ પ્રકૃતમ્ । કઃ પુનર્ અસૌ કાર્યકારણયોર્ ભાવઃ? । {1} કાર્યત્વં {2} કારણત્વં ચ । તસ્ય યા સિદ્ધિઃ પ્રતીતિઃ સા કાર્યહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ । યથા ચ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિર્ ભવતિ તથોપદર્શયન્ન્ આહ -- યથા ઇત્યાદિ । યથાશબ્દ ઉપદર્શનાર્થઃ[207]। ઇદં ધૂમાદિકમ્ અસ્ય અગ્નેઃ ઉપલમ્ભે સતિ ઉપલભ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અનેન કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષવ્યાપારમ્ આહ । ન ચ કેવલં પ્રત્યક્ષં કાર્યકારણભાવમ્ અસન્દિગ્ધં સાધયતિ, કિન્તુ પ્રાક્પ્રવૃત્તાનુપલમ્ભસહાયમ્ ઇતિ [સ્. 48બ્.] દર્શાયિતુમ્ આહ -- ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમ્ અનુપલબ્ધમ્ ઇતિ । યદિ તદ્ ધૂમાદિકમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સત્સ્વ્ અન્યૈ(ન્યે)ષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ
દૃશ્યાત્મકં સત્ નોપલબ્ધં ભવતિ અગ્ન્યાદિસામગ્રીસન્નિધાનાત્ પ્રાક્ તાદાત્મ્યાદિ(તદગ્ન્યાદિ)સામગ્ર્યામ્ ઉપલભ્યમાનાયામ્ ઉપલભ્યમાનં તત્કાર્યં સિધ્યતિ । ન તૂપલમ્ભપ્રત્યયાન્તર્વૈકલ્યાદ્ અનુપજાતોપલબ્ધિયોગ્યરૂપં સત્, તદ્દેશસન્નિહિતમ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતયાગ્ન્યાદિસામગ્રી સન્નિધાનાત્ પ્રાગનુપલબ્ધમ્ ઇતિ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ચાનુપલમ્ભેનાગ્ન્યાદિસામગ્રી સન્નિધાનાત્ પ્રાગન્યતા આગમનં, તદ્દેશકાલસંન્નિહિતાત્ કટકુટ્યા[ત્. 236બ્.]દેર્ ઉત્પત્તિઃ, તદ્દેશે ચા ઽસન્નિધાનમ્ ઇતિ, ત્રિતયમ્ અપાક્રિયતે । એતાવદ્ભિશ્ ચ પ્રકારૈર્ અતત્કાર્યતા ભવન્તી ભવેત્ । તતો ઽનુપલમ્ભેના ઽતત્કાર્યતાશઙ્કાનિરાસાદ્ તદ્ભાવે ભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવો ઽસન્દિગ્ધઃ [સ્. 49અ.] સિધ્યતિ ।
ન ચાગ્નીન્ધનાદિભાવે નિયતસન્નિધેર્ અદૃશ્યાત્મનઃ કુતશ્ચિત્ ધૂમસ્ય ભાવઃ સ્યાત્ ઇત્ય્ આશઙ્કનીયમ્ । અગ્નીન્ધનાદિભેદાનુવિધાનાદ્ ધૂમસ્ય । ચન્દનાગુરુકર્પૂરકેશોર્ણાદીન્ધનભેદે તદનુરૂપભેદસ્યાસ્ય દર્શનાદ્ અલ્પમહદિન્ધનવિકારકારિણશ્ચાગ્નેસ્ તદનુરૂપસ્ય[208]। ન ચાગ્નીન્ધનાદિસન્નિધાવ્ અદૃશ્યાત્મનો નિયતસન્નિધાનતા યુક્તા, {પ્. 46.1} પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । પ્રતિબન્ધે વા તત્કાર્યતા[209]તત્કારણતા વા સ્યાત્ । તત્કાર્યત્વે, નાગ્નીન્ધનસમ્પર્ક્કાનન્તરં ધૂમજન્મ સ્યાત્, તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાદ્ એવ ચાસ્યાપિ તત્કાર્યત્વમ્ । તચ્ ચ ધૂમે ઽપિ સમાનમ્ । નાપીન્ધનાદિકારણત્વમ્ અદૃશ્યાત્મનઃ, ઇન્ધનાદેઃ સ્વહેતોર્ એવ વૃક્ષાદેર્ ભાવદર્શનાત્ । તત્રાપિ તથાભાવકલ્પનાયાં[210]તદ્ એવોત્તરં વાચ્યમ્ । પુનશ્ ચોદ્યે સ એવ પરિહારો ઽનવસ્થા ચ । એતેનૈકસામગ્ર્યધીનતા ઽપિ પ્રત્યુક્તા । તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદ્ એવ ચ ધૂમસ્ય તત્[211]કારણં કલ્પેત
। તચ્ ચાગ્ન્યાદાવ્ અપિ તુલ્યમ્ । તદ્ અપિ તત્ર કારણમ્ અસ્તુ ઇતિ ચેત્; ન, અગ્ન્યાદિભાવે ઽવશ્યમ્ ભાવિનો ઽન્યસ્યાપિ કારણત્વકલ્પનાયાં નિમિત્તાભાવાત્, કાર્યવ્યતિરેકનિબન્ધનત્વાત્ [સ્. 49બ્.] કારણભાવકલ્પનાયાઃ । તથા અગ્નીન્ધના[ત્. 237અ.]દેર્ એવાન્યતરાભાવે અભવતઃ[212][હ્11]। ભવતુ વા ઽન્યસ્યાપિ તદ્ભાવે નિયતસન્નિધેઃ કારણતા । ન તુ તાવતાગ્ન્યાદેઃ કારણત્વહાનિઃ, યતો ધૂમદર્શનાત્ તન્નિશ્ચયેન પ્રવૃત્તૌ તદ્વિસંવાદઃ સ્યાત્ । ન હિ સર્વસત્ત્વકર્માધિપત્યજનિતત્વે ઽપિ જગદ્વૈચિત્ર્યસ્ય દૃષ્ટકારણહાનિતસ્ તત્કાર્યદર્શનાદ્ વા પ્રવૃત્તાનાં અતત્પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન ।
કિં રૂપઃ પુનર્ અસૌ કાર્યકારણભાવો ઽનુપલમ્ભસહાય પ્રત્યક્ષનિબન્ધન ઇત્ય્ આહ -- તદ્ભાવે ભાવઃતદભાવે ઽભાવશ્ચ ઇતિ । ય[213]એવ હિ 7 કારણાભિમતસ્ય[214]ભાવે[215]ભાવ એવ । કાર્યત્વેનાભિમતસ્ય[216]ભાવઃ । તદભાવે કારણત્વાભિમતસ્યા ઽભાવે અભાવ [217] એવ કાર્યત્વેનાભિમતસ્યાભાવશ્ ચ । સ એવ કાર્યકારણભાવો નાન્યઃ ।

સ હિ તાભ્યામ્ અન્યો ભવન્ સ્વભાવતો ઽપ્રતિપન્નકાર્યકારણરૂપયોર્ વા ભવેદ્, યદ્વા સ્વભાવેનૈવ કાર્યકારણાત્મનોઃ । યદ્યાદ્યઃ પક્ષઃ તદા સર્વત્રૈવાકાર્યક(કા)રણભૂતે ઽપિ વસ્તુનિ [સ્. 50અ.] ભવેત્ તન્નિયમકારણાભાવાત્ । તતઃ સર્વં સર્વસ્ય કાર્યં સ્યાત્ । {પ્. 47.1} સ્વભાવેન ચાતદ્રૂપસ્યાન્યયોગે ઽપિ ન તદ્રૂપતા । ન હિ ભાવાઃ પ્રતિનિયતરૂપત્યગેનાન્યયોગે ઽપિ રૂપાન્તરમાભજન્તે, યતો નાન્યયોગસ્ તેષાં પૂર્વરૂપં નાશયતિ વિનાશહેત્વયોગાદ્ વક્ષ્યમાણકાત્ । ના ઽપ્ય્ અપૂર્વમ્ ઉત્પાદયતિ તસ્ય તતો ઽર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ તેષુ નિષ્પન્નેષ્વ્ અનિષ્પન્નો ભિન્નહેતુકો વા તત્સ્વભાવો યુક્તઃ । અયં હિ ભેદો [ત્. 237બ્.] ભેદહેતુર્ વા વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણ ભેદશ્ ચ । તતશ્ ચેત્ ન ભેદઃ, અન્યનિમિત્તાભાવાત્ એકં દ્રવ્યં વિશ્વં સ્યાત્ ઇત્યાદિ પ્રસજ્યેત । પ્રતિભાસભેદો ઽપિ હિ ઇતરેતરાભાવરૂપતયા વિરુદ્ધધર્માધ્યાસતાં નાતિક્રામતિ । તતશ્ ચ પૂર્વકે વસ્તુની
[સ્. 50બ્.] તદવસ્થે એવેતિ ન તયોર્ અન્યયોગે ઽપિ કાર્યકારણરૂપતાપત્તિઃ ।
અથ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, તદા સ્વભાવત એવ તયોઃ કાર્યકારણરૂપત્વાદ્ અન્યસ્ તદ્ભાવઃ કથં ન વૈયર્થ્યમ્ અનુભવેત્? । કાર્યકારણબુદ્ધી અપિ તદ્ભાવભાવિત્વમાત્રનિબન્ધને નાર્થાન્તરનિમિત્તે, તસ્યોપપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય[218]કાર્યકારણરૂપવિવેકિના રૂપાન્તરેણાપ્રતિભાસનાત્ । તથાવિધાસ્યાપિ[219]ગ્રહણકલ્પનાયામ્ અતિપ્રસઙ્ગઃ । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતાયાં[220]કથં કાર્યકારણભાવબુદ્ધી તન્નિબન્ધને? । ન હિ તદ્ અર્થાન્તરં સ્વસત્તામાત્રેણ તદ્બુદ્ધી પ્રવર્તયતિ । સદા સન્નિહિતત્વેનાસ્ય તયોઃ સર્વદોદયપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ વિશેષણમ્ અગૃહીતં [સ્. 51અ.] વિશેષ્યે સ્વવિશિષ્ટપ્રત્યયનિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ અયુક્તા ઽસ્યાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા । ન ચ દૃષ્ટસ્યાપ્ય્ અનુપલક્ષણં યુક્તમ્, કાર્યકારણબુદ્ધ્યોસ્ તન્નિબન્ધનતોપગમાત્ । ન હિ યન્નિમિત્તો યો ઽન્યત્રાતદ્બુદ્ધિભાજિ તદ્વ્યવસાયઃ સ તદનુપલક્ષણે[221]યુક્તઃ । દેવદત્તે 2 દણ્ડિવ્યવસાયવદ્
દણ્ડાનુપલક્ષણે । ન ચાર્થાન્તરસ્ય કાર્યકારણાભ્યાં સમ્બન્ધો ઘટતે, સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયામ્ અનવસ્થા[ત્. 238અ.]પ્રસક્તેઃ । કાર્યકારણભાવાભ્યુપગમે કાર્યકારણાભ્યામ્ અસહભાવિતા સદ્ભાવસ્ય । તતશ્ ચ કાર્યકારણકાલે તસ્યાસન્નિધાનાત્ કથં {પ્. 48.1} કાર્યકારણબુદ્ધિહેતુતા? । નિરુદ્ધયોર્ અધ્યાહૃત્ય[222]તત્પ્રત્યયકલ્પનાયાં[223]ચ કલ્પિતવિષય એવ કાર્યકારણતાધ્યવસાયઃ સ્યાત્ ન વસ્તુવિષયઃ । સ ચ વિશિષ્ટભાવાભાવનિબન્ધનો ઽભ્યુપગત એવેતિ કિમ્ અર્થાન્તરકલ્પનયા? । કલ્પિતવિષયત્વે તદ્વ્યવસાયસ્ય[224], તસ્યા[225]વૈયર્થ્યાત્ કાર્યકારણયોશ્ ચાયૌગપદ્યાત્ । ન હિ [સ્. 51બ્.] તાભ્યામ્ અસૌ જન્યતે, પ્રત્યેકજન્યશ્ ચ કથં કાર્યકારણભાવઃ? । યદા ચ કારણેન જન્યતે તદા કિં સ્વકાર્યસહિતો જન્યતે, અથ કેવલઃ? । કેવલો ઽપિ કિં સ્વકાર્યાત્ પ્રાગ્, અથ પશ્ચાત્? । યદિ સ્વકાર્યસહિતસ્ તદુ(દો)ભયોર્ અન્યત એવ ભાવાત્ પરસ્પરમ્ અસમ્બન્ધ ઇતિ કાર્યસમ્બન્ધિતા ઽસ્ય હીયેત । અથ
કેવલઃ સ્વકાર્યાત્ પ્રાક્; તદા ક્ષણિકતયા કારણસ્ય તમ્[226]એવ જનયિત્વા ધ્વંસાત્ કથં સ્વકાર્યક્રિયા? । તસ્યાં ચાસત્યાં કથં તદપેક્ષમ્[227]અસ્ય કારણત્વમ્? । તસ્મિંશ્ ચાસતિ કથમ્ અકારણેન કાર્યકારણસમ્બન્ધો જન્યતે? । અથ સ્વકાર્યં કૃત્વા પશ્ચાજ્ જન્યેત તદા ઽપિ સ્વકાર્યકાલે એવ વિનષ્ટત્વાદ્ અસતસ્તદુત્તરકાલભાવિકાર્યકારણભાવજનનં કુતઃ? । તદ્ભાવશ્[228]ચ સમ્બન્ધ ઉચ્યતે ।
[સ્. 52અ. અન્દ્ સ્. 52બ્.] .............................................................................................. ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ................................................................ ................................................................................................................................................................................................................................................................ [સ્. 53અ.] જન્યતાયાં વા યદિ સમગ્રાઃ સ્વરૂપત એવ તાં જનયન્તિ કાર્યે ક એષાં શક્તિવ્યાઘાતઃ? યતો ઽન્યત્ર[229]કલ્પ્યતે । તત્રાપ્ય્ અપરસામગ્રી યોગાપેક્ષાયાં ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । તતઃ સમગ્રા [ત્. 239અ.] એવ જનકાઃ ।
તેષાં ચ કારણત્વમ્ એકૈકાપાયે કાર્યવ્યતિરેકતઃ સમુન્નીયત ઇત્ય્ આહ -- સત્સ્વ્ અપ્ય્ અન્યેષુ તત્સામગ્ર્યન્તર્ગ્ગતેષુ હેતુષુ જનકેષુ {પ્. 49.1} પ્રત્યેકં તેષાં વ્યઞ્જનકત્વાદ્[230] અસ્યાભાવે જનકત્વેન નિર્દ્ધાર્યમાણતયા વિવક્ષિતસ્યાભાવે ન ભવતિ ઇત્ય્ અનેનાનુપલમ્ભસ્ય વિષય ઉક્તઃ । પ્રત્યક્ષવૃત્તિસ્ તુ પૂર્વોક્તૈવા ઽનુપલમ્ભરહિતા તદ્ભાવે ભાવગ્રાહિણી સંબન્ધ્યતે ।
તથા ચાયમ્ અપિ તદ્ભાવે ભાવઃ તદભાવે ઽભાવશ્ ચ કાર્યકારણભાવઃ કિં સાધનઃ? ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ પ્રત્યક્ષપૂર્વકો ઽનુપલમ્ભઃ તદ્વિવિક્તાન્યપદાર્થગ્રાહિપ્રત્યક્ષાત્મકઃ સાધનમ્ અસ્યેતિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃકાર્યકારણભાવઃ । યસ્ ત્વ્ અનુપલમ્ભસાપેક્ષેણ [સ્. 53બ્.] પ્રત્યક્ષેણ સાધ્યત ઇતિ પ્રાગુક્તઃ સો ઽનુપલમ્ભપૂર્વકં પ્રત્યક્ષં સાધનમ્ અસ્યેતિ અનુપલમ્ભપ્રત્યક્ષસાધન ઇતિ વક્તવ્યઃ । તસ્ય કાર્યકારણભાવસ્યાન્વયવ્યતિરેકાત્મનઃ સિદ્ધિઃ નિશ્ચયો યથોક્તાભ્યાં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યહેતાવ્ અન્વયનિશ્ચય ઇતિ સમ્બધ્યતે ।
નનુ ચાન્વયનિશ્ચયો નામ કાર્યહેતોઃ સર્વત્ર કાર્યસ્ય ભવતઃ સ્વકારણસત્તયા ઽનુગમનમ્ 1 ઇત્ય્ એવમ્ અવસાયઃ તત્[231]કથં કાર્યકારણભાવસિદ્ધિર્ એવા ઽસાવ્[232]ઉચ્યતે? ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય કાર્ય[ત્.239બ્.]કારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનત્વાદ્ અન્વયનિશ્ચયસ્ય કારણે કાર્યોપચારાદ્ અનન્યોપાયસાધ્યતાં દર્શયિતુમ્, દર્શનમાત્રનિબન્ધનં યે તમ્ ઇચ્છન્તિ તન્મતનિષેધાર્થમ્ અસાવ્ એવમ્ ઉક્ત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ -- કાર્યકારણભાવ એવ હિ કાર્યકારણભાવે સત્ય્ એવ હિ યસ્માત્ અર્થાન્તરસ્ય સાધ્યાદ્ વ્યતિરિક્તસ્ય, યસ્ ત્વ્ અવ્યતિરિક્તઃ [સ્. 54અ.] તસ્ય વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યનિશ્ચયાદ્ એવાન્વયનિશ્ચય ઇતિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થાન્તરગ્રહણમ્ । તસ્યાર્થાન્તરસ્ય એવંસ્યાત્ । કથમ્? । `યત્ર નામ ક્વચિદ્ ધૂમઃ તત્રાવશ્યમ્ અગ્નિઃઽ ઇતિ નિયમેન `અગ્નેઃ તત્ર ભાવઃઽ ઇત્ય્ એવં રૂપો ઽન્વયનિશ્ચયઃ । યસ્ ત્વ્ અકાર્યકારણભાવે ઽપિ રસસ્યાર્થાન્તરસ્ય રૂપેણાન્વયનિશ્ચયઃ
સ એકસામગ્ર્યધીનતયા તસ્ય[233]સ્વકારણવ્યભિચારદ્વારક એવેત્ય્ અદોષઃ ।

{પ્. 50.1} અથ યદિ નામ કાર્યમ્ અગ્નેર્ ધૂમસ્ તથાપિ કિમ્ ઇતિ યત્રાસૌ તત્રાવશ્યમ્ અગ્નિર્ ભવતિ યતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનો ઽન્વયનિશ્ચય ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ -- અગ્નેઃભાવે એવ સત્તાયામ્ એવ હિઃ યસ્માત્ ભાવઃ સત્તા ધૂમસ્ય કાર્યત્વમ્ ઇતિ । તસ્માત્ કાર્યકારણભાવે સત્ય્ એવ યથોક્તો ઽન્વયનિશ્ચય ઇતિ । યદિ હિ યત્ર ધૂમસ્ તત્રાવશ્યમ્ અગ્નિર્ ન સ્યાત્ તદા ઽગ્નિમ્ અન્તરેણાપ્ય્ અસ્ય ભાવાદ્ અગ્નિભાવ [સ્. 54બ્.] એવ ભાવલક્ષણં કાર્યત્વં હીયેત ।
__________નોતેસ્__________
[207] ઉપલક્ષણાર્થઃ -- ત્.
[208] અલ્પમહદિન્ધનરૂપસ્ય
[209] તેષામ્ અગ્ન્યાદીનાં તદદૃશ્યાત્મકં વસ્તુ કાર્યમ્
[210] વૃક્ષાદિભ્યો ઽપીન્ધનાદ્યુત્પત્તિકથને ઽદૃશ્યાત્મન એવ કસ્યચિત્ કારણત્વકલ્પનાયામ્
[211] અદૃશ્યં
[212] ધૂમસ્ય

[213] અવધારણગર્બ્ભમ્ ઇદં વાક્યમ્ ઇતિ તથૈવ વ્યાખ્યાતિ
[214] વહ્નેઃ
[215] ન પુનરકારણાભિમતસ્ય ભાવે
[216] ધૂમ-
[217] ન પુનરકારણાભિમતસ્યાભાવે
[218] તસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વં સ્યાત્ તદ્વિપર્યયો વા । તત્રાદ્યે આહ
[219] રૂપાન્તરેણાપ્રતિભાસમાનસ્ય
[220] દ્વિતીયે આહ
[221] યુક્તઃ દણ્ડેન દણ્ડિવ્યવસાયાભાવે દેવ- -- ત્.
[222] -યોર્ આરોપ્ય -- ત્.
[223] કાર્યકારણબુદ્ધિહેતુત્વકલ્પનાયામ્
[224] કાર્યકારણભાવ-
[225] અર્થાન્તરકલ્પનાયાઃ
[226] સમ્બન્ધં
[227] કાર્ય-
[228] કાર્યકારણ-
[229] સામગ્ર્યામ્
[230] વ્યઞ્જક- -- ત્.
[231] ઇત્ય્ એવં સાધનાવસરઃ તત્ -- ત્.
[232] અન્વયનિશ્ચયઃ
[233] રસ્ય (રસસ્ય)
[ સેચ્તિઓન્: 33. અનુપલબ્ધાવ્ અન્વયનિશ્ચયોપાયકથનમ્ ।]
ઇદાનીમ્ અનુપલબ્ધાવ્ અન્વયનિશ્ચયમ્ આહ -- અનુપલબ્ધાવ્ અપિ [ત્. 240અ.] ન કેવલં સ્વભાવકાર્યહેતો(ત્વો)ર્ અન્વયનિશ્ચય ઉક્તઃ કિન્ત્વ્ અનુપલબ્ધાવ્ અપ્ય્ અન્વયનિશ્ચય ઉચ્યતે । કિં રૂપો ઽસૌ? ઇત્ય્ આહ -- અસદવ્યવહારસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય યોગ્યતાયાશ્ ચ સાધ્યત્વાત્ તદ્યોગ્યતા ઽસદ્વ્યવહારો ઽભિપ્રેતઃ, તસ્ય, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય યા અનુપલબ્ધિઃ તદન્યોપલબ્ધિરૂપા ત ન્માત્રે નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષણી, યા વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્ અસદ્વ્યવહારસ્ય તસ્યાઃ સાધનં સિદ્ધિઃ અનુપલબ્ધાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ । કુતઃ પુનર્ અસદ્વ્યહારસ્ય તન્માત્રે વૃત્તિર્ ભવતિ? ઇત્ય્ આહ -- નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનાત્ ઇતિ । યદા હ્ય્ અસદ્વ્યવહારસ્ય યથોક્તાનુપલબ્ધિવ્યતિરિક્તં બુદ્ધિવ્યપદેશાર્થક્રિયાવિરહાદિકં નિમિત્તં ન ભવતીતિ [સ્. 55અ.] સાધ્યતે તદા યથોક્તાનુપલબ્ધિમાત્રે ઽસ્ય વૃત્તિઃ સિદ્ધા ભવતિ । તથા(તયા)[234]ચાનુપલબ્ધાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ । અન્યથા હિ નિમિત્તાન્તરાપેક્ષાશઙ્કાયાં
સત્યામ્ અપિ યથોક્તાનુપલબ્ધૌ નાવશ્યમ્ અસદ્વ્યવહારસ્ય ભાવ ઇતિ કુતો ઽન્વયનિશ્ચયઃ સ્યાત્? । નિમિત્તાન્તરાભાવસ્ તુ વિસ્તરતોવાદન્યાય ઉક્ત ઇતિ તત એવાવધાર્યઃ ।
અથવા સદ્વ્યવહારસ્ય યન્નિમિત્તમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત્ત્વમ્ તદ્ અસદ્વ્યવહારનિમિત્તાદ્ અન્યત્વાત્ નિમિત્તાન્તરં તત્રાનુપલબ્ધેર્ અભાવ ઉપદર્શ્યતે યેન પ્રમાણેન તદ્ એવમ્ ઉક્તમ્, તેન, સતિ વસ્તુનિ તસ્યા [ત્. 240બ્.] અસમ્ભવનિશ્ચયાદ્ અનુપલબ્ધાવ્ અન્વયનિશ્ચયઃ । તચ્ ચ તદ્વ્યતિરેકચિન્તાયાં દર્શયિષ્યામઃ ।
{પ્. 51.1} તદ્ એવં ત્રયાણામ્ અપિ હેતૂનાં તથાસ્વં પ્રમાણેનાન્વયવિનિશ્ચય ઉક્તઃ । સ્વભાવહેતૌ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યસિદ્ધિનિબન્ધનત્વાત્, કાર્યહેતૌ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિમિત્તત્વાત્, [સ્. 55બ્.] અનુપલબ્ધૌ નિમિત્તાન્તરાભાવપ્રસાધકમાણતસ્તદભાવસિદ્ધિહેતુત્વાચ્ ચેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[234] તદા ચ -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 34. કાર્યસ્વભાવયોર્ વ્યતિરેકનિશ્ચયોપાયકથનમ્ ।]
સમ્પ્રતિ ત્રયાણામ્ અપિ હેતૂનાં સ્વસ્વપ્રમાણનિબન્ધનં વ્યતિરેકનિશ્ચયં પ્રતિપાદયિતુકામ આહ -- વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ ન કેવલમ્ અન્વયનિશ્ચયો યથાસ્વં પ્રમાણનિબન્ધનસ્ તયોર્ ઉક્તઃ અપિ તુ વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ કાર્યસ્વભાવહેત્વો ર્ યથાસ્વં પ્રમાણનિમિત્ત ઉચ્યતે ।
કઃ પુનર્ અસૌ? સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિઃ । યાવ્ અતદાત્મક[તદાત્મકૌ હેતૂ કારણવ્યાપકરૂપસાધ્યસ્ય સાધકૌ] સાધ્યાભાવે ચાભાવસિદ્ધિસ્ તયોઃ । કેન પ્રમાણેન? । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિભ્યાં । કાર્યહેતૌ કારણાનુપલબ્ધ્યા સાધ્યાભાવે ઽભાવનિશ્ચયઃ । સ્વભાવહેતૌ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા । કદા પુનસ્ તે ઽનુપલબ્ધી સાધિકે તસ્ય ભવતઃ? । કાર્યકારણવ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ સત્યાં કારણાનુપલબ્ધિઃ કાર્યહેતૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય સાધિકા, વિપર્યયે ચ બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તદ્ભાવતાસિદ્ધિતો । વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં [સ્. 56અ.] [ત્. 241અ.] વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય સાધિકેતિ । તદ્ એવં બ્રુવતા ઉભયત્ર તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણપ્રતિબન્ધનિશ્ચયાદ્ એવ દ્વયોર્ અપ્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ નિશ્ચય ઇતિ ઉક્તં ભવતિ । અત એવાન્યત્ર -- કાર્યકારણભાવાદ્
વા [પ્વ્ 3.30] ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । કીદૃશીભ્યાં? દૃશ્યવિષયાભ્યાં દૃશ્યો વિષયો યયોસ્ તે તથોક્તે । યદિ કારણવ્યાપકાવ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તૌ ભવતસ્ તદા તદનુપલબ્ધી સાધ્યાભાવે ઽભાવં સાધ્યત ઇતિ યાવત્ । કદા પુનસ્ તયોઃ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમ્ અપેક્ષ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- ઉદ્દિષ્ટવિષયસ્ય ઉદ્દિષ્ટઃ -- કથિતો વિષયઃ -- આધારો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તલક્ષણો યસ્ય સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય તસ્યોપદર્શને ક્રિયમાણે । {પ્. 52.1} તત્રાપિ કસ્માદ્ દૃશ્યવિષયતા ઽપેક્ષ્યતે? ઇતિ ચેત્ આહ -- અનુપલબ્ધિ ઇત્યાદિ । અન્યથા યદિ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમ્ અનુપલબ્ધ્યોર્ નાપેક્ષ્યતે । યદા ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં [સ્. 56બ્.] વિષયં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તરૂપમ્ ઉપાદત્તે તદા ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તૌ તત્ર કારણવ્યાપકાવ્ અપિ ભવત ઇતિ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વા ક્વચિદ્ વિપ્રકૃષ્ટે વિષયે સુમેર્વાદૌ અભાવાસિદ્ધેહ્
કથમાભ્યાં સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિઃ સ્યાત્, કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોર્ એવાસિદ્ધત્વાત્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
અથાનુદ્દિષ્ટવિષયસ્યાપ્ય્ અભાવસ્યોપદર્શને ઽનુપલબ્ધ્યોર્ દશ્યવિષયતાવિશેષણં કિમ્ ઇતિ નાપેક્ષ્યતે? ઇત્ય્ આહ -- અનુદ્દિષ્ટવિષયમ્ [ત્. 241બ્.] અનુદ્દિષ્ટો વિષયઃ -- વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તરૂપો યસ્મિન્ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવખ્યાપને તત્ પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ સત્યાં દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમ્ અન્તરેણાપિ યસ્માત્ સિધ્યતિ ઇતિ તસ્માત્ ન તત્ર અનુદ્દિષ્ટવિષયે વ્યતિરેકસાધને અનુપલબ્ધ્યોર્ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમ્ અપેક્ષ્યતે અઙ્ગીક્રિયતે । [સ્. 57અ.] તથા હિ -- અશેષપદાર્થપરિગ્રહેણ સામાન્યેનાપિ બ્રુવતો યો યત્ર પ્રતિબદ્ધસ્વભાવઃ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં સ તદભાવે ઽવશ્યમ્ એવ ન ભવતીતિ નિઃસ્વભાવત્વા ઽહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તદુક્તમ્ -
સ્વભાવે ઽપ્ય્ અવિનાભાવો ભાવમાત્રાનુરોધિનિ ।
તદભાવે સ્વયંભાવસ્યાભાવઃસ્યાદ્ અભેદતઃ॥ [પ્વ્ 3.38]
તથા -- કાર્યંધૂમો હુતભુજઃકાર્યધર્માનુવૃત્તિતઃ।
સ ભવંસ્ તદભાવે ઽપિ હેતુમત્તાંવિલઙ્ઘયેત્ ॥ [પ્વ્ 3.33] ઇતિ ।
તતસ્ તત્ર દૃશ્યવિષયતાઽપેક્ષ્યમાણાનુપકારિકૈવેતિ ન તયા કિઞ્ચિદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ ઇત્ય્ અનેન યે પ્રતિબન્ધં હેતોર્ ન વર્ણયન્તિ કિન્ત્વ્ અદર્શનમાત્રાદ્ એવ વ્યતિરેકમ્ આહુસ્ તેષાં તદસમ્ભવં ચ દર્શયતિ । તથા હિ -- અસતિ પ્રતિબન્ધે યદિ સર્વે સાધ્યવિરહિણો ઽર્થા દૃશ્યા ભવન્તિ તદા તેષ્વ્ અનુપલબ્ધસ્ય સાધનસ્યાભાવઃ શિષ્યેત્(ત) । તદ્ આહકુમારિલો ઽપિ -- {પ્. 53.1}

ગત્વાગત્વાતુ તાન્ દેશાન્ યદ્ય્ અર્થો નોપલભ્યતે ।
તદાન્યકારણાભાવાદ્ અસન્ન્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે ॥
[શ્વર્થા- 38] ઇતિ ।
દેશાદિવિપ્રકર્ષિતયા[235]ત્વ્ અદૃશ્યત્વે સત્ય્ અપિ તત્ર[236][સ્. 57બ્.] હેતાવ્ અનુપલમ્ભમાત્રસ્ય સમ્ભવાત્ સન્દિગ્ધો ઽસાવ્ ઽશેષે સાધ્યાભાવે સાધનાભાવલક્ષણો વ્યતિરેકઃ તથાવિધસ્યૈવ[237]યત્ર યત્ર સાધ્યાભાવઃ [ત્. 242અ.] તત્ર તત્ર સાધનાભાવ ઇતિ વીપ્સાપદાભ્યામ્ અભિધાનાત્ । અન્વયનિશ્ચયો[238]ઽપિ પ્રાક્ પ્રતિબન્ધનિબન્ધન એવ વર્ણિતઃ તતસ્ તેનાપિ[239]પરેષાં દર્શનનિબન્ધનામ્[240]અન્વયસિદ્ધિમ્ ઇચ્છતામ્ અભાવો ઽસ્યાપિ[241]કથિત એવ, સર્વાર્થાનાં હેતુમતાં સાધ્યધર્મવત્તયા દ્રષ્ટુમ્ અશક્યત્વાદ્ અનુમાતૃભિઃ । અશેષદેશાદિવિષયસ્ય ચ સાધ્યાનુગમસ્ય યત્ર યત્ર હેતુઃ તત્ર તત્ર સાધ્યમ્ ઇતિ વીપ્સયા પ્રતિપાદનાત્ । ન ચ કતિપયદેશાદૌ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યધર્મેણ સહભાવસ્ય ભૂયો દર્શને ઽપિ વ્યાપ્તિઃ સિધ્યતિ, અસતિ પ્રતિબન્ધે ક્વચિદ્ બહુલં તથાદૃષ્ટાનામ્ અપ્ય્ અન્યથા ત્વ્ અસ્યાપિ સમ્ભવાત્, તદસમ્ભવે[242]બાધકપ્રમાણાભાવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[235] નનુ યો ઽપિ ન દૃશ્યાસ્ તેષ્વ્ અદર્શનમ્ અસ્તિ, અતો ઽદર્શનાદ્ એવ સર્વત્ર વ્યતિરેકનિશ્ચયઃ ઇત્ય્ આહ
[236] સાધ્યે
[237] અશેષસાધ્યાભાવે સાધનાભાવલક્ષણસ્ય
[238] દૃશ્યે ઽદૃશ્યે ચ
[239] પ્રતિબન્ધનિબન્ધનેનાન્વયેન
[240] દર્શનમાત્રનિ- -- ત્.
[241] અન્વયસ્ય
[242] અન્યથા ત્વ્ -
[ સેચ્તિઓન્: 35. અનુપલબ્ધૌ વ્યતિરેકનિશ્ચયોપાયકથનમ્ ।]
અનુપલબ્ધિમ્ અધિકૃત્યાધુના ઽઽહ -- વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽનુપલબ્ધૌ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । [સ્. 58અ.] કિમ્ આત્મકો ઽસૌ? ઇત્ય્ આહ -- ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાદ્ વિદ્યમાનોપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરાદ્ 1 દૃશ્યસ્વભાવાચ્ ચ[243] સતઃ વિદ્યમાનાત્ સાધ્યાભાવરૂપાદ્[244] અનુપલમ્ભસ્ય તદ્વિવિક્તોપલમ્ભાત્મનો યો ઽભાવઃ સતો યદ્ગ્રાહકં પ્રત્યક્ષં તદ્ભાવલક્ષણસ્ તસ્ય દર્શનં દર્શ્યતે -- પ્રત્યાય્યતે ઽનેનેતિ દર્શનમ્ ઉપદર્શકં પ્રમાણં તદાત્મકો ઽનુપલબ્ધૌ વ્યતિરેકનિશ્ચયઃ । તદ્ધેતુત્વાચ્ ચ તત્ પ્રમાણં તથોચ્યતે[245]। યદિ હિ સન્નિહિતાન્યોપલમ્ભપ્રત્યયો દૃશ્યસ્વભાવો ભાવો વિદ્યમાનો ઽપિ નોપલભ્યેત કથમ્ અસૌ {પ્. 54.1} [ત્. 242બ્.] દૃશ્યસ્વભાવઃ સ્યાત્? । યો હિ સત્સ્વ્ અન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ એવ દૃશ્યસ્વભાવ આખ્યાયતે । તસ્માત્ તથાવિધે સન્નિહિતે 4 ઽવશ્યં પ્રત્યક્ષવૃત્ત્યા[246]ભવિતવ્યમ્, અન્યથા ઽસ્ય ન કદાચિદ્
અપિ પ્રત્યક્ષતા સ્યાત્, વિશેષાભાવાદ્ ઇતિ । પ્રયોગઃ -- યદ્ યન્માત્રનિમિત્તં તત્ [સ્. 58બ્.] તસ્મિન્ સતિ નિયમેન ભવતિ । તદ્ યથા બીજાદિસામગ્રીમાત્રનિમિત્તો ઽઙ્કુરઃ । યથોક્તોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતામાત્રનિમિત્તં ચ સતિ વસ્તુનિ તથાવિધે પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ । [એતે]ન પ્રમાણેન સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવલક્ષણો વ્યતિરેકો નિશ્ચીયતે । એતચ્ ચ પ્રમાણમ્ અન્વયનિશ્ચયસ્યાપિ નિમિત્તમ્ । અનેનૈવ નિમિત્તાન્તરે ઽનુપલબ્ધેર્ અભાવોપદર્શનાત્ । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોસ્ તુ વક્ષ્યમાણયોઃ પ્રતિબન્ધદ્વયસિદ્ધ્યુપાય એવાન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયનિબન્ધનમ્ । સ ચ કાર્યસ્વભાવહેત્વોર્ ઉપદર્શિત એવેતિ પૃથગ્ નોક્તઃ । તથા હિ -- કારણવ્યાપકયોર્ અભાવઃ કાર્યવ્યાપ્યાભાવાભ્યામ્ અવશ્યમ્ અન્વિતઃ કાર્યવ્યાપ્યાભાવવ્યતિરેકે ચ તદ્ભાવલક્ષણે ઽવશ્યં[247]વ્યતિરિચ્યતે[248]કારણવ્યાપકયોર્ ભાવાત્ । અન્યથા કાર્યવ્યાપ્યયોર્ અહેતુકત્વનિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ [સ્. 59અ.] ન કિઞ્ચિત્ પૃથગભિધાનેનેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[243] ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યંસ્વભાવવિશેષશ્ચ -- [ન્બ્ પરિ- 2]
[244] અનુપલબ્ધો (?) સાધ્યમ્ અસત્ત્વમ્
[245] અનન્યોપાયસાધ્યતાં દર્શયિતુમ્
[246] -વશ્યં તથાવિધપ્ર- -- ત્.
[247] સતિ
[248] કારણવ્યાપકાભાવો નિવર્તતે
[ સેચ્તિઓન્: 36. હેતોઃ પ્રકારત્રયસ્ય નામનિર્દેશઃ ।]
તદેતાવ્ અતા ગ્રન્થેન પક્ષધર્મસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । [ત્. 243અ.] અધુના ત્રિધૈવ સઃ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાતુમ્ આહ -- એતલ્લક્ષણઃ `પક્ષધર્મઃ સન્ યસ્ તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃઽ ઇત્ય્ એતલ્લક્ષણં યસ્ય સ એતલ્લક્ષણઃ । ત્રિધૈવ સઃ । `સઃઽ ઇત્ય્ એતસ્ય વ્યાખ્યાનં હેતુ ર્ ઇતિ, । `ત્રિધૈવઽ ઇત્ય્ અસ્ય વિવરણં ત્રિપ્રકાર એવે તિ । તાન્ હેતૂન્ સ્વેન સ્વેન નામ્ના કીર્ત્તયતિ -- સ્વભાવઃકાર્યમ્ અનુપલબ્ધિશ્ચેતિ । ચ કારો હેતુત્વસમુચ્ચયાર્થઃ । ઇત્ય્ શબ્દઃ સમાપ્તિં સૂચયન્ન્ અવધારણાર્થમ્ એવ સ્ફુટયતિ । યથા-- અનિત્યે કસ્મિંશ્ચિત્ શબ્દાદૌ સાધ્યે સત્વ(ત્ત્વ)મ્ ઇતિ સ્વભાવહેતૂપદર્શનમ્, {પ્. 55.1} અગ્નિમતિ પ્રદેશે સાધ્યે ધૂમ ઇતિ કાર્યહેતોઃ પ્રદર્શનમ્, અભાવે ચ અભાવસ્ય વ્યવહારે ચ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ અનુપલબ્ધેર્ ઉપન્યાસઃ ।
[ સેચ્તિઓન્: 37. ત્રિવિધહેતુબાહ્યાનાં હેત્વાભાસત્વે પ્રમાણોપદર્શનમ્ ।]
કસ્માત્ પુનઃ ત્રિવિધ એવ હેતુઃ? ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય [સ્. 59બ્.] ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તાનામ્ અર્થાનાં હેત્વાભાસતયા હેતુવિરુદ્ધયા વ્યાપ્તેસ્ ત્રિષ્વ્ એવ હેતુત્વં નિયતં ભવતીતિ હેત્વાભાસતાં પ્રમાણવતીં તદ્વ્યતિરેકિણાં દર્શયન્ન્ આહ -- અત્રૈવ સ્વભાવકાર્યા ઽનુપલબ્ધ્યાખ્યે ત્રિવિધહેતૌ અવિનાભાવસ્ય નિયમાદ્ ઇતિ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તેશ્વ્ અર્થેષ્વ્ અવિનાભાવા ઽભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતશ્ ચાવિનાભાવવિકલત્વાત્ સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધિવ્યતિરેકિણો ઽર્થા હેત્વાભાસાઃ પ્રમેયત્વાદિવત્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । અવિનાભાવાભાવશ્ ચ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તત્વાદ્ એવ તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અવિનાભાવવ્યાપિકયોર્ અભાવાદ્ વ્યાપકાનુપલબ્ધિતો ઽવગતઃ ।
[ સેચ્તિઓન્: 38. અવિનાભાવનિરૂપણમ્ ।]
અથ કો ઽયમ્ અવિનાભાવઃ? કસ્ય ચાસૌ? કથં વા ઽત્રૈવ નિયત ઉચ્યતે? ઇત્ય્ અત આહ -- યથોક્તાવ્યાપ્તિઃવ્યાપકસ્ય -- તત્કારણતયા તદ્ભાવતયા ચ । યત્ર તદ્વ્યાપ્યં કાર્યં સ્વભાવો વા સન્નિહિતસ્ તત્ર ભાવ એવ । વ્યાપ્યસ્ય વા -- કાર્યસ્ય સ્વભાવસ્ય વા । યત્ર તત્કારણસ્વભાવાખ્યં વ્યાપકં સન્નિહિતં તત્રૈવ ધર્મિણિ ન તદભાવે ઽપિ ભાવ ઇતિ યા વ્યાપકવ્યાપ્યધર્મતયા વ્યાપ્તિર્ ઉક્તા સા યથોક્તાવ્યાપ્તિર્ અવિનાભાવઃ । કસ્ય? । પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિધર્મસ્ય । સ એવં રૂપો ઽવિનાભાવઃ [સ્. 60અ.] તૃ(ત્રિ)વિધાદ્ યથોક્તાદ્ હેતોઃ અન્યત્ર તદ્વ્યતિરેકિણ્ય્ અર્થે નાસ્તિ । યતો ઽત્ર ચ તૃ(ત્રિ)વિધે ઽસ્તિ, તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોર્ અવિનાભાવેન વ્યાપ્તયોર્ ભાવાત્, કૃતકત્વાનિત્યત્વવદનયોર્ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાદ્ ઇતિ, તસ્માદ્ અત્રૈવ ત્રિવિધે હેતૌ તદન્યત્રાભાવમુખેન નિયતઃ ઉચ્યતે । તદ્ અનેન હેત્વાભાસાસ્ તતો ઽપર ઇ ત્ય્ અસ્ય અવિનાભાવનિયમાત્ ઇત્ય્ ઉપપત્તિસહિતસ્યાર્થાઃ
પ્રદર્શિતઃ । યથા ચ ત્રિવિધાદ્ હેતોર્ અન્યત્રાવિનાભાવો નાસ્તિ તથા પ્રાગ્ એવોક્તમ્ ।

{પ્. 56.1} યદિ વ્[હ્12]આ સ્વભાવાદ્ અન્યો ઽર્થો ઽર્થાન્તરમ્, 1 તચ્ ચ[249]કાર્યાદ્ અપ્ય્ અન્યત્ -- કારણમ્ અનુભયં [ત્. 244અ.] વા । અનુપલબ્ધેર્ અપ્ય્ અન્યદ્ યથોક્તાયાઃ -- અનુપલબ્ધિમાત્રમ્ ઉપલબ્ધિર્ વા પ્રતિષેધ્યસ્ય તદન્યસ્યાપિ વિરુદ્ધસ્યાવિરુદ્ધસ્ય વા । તત્રાર્થાન્તરમ્ યદ્ય્ અનન્તરકાર્યં[250]તસ્યાર્વાદ્ગર્શિભિઃ ઇતરવિવેકેન લક્ષયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ અલિઙ્ગત્વમ્ । કાર્યદર્શનાત્ [સ્. 60બ્.] વિવેકાવસાયે ઽપિ સાધ્યસિદ્ધ્યુત્તરકાલભાવી પક્ષધર્મતાવસાયો ઽન્વયાનુગમનં ચ વ્યર્થં । વ્યવહિતકાર્યમ્ અપિ કારણં ન કાર્યસ્ય લિઙ્ગમ્, અન્તરાલપ્રતિબન્ધવૈકલ્યસમ્ભવેન વ્યભિચારાત્ । તદુક્તમ્ ।
સામગ્રીફલશક્તીનાં[251] પરિણામાનુબન્ધિનિ ।
અનૈકાન્તિકતાકાર્યે પ્રતિબન્ધસ્ય સમ્ભવાત્ ॥ [પ્વ્ 3.7]
ઇતિ । યોગ્યતાનુમાને તુ નાર્થાન્તરં લિઙ્ગમ્ ।
નાપ્ય્ અનુભયમ્, અપ્રતિબન્ધેન ગમકત્વાયોગાત્ । કથં કૃત્તિકોદયવિજ્ઞાનાદ્ રોહિણ્યાસત્તિક્લૃપ્તિઃ? ઇતિ ચેત્ । નનુઽ સા ઽપિ નૈવાસતિ પ્રતિબન્ધે યુક્તા વિશેષાભાવેન સર્વતઃ સર્વપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ । તસ્માન્ નક્ષત્રચક્રસ્ય સઙ્ક્રાન્તિહેતુર્ એવ કાલવ્યવધાનેન કશ્ચિત્ કલ્પયિતવ્યઃ, યથા ભૂતસંઅક્ષોભઃ પશ્ચાત્કાલભાવિનો વર્ષસ્યેતિ હેતુધર્માનુમાનેન કાર્યલિઙ્ગજૈવ કલ્પયિતવ્યા ।
અનુપલબ્ધિમાત્રમ્ અપિ સામ્શયહેતુઃ, [સ્. 61અ.] [ત્. 244બ્.] પ્રમાણનિવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અર્થાભાવાસિદ્ધેઃ । ઉપલબ્ધિર્ અપિ પ્રતિષેધ્યસ્ય કથમ્ અભાવં સાધયેત્?, અભ્રાન્તોપલમ્ભસ્યાભાવાયોગાત્ । વિરુદ્ધોપલબ્ધિસ્ તુ પ્રતિયોગ્યભાવં સાધયતિ । કિન્તુ સ વિરોધસ્ તદ્ભાવે સત્ય્ અન્યાનુપલમ્ભાદ્ એવ સિદ્ધ ઇતિ તદ્દ્વારેણાનુપલબ્ધિર્ એવ પ્રયુક્તા ભવતિ । અન્યથા ઽનિષિદ્ધોપલબ્ધેર્ અભાવાસિદ્ધેઃ । અવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ પુનઃ પ્રતિષેધે ઽનૈકાન્તિકી, સહભાવસમ્ભવાદ્ અવિરુદ્ધાનામ્ । ન ચાપરઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતીતિ નાવિનાભાવો ઽન્યત્ર વિદ્યત ઇતિ ।
{પ્. 57.1} [ 2. સ્વભાવહેતુનિરૂપણમ્ ।]
[ સેચ્તિઓન્: 1. સ્વભાવહેતોર્ લક્ષણાભિધાનમ્ ।]
__________નોતેસ્__________
[249] કાર્યહેતોર્ અપિ યદ્ અન્યદ્ અભ્યુપગમ્યતે તદ્ અપિ તચ્ ચ ...........ઽર્થાન્તરમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

[250] અનન્તરં કાર્યં યસ્માત્ કારણાત્
[251] સામગ્ર્યાઃ ફલં ચ તાઃ શક્તયશ્ ચ
ઇદાનીં સ્વભાવહેતોસ્ તાવલ્ લક્ષણમ્ આહ -- તત્ર હેતુત્રયે સ્વભાવહેતોસ્ તાવલ્ લક્ષણમ્ ઉચ્યતે । સાધ્યતે યેન તત્ સાધનમ્ । તચ્ ચાસૌ ધર્મશ્ ચ તસ્ય ભાવસ્ તદ્ભાવઃ । સ એવ સાધનધર્મભાવમાત્ર મ્ । તસ્ય અન્વયઃ । સ યસ્યાસ્તિ સાધ્યધર્મસ્યાવયવે સમુદાયોપચારાત્, તસ્મિન્ । સ્વભાવો હેતુઃ । સાધ્યધર્મસ્ય શ્રુતત્વાત્ તસ્યૈવ સ્વભાવ ઇતિ ગમ્યતે । કથં પુનર્ અસૌ સાધ્યધર્મસ્વભાવો? યાવતા ભેદેન પ્રતીયત ઇત્ય્ અત 1 આહ -- અપરસ્માદ્ [252] અપરસ્માદ્ ચ અસતો ઽક્ષણિકાચ્ ચ યા વ્યાવૃત્તિ સ્ તસ્યા યો [સ્. 61બ્.] ભેદઃ અવધિભેદોપકલ્પિતસ્ તેન હેતુભૂતેન સાધ્યધર્માત્ સાધનધર્મસ્ય યો ભેદ સ્ તસ્મિન્ {1} સત્ય્ અપિ {2} વસ્તુતઃ પરમાર્થતો લિઙ્ગસ્વભાવ એવ સાધ્યધર્મસ્વભાવ [ત્. 245અ.] એવ । તથા હિ -- ય એવાસતો વ્યાવૃત્તઃ સ એવાક્ષણિકાદ્ અપિ । તત એકસ્માદ્ ધર્મિણો
ભેદાભાવાત્ સાધ્યસાધનધર્માવ્ અપિ પરમાર્થતો નૈવ ભિદ્યેત ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[252] આહ પરસ્પરેતિ અપ - -- ત્.
[ સેચ્તિઓન્: 2. પરમતનિરાસાર્થં સાધ્યધર્મે સાધનધર્મભાવમાત્રેત્યાદિવિશેષણમ્ ।]
યદિ વસ્તુતો લિઙ્ગિસ્વભાવ એવ સાધનધર્મઃ, તત્ કસ્માત્ સાધનધર્મભાવમાત્રાન્વયિનિ ઇતિ સાધ્યધર્મો વિશેષ્યતે? । યો હિ યસ્ય સ્વભાવઃ સ કથં તન્માત્રાન્વયી ન સ્યાત્?, નીરૂપત્વપ્રસઙ્ગાદ્ અતત્સ્વભાવતા વા ઇત્ય્ અત આહ -- હેતુઃ સ્વભાવો યસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય તસ્મિન્ {1} હેતુસ્વભાવે {2} સાધ્યધર્મે સતિ અન્વયવ્યભિચારાભાવાત્ સાધનધર્મભાવમાત્રસ્ય યો ઽન્વયસ્ તસ્ય વ્યભિચારાભાવાત્ । [સ્. 62અ.] સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણં યુક્તમ્ । અત્ર તુ સમ્ભવ એવ ન વ્યભિચાર ઇતિ વિશેષણમ્ અયુક્તમ્ એવ । તથાપિ સ્વભાવહેતુલક્ષણે ક્રિયમાણે યદ્ એતત્ {1} સાધ્યધર્મસ્ય {2} તન્માત્રાન્વયેન સાધનધર્મભાવમાત્રાનુગમનેન વિશેષણં તત્ પરમતાપેક્ષં નૈયાયિકાદીનાં વિપ્રતિપત્તેસ્ તન્મતાપેક્ષં ન તુ સ્વમતાપેક્ષમ્ ।
{પ્. 58.1} તામ્ એવ પરવિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્ન્ આહ -- પરે હિ નૈયાયિકાદયઃ અર્થાન્તરનિમિત્તં જનકાદ્ અર્થાદ્ અન્યો યો ઽર્થો વેગવદ્દ્રવ્યયોગાદિઃ તન્નિમિત્તમ્ । તે હ્ય્ એવમ્ આહુઃ -- વેગવદ્દ્રવ્યયોગાદ્ અવયવેષુ કર્માણ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । તેભ્યો ઽવયવવિભાગઃ । તતસ્ તત્સંયોગવિનાશસ્ તદારબ્ધં કાર્યદ્રવ્યે ઽપિ(કાર્યદ્રવ્યમ્ અપિ) નશ્યતીતિ । [ત્. 245બ્.] એવમ્ અર્થાન્તરં નિમિત્તં । તત એવ અર્થાન્તરનિમિત્તમ્ અપેક્ષમાણં કૃતકત્વાદિભાવે ઽપ્ય્ અભાવાદ્ અતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનં તસ્ય કૃતકત્વાદેઃ ભાવઃ સત્તા સૈવ તન્માત્રં તસ્યાન્વયઃ સ યસ્યાસ્તિ [સ્. 62બ્.] સાધ્યધર્મસ્ય અનિત્યત્વલક્ષણસ્ય તદ્વિપરીતમ્ અપિ કૃતકત્વાદેઃ સ્વભાવમ્ ઇચ્છન્તિ યતઃ તતો વિશેષણં કૃતમ્ । તેન ચ વિશેષણેન તથાવિધસ્યાર્થાન્તરનિમિત્તસ્ય વિનાશસ્યાતત્સ્વભાવતામ્ આહ લક્ષણે વિશેષણકારઃ । સ્વસત્તામાત્રભાવિન્ય્ એવ સ્વભાવત્વં નાન્યત્રેતિ વિશેષણેન
સૂચનાત્ ।
[ સેચ્તિઓન્: 3. હેતુમતિ વિનાશે સાધ્યે કૃતકત્વસ્ય વ્યભિચારિત્વમ્ ।]
તથા, તસ્મિન્ અર્થાન્તરનિમિત્તે સાધ્યે હેતોઃ કૃતકત્વાદેઃ વ્યભિચારમ્ અનૈકાન્તિકતાં ચાહ । અત્રોદાહરણં યથા-- હેતુમતિ વિનાશે સાધ્યે કૃતકત્વાસ્ય હેતોઃ અતત્સ્વભાવતાવ્યભિચારશ્ચેતિ ।
નનુ ચ કૃતકત્વસ્વભાવતા અનિત્યતાયા ભેદોપગમાત્ નેષ્ટૈવ પરૈસ્ તત્ કિમ્ ઉચ્યતે -- અતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનમ્ અપિ સ્વભાવમ્ ઇચ્છન્તિ ઇતિ? । એવં મન્યતે -- વ્યતિરિક્તાવ્ અપિ કૃતકત્વાનિત્યત્વાખ્યૌ ધર્માવ્ અભ્યુપગચ્છદ્ભિર્ અવશ્યમ્ `અભૂત્વા ભવનં ભૂત્વા ચાભવનમ્ અનવસ્થાયિસ્વભાવત્વમ્ઽ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, [સ્. 63અ.] અન્યથા ઽઽત્માદિષ્વ્ અપિ કૃતકત્વાનિત્યત્વે વિશેષાભાવાદ્ ભવેતામ્ । તતો યદ્ એવ `અભૂત્વા ભવનં ભૂત્વા[ ઽભવનં] ચાનવસ્થાયિત્વમ્ઽ ઉપાદીયતે ભાવસ્ય તયોર્ એવ તદ્દર્શનબલોત્પન્નકૃતકત્વાનિત્યત્વભેદાવભાસિકલ્પનાદ્વારેણ સાધ્યસાધનભાવો ઽસ્તુ, કિં વ્યતિરિક્તધર્મકલ્પનયા? । [ત્. 246અ.] કલ્પયિત્વા ઽપિ વસ્ત્વ્ આત્મન એવાર્થક્રિયાનિબન્ધનતયા તદર્થિભિઃ ચિન્ત્યત્વાત્ । તદુક્તમ્ --
{પ્. 59.1} સદસત્પક્ષભેદેનશબ્દાર્થાનપવાદિભિઃ।
વસ્ત્વ્ એવ ચિન્ત્યતે હ્ય્ અત્ર [253] પ્રતિબદ્ધઃફલોદયઃ॥
અર્થક્રિયાઽસમર્થસ્ય વિકા(ચા)રૈઃકિંતદર્થિનામ્? ।
ષણ્ઢસ્ય રૂપવૈરૂય્પે કામિન્યાઃકિંપરીક્ષયા? ॥
[પ્વ્ 3.209-219]
ઇતિ । તસ્માદ્ દૃષ્ટા અપિ ભાવાઃ કેનચિદ્[254]આત્મના તદન્યવ્યાવૃત્તેન કથઞ્ચિન્ નિશ્ચિતાઃ તદન્યેનાપ્ય્[255]અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તેનાત્મના[256]ભ્રાન્તિકારણસદ્ભાવાદ્[257]અનિશ્ચીયમાનાઃ,[258]નિશ્ચિતાનિશ્ચિતયો[259]રૂપયોઃ પ્રમાણાન્તરતઃ પ્રતિબન્ધાવસાયપુરોવર્ત્તિનો[260]ઽનુમાનતો નિશ્ચીય(યં)ત ઇતિ અનિત્યતાસ્વભાવભૂતસ્યૈવ કૃતકત્વસ્ય વિનાશં પ્રતિ લિઙ્ગતા યુક્તા । તથા ચ વિનાશસ્વભાવ એવ કૃતકત્વાખ્યો હેતુઃ તૈર્ અથોક્તન્યાયાદિષ્ટો ભવતિ । તસ્યા[261]ઽતન્માત્રાન્વયિત્વે ઽર્થાન્તરનિમિત્તતયા વિશેષણેનાતત્સ્વભાવતા [સ્. 63અ.] કથ્યતે ।
સ્યાન્મતમ્ -- કૃતકત્વેન સાક્ષાદ્ હેતુમાન્ વિનાશો ઽનુમીયતે તતઃ પ્રાક્ પ્રધ્વંસાભાવવિશેષણા સત્તા તત્સમવાયો વા ઽનિત્યતા વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવાત્માદિષ્વ્ અનિત્યતાપ્રસઙ્ગાભાવઃ । વિનાશ ઇતિ ચ ભાવાભાવં પ્રધ્વંસલક્ષણં મન્યામહે । કૃતકત્વં તુ સ્વકારણસત્તાસમવાયમ્ । તસ્ય[262]વિશેષણેન વિનાશો ઽસ્વ(શાસ્વ)ભાવતાખ્યાપને[263]ન કિઞ્ચિદ્ અનિષ્ટમ્ ઇતિ ।
તદ્ અયુક્તમ્, તથાવિધસ્ય[264]વિનાશસ્ય હેતુમત્તાવિરોધાત્, સ્વયમ્ એવ ચૈતદ્ આચાર્યો [ત્. 246બ્.] વક્ષ્યતિ । ન ચ તેનાનુમિતેન કિઞ્ચિત્, તસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિકલત્વાત્ । સુખદુઃખસાધને જ્ઞાત્વા યથાર્હં પ્રતિપિત્સવો હિ કિઞ્ચિત્[265]પરીક્ષન્તે ન વ્યસનિતયા । તસ્માદ્ અનેનાસ્થિરસ્વભાવતૈવ ભાવસ્યાનુમાતવ્યા । સૈવ ચ હેતુમતી {પ્. 60.1} કલ્પનીયા । અન્યથા ભાવવિલક્ષણસ્ય[266]પ્રધ્વંસાભાવસ્ય મુદ્ગરાદેર્ ઉદયે ઽપિ તસ્ય ભાવે ઽનુપયોગાત્ સ ભવસ્ તદવસ્થ [સ્. 64અ.] એવેતિ કથં તદ્વિશેષણા સત્તા તત્સમવાયો વા અનિત્યતા સ્યાત્? । અવિચલિતરૂપસ્ય ચ ભાવસ્ય મુદ્ગરાદિકૃતપ્રધ્વંસાભાવવિશેષણૌ સત્તાસમવાયૌ યદ્ય્ અનિત્યતા, કિં નાત્માદેર્ અપિ? ઇતિ પ્રસઙ્ગઃ તદવસ્થ એવ । સ્વકારણસમવાયો ઽપિ ચાભૂત્વા ભવનમ્ અનિચ્છતો ન સિધ્યતિ । અભૂત્વા ભવત એવ ચ યા સત્તા સૈવ કૃતકત્વં વર્ણ્યતે । ન ચ સત્તાસમવાયયોર્ નિત્યતયોપગતયોર્ નિરતિશયત્વાત્ પ્રાક્ પ્રધ્વંસાભાવૌ વિશેષણં યુજ્યતે । અભૂત્વા

ભવનોપગમે ચ તદ્ એવ કૃતકત્વમ્ અસ્થિરસ્વભાવતા ચ વિનાશો ઽસ્તુ । કિં નિષ્ફલયા અપ્રમાણિકયા પ્રમાણબાધિતયા ઽર્થાન્તરકલ્પનયા? । એવં કૃતકત્વવિનાશયોસ્ તાદાત્મ્યોપગમો ઽવશ્યમ્ ભાવી પરેષામ્ અપિ । તતો વિનાશસ્યાસ્થાયિત્વલક્ષણસ્યાર્થાન્તરનિમિત્તતોપગમે કૃતકત્વસ્યાતત્સ્વભાવતા વિશેષણેન ખ્યાપ્યતે । તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય ભિન્નહેતુકસ્ય ચ તત્સ્વભાવત્વાયોગાત્ ।
તથા, તસ્મિન્ સાધ્યે [સ્. 64બ્.] કૃતકત્વસ્ય વ્યભિચારઃ । તથા હિ -- યે યત્ર હેત્વ[ત્. 247અ.]ન્તરાપેક્ષિણો ન તે તત્રાવશ્યમ્ ભાવિનઃ, યથા વાસસિ રાગઃ । હેત્વન્તરાપેક્ષી ચ કૃતકેષ્વ્ અપિ ભાવેષુ પ્રધ્વંસાભાવ ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ ।
નનુ વાસસિ રાગસ્ય પરિમિતહેતુત્વાત્ તસ્ય ચ સ્વકારણાયત્તસન્નિધાનત્વાત્ તદાશ્રયસ્ય ચ વિધુરપ્રત્યયોપનિપાતેનાસ્થિરતયા નાવશ્યમ્ ભાવિતા યુક્તૈવ । ન પુનર્ વિનાશસ્ય, તદ્ધેતૂનામ્ આનન્ત્યાદ્ અવશ્યં કસ્યચિદ્ ઘટાદિષુ સન્નિધેઃ । ન ચ વિનાશસ્યાશ્રયં પ્રાક્ તદ્ધેતુસન્નિધેઃ કેચિદ્ ઉપઘ્નન્તિ, યતસ્ તદભાવાદ્ વિનાશો નારભ્યેતેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[253] વસ્તુનિ
[254] કૃતકત્વાદિના
[255] અનિત્યત્વાદિના
[256] સદૃશાપરાપરોત્પત્તિ-
[257] -દ્ભાવસંભવાદિન -- ત્.
[258] [કૃત] ક-
[259] અનિત્ય-
[260] નિશ્ચિતાનિશ્ચિતયોર્ યઃ પ્રતિબન્ધાવસાયઃ સ પુરોવર્તી યસ્ય તસ્માત્
[261] વિનાશસ્ય
[262] કૃતકત્વસ્ય
[263] વિનાશસ્વ- -- ત્.
[264] પ્રધ્વંસરૂપસ્ય
[265] કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ જ્ઞાત્વા યથાર્હં સુખદુઃખસાધનપ્રાપ્તિપરિહારપ્રતિપિત્સવઃ સુખદુઃખસાધને પરીક્ષન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા સુખદુઃખસાધને જ્ઞાત્વા તત્પ્રાપ્તિપરિહારપ્રતિપિત્સવઃ કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ પરીક્ષન્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ
[266] ભાવવિવિક્તલક્ષણ- -- ત્.
તદ્ અયુક્તમ્, યતો યદ્ય્ અપિ બહુલં વિનાશકારણાનિ સન્તિ તથાપિ તેષાં સ્વકારણાયત્તસન્નિધિત્વાત્ તથા તત્કારણાનાં ચ સન્નિહિતાનામ્ અપિ વિરોધિનામ્ અપ્ય્ આનન્ત્યાત્ તદ્ભાવે તચ્છક્તિપ્રતિબન્ધાન્ નાવશ્યં હેતવઃ ફલવન્ત ઇતિ કશ્ચિન્ ન વિનશ્યેદ્ અપીતિ {પ્.61.1} વ્યભિચારો ન નિવર્તતે । નન્વ્ અયં વાસસિ રાગઃ સાપેક્ષો ઽપિ યદિ સર્વત્રોપલભ્યેત તતઃ કિમ્ અવશ્યમ્ભાવી ન સ્યાત્? । સ્યાદ્, યદિ તથોપલમ્ભ્યેત । સ ત્વ્ અન્યથા ઽપિ [સ્. 65અ.] ગૃહ્યતે । યદ્ય્ એવં[267]ન તર્હિ સર્વત્રોપલબ્ધસ્ય વિનાશસ્યાન્યથાભાવશઙ્કયા[268]મનસિ ખેદ આધાતવ્યઃ । કિં વા પુનર્ભવાન્ સમસ્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપિજ્ઞાનાલોકઃ?, યેનૈવં વદતિ । તથાભાવે વા કથમ્ અનુમાનવૃત્તિર્ દૃષ્ટે ન વૈફલ્યમ્ અશ્નુવીત? । કસ્યચિત્ તુ [ત્. 247બ્.] હેતુકૃતવિનાશદર્શને ઽપિ હેત્વાયત્તજન્મનામ્ અન્યથા ઽપિ દર્શનાદ્ ઉપજાતાશઙ્કો દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષુ કથં તથાભાવં[269]નિશ્ચિન્વીત? । કૃતકમ્ અપિ ચાયં

ભાવાભાવલક્ષણં વિનાશં નિત્યમ્ ઉપૈતિ, તદ્વિનાશોપગમે ભાવસ્યોન્મજ્જનપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાસ્ય ઘટાદેર્ ઇવ વિનાશહેતુર્ ઉપલભ્યતે કશ્ચિદ્ ઇતિ । તદુક્તમ્ --
ઘતાદિષુ યથાદૃષ્ટાહેતવો ધ્વંસકારિણઃ।
નૈવંનાશસ્ય સો [270] ઽહેતુસ્ તસ્ય [271] સંજાયતે કથમ્? ॥
ઇતિ । તતઃ કૃતકત્વસ્ય વિનાશે સાધ્યે તેનૈવ વ્યભિચારઃ કિં નેષ્યતે? ।
ભાવાનામ્ અયમ્ ઐકાન્તિક એવ ધર્મ ઇતિ ચેત્, કુતઃ પુનર્ એતદ્ વસિતમ્? । તેષામ્ અન્યથાભાવસ્યાનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ [સ્. 65બ્.] ચેત્ । નન્વ્ અયમ્ અનુપલમ્ભો ભવન્ન્ અપ્ય્ આત્માદેર્ અનિવર્ત્તકઃ સત્તાયાઃ, કથમ્ અન્યત્રાન્યથાભાવં નિવર્ત્તયતિ? ।[272]તસ્યાનુમાનેનોપલમ્ભાદ્ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યતે તદા તત્રાપ્ય્[273]અનુમાને વિપક્ષે વૃત્તિમ્ અનુપલમ્ભ[274]એવ હેતોઃ કથં નિવર્ત્તયતિ? ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્ । તસ્માત્ સાધૂક્તમ્ -- `હેતુમતિ વિનાશે કૃતકત્વસ્યાસ્વભાવતાં વ્યભિચારં ચાહઽ ઇતિ અલમ્ અતિજલ્પિતેનેતિ ।
__________નોતેસ્__________
[267] પરઃ
[268] અવશ્યમ્ભાવિત્વાશઙ્કયા
[269] અવશ્યમ્ભાવિવિનાશિત્વમ્
[270] નાશઃ
[271] નાશસ્ય
[272] આત્માદેઃ
[273] આત્માનુમાને ઽપિ
[274] અપ્રમાણકઃ સન્ (પ્રથમં ટિપ્પનમ્) આત્માદેઃ સંશયાપનિવર્ત્તકત્વેનાભિમતો યઃ સ એવ (દ્વિતીયં ટિપ્પનમ્)
[ સેચ્તિઓન્: 4. પરાર્થાનુમાને સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગોદાહરણમ્ ।]
ઇદાનીં યદ્ય્ અપિ સ્વાર્થાનુમાનં પ્રકૃતં તથાપિ કશ્ચિત્ પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ પ્રયોગભઙ્ગ્યૈવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ {પ્. 62.1} તત્સમ્ભવાત્[275]પ્રસઙ્ગેન 10 પરાર્થાનુમાનં ચ વ્યુત્પાદયિતુમ્[276]આહ -- તસ્ય સ્વભાવહેતોઃ દ્વિધા ત્રૈલક્ષણ્યપ્રતિપાદકો [ત્. 248અ.] વચનોદાહારઃ પ્રયોગઃ । તમ્ એવ દર્શયતિ -- સમાનો ધર્મો યસ્ય તસ્ય ભાવઃ તેન સાધ્ય(ધ)ર્મ્યેણૈકઃ પ્રયોગઃ । અપરો વિસદૃશો ધર્મો યસ્ય તસ્ય ભાવઃ તેન વૈધર્મ્યેણ ।
યથાક્રમમનયોર્ ઉદાહરણમ્ 1 આહ -- યથાયત્ સત્ । યદ્યત્સદ્ ઇતિ[277]વીપ્સાપ્રધાનો યચ્છબ્દઃ । તત્ સર્વમ્ ઇતિ તચ્છબ્દો ઽપિ વીપ્સાપ્રધાન એવ । અત્ર સર્વગ્રહણેન ચાશેષપરિગ્રહાદ્ [સ્. 66અ.] બહિર્વ્યાપ્તેર્ નિરાસઃ । યથાઘટાદયઃ ઇતિ । યસ્ય સત્ત્વક્ષણિકત્વયોઃ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકં પ્રમાણં ઘટાદૌ પ્રવૃત્તં તં પ્રતિ તત્ર સ્મૃતિસમાધાનાર્થં દૃષ્ટાન્તવચનં ન સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્ । દૃષ્ટાન્તમાત્રતઃ સાધ્યસિદ્ધેર્ અભાવાત્ । ન હ્ય્ એકસ્ય તથા ભાવે સર્વસ્ તથા ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । સંશ્ચશબ્દઃ ઇતિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ ।
વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્યોદાહરણમ્ -- તથા ઇત્યાદિ । તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે । વૈધર્મ્યેણ ચ પ્રયોગ ઉદાહ્રિયતે । અત્રાપિ સર્વગ્રહણં વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધનીયમ્ ક્ષણિકત્વાભાવે સર્વસ્મિન્ સત્વા(ત્ત્વા)ભાવઃ ઇતિ ।
પ્રયોગદ્વયે ઽપિ સર્વગ્રહણસ્ય ફલં દર્શયન્ન્ આહ -- સર્વસ્મિન્ સાધનધર્મવતિ ધર્મિણિ ન દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્ય્ એવ સાધ્યધર્મસ્યો પસંહારણં ઉપસંહારો ઢૌકનં તેન યા વ્યાપ્તિઃ `વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવઽ ઇત્યાદિ રૂપા તસ્યાઃ પ્રદર્શનં પ્રતિપાદનં તદ્ એવ લક્ષણં યયોઃ તૌ તથોક્તૌ । તતશ્ ચ યે [ત્. 248બ્.] [સ્. 66બ્.] સાધ્યધર્મિણં પરિહૃત્ય બહિર્વ્યાપ્તિં પ્રદર્શયન્તિ તે -- યદ્ય્ અપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યધર્મેણ સાધનધર્મો વ્યાપ્તઃ તાવતા ઽસ્ય સર્વત્ર તથાભાવાભાવાત્ સાધ્યસિદ્ધિર્ અયુક્તેતિ -- નિરસ્તા ભવન્તિ । સર્વત્ર વા સાધ્યધર્મેણ સાધનધર્મસ્ય વ્યાપ્તિઃ તદ્ભાવે, સા તથાવિધૈવ કિન્ ન પ્રદર્શ્યતે યેનાસમર્થા બહિર્વ્યાપ્તિર્ આખ્યાયતે? । ન હિ `સ શ્યામઃ, તત્પુત્રત્વાત્, પરિદૃશ્યમાનપુત્રવદ્ઽ ઇતિ તત્પુત્રત્વસ્ય {પ્. 63.1} શ્યમત્વેન સાધ્યાદ્ બહિઃ પરિદૃશ્યમાનપુત્રે વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપિ સાધ્યસિદ્ધિર્ ભવતિ
। તસ્માદ્ યૈવ સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિઃ પ્રમાણસિદ્ધપ્રતિબન્ધનિબન્ધના સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થા સૈવ તત્સ્મૃતયે[278]પ્રદર્શનીયા । ન ચ સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપિ ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મ્ય્ અપિ તદૈવ પ્રતીયતે, યતઃ પક્ષધર્મોપદર્શનોત્તરકાલભાવિનો ઽનુમાનસ્ય સ્મૃતિત્વં [સ્. 67અ.] સ્યાત્ । તસ્યાઃ[279]સાધ્યધર્મિણિ સાધ્યધર્માવિનાભૂતસાધનધર્મપ્રતીતિનિબન્ધનત્વેન તદુપદર્શનાત્ પ્રાગ્ અસમ્ભવાત્ । તત્પૂર્વિકાયાં[280]ચ વ્યાપ્તૌ અનન્તરં[281]વિશેષવિષયમ્ અનુમાનં કથં સ્મૃતિઃ સ્યાત્? ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[275] પ્રયોગ-
[276] -માનપ્રયોગં વ્યુ- -- ત્.
[277] -મ્ આહ યદ્યત્સદ્ ઇતિ -- ત્.
[278] પ્રતિબન્ધ-
[279] સાધ્યધર્મવિશિષ્ટધર્મિપ્રતીતેઃ
[280] પક્ષધર્મોપદર્શનપૂર્વિકાયામ્
[281] વ્યાપ્તિસ્મરણાત્
[ સેચ્તિઓન્: 5. વૈધર્મ્યપ્રયોગે ઽપિ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનં સાંગતમ્ ।]
નનુ ચ
સાધર્મ્યપ્રયોગસ્ય વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણત્વં યુક્તમ્, સાધનધર્મે સતિ સાધ્યધર્મસ્યાવશ્યમ્ ભાવિતાપ્રદર્શનાત્; વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્ય તુ કથમ્? । તત્ર હિ કેવલં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવઃ કથ્યતે, ન તુ હેતૌ [ત્. 249અ.] સતિ સાધ્યસ્ય ભાવ એવેતિ । નૈષ દોષઃ । ન હ્ય્ અત્ર સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્ તુચ્છરૂપો દર્શ્યતે, 1 તસ્ય[282]હેતુરૂપતાવિરોધાત્[283]। વસ્તુધર્મો હિ સત્ત્વાદિકો હેતુઃ । તસ્યાત્મન[284]એવાભાવઃ કથં [હેતુસ્વ]રૂપં ભવિષ્યતિ, યતસ્ ત્રિરૂપો હેતુર્ ભવેત્ । કિન્તુ નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિધર્મકત્વં સ્વગતો ધર્મ ઉપદર્શ્યતે વૈધર્મ્યપ્રયોગેણ, તથાવિધે[285]ચ સાધનધર્મે ઽવશ્યં તયા સાધ્યધર્મસ્ય ભાવઃ પ્રતીયત એવ, અન્યથા તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિધર્મકત્વસ્યૈવાયોગાદ્ ઇતિ ન વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણત્વં વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્ય ન યુજ્યતે । [સ્. 67બ્.]
__________નોતેસ્__________
[282] તુચ્છરૂપસ્ય
[283] તસ્ય હેતુવ્યાપ્તિનિર્દેશલક્ષણરૂપસમ્બન્ધિત્વાભાવાત્ -- ત્.
[284] સત્વ(ત્ત્વ)સ્ય-
[285] વિપક્ષનિવર્ત્તનધર્મસ્વભાવે
[ સેચ્તિઓન્: 6. પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગસ્ય નૈરર્થક્યમ્ ।]
નનુ દ્વિવિધે ઽપિ પ્રયોગે પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગો નોપદર્શિતઃ તત્ કથં તદર્થાવગતિઃ?, તદર્થપ્રત્યાયનાય ચ સાધનપ્રયોગો ઽભિમતઃ ઇત્ય્ અત આહ -- અત્ર અનયોઃ પ્રયોગયોઃ પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રસામર્થ્યાદ્ એવ {પ્. 64.1} વક્ષ્યમાણકાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય ધર્મધર્મિસમુદાયલક્ષણસ્ય સાધ્યસ્ય પ્રતીતેઃ હેતોઃ {1} ન {2} પ્રતિજ્ઞાયાઃપ્રયોગ ઉપદર્શિતઃ । પરઃ સામર્થ્યમ્ અનવબુદ્યમાન આહ -- અપ્રદર્શિતે વચનેન પ્રમેયે સાધ્યે કથં ન કથઞ્ચિત્ તત્પ્રતીતિઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિઃ ઇતિ એવં ચેદ્ યદિ મન્યસે તદા સ્વાર્થાનુમાનકાલે સ્વયં પરં પ્રતિપાદકમ્ અન્તરેણ પ્રતિપત્તૌ પ્રમેયસ્ય ક ઉપદર્શયિતા ? નૈવ [ત્. 249બ્.] કશ્ચિત્ । સ્વયમ્ એવ તુ સાધ્યાવિનાભૂતસાધનધર્મદર્શનાત્ પ્રમેયં પ્રતિપદ્યતે તથા પરાર્થાનુમાને ઽપિ તત એવ તત્પ્રતીતિર્ અસ્તુ કિં પ્રતિજ્ઞાવચનેન?
।

યદિ સ્વયં પ્રતિપત્તિકાલે ન કશ્ચિત્ પ્રમેયસ્યોપદર્શયિતા કથં [સ્. 68અ.] તર્હિ તત્પ્રતિપત્તિઃ? ઇત્ય્ અત આહ -- પ્રદેશસ્થં સાધ્યધર્મિણિ સ્થિતં ધૂમં સાધનધર્મં ઉપલબ્ધવતઃ પ્રત્યક્ષેણ દૃષ્ટવતઃ સતઃ તસ્ય ધૂમસ્ય અગ્નિના સાધ્યધર્મેણ પ્રમાણતઃ પ્રતિબન્ધનિશ્ચયબલાત્ પ્રાક્ પ્રતિપન્નાયાઃ વ્યાપ્તેઃ અવિનાભાવસ્ય સ્મરણે સતિ તત્સામર્થ્યાદ્ એવ પક્ષધર્મગ્રહણવ્યાપ્તિગ્રહણસામર્થ્યાદ્ એવ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગરહિતાદ્ અગ્નિર્ અત્ર ઇતિ એવંરૂપા પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિર્ ભવતિ ।

સ્યાન્મતમ્ -- તત્રાપ્ય્ અસ્ય કર્ણપિશાચિકાદિઃ પ્રમેયં કથયત્ય્ એવેત્ય્ અત આહ -- ન ચ નૈવ તત્ર સ્વાર્થાનુમાનકાલે કશ્ચિત્ કર્ણપિશાચિકાદિર્ અદૃશ્યો ` અગ્નિર્ અત્રઽ -- ઇતિ એવમ્ અસ્મૈ પ્રતિપત્રે(ત્ત્રે) પ્રમેયં નિવેદયતિ કથયતિ । યદિ ભવાન્ સત્યવાદી નૈવં વક્તુમ્ અર્હતિ । તથા હિ -- વયમ્ અપિ પ્રદેશસ્થધૂમદર્શનાત્ તસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિસ્મરણસાપેક્ષાદ્ અગ્નિં [સ્. 68બ્.] પ્રતિપદ્યામહે । ન ચાસ્મભ્યં કશ્ચિત્ નિવેદયતિ `અગ્નિર્ અત્રઽ ઇતિ, ભવતિ ચ તત્પ્રતિપત્તિઃ, તથા તદન્યસ્યાપિ સા યુક્તરૂપૈવેતિ ।
યદ્ય્ અપિ ન કશ્ચિત્ નિવેદયતિ તથાપિ સ્વયમ્ એવ પ્રમેયં વ્યવસ્થાપ્ય તત્પ્રતિપત્તયે લિઙ્ગમ્ અનુ[ત્. 250અ.]સરિષ્યતીતિ ચેત્, આહ -- નાપિ ન કેવલં ન કશ્ચિત્ નિવેદ્યતિ સ્વયમ્ અપિ પ્રાગ્ એવ લિઙ્ગવ્યાપારાત્ ન પ્રતિપદ્યતે કિઞ્ચિદ્ અગ્ન્યાદિકમ્ । કસ્માત્? {પ્. 65.1} ઇતિ ચેત્, પ્રમાણં હેતુમ્ અન્તરેણ વિના `અગ્નિર્ અત્રઽ ઇત્ય્ એવં પ્રતીતેઃ નિમિત્તાભાવાત્ । ત્રિરૂપો હિ હેતુઃ પરોક્ષાર્થપ્રતીતેર્ નિમિત્તમ્, તદભાવે સા કથં ભવેત્? । અથ લિઙ્ગમ્ અન્તરેણાપ્ય્ એવં પ્રતીતિર્ ભવતીતિ બ્રૂયાત્ તદા પ્રતીતાવિષ્યમાણાયાં લિઙ્ગસ્ય વૈયર્થ્યમ્, તસ્યાનુમેયપ્રતિપત્ત્યર્થત્વાત્, તેન વિના તત્પ્રતિપત્તૌ કથમ્ અસ્ય નિષ્પ્રયોજનતા ન સ્યાત્? ।
અત્યન્તમૂઢતાં ચ પરસ્ય દર્શયન્ન્ આહ -- સ્વયમ્ એવ સ્વતન્ત્ર એવ `અગ્નિર્ અત્રઽ -- ઇતિ વ્યવસ્થાપ્ય । કથં [સ્. 69અ.] સ્વતન્ત્રો વ્યવસ્થપયતિ ? । અકસ્માત્ પ્રમાણમ્ અન્તરેણ વ્યવસ્થાપનાત્[286] તત્પ્રતિપત્તયે નિર્ન્નિમિત્તવ્યવસ્થાપિતપ્રમેયપ્રતિપત્ત્યર્થં {1} પશ્ચાત્ {2} લિઙ્ગં તન્નિમિત્તમ્ અનુસરતીતિ કો ઽયંપ્રતિપત્તેઃક્રમઃ પરિપાટિઃ? । તથા હિ -- પ્રથમં લિઙ્ગાનુસરણમ્, તતઃ સાધ્યપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ વિપશ્ચિતાં ક્રમઃ । અયં ત્વ્ અપૂર્વો ઽનુમાતા યસ્ તદ્વિપર્યયમ્ આશ્રયત ઇતિ ઉપહસતિ । યત્તલ્લોકે ગીયતે -- શિરો મુણ્ડયિત્વા નક્ષત્રં પૃચ્છતીતિ તત્તુલ્યત્વાદ્ અસ્ય ક્રમસ્ય । તસ્માત્ પક્ષધર્મગ્રહણવ્યાપ્તિસ્મરણસામર્થ્યાદ્ એવ સ્વયં પ્રતિપદ્યતે । તચ્ ચ પ્રતિપાદકં કથિતમ્ એવેતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમેયનિર્દ્દેશેન ।
યદિ નામ સ્વાર્થાનુમાનકાલે સ્વયમ્ એવ સાધ્યં [ત્. 250 બ્.] પ્રતિપદ્યતે તદ્ યુક્તમ્ એવ, લિઙ્ગસ્યાપિ તત્ર સ્વયમ્ એવ પ્રતિપત્તેઃ । પરાર્થાનુમાને તુ પરતો યથા લિઙ્ગં પ્રત્યેતિ તથા પ્રમેયમ્ અપિ પરત [સ્. 69બ્.] એવ પ્રત્યેતવ્યમ્ । અતો યુક્ત એવ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગ ઇત્ય્ અત આહ -- પરેણાપિ ન કેવલં સ્વયમ્ એવ પ્રાગ્ વ્યવસ્થાપ્યમાનં પ્લવતે પરેણાપિ વાદિના તત્ પ્રમેયમ્ ઉચ્યમાનંપ્લવત એવ તદ્વચનસ્ય સન્દિગ્ધાર્થાભિધાયકતયા સાધ્યનિશ્ચયાનઙ્ગત્વાત્ પ્રમેયગામ્ભીર્યાનવગાહિનઃ પરમ્પરયા ઽપ્ય્ અતત્સમ્બદ્ધસ્ય વિવક્ષામાત્રનિબન્ધનતયોપર્યેવાવસ્થાપનાત્ । કસ્માત્ પ્લવતે? ઇતિ ચેત્, ઉપયોગાભાવાત્ નાસ્ય સાધ્યપ્રતીતિં પ્રતિ કશ્ચિદ્ ઉપયોગઃ, તત્પ્રત્યાયનસમર્થસ્યાનભિધાનાદ્ ઇતિ યાવત્ ।
{પ્. 66.1} પરસ્ તૂપયોગમાત્રં કદાચિદ્ બ્રૂયાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- વિષયોપદર્શનં હેતોર્ યો વિષયઃ સાધ્યં તદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્યોપયોગઃ ચેત્ મતમ્ । અત્રાહ તેનૈવ વિષયેણ, તાવ ચ્ છબ્દઃ ક્રમે । વિષયસ્યોપદર્શ્યમાનસ્યાર્થવત્તાયાં તદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય પ્રયોજનં ભવેત્ । વિષયેણૈવ તુ દર્શ્યમાનેન કો ઽર્થઃ કિં [સ્. 70અ.] પ્રયોજનમ્? ।
નનુ સાધ્યપ્રતીતિઃ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદિપ્રતીતિશ્ ચ વિષયોપદર્શનસ્યાર્થઃ । તતસ્ તદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય પ્રયોજનમ્ । તથા હિ અસતિ સાધ્યનિર્દેશે `યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ઽ ઇત્ય્ ઉક્તે `કિમ્ અયં સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ? [ત્. 251અ.] ઉત વૈધર્મ્યવાન્?ઽ ઇતિ ન જ્ઞાયેત । ઉભયં હ્ય્ અત્રાશઙ્ખ્યતે -- કૃતકત્વેનાનિત્યત્વે સાધ્યે સાધર્મ્યવાન્, નિત્યત્વેનાકૃતકત્વે વા વૈધર્મ્યવાન્ ઇતિ । `અનિત્યઃ શબ્દઃઽ `અકૃતકો વાઽ ઇતિ તુ પ્રતિજ્ઞાવચને સત્ય્ ઉભયમ્ અસન્દિગ્ધમ્ અવગમ્યતે । હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકપ્રતીતિશ્ ચ ન સ્યાત્ । પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકે તુ પ્રયોગે `અનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાત્ઽ ઇતિ હેતુભાવઃ પ્રતીયતે, `નિત્યઃ, કૃતકત્વાત્ઽ ઇતિ વિરુદ્ધતા, `પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ કૃતકત્વાત્ઽ ઇત્ય્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ । હેતોશ્ ચ ત્રૈરૂપ્યં ન ગમ્યતે, તસ્ય સાધ્યાપેક્ષયા વ્યવસ્થાનાત્ । સતિ પ્રતિજ્ઞાવચને અવયવે સમુદાયોપચારાત્ સાધ્યધર્મી પક્ષ ઇતિ તત્ર [સ્. 70બ્.] વૃત્તસ્ય કૃતકત્વસ્ય પક્ષધર્મત્વં; સાધ્યધર્મસામાન્યેન
ચ સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષ ઇતિ તત્ર વર્ત્તમાનસ્ય સપક્ષે સત્ત્વમ્; ન સપક્ષો ઽસપક્ષ ઇતિ સાધ્યધર્મવિરહિણ્ય્ અવૃત્તસ્યાસપક્ષે ઽપ્ય્ અસત્ત્વં પ્રતીયેત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- યદિ પ્રતીતિઃ સાધ્યસ્ય નિશ્ચયલક્ષણા સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદેશ્ ચ સ્વરૂપાવધારણાત્મિકા । અન્યથા પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અન્તરેણ ન સ્યાત્ તદા યદુક્તં સાધ્યસિદ્ધ્યર્થં સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થં ચ વિષયોપદર્શનમ્ ઇતિ તત્ સર્વંશોભેત યાવતા સ્વાર્થાનુમાનકાલે પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અન્તરેણાપિ પક્ષધર્મગ્રહણ[ત્. 251બ્.]સમ્બન્ધસ્મરણતઃ સાધ્યસિદ્ધિલક્ષણા ભવત્ય્ એવ પ્રતીતિઃ ઇત્ય્ આખ્યાતમ્ એવ । તદ્વત્ પરાર્થે ઽપ્ય્ અનુમાને {પ્. 67.1} ભવિષ્યતિ । યત એવં {1} તસ્માત્ {2} એષ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગવાદી યદા સ્વયં સાધ્યં પ્રત્યેતિ તદા સ્વયં સાધ્યસ્ય [સ્. 71અ.] પ્રતીતૌ વિષય ઉપસ્થાપ્યતે યેન પ્રતિજ્ઞાવચનદ્વારેણ પુંસા કેનચિત્ તેન {1} વિનાપિ
{2} પ્રતિયન્ સાધ્યં નિશ્ચિન્વન્ લિઙ્ગસામર્થ્યાદ્ એવ । યદા ઽસ્માભિઃ પ્રતિપાદ્યતે તદા અસ્માન્ કાર્યિણો દૃષ્ટ્વાવ્યક્તં પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગલક્ષણં મૂલ્યંમૃગયતે । ક ઇવ? પર્વબ્રાહ્મણ ઇવ । યથા દક્ષિણામ્ અન્તરેણાપ્ય્ અન્યદા ઔર્દ્વરથિકો બ્રાહ્મણો ભુઞ્જાનો ઽન્યદા શ્રાદ્ધાદિપર્વણ્ય્ અર્થિનં શ્રદ્ધાલું બ્રવીતિ -- યદિ મે ઘૃતપૂરં ઘૃતપૂરં પ્રતિ રૂપકં દદાસિ તતો ઽહં ભુઞ્જે નાન્યથેતિ । તેન તુલ્યો ભવાન્ અપીતિ ।
કિઞ્ચ, યદ્ અપિ બ્રવીષિ -- પરાર્થાનુમાનકાલે યથા લિઙ્ગં પરેણાનભિધીયમાનં ન પ્રત્યેતિ પ્રતિપાદ્યસ્ તથા સાધ્યમ્ અપીતિ । તદૈતદ્ યુજ્યતે યદ્ય્ અસૌ વાદિવચનમાત્રેણ લિઙ્ગમ્ અપિ નિશ્ચિત્ય તદનુસારેણ સાધ્યમ્ અવગચ્છેત્, પરપ્રતીત્યર્થિનશ્ ચ તદા વયમ્ અપિ પ્રતિજ્ઞાં કિન્ ન પ્રયુઞ્જ્મહે લિઙ્ગવચનરહિતામ્? । [સ્. 71બ્.] અસ્મદ્વચનસ્યૈવ તં પ્રતિ પ્રમાણતયા, તત એવાનુમેયપ્રતીતેઃ, તદ્વચનસ્ય[287]ચરિતાર્થત્વાત્ । ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યતઃ અસ્મદ્વચનાદ્ અપિ ન કેવલં સ્વાર્થાનુમાનકાલે ઽસ્મદ્વચનમ્ અન્તરેણ ઇત્ય્ અપિ શબ્દઃ । કિન્તુ [ત્. 252અ.] યદાપ્ય્ અસ્મદ્વચનં પ્રવૃત્તં તદાપિ નૈવ અસ્મદ્વચનાત્ લિઙ્ગમ્ અપિ પ્રત્યેતિ , કુત એવ સાધ્યસિદ્ધયે ઽનુસરિષ્યતિ? । અપિ તુ સ્વયમ્ અસ્ય યદિ તલ્લિઙ્ગં કુતશ્ચિત્ પ્રમાણતઃ સિદ્ધં ભવતિ અસ્મદ્વચનેન તુ કેવલં તત્ર સ્મૃતિસમાધાનમાત્ર ક્રિયતે । તદા સ્વયં સિદ્ધમ્ એવ લિઙ્ગમ્ અનુસૃત્ય સાધ્યં પ્રત્યેતિ । નાસ્મદ્વચનાત્

પાનીયમ્ અપિ પિબતીતિ । {1} તસ્માત્ {2} કો ઽનયોઃ પ્રતિજ્ઞાવચનાવચનાત્મિકયોઃ અવસ્થયોર્ વિશેષઃ ?, ઉભયત્ર સ્વયંસિદ્ધલિઙ્ગસામર્થ્યાદ્ એવ સાધ્યપ્રતીતેર્ ન કશ્ચિત્ । તતઃ સ્વપરાર્થાનુમાનયોઃ સ્વયંસિદ્ધલિઙ્ગાનુસરણમ્, તતઃ સાધ્યપ્રતીતિં ચ પ્રતિ વિશેષાભાવાત્ પ્રતિજ્ઞોપન્યાસઃ પરાર્થાનુમાને ઽપિ વ્યર્થ [સ્. 72અ.] એવ । લિઙ્ગમ્ અપિ હિ તાવદ્ અત્ર નાભિધીયતે યદિ તત્ {પ્. 68.1} પૂર્વપ્રસિદ્ધં સ્વયમ્ અનુસ્મરેત્ કિમ્ અઙ્ગઃ સન્દિગ્ધાર્થાભિધાયકં પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ ઉપાદીયતે? ।
સ્યાન્મતમ્ -- યદિ નામ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય નોપયોગસ્ તદર્થો ઽસ્ય પ્રયોગો મા ભૂત્, સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થં તુ તદુપાદાનમ્ અવસ્થિતમ્ એવ, તસ્યાન્યથા પ્રતીત્ય્ અભાવાત્ ઇત્ય્ અત આહ -- દૃષ્ટાચ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદેઃપ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અન્તરેણાપિ પ્રતીતિઃ , તતસ્ તદર્થો ઽપિ પ્રતિજ્ઞોપન્યાસો ન શોભતે ।
કુતઃ પુનઃ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદેર્ અસતિ સાધ્યનિર્દેશે પ્રતીતિઃ? [ત્. 252બ્.] ઇત્ય્ આહ -- પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રાદ્ ઇતિ । એવં મન્યતે -- નૈવ હિ કશ્ચિત્ `યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ઽ એતાવન્ માત્રમ્ અભિધાયા ઽઽસ્તે, સાધનન્યૂનતયૈવાસ્ય પરાજયાત્, કિન્ત્વ્ અવશ્યં હેતોર્ દ્ધર્મિણ્ય્ ઉપસંહારં કરોતીતિ । તત્ર યદિ `કૃતકશ્ ચ શબ્દઃઽ ઇતિ બ્રૂયાત્ તદા [સ્. 72બ્.] સાધ્ય્(ધ)ર્મ્યવત્ પ્રયોગપ્રતીતિઃ, અથ `નિત્યશ્ ચઽ ઇત્ય્ અભિદધ્યાત્ તદા વૈધર્મ્યવત ઇતિ સમ્બન્ધવચનપૂર્વકાત્ પક્ષધર્મવચનાત્ પ્રયોગદ્વયાવગતિઃ ।
હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા અપિ પક્ષધર્મવચનમાત્રેણ ન પ્રતીયન્તે । યદા તુ સમ્બન્ધવચનમ્ અપિ ક્રિયતે તદા કથમ્ અપ્રતીતિઃ? । તથા હિ `યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ઽ ઇતિ પક્ષધર્મવચને સત્ય્ ઉક્તે હેતુર્ અવગમ્યતે, વિધીયમાનેનાનૂદ્યમાનસ્ય વ્યાપ્તઃ । `યત્ કૃતકં તન્ નિત્યમ્ઽ ઇત્ય્ અભિધાને વિરુદ્ધઃ, વિપર્યયવ્યાપ્તેઃ । `યત્ કૃતકં તત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકમ્ઽ ઇતિ પ્રદર્શને વ્યભિચારાદ્ અનૈકાન્તિકાધ્યવસાયઃ ।
ત્રૈરૂપ્યમ્ અપિ હેતોર્ ગમ્યત એવ, યતો વ્યાપ્તિપ્રદર્શનકાલે વ્યાપકો ધર્મઃ સાધ્યતયા ઽવગમ્યતે । યત્ર ચ વ્યાપ્યો ધર્મો ધર્મિણ્ય્ ઉપસંહ્રિયતે સ વ્યાપકધર્મવિશિષ્ટતયા ઽવગમ્યમાનઃ સાધ્યસમુદાયૈકદેશતયા પક્ષ ઇત્ય્ ઉપસંહૃતસ્ય વ્યાપ્યધર્મસ્ય પક્ષધર્મત્વાવગતિઃ, [સ્. 73અ.] સા ચ વ્યાપ્તિર્ યત્ર ધર્મિણ્ય્ ઉપદર્શ્યતે સ સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ પ્રતીયત ઇતિ સપક્ષે {પ્. 69.1} સત્ત્વમ્ અવગમ્યતે, સામર્થ્યાચ્ ચ [ત્. 253અ.] વ્યાપકનિવૃત્તૌ વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્ યત્રાવસીયતે સો ઽસપક્ષ ઇત્ય્ અસપક્ષે ઽપ્ય્ અસત્વ(ત્ત્વ)મ્ અપિ નિશ્ચીયત ઇતિ, યદિ પક્ષાદિભિર્ અપિ જ્ઞાતૈઃ કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનં । ન તુ વ્યવહર્તણાં પક્ષાદિસઙ્કેતાપેક્ષા પરોક્ષાર્થગતિર્ ભવતિ । તથા હિ -- યત્ ક્વચિત્ દૃષ્ટં તસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધઃ તદ્વિદસ્ તસ્ય તદ્ ગમકં તત્ર ઇતિ હિ લોકે વસ્તુગતિર્ ભવતિ, ન પક્ષાદિસઙ્કેતગ્રહણાપેક્ષા । તત્ર યથેષ્ટંશાસ્ત્રકારાગમકરૂપપ્રતિપત્તયે સ્વસઙ્કેતેનાન્યથા
વા લક્ષણં પ્રણયન્તુ । ન તુ વ્યવહારકાલે તદનુસરણં ક્વચિદ્ ઉપયુજ્યતે । તત્સઙ્કેતપ્રતિપાદિતમ્ એવ તુ યથોક્તં ગમકં રૂપમ્ ઉપયોગિ વ્યવહર્તૃઋણામ્ । તચ્ ચેત્ પ્રતિપન્નં તાવતૈવ સાધ્યસિદ્ધિઃ સઞ્જાતા ઇતિ પક્ષસપક્ષાદિસઙ્કેતાપરિજ્ઞાને ઽપિ [સ્. 73બ્.] ન કિઞ્ચિત્ પ્લૂયતે । અત એવાચાર્યપાદૈર્ `ન્નાન્તરીયકાર્યદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનમ્ઽ ઇતિ ગમકરૂપમાત્રમ્ એવ પક્ષાદિસઙ્કેતાનપેક્ષં પ્રતિપાદિતમ્ । સ્વપ્રજ્ઞાપરાધાસ્તુ(ત્તુ) તત્રાપિ કૈશ્ચિદ્ અસન્ત એવ દોષાઃ પ્રકીર્ત્યન્ત ઇતિ કિમ્ અત્ર બ્રૂમઃ? । તસ્માત્ સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થમ્ અપિ પ્રતિજ્ઞાવચનં પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્ર [ત્. 253બ્.] એવ યથોક્તેન પ્રકારેણ પ્રતીતેર્ અયુક્તમ્ ઇતિ કસ્ તસ્ય પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય ઉપયોગઃ નૈવ કશ્ચિત્ ।
સ્વયં ચાયં વાદી યેન ક્રમેણાનુમેયં પ્રતિપન્નવામ્સ્ તમુલ્લઙ્ઘ્ય પરપ્રતિપત્તયે ક્રમાન્તરમ્ આશ્રયન્ પરવઞ્ચકતયા ધૂર્ત્ત એવ પ્રતીયતે, ન સદ્ધૃત્ત ઇત્ય્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ -- સ્વનિશ્ચયવત્ ઇત્યાદિ । યથા ઽઽત્મનો નિશ્ચયસ્યોત્પાદનં કૃતં તથૈવ અન્યેશામ્ અપિ નિશ્ચયોત્પાદા(દ)નાય ચ પરહિતનિરતૈઃ {1} સાધનમ્ ઉચ્યતે , {2} તત્ર એતસ્મિં(સ્મિન્) ન્યાયે સતિ સ્વયમ્ અયં વાદી પ્રમેયસ્યોપદર્શનેન ઉપદર્શકેન વચનેન વિનાઽપિ સ્વાર્થાનુમાનકાલે પ્રતિપદ્ય પ્રમેયં પરં સંશયિતાદિકં પ્રતિપાદયન્ સ્વપ્રતિપન્નં પ્રમેયમ્ અવબોધયન્ અપૂર્વં સ્વપ્રતિપત્તિકાલે પૂર્વં [સ્.74અ.] યઃ પ્રમેયપ્રતિપત્તૌ ક્રમઃ ઉપાયો ઽનુભૂતસ્ તસ્માદ્ અન્યમ્ આશ્રયત ઇતિ કિમ્ અત્ર ક્રમાન્તરાશ્રયેણ કારણમ્ ? નૈવ કિઞ્ચિત્ પરવ્યામોહનં મુક્ત્વા । તથા હિ -- યદિ સ્વપ્રતિપત્તિક્રમઃ {પ્. 70} પ્રતીતિનિબન્ધનં
કિં તત્પરિત્યાગેન ક્રમાન્તરાશ્રયણમ્?, કથં તેન સ્વયં પ્રતિપન્નવાનસીતિ? । યત એવં તસ્માન્ ન પ્રમેયસ્ય સાધ્યસ્ય વચનેન પ્રતિજ્ઞાખ્યેન કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્ । કુતઃ? । `અન્યથાપિઽ [ત્. 254અ.] વિના ઽપિ તેન પ્રતિપત્તેઃ સાધ્યપ્રતીતેઃ ઉત્પત્તેર્ ઇ ત્ય્ ઉપસંહારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[286] વ્યવસ્થાપયિષ્યતિ -- ત્.
[287] લિઙ્ગ-
[ સેચ્તિઓન્: 7. ઉપનયનિગમનાદેર્ અપિ સાધનવાક્યાનઙ્ગત્વમ્ ।]
એવં પ્રતિજ્ઞાં સાધનવાક્યાદ્ અપનીયાપરમ્ અપ્ય્ ઉપનયનિગમનાદિકં પરપરિકલ્પિતં સાધનવાક્યાદ્ અપનેતુમ્ ઉક્તમ્ એવ ન્યાયમ્ અતિદિશન્ન્ આહ -- એતેન `અન્યથા ઽપિ પ્રતિપત્તેર્ ઉત્પત્તેઃઽ ઇતિ ન્યાયેન ઉપનયનિગમનાદિકં આદિગ્રહણાત્ સંશયજિજ્ઞાસાદિકં પ્રત્યુક્તં પ્રત્યાખ્યાતમ્ । [સ્. 74બ્.] તત્ર ઉદાહરણાપેક્ષઃ`તથાઽ ઇત્ય્ ઉપસંહારો `ન તથેઽતિ વાસાધ્યસ્યોપનયઃ [ન્સૂ 1.1.38], પ્રતિજ્ઞાયાઃપુનર્વચનંનિગમનમ્ [ન્સૂ 1.1.39] ઇત્ય્ અનયોર્ લક્ષણમ્ । સાધ્યનિર્દ્દેશઃપ્રતિજ્ઞા [ન્સૂ 1.1.33] ઇતિ તુ પ્રતિજ્ઞાયાઃ । એતેનેત્ય્ એતદ્ એવ દર્શયતિ -- એતાવ્ અતૈવ પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રૈવ ઉપનયાદિરહિતેન સાધ્યપ્રતીતેઃભાવાત્ ઉત્પત્તેર્ ઇતિ ।
અત્રોદ્યો(દ્દ્યો)તકરઃપ્રાહ -- પ્રતિજ્ઞા તાવદ્ વિષયનિર્દ્દેશાર્થમ્ અવશ્યકર્ત્તવ્યા, યતો લોકઃ પ્રથમં કર્મ ચ્છેદ્યાદિકં નિરૂપયતિ । તતઃ કુઠારાદિકં સાધનં વ્યાપારયતિ । ઉપનયેનાપિ યાવદ્ દૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટસામર્થ્યો હેતુર્ દ્ધર્મિણિ નોપસંહ્રિયતે તાવત્ કુતઃ સાધ્યપ્રતીતિઃ? । સ્વાર્થાનુમાનદૃષ્ટશ્ ચ પ્રત્યવમર્શપ્રત્યયાર્થો ઽનેન દર્શ્યતે । તથા હિ -- સ્વાર્થાનુમાને પ્રથમં પ્રદેશે ધૂમં પશ્યતિ, તતો `યત્ર યત્રાહં ધૂમમદ્રાક્ષં તત્ર તત્રાગ્નિમ્ અપિઽ ઇતિ વ્યાપ્તિં [ત્. 254બ્.] સ્મરતિ । તતો `ધૂમશ્ ચાત્રઽ ઇતિ પુનઃ પ્રત્યવમૃશતિ, સ પ્રત્યવમર્શાર્થઃ પરાર્થાનુમાને ઉપનયેનોચ્યતે । [સ્. 75અ.] નિગમનમ્ અપ્ય્ અવશ્યાભિધાનીયમ્, યતો યદ્ય્ અપિ પૂર્વં અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ન તુ તાવતા ઽસ્ય નિશ્ચયો જાતઃ । સમ્પ્રતિ તુ પ્રમાણબલાયાતો ઽર્થઃ તત્સમ્પ્રત્યયાર્થમ્ અનેન નિગમ્યતે । અશેષપ્રમાણવ્યાપારશ્ ચાનેનોપસંહ્રિયતે । તથા હિ આગમઃ પ્રતિજ્ઞા,

હેતુર્ અનુમાનં, {પ્. 71.1} દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપમાનમ્ ઉપનયઃ । તદેતસ્ય પ્રમાણચતુષ્ટયસ્યાપિ વ્યાપારો નિગમનેનોપસંહ્રિયતે -- ઇતિ કથમ્ અસ્ય ન સાફલ્યમ્? ઇત્ય્ એતદ્ આશઙ્ક્યાહ -- ડિણ્ડિકરાગંપરિત્યજ્ય ડિણ્ડિકાઃ --નગ્નાચાર્યાઃતે નિષ્ફલમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ નામલેખને પ્રસક્તાઃ તતસ્ તેષામ્ ઇવ `પરેણોક્તે તસ્યોપરિ મયા ઽવશ્યમ્ અયુક્તતયા નિષ્ફલમ્ અપ્ય્ અભિધાનીયમ્ઽ ઇત્ય્ અસ્થાનાભિનિવેશં ત્યક્ત્વા અક્ષિણીનિમીલ્ય બહિર્વિક્ષેપમ્ ઉપસંહૃત્ય {1} ચિન્તય તાવત્ -- {2} કિમ્ ઇયતા પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રકેણ વાક્યેન સાધ્યસ્ય પ્રતીતિઃસ્યાત્ ન વા ? ઇતિ । યાવતા યાવાન્ એવ [સ્. 75બ્.] પરાર્થાનુમાને ઽર્થો ઽભિધાનીય ઇત્ય્ અસ્માભિર્ અનુજ્ઞાયતે તાવાન્ એવાન્યૂનાનતિરિક્તઃ સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ પ્રતીતિહેતુર્ દૃષ્ટઃ, તસ્ય ક ઇહ શક્તેર્ વ્યાઘાત્? યેનાસૌ પરાર્થાનુમાને ઽપિ પ્રતીતિં ન કુર્યાત્ । ભાવે પ્રતીતેઃ કિંપ્રપઞ્ચમાલયા
પ્રતિજ્ઞોપનયનિગમનલક્ષણયા [ત્. 255અ.], બાલપ્રતારકતદુપયોગોપવર્ણલક્ષણયા[288]વા? । તથા હિ ઃ પ્રતિજ્ઞોપનયનિગમનપ્રયોગે ઽપિ યદિ પ્રમાણનિશ્ચિતા સ્વસાધ્યવ્યાપ્તિઃ સાધનધર્મસ્ય ન સ્યાત્, સાધ્યધર્મિણિ વા સદ્ભાવસ્ તદા ઽસ્ય[289]નૈવ પ્રતીતિહેતુતા । તત્સમ્ભવે[290]તુ પ્રતિજ્ઞાદ્યભાવે ઽપિ સ્વાર્થાનુમાન ઇવ ગમકરૂપાવૈકલ્યાત્ સા[291]ન નિવાર્યત ઇતિ કિમ્ અસ્થાનનિર્બન્ધેન ઇતિ? । ન હિ સાધ્યધર્માક્ષેપણસામર્થ્યવિરહે સાધનધર્મસ્ય વાદિવચનમાત્રાત્ સાધ્યનિશ્ચયો યુક્તઃ, હેતૂપન્યાસવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય તદાક્ષેપસામર્થ્યે વા પ્રતિજ્ઞાવચનસ્યેતિ[292]।
યત્ તૂક્તમ્ `વિષયપ્રદર્શનાય પ્રતિજ્ઞાઽ ઇત્ય્ અત્રશાસ્ત્રકૃતૈવ દત્તમ્ ઉત્ત-રમ્ । યશ્ ચ સાધનં પ્રયુંક્તે તેન `અહમ્ અનેન [સ્. 76અ.] સાધનેનામુષ્મિં(ષ્મિન્) સાધ્યે પ્રતીતિં સાધયિષ્યામિઽ ઇતિ કર્મ નિરૂપ્યૈવ તત્[293]પ્રયુક્તમ્ ઇતિ ન લૌકિકન્યાયાતિક્રમઃ, અન્યથા યદિ સાધનાદ્ યસ્ય સાધ્યપ્રતીતિર્ ઉપજાયતે તેનૈવ કર્મ નિરૂપણીયમ્ કથં તદભાવે સ્વાર્થાનુમાને [ત્. 255બ્.] સાધ્યસિદ્ધિઃ {પ્. 72.1} સાધનનિબન્ધના સ્યાત્? । યશ્ ચાગ્નિધૂમયોઃ સમ્બન્ધં ચેતસિ વ્યવસ્થાપ્ય `ક્વાગ્નિઃ ક્વાગ્નિઃ?ઽ ઇત્ય્ અગ્નિં 7 પર્યેષતે સ પ્રદેશે ધૂમદર્શનમાત્રાદ્[294]એવાગ્નિં પ્રતિપદ્યત ઇતિ કથં સ્વાર્થાનુમાને પ્રત્યવમર્શપ્રત્યયઃ સ્યાત્? । અથ કદાચિદ્ અસૌ દૃષ્ટસ્ તત્રેતિ[295]પરાર્થે ઽપ્ય્ અસ્યોપાદાનં તદા દધ્યાદિકમ્ અપિ ભુક્ત્વા કદાચિદ્ ધૂમાદ્ અગ્નિં પ્રતિપન્નવાન્ ઇતિ કિન્ ન દધિભોજનાદેર્ અપિ કાદાચિત્ કસ્યોપાદાનમ્? ।
યત્ પુનરુક્તમ્ `આગમઃ પ્રતિજ્ઞાઽ ઇતિ, તત્ર યદિ વાદિવચનમ્ એવાગમસ્ તદા તત એવ સાધ્યસિદ્ધેર્ હેત્વાદ્યુપાદાનમ્ અનર્થકમ્ । અથ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાગમે પાઠાદ્ આગમઃ પ્રતિજ્ઞા, તદા ન ક્વચિદ્ આગમે પઠ્યતે અત્ર પ્રદેશે ઽગ્નિર્ ઇતિ [સ્. 76બ્.] કથમ્ આગમત્વં પ્રતિજ્ઞાયાઃ? ।
`હેતુર્ અનુમાનમ્ઽ ઇત્ય્ અપ્ય્ અયુક્તમ્, ન હિ પક્ષધર્મત્વમાત્રં હેતુઃ, તસ્ય ત્રિરૂપત્વાત્ । દૃષ્ટાન્તો ઽપિ ન સર્વઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ કથં `દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષમ્ઽ ભવેત્? । ઉપમાનં તુ પ્રમાણમ્ એવ ન ભવતિ, કથં તદ્વ્યાપાર ઉપસંહ્રિયેત નિગમનેન? । યદિ ચાવશ્યં દૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટસામર્થ્યો હેતુર્ દ્ધર્મિણ્ય્ ઉપનેયઃ તદોપનય એવાસ્તુ કિં `કૃતકત્વાટ્ઽ ઇતિ પક્ષધર્મનિર્દ્દેશેન?, સ એવ દૃષ્ટસામર્થ્યં હેતુમ્ ઉપસંહરિષ્યતિ પક્ષધર્મતાં ચ દર્શયિષ્યતીતિ ન કિઞ્ચિત્ તેન । તતો યત્ર ચ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રથમત એવ પ્રયોગો નેષ્યતે તત્ર તસ્યાઃ પુનર્વચનં કુતો નિગમનં ભવિષ્યતિ? । ઇત્ય્ આહ -- ઇતિ તસ્માદ્ ઇયાન્ એવ પક્ષધર્મસમ્ભન્ધવચનમાત્રાત્મકઃ [ત્. 256અ.] સાધનવાક્યે પ્રયોગો જ્યાયાન્ ન પઞ્ચાવયવાત્મક ઇતિ સ્થિતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[288] પ્રતિજ્ઞાદિ-
[289] હેતોઃ
[290] વ્યાપ્ત્યાદિસમ્ભવે
[291] [પ્રતી] તિહેતુતા
[292] ઉપન્યાસવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્
[293] સાધનમ્
[294] -ષતે સધૂમપ્રદેશદર્શન- -- ત્.
[295] સ્વાર્થાનુમાને
[ સેચ્તિઓન્: 8. ન્યાયવાક્યે હેતુદૃષ્ટાન્તવચનયોઃ ક્રમસ્યાનિયમઃ ।]
અત્ર સાધનવાક્યે ન કેવલં પ્રતિજ્ઞાદિપ્રયોગો ન યુક્તઃ પરોપગતઃ [સ્. 77અ.] `પૂર્વં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પશ્ચાદ્ દૃષ્ટાન્તઃઽ ઇતિ ક્રમનિયમો ઽપિ ન કશ્ચિત્ । કુતઃ? સર્વથા યદિ પૂર્વં હેતુઃ પશ્ચાદ્ વ્યાપ્તિઃ અથ પૂર્વં વ્યાપ્તિઃ પશ્ચાત્ પક્ષધર્મઃ પ્રયુજ્યતે, તથાપિ ગમકત્વાત્ ।
{પ્. 73.1}[ સેચ્તિઓન્: 9. હેતોસ્ ત્રિધાપ્રયોગસ્ય ખણ્ડિનમ્ ।]

નનુ તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગ ઇત્ય્ અયુક્તમ્ ઉક્તમ્ । યતસ્ ત્રિવિધો હેતુઃ -- અન્વયી વ્યતિરેકી અન્વયવ્યતિરેકી ચેતિનૈયાયિકાઃ, તતસ્ તસ્ય ત્રિધા પ્રયોગઃ -- સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં ચેતિ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- સમ્બન્ધવચને ઽપિ ન કેવલં ક્રમનિયમો ન યુક્તઃ કિન્તુ અર્થ ભેદો ઽપિ ન કશ્ચિદ્ ઉભયત્રાપિ ત્રિરૂપસદ્ભાવાત્ । તતઃ સર્વ એવ હેતુર્ અન્વયવ્યતિરેકી, ન ત્વ્ અન્વયી વ્યતિરેકી વા કશ્ચિદ્ ધેતુર્ અસ્તીતિ ભાવઃ । તત્ કુતસ્ ત્રૈવિધ્યં પ્રયોગસ્ય સ્યાત્? ઇતિ મન્યતે । કુતઃ પુનરર્થભેદો નાસ્તીતિ? ચેત્, આહ -- ઉભયથા સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ પ્રયોગે યદ્ય્ અપિ વિધિપ્રતિષેધરૂપતયા ધર્મભેદઃ [ત્. 256બ્.] પ્રતીયતે તથાપિ તદ્ભાવસ્યૈવ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યસ્વભાવતાયાઃ એવ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગાભ્યાં ખ્યાપનાત્ ।
નનુ સાધર્મ્યપ્રયોગે હેતુભાવે [સ્. 77બ્.] સાધ્યસ્ય ભાવઃ, વૈધર્મ્યે ચ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવઃ શબ્દાદ્ અવગમ્યતે, ન તાદાત્મ્યમ્ । તત્ કિમ્ ઉચ્યતે `તદ્ભાવસ્યૈવ ખ્યાપનાત્ઽ? ઇત્ય્ અત આહ -- ન હિ ઇત્યાદિ । યદિ સાધર્મ્યપ્રયોગે તદ્ભાવો નાક્ષિપ્યેત તદા સાધનસ્ય અતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે કિમ્ ઇતિ એકાન્તેન અવશ્યન્ તયા સાધ્યસ્ય ભાવઃ ? । કાદાચિત્ કસ્ તુ ભવતુ નામ? । `યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ઽ ઇત્ય્ એકાન્તભાવશ્ ચ હેતૌ સતિ સાધ્યસ્ય વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્યપ્રયોગે ઽભિધીયતે । સ[296]ચ તાદાત્મ્યમ્ અન્તરેણાનર્થાન્તરસ્ય ન સમ્ભવતીતિ સામર્થ્યાત્ તદાક્ષિપતિ ।
કથમ્ ઇવાતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે ન એકાન્તેનાન્યભાવ ઇતિ આહ -- કૃતકત્વે ત્ય્ આદિ । યદિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વામ્ અન્તરેણાપિ કૃતકત્વસ્ય ભાવાદ્ અતત્સ્વભાવત્વમ્ અનિત્યત્વે[297]ઽપ્ય્ અયમ્ એવ વૃત્તાન્તઃ । તતશ્ ચ તાદાત્મ્યવિરહાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યાનિત્યત્વેનાન્વયો ન સ્યાત્, તન્નિવૃત્તૌ[298]વા નિવૃત્તિર્[299]ઇતિ કથં તતસ્[300]તત્[301][સ્. 78અ.] {પ્. 74.1} પ્રતીયતે? । નૈષ દોષઃ, પ્રયત્નાનન્તરીયકપદાર્થસ્વભાવસ્યૈવાનિત્યત્વસ્ય[302]તેન[303]સાધનાત્, તત્ર ચ તાદાત્મ્યસદ્ભાવાદ્ અન્વયવ્યતિરેકાવ્ અનિવારિતૌ અનિત્યત્વકૃતકત્વમાત્રાપેક્ષયા[304][ત્. 257અ.] તુ તાદાત્મ્યવિરહો ઽસ્યાભિહિત[305]ઇતિ ।
નન્વ્ અગ્નિનિવૃત્તાવ્ અતત્સ્વભાવસ્યાપિ ધૂમસ્ય નિવૃત્તિર્ દૃષ્ટા ઽન્વયશ્ ચેત્ય્ આહ -- કાર્યસ્ય ઇતિ । અન્વયવ્યતિરેકયોર્ હિ પ્રતિબન્ધો નિબન્ધનમ્, તેન તયોઃ વ્યાપ્તેઃ, તદભાવે તયોર્ અપ્ય્ અભાવાત્ । તત્રાર્થાન્તરસ્ય ધૂમસ્યાગ્નૌ તદુત્પત્તિલક્ષણઃપ્રતિબન્દો ઽન્વયવ્યતિરેકનિમિત્તમ્ અસ્તીતિ ભવેતાં તૌ[306]। યત્ર ત્વ્ અનર્થાન્તરસ્ય તાવ્ ઉચ્યેતે તત્રાવશ્યં તાદાત્મ્યેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત્રોદાહરણમ્ યથા-- અનયોર્ એવ કૃતકત્વપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વયોર્ વિપર્યયેણ નૈકનિવૃત્તાવ્ [307] અન્યનિવૃત્તિઃ [308]-- `યત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકં ન ભવતિ [સ્. 78બ્.] તત્ કૃતકમ્ અપિ ન ભવતિઽ ઇત્ય્ એવંરૂપા । યત એવં તસ્માદ્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ યથાલક્ષણં હેતુભાવે સાધ્યસ્યાવશ્યં ભાવઃ, સાધ્યાભાવે ચ હેતોર્ અવશ્યમ્ અભાવઃ ઇત્ય્ એકો ઽપિ સાધર્મ્યમુખેણ વૈધર્મ્યમુખેણ વા પ્રયુક્તો દ્વિતીયમ્ આક્ષિપતિ, સ્વવ્યાપકપ્રતિબન્ધાક્ષેપાત્[309], તસ્યાપિ[310]ચેતરેણ[311]વ્યાપ્તેઃ । તસ્માદ્ ઉભયત્ર ત્રૈરૂપ્યપ્રતીતેર્
એકસ્ય શબ્દે(બ્દ)તો ઽપરસ્યાર્થત ઇતિ સમ્બન્ધવચને ઽપિ પ્રયોગ એવ વિધિમુખેન પ્રતિષેધમુખેન વા ભિદ્યતે નાર્થ ઇતિ સિદ્ધિં તતસ્ તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગઃ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ । ન તુ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામ્ અપિ, તદર્થસ્યાન્યતરેણૈવ [ત્. 257બ્.] પ્રકાશનાત્ ।
સર્વો હેતુર્ અન્વયવ્યતિરેક્ય્ એવ વસ્તુતો ન કશ્ચિદ્ અન્વયી વ્યતિરેકી વા નામેત્ય્ એતદ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ -- ઇતિ નૈકત્રા ન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેણ [સ્. 79અ.] વા સાધનવાક્યે દ્વયો ર્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ પ્રયોગઃ સાક્ષાચ્ છબ્દેન પ્રતિપાદનમ્ ઇષ્યતે, વૈયર્થ્યાત્ પ્રતીતપ્રત્યાયને પ્રયોજનાભાવાત્ ।
{પ્. 75.1} તામ્ એવાર્થતો ઽપરસ્ય પ્રતીતિં સ્ફુટયન્ન્ આહ -- તત્સ્વભાવતયા ઇત્યાદિ । યદિ તત્સ્વભાવતયા સાધ્યેન હેતોર્ અન્વયઃ સિધ્યતિ તત એવ તદભાવે ઽભાવો ઽપિ સિધ્યત્ય્ એવ । તત્સ્વભાવસ્ય તદભાવે સ્વયં નૈરાત્મ્યેન ભાવાયોગાત્ । તથા તત્સ્વભાવતયા સાધ્યાભાવે સાધનસ્યાભાવ {1} સિદ્ધૌ {2} ચ સત્યાં તત એવ સાધ્યેન હેતોઃ અન્વયસ્યાપિ સિદ્ધેર્ ઇતિ ।
યૈસ્ તુ વ્યાખ્યાયતે -- સાધર્મ્યવતિ[312]પ્રયોગે તદભાવ એવ વિપક્ષે હેતોર્ અભાવખ્યાતિર્ યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર વિપક્ષે વિરુદ્ધે વા હેત્વભાવપ્રસઙ્ગાત્ વિરુદ્ધત[313]એવ વ્યવચ્છેદપ્રસઙાચ્ ચેતિ નિયમખ્યાપનાર્થો વ્યતિરેકપ્રયોગઃ ઇતિ । સ તદર્થો ઽપ્ય્ અયુક્તઃ । કુતઃ? અન્યવિરુદ્ધયોર્ અપિ ન કેવલં તદભાવસ્ય વિપક્ષત્વાત્ યસ્ય હિ -- અન્ય એવ વિપક્ષો ઽન્યધર્મયોગી વા ઽન્યો, ન વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયઃ[314], [સ્. 79બ્.] વિરુદ્ધ એવ વા સહાનવસ્થાનલક્ષણેનૈવ[315][ત્. 258અ.] વિરોધેન, ન પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયાપિ વિપક્ષઃ -- તસ્યાનિત્યત્વાદ્ અન્યાનાત્માદિધર્મવતિ[316]અર્થે, કૃતકત્વાદિવૃત્તેઃ, હેત્વભાવપ્રસઙ્ગઃ । ઔષ્ણ્યે ચ સાધ્યે[317]ઽગ્નિલક્ષણસ્ય હેતોર્ વિરુદ્ધાદ્ એવ શીતાત્ નાનુષ્ણશીતાદ્ અપ્ય્ અન્યતો વ્યવચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ નૈકાન્તેનૌષ્ણ્યમ્ અગ્નિર્ ગ્રસયેદ્ ઇતિ તસ્યાયં દોષઃ સ્યાત્ । તં પ્રત્યાચાર્યેણોક્તમ્[318]-- યદ્ય્ એકસ્ય[319]વિપક્ષત્વમ્ ઇષ્યતે તદા તદભાવસ્યૈવેષ્યતામ્[320],
ન વિરુદ્ધસ્ય અન્યસ્ય વા, તસ્યાન્યત્રાપિ[321]વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયે વિરુદ્ધે ચ ભાવાત્, તદભાવમ્[322]અન્તરેણ 12 તયોર્ અન્યવિરુદ્ધત્વાયોગાત્[323] । ન ત્વ્ અસ્માકં[324]ત્રિવિધમ્ અપિ વિપક્ષમ્ ઇચ્છતામ્[325], વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયં ચા ઽન્યમ્ ઇતિ ભાવઃ ।
__________નોતેસ્__________
[296] એકાન્તભાવઃ
[297] પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમ્ અન્તરેણાપિ અનિત્યત્વસ્ય ભાવાત્
[298] સાધ્ય-
[299] હેતોઃ
[300] હેતોઃ
[301] સાધ્યમ્
[302] ન તુ સમગ્રપદાર્થસ્વભાવસ્ય
[303] પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વેન
[304] પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાત્ અનિત્યત્વાચ્ ચ
[305] પ્રયત્નાનન્ત-
[306] અન્વયવ્યતિ-
[307] પ્રયત્ન-
[308] હેતુ-
[309] રૂપાવ્યતિરેક- (?)
[310] પ્રતિબન્ધસ્ય
[311] અન્વયેન વ્યતિરેકેણ વા
[312] વૈધર્મ્યે તુ તદભાવે ઽભાવસ્ય પ્રતીતત્વાન્ ન શઙ્કા
[313] ............ર્ એવ સકાશાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ (?)
[314] અનિત્યત્વં
[315] શીતવહ્નિવત્
[316] નિરવયવત્વાદિ
[317] ઉષ્ણો ઽયં પદાર્થઃ, અગ્નિત્વાત્
[318] દિગ્નાગેન
[319] સાધ્યાભાવે તદભાવાન્યવિરુદ્ધલક્ષણાત્ ત્રિતયાન્ મધ્યાદ્ એકસ્ય
[320] સાધ્યાભાવે સાધનાભાવસ્ય
[321] તદભાવસ્ય
[322] સાધ્યાભાવમ્
[323] અન્ય- । વિરુ-
[324] દોષઃ
[325] યશ્ ચ યુજ્યતે એતન્મધ્યાત્ સ ગ્રહીષ્યતે

[ સેચ્તિઓન્: 10. સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતાયાઃ સમર્થનમ્ ।]
યદિ સ્વભાવહેતાવ્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યસ્વભાવતા નિબન્ધનમ્ ઇત્ય્ અન્વયેન વ્યતિરેકેણ વા સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવતોઃ {પ્. 76.1} પ્રયોગયોર્ અભિધીયમાનેન તાદાત્મ્યાક્ષેપદ્વારેણાર્થાદ્ ઇતરાક્ષેપ ઉચ્યતે, તદા પ્રમાણસિદ્ધૈવ તત્સ્વભાવતા તયોર્ નિબન્ધનં [સ્. 80અ.] ન શબ્દમાત્રતઃ પ્રતીયમાનેત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ આહ -- 15 કથમ્ ઇદમ્ [326]ઇત્યાદિ । યેને તિ સતો નશ્વરસ્વભાવત્વેન । સત્વ(ત્ત્વ)લક્ષણસ્ય હેતોઃ ક્ષણિકત્વસ્વભાવત્વેનેતિ યાવત્ । પૃચ્છતશ્ ચાયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઇહ [ત્. 258બ્.] દ્વિવિધાઃ સન્તઃ -- કૃતકાશ્ ચ ઘટાદયઃ અકૃતકાશ્ ચાકાશાદયઃ । તત્ર યે તાવદ્ અકૃતકાસ્ તે સદકારણવત્ નિત્યમ્ [વૈસૂ 4.1.1.] ઇતિ નિત્યલક્ષણયોગાદ્ અનિત્યા એવ ન ભવન્તિ કુત એવ ક્ષણિકાઃ? ઇતિ ન સત્વ(ત્ત્વ)સ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતા । યે ઽપિ સન્તઃ કૃતકાસ્ તેષામ્ અપિ મુદ્ગરાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા વિનાશસ્ય સહેતુકત્વાત્ તદ્ધેત્વસન્નિધાવ્
વિનાશાત્ કૃતકાત્મનો ઽપિ સત્વ(ત્ત્વ)સ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતા ન સમસ્ત્ય્ એવેતિ નાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સમ્ભવ ઇતિ । અવશ્યં ચ વિનાશો દણ્ડાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયી, દૃષ્ટત્વાત્ । તથા હિ -
અભિઘાતાગ્નિસંયોગનાશપ્રત્યયસન્નિધિમ્ [327] ।
વિનાસંસર્ગ્ગિતાંયાતિ ન વિનાશો ઘટાદિભિઃ॥ [સ્. 80બ્.]
અન્યત્રાપિ[328]ચાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્ એવ હેતુમત્તાવ્યવહારનિબન્ધનમ્ અભ્યુપેયતેસૌગતૈર્ અપિ, તદ્ ઇહાપ્ય્[329]અસ્તીતિ કિન્ ન તદ્વ્યવહારઃ પ્રવર્ત્ત્યતે? ઇતિ ।
નનુ ચાન્વયનિશ્ચયં પ્રતિપાદયતા બાધકપ્રમાણવૃત્તિવશાત્ તત્સ્વભાવતા પૂર્વમ્ એવ પ્રતિપાદિતા `અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ સ્વભાવહેતૌઽ ઇત્યાદિ વિચનાત્ । તત્ કુતો ઽસ્ય પૂર્વપક્ષસ્યાવસરઃ? । સત્યમ્, કિન્તુપૂર્વાચાર્યૈઃકૃતકત્વસ્ય ક્ષણિકતાયાં સાધ્યાયાં પરૈઃ કૃતકાનામ્ અન્તે ઽવશ્યં હેતુનિબન્ધનવિનાશોપગમાત્ તદ્ધેત્વયોગપ્રતિપાદનેનાનપેક્ષા વિનાશં પ્રતિ વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં તાદાત્મ્યપ્રસાધકમ્ ઉક્તં તત્ પ્રસઙ્ગમુખેન[330]કૃતકલક્ષણસ્યૈવ સત્ત્વસ્ય તદાત્મતામ્[331]ગમયતિ નાન્યસ્ય [ત્. 259અ.] ઇતિ દર્શયિતુમ્ । અર્થક્રિયાવિરોધલક્ષણં[332]તુ સર્વસ્ય સત્ત્વસ્ય ઇતિ વસ્તુમાત્રેણ[333]{પ્. 77.1} પ્રાગ્ ઉક્તમ્ અપિ વિપઞ્ચયિતું પૂર્વપક્ષોપન્યાસઃ । અકૃતકલક્ષણં તુ સત્ત્વં ન સમ્ભવત્ય્ એવ, નિયામકં હેતુમ્ અન્તરેણ દેશકાલસ્વભાવનિયમાયોગાત્ । તતઃપૂર્વાચાર્યૈર્ ન [સ્. 81અ.] તસ્યૈકાઙ્ગવૈકલ્યાદ્ એવ સદકારણવત્ નિત્યમ્ [વૈસૂ 4.1.1.] ઇતિ નિત્યતાસમ્ભવ
ઇતિ ન તદાત્મતાં[334]પ્રતિ યત્નઃ કૃતઃ ।શાસ્ત્રકારસ્ તુ સામાન્યેન[335]સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકસ્વભાવતાં, કૃતકલક્ષણસ્ય અપિ ચ, દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ વસ્તુસ્થિત્યૈવ તદાત્મતામ્ અર્થક્રિયાવિરોધેન, ન પરોપગતાવશ્યમ્ ભાવિવિનાશસ્યાહેતુકતયા વિશેષાભાવાત્ ઉત્પન્નમાત્રસ્યાભાવપ્રસઙ્ગેન[336]પ્રતિપાદયિષ્યતિ ।
__________નોતેસ્__________
[326] પરઃ
[327] એવ
[328] અઙ્કુરાદૌ
[329] વિનાશે
[330] આપત્તિ-
[331] ક્ષણિક-
[332] પ્રમાણમ્
[333] સામાન્યેન
[334] ક્ષણિકત્વ-
[335] કૃતકા ઽકૃતકવિશેષવિરહેણ
[336] વિનાશસ્ય
[ સેચ્તિઓન્: 11. સહેતુકં વિનાશં નિરસિતું તસ્ય ભાવસ્વભાવતાયાઃ સમાલોચનમ્ ।]
તત્રપૂર્વાચાર્યોક્તં `સર્વસ્ય સતઃ કૃતકસ્યાવશ્યમન્તે હેતુકૃતો વિનાશ ઇતિઽ યઃ પરૈર્ ઇષ્યતે તં પ્રત્યનપેક્ષત્વં ક્યાપયિતુમ્ ઉપક્રમતે -- વિનાશહેત્વયોગાદ્ ઇતિ ।
યદિ તર્હિ નાશસ્ય હેતુર્ નાસ્તિ, સ તેષાં કૃતકાનાં સતામ્ અવશ્યમ્ ભાવી વિનાશઃ કુતઃ? । ન હ્ય્ આકસ્મિકઃ કશ્ચિત્ સ્વભાવો યુક્ત ઇત્ય્ આહ -- સ્વભાવત એવ । ભવત્ય્ અસ્માત્ કાર્યમ્ ઇતિ ભાવશબ્દો હેતુવચનઃ । તેન સ્વહેતુભ્ય એવ નશ્વરાઃ નશનશીલાઃ, સૂચ્યગ્રે સર્ષપા ઇવાનવસ્થાયિનઃ સ્વાત્મનિ {1} ભાવાજાયન્તે । {2} નૈષાં કૃતકલક્ષણાનાં સતાં ભાવાનાં {1} સ્વહેતુભ્યો નિષ્પન્નાનાં {2} અન્યતઃ અભિઘાતાદે ર્ વિનાશોત્પત્તિઃ । કુતઃ? [સ્. 81બ્.] [ત્. 259અ.] તસ્યા ભિઘાતાગ્નિસંયોગાદેસ્ તદ્ધેતુતયોપગતસ્ય અસામર્થ્યાત્ । તથા હિ -- અગ્નિસંયોગાદિકાલે ત્રિતયં લક્ષયામઃ । તદ્ એવ કાષ્ઠાદિકં વિનાશ્યમ્, અઙ્ગારાદિકમ્ અવસ્થાન્તરમ્, કાષ્ઠાદિનિવૃત્તિલક્ષણં ચાભાવં તુચ્છરૂપં, નાપરં યત્રાગ્નિસંયોગાદેર્ વ્યાપારઃ ચિન્ત્યેત । એતાવત્
યાં ચ વસ્તુગતૌ ન ક્વચિદ્ અત્ર વિનાશહેતોઃ સામર્થ્યં યુજ્યતે । યતો ન હિ વિનાશહેતુર્ ભાવ સ્યેન્ધનાદેઃ સ્વહેતુભ્યઃ સ્થિરરૂપસ્યોત્પન્નસ્ય સ્વભાવમ્ એવા સ્થિરાત્મતાલક્ષણં કરોતિ । કુતઃ? તસ્યે ન્ધનાદેઃ સ્વહેતુભ્ય એવ નિર્વૃત્તેઃ । ન હિ {પ્. 78.1} 2 સ્થિરાત્મનો નિર્વૃત્તસ્યાન્યથાભાવઃ[337], [338]તદાત્મા[339]શક્યતે કર્તુમ્, તસ્ય હેત્વન્તરાત્ પશ્ચાદ્ ભવતો ઽર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગાત્, તસ્યૈવાન્યથાત્વાયોગાત્, તત્ર હેતુવ્યાપારસ્ય કલ્પયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ ।
અથવા ત્રિતયે સમીક્ષ્યમાણે યત્ તાવત્ વિનાશ્યં કાષ્ઠાદિ ન તત્સ્વભાવમ્[340]એવાગ્નિસંયોગાદિર્ વિનાશહેતુઃ કરોતિ તસ્ય સ્વહેતુભ્ય એવ નિર્વૃત્તેર્ ઇતિ ।
__________નોતેસ્__________
[337] અસ્થિરસ્વભાવતા
[338] -નો ઽનિવૃત્તસ્યાન્યથા ઽભાવ -- તિબ્.
[339] સ્થિરાત્મા
[340] કાષ્ઠત્વમ્
[ સેચ્તિઓન્: 12. કુમારિલેષ્ટભાવાન્તરસ્વભાવપક્ષસ્ય સમાલોચનમ્ ।]
કુમારિલસ્ તુ મન્યતે -- નાગ્નિસંયોગાદિના ભાવસ્વભાવ એવ ક્રિયતે કિન્ત્વ્ ઇન્ધનાદેઃ [સ્. 82અ.] પ્રધ્વંસાભાવઃ । સ ચેન્ધનાદિરૂપવિકલમ્ અઙ્ગારાદિકમ્ ઉત્તરં ભાવાન્તરમ્ એવ । તદુક્તમ્ --
નાસ્તિતાપયસો દધ્નિ પ્રધ્વંસાભાવલક્ષણમ્ [341]
[શ્લ્વ્ અભાવ 3] ઇતિ ।
તથાવિધસ્ય ચાભાવસ્ય હેતુમત્તોપગમો નૈવ વિરુધ્યતે । તથા ચાહ કશ્-ચિત્ -
ભાવાન્તરવિનિર્મુક્તો ભાવો ઽત્રાનુપલમ્ભવત્ ।
અભાવઃસમ્મતસ્ તસ્ય હેતોઃકિન્ન સમુદ્ભવઃ? ॥ ઇતિ
તદ્ એતત્કૌમારિલં[ત્. 260અ.] દર્શનમ્ અપનુદન્ન્ આહ -- નાપિ ઇત્યાદિ । યદ્ય્ ઉત્તરં કાર્યાત્મકં ભાવાન્તરમ્ એવ અભાવસ્ તદા ઽગ્નિસંયોગાદયો ઽઙ્ગ(ઙ્ગા)રાદિજન્મનિ વ્યાપૃ(પ્રિ)યન્ત ઇતીષ્ટમ્ એવાસ્માકમ્, કિન્તુ ભાવાન્તરકરણે અભ્યુપગમ્યમાને ઽગ્ન્યાદીનામ્ ઇન્ધનાદાવ્ અવ્યાપારાત્ તદવસ્થમ્ એવેન્ધનાદિકમ્ । તતશ્ ચ યથા ઽગ્નિસંયોગાત્ પ્રાગ્ ઇન્ધનાદેર્ ઉપલબ્ધિઃ અન્યા ચ તત્સાધ્યા ઽર્થક્રિયા તથા ઽઙ્ગારાદ્યુત્પત્તાવ્ અપ્ય્ ઉપલબ્ધ્યાદેઃ પ્રસઙ્ગઃ ।

નનુ ભાવાન્તરસ્ય પ્રધ્વન્સા(ધ્વંસા)ભાવરૂપતાયાં તદુત્પત્તાવ્ ઇન્ધનાદીનાં [સ્. 82બ્.] પ્રધ્વસ્ તત્વાદસતાં કથં તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ? । સત્યમ્, એવં મન્યતે -- સર્વસ્યેન્ધનાદેર્ અન્યસ્ય ગવાદેર્ અપિ તથાભાવો મા ભૂત્ ઇત્ય્ અઙ્ગારાદેઃ ધ્વંસવ્યવસ્થાયાં નિબન્ધનમ્ {પ્. 79.1} અભિધાનીયમ્ । તસ્મિં(સ્મિન્) સતિ તન્નિવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્, અહો વચનકૌશલમ્ યતો નિવૃત્તેસ્ તુચ્છસ્વભાવતાનઙ્ગીકરણાત્ તદ્ એવ ભાવાન્તરમ્ અઙ્ગારાદિકં નિવૃત્તિં બ્રૂષે । તદ્ અયમ્ અર્થઃ સમ્પન્નઃ -- અઙ્ગારાદિભાવે ઽઙ્ગારાદિભાવાદ્ અઙ્ગારાદિકં ધ્વંસઃ કાષ્ઠાદેર્ ઇતિ । ન ચાઙ્ગારાદિભાવે તદ્ભાવઃ સ્વાત્મનિ હેતુભાવાયોગાત્ । અગ્ન્યાદિભ્યશ્ ચ તદુત્પાદવચનાદ્ ઇન્ધનાદ્યુપમર્દ્દેનાઙ્ગારાદિ[ત્. 260બ્.]ભાવાત્ અસ્ય ધ્વંસરૂપતેતિ ચેત્ । કો ઽયમ્ ઉપમર્દ્દો નામ? । યદિ નિવૃત્તિઃ સા ઽઙ્ગારાદિલક્ષણૈવેતિ ન પૂર્વસ્માદ્ વિશિષ્યતે । તસ્માત્ [સ્. 83અ.] સ્વરસતો નિવર્ત્તતે કાષ્ઠાદિઃ,
અગ્ન્યાદિભ્યસ્ ત્વ્ અઙ્ગારાદિજન્મ ઇત્ય્ એવ ભદ્રકમ્, અન્યથા કાષ્ઠાદે સ્ તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ કથં ન સ્યાત્?