હઠયોગપ્રદીપિકા · અધ્યાય 4

ઇતિ હઠ-પ્રદીપિકાયાં તૃતીયોપદેશઃ ।
(4)
ચતુર્થોપદેશઃ
નમઃ શિવાય ગુરવે નાદ-બિન્દુ-કલાત્મને ।
નિરઞ્જન-પદં યાતિ નિત્યં તત્ર પરાયણઃ

અથેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ સમાધિક્રમમ્ ઉત્તમમ્ ।
મૃત્યુઘ્નં ચ સુખોપાયં બ્રહ્માનન્દ-કરં પરમ્

રાજ-યોગઃ સમાધિશ્ ચ ઉન્મની ચ મનોન્મની ।
અમરત્વં લયસ્ તત્ત્વં શૂન્યાશૂન્યં પરં પદમ્

અમનસ્કં તથાદ્વૈતં નિરાલમ્બં નિરઞ્જનમ્ ।
જીવન્મુક્તિશ્ ચ સહજા તુર્યા ચેત્ય્ એક-વાચકાઃ

સલિલે સૈન્ધવં યદ્વત્ સામ્યં ભજતિ યોગતઃ ।
તથાત્મ-મનસોર્ ઐક્યં સમાધિર્ અભિધીયતે

યદા સંક્ષીયતે પ્રાણો માનસં ચ પ્રલીયતે ।
તદા સમરસત્વં ચ સમાધિર્ અભિધીયતે

તત્-સમં ચ દ્વયોર્ ઐક્યં જીવાત્મ-પરમાત્મનોઃ ।
પ્રનષ્ટ-સર્વ-સઙ્કલ્પઃ સમાધિઃ સોઽભિધીયતે

રાજ-યોગસ્ય માહાત્મ્યં કો વા જાનાતિ તત્ત્વતઃ ।
જ્ઞાનં મુક્તિઃ સ્થિતિઃ સિદ્ધિર્ ગુરુ-વાક્યેન લભ્યતે

દુર્લભો વિષય-ત્યાગો દુર્લભં તત્ત્વ-દર્શનમ્ ।
દુર્લભા સહજાવસ્થા સદ્-ગુરોઃ કરુણાં વિના

વિવિધૈર્ આસનૈઃ કુભૈર્ વિચિત્રૈઃ કરણૈર્ અપિ ।
પ્રબુદ્ધાયાં મહા-શક્તૌ પ્રાણઃ શૂન્યે પ્રલીયતે

ઉત્પન્ન-શક્તિ-બોધસ્ય ત્યક્ત-નિઃશેષ-કર્મણઃ ।
યોગિનઃ સહજાવસ્થા સ્વયમ્ એવ પ્રજાયતે

સુષુમ્ણા-વાહિનિ પ્રાણે શૂન્યે વિશતિ માનસે ।
તદા સર્વાણિ કર્માણિ નિર્મૂલયતિ યોગવિત્

અમરાય નમસ્ તુભ્યં સોઽપિ કાલસ્ ત્વયા જિતઃ ।
પતિતં વદને યસ્ય જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્

ચિત્તે સમત્વમ્ આપન્ને વાયૌ વ્રજતિ મધ્યમે ।
તદામરોલી વજ્રોલી સહજોલી પ્રજાયતે

જ્ઞાનં કુતો મનસિ સમ્ભવતીહ તાવત્
પ્રાણોઽપિ જીવતિ મનો મ્રિયતે ન યાવત્ ।
પ્રાણો મનો દ્વયમ્ ઇદં વિલયં નયેદ્ યો
મોક્ષં સ ગચ્છતિ નરો ન કથંચિદ્ અન્યઃ

જ્ઞાત્વા સુષુમ્ણાસદ્-ભેદં કૃત્વા વાયું ચ મધ્યગમ્ ।
સ્થિત્વા સદૈવ સુસ્થાને બ્રહ્મ-રન્ધ્રે નિરોધયેત્

સૂર્ય-ચન્દ્રમસૌ ધત્તઃ કાલં રાત્રિન્દિવાત્મકમ્ ।
ભોક્ત્રી સુષુમ્ના કાલસ્ય ગુહ્યમ્ એતદ્ ઉદાહૃતમ્

દ્વા-સપ્તતિ-સહસ્રાણિ નાડી-દ્વારાણિ પઞ્જરે ।
સુષુમ્ણા શામ્ભવી શક્તિઃ શેષાસ્ ત્વ્ એવ નિરર્થકાઃ

વાયુઃ પરિચિતો યસ્માદ્ અગ્નિના સહ કુણ્ડલીમ્ ।
બોધયિત્વા સુષુમ્ણાયાં પ્રવિશેદ્ અનિરોધતઃ

સુષુમ્ણા-વાહિનિ પ્રાણે સિદ્ધ્યત્ય્ એવ મનોન્મની ।
અન્યથા ત્વ્ ઇતરાભ્યાસાઃ પ્રયાસાયૈવ યોગિનામ્

પવનો બધ્યતે યેન મનસ્ તેનૈવ બધ્યતે ।
મનશ્ ચ બધ્યતે યેન પવનસ્ તેન બધ્યતે

હેતુ-દ્વયં તુ ચિત્તસ્ય વાસના ચ સમીરણઃ ।
તયોર્ વિનષ્ટ એકસ્મિન્ તૌ દ્વાવ્ અપિ વિનશ્યતઃ

મનો યત્ર વિલીયેત પવનસ્ તત્ર લીયતે ।
પવનો લીયતે યત્ર મનસ્ તત્ર વિલીયતે

દુગ્ધામ્બુવત્ સંમિલિતાવ્ ઉભૌ તૌ
તુલ્ય-ક્રિયૌ માનસ-મારુતૌ હિ ।
યતો મરુત્ તત્ર મનઃ-પ્રવૃત્તિર્
યતો મનસ્ તત્ર મરુત્-પ્રવૃત્તિઃ

તત્રૈક-નાશાદ્ અપરસ્ય નાશ
એક-પ્રવૃત્તેર્ અપર-પ્રવૃત્તિઃ ।
અધ્વસ્ તયોશ્ ચેન્દ્રિય-વર્ગ-વૃત્તિઃ
પ્રધ્વસ્ તયોર્ મોક્ષ-પદસ્ય સિદ્ધિઃ

રસસ્ય મનસશ્ ચૈવ ચઞ્ચલત્વં સ્વભાવતઃ ।
રસો બદ્ધો મનો બદ્ધં કિં ન સિદ્ધ્યતિ ભૂતલે

મૂર્ચ્છિતો હરતે વ્યાધીન્ મૃતો જીવયતિ સ્વયમ્ ।
બદ્ધઃ ખેચરતાં ધત્તે રસો વાયુશ્ ચ પાર્વતિ

મનઃ સ્થૈર્યં સ્થિરો વાયુસ્ તતો બિન્દુઃ સ્થિરો ભવેત્ ।
બિન્દુ-સ્થૈર્યાત્ સદા સત્ત્વં પિણ્ડ-સ્થૈર્યં પ્રજાયતે

ઇન્દ્રિયાણાં મનો નાથો મનોનાથસ્ તુ મારુતઃ ।
મારુતસ્ય લયો નાથઃ સ લયો નાદમ્ આશ્રિતઃ

સોઽયમ્ એવાસ્તુ મોક્ષાખ્યો માસ્તુ વાપિ મતાન્તરે ।
મનઃ-પ્રાણ-લયે કશ્ચિદ્ આનન્દઃ સમ્પ્રવર્તતે

પ્રનષ્ટ-શ્વાસ-નિશ્વાસઃ પ્રધ્વસ્ત-વિષય-ગ્રહઃ ।
નિશ્ચેષ્ટો નિર્વિકારશ્ ચ લયો જયતિ યોગિનામ્

ઉચ્છિન્ન-સર્વ-સઙ્કલ્પો નિઃશેષાશેષ-ચેષ્ટિતઃ ।
સ્વાવગમ્યો લયઃ કોઽપિ જાયતે વાગ્-અગોચરઃ

યત્ર દૃષ્ટિર્ લયસ્ તત્ર ભૂતેન્દ્રિય-સનાતની ।
સા શક્તિર્ જીવ-ભૂતાનાં દ્વે અલક્ષ્યે લયં ગતે

લયો લય ઇતિ પ્રાહુઃ કીદૃશં લય-લક્ષણમ્ ।
અપુનર્-વાસનોત્થાનાલ્ લયો વિષય-વિસ્મૃતિઃ

વેદ-શાસ્ત્ર-પુરાણાનિ સામાન્ય-ગણિકા ઇવ ।
એકૈવ શામ્ભવી મુદ્રા ગુપ્તા કુલ-વધૂર્ ઇવ

અથ શામ્ભવી-
અન્તર્ લક્ષ્યં બહિર્ દૃષ્ટિર્ નિમેષોન્મેષ-વર્જિતા ।
એષા સા શામ્ભવી મુદ્રા વેદ-શાસ્ત્રેષુ ગોપિતા

અન્તર્ લક્ષ્ય-વિલીન-ચિત્ત-પવનો યોગી યદા વર્તતે
દૃષ્ટ્યા નિશ્ચલ-તારયા બહિર્ અધઃ પશ્યન્ન્ અપશ્યન્ન્ અપિ ।
મુદ્રેયં ખલુ શામ્ભવી ભવતિ સા લબ્ધા પ્રસાદાદ્ ગુરોઃ
શૂન્યાશૂન્ય-વિલક્ષણં સ્ફુરતિ તત્ તત્ત્વં પદં શામ્ભવમ્

શ્રી-શામ્ભવ્યાશ્ ચ ખેચર્યા અવસ્થા-ધામ-ભેદતઃ ।
ભવેચ્ ચિત્ત-લયાનન્દઃ શૂન્યે ચિત્-સુખ-રૂપિણિ

તારે જ્યોતિષિ સંયોજ્ય કિંચિદ્ ઉન્નમયેદ્ ભ્રુવૌ ।
પૂર્વ-યોગં મનો યુઞ્જન્ન્ ઉન્મની-કારકઃ ક્ષણાત્

કેચિદ્ આગમ-જાલેન કેચિન્ નિગમ-સઙ્કુલૈઃ ।
કેચિત્ તર્કેણ મુહ્યન્તિ નૈવ જાનન્તિ તારકમ્

અર્ધોન્મીલિત-લોચનઃ સ્થિર-મના નાસાગ્ર-દત્તેક્ષણશ્
ચન્દ્રાર્કાવ્ અપિ લીનતામ્ ઉપનયન્ નિસ્પન્દ-ભાવેન યઃ ।
જ્યોતી-રૂપમ્ અશેષ-બીજમ્ અખિલં દેદીપ્યમાનં પરં
તત્ત્વં તત્-પદમ્ એતિ વસ્તુ પરમં વાચ્યં કિમ્ અત્રાધિકમ્

દિવા ન પૂજયેલ્ લિઙ્ગં રાત્રૌ ચૈવ ન પૂજયેત્ ।
સર્વદા પૂજયેલ્ લિઙ્ગં દિવારાત્રિ-નિરોધતઃ

અથ ખેચરી-
સવ્ય-દક્ષિણ-નાડી-સ્થો મધ્યે ચરતિ મારુતઃ ।
તિષ્ઠતે ખેચરી મુદ્રા તસ્મિન્ સ્થાને ન સંશયઃ

ઇડા-પિઙ્ગલયોર્ મધ્યે શૂન્યં ચૈવાનિલં ગ્રસેત્ ।
તિષ્ઠતે ખેચરી મુદ્રા તત્ર સત્યં પુનઃ પુનઃ

સૂર્ચ્યાચન્દ્રમસોર્ મધ્યે નિરાલમ્બાન્તરે પુનઃ ।
સંસ્થિતા વ્યોમ-ચક્રે યા સા મુદ્રા નામ ખેચરી

સોમાદ્ યત્રોદિતા ધારા સાક્ષાત્ સા શિવ-વલ્લભા ।
પૂરયેદ્ અતુલાં દિવ્યાં સુષુમ્ણાં પશ્ચિમે મુખે

પુરસ્તાચ્ ચૈવ પૂર્યેત નિશ્ચિતા ખેચરી ભવેત્ ।
અભ્યસ્તા ખેચરી મુદ્રાપ્ય્ ઉન્મની સમ્પ્રજાયતે

ભ્રુવોર્ મધ્યે શિવ-સ્થાનં મનસ્ તત્ર વિલીયતે ।
જ્ઞાતવ્યં તત્-પદં તુર્યં તત્ર કાલો ન વિદ્યતે

અભ્યસેત્ ખેચરીં તાવદ્ યાવત્ સ્યાદ્ યોગ-નિદ્રિતઃ ।
સમ્પ્રાપ્ત-યોગ-નિદ્રસ્ય કાલો નાસ્તિ કદાચન

નિરાલમ્બં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્ ।
સ-બાહ્યાભ્યન્તરં વ્યોમ્નિ ઘટવત્ તિષ્ઠતિ ધ્રુવમ્

બાહ્ય-વાયુર્ યથા લીનસ્ તથા મધ્યો ન સંશયઃ ।
સ્વ-સ્થાને સ્થિરતામ્ એતિ પવનો મનસા સહ

એવમ્ અભ્યસ્યતસ્ તસ્ય વાયુ-માર્ગે દિવાનિશમ્ ।
અભ્યાસાજ્ જીર્યતે વાયુર્ મનસ્ તત્રૈવ લીયતે

અમૃતૈઃ પ્લાવયેદ્ દેહમ્ આપાદ-તલ-મસ્તકમ્ ।
સિદ્ધ્યત્ય્ એવ મહા-કાયો મહા-બલ-પરાક્રમઃ

શક્તિ-મધ્યે મનઃ કૃત્વા શક્તિં માનસ-મધ્યગામ્ ।
મનસા મન આલોક્ય ધારયેત્ પરમં પદમ્

ખ-મધ્યે કુરુ ચાત્માનમ્ આત્મ-મધ્યે ચ ખં કુરુ ।
સર્વં ચ ખ-મયં કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

અન્તઃ શૂન્યો બહિઃ શૂન્યઃ શૂન્યઃ કુમ્ભ ઇવામ્બરે ।
અન્તઃ પૂર્ણો બહિઃ પૂર્ણઃ પૂર્ણઃ કુમ્ભ ઇવાર્ણવે

બાહ્ય-ચિન્તા ન કર્તવ્યા તથૈવાન્તર-ચિન્તનમ્ ।
સર્વ-ચિન્તાં પરિત્યજ્ય ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

સઙ્કલ્પ-માત્ર-કલનૈવ જગત્ સમગ્રં
સઙ્કલ્પ-માત્ર-કલનૈવ મનો-વિલાસઃ ।
સઙ્કલ્પ-માત્ર-મતિમ્ ઉત્સૃજ નિર્વિકલ્પમ્
આશ્રિત્ય નિશ્ચયમ્ અવાપ્નુહિ રામ શાન્તિમ્

કર્પૂરમ્ અનલે યદ્વત્ સૈન્ધવં સલિલે યથા ।
તથા સન્ધીયમાનં ચ મનસ્ તત્ત્વે વિલીયતે

જ્ઞેયં સર્વં પ્રતીતં ચ જ્ઞાનં ચ મન ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં સમં નષ્ટં નાન્યઃ પન્થા દ્વિતીયકઃ

મનો-દૃશ્યમ્ ઇદં સર્વં યત્ કિંચિત્ સ-ચરાચરમ્ ।
મનસો હ્ય્ ઉન્મની-ભાવાદ્ દ્વૈતં નૈવોલભ્યતે

જ્ઞેય-વસ્તુ-પરિત્યાગાદ્ વિલયં યાતિ માનસમ્ ।
મનસો વિલયે જાતે કૈવલ્યમ્ અવશિષ્યતે

એવં નાના-વિધોપાયાઃ સમ્યક્ સ્વાનુભવાન્વિતાઃ ।
સમાધિ-માર્ગાઃ કથિતાઃ પૂર્વાચાર્યૈર્ મહાત્મભિઃ

સુષુમ્ણાયૈ કુણ્ડલિન્યૈ સુધાયૈ ચન્દ્ર-જન્મને ।
મનોન્મન્યૈ નમસ્ તુભ્યં મહા-શક્ત્યૈ ચિદ્-આત્મને

અશક્ય-તત્ત્વ-બોધાનાં મૂઢાનામ્ અપિ સંમતમ્ ।
પ્રોક્તં ગોરક્ષ-નાથેન નાદોપાસનમ્ ઉચ્યતે

શ્રી-આદિનાથેન સ-પાદ-કોટિ-
લય-પ્રકારાઃ કથિતા જયન્તિ ।
નાદાનુસન્ધાનકમ્ એકમ્ એવ
મન્યામહે મુખ્યતમં લયાનામ્

મુક્તાસને સ્થિતો યોગી મુદ્રાં સન્ધાય શામ્ભવીમ્ ।
શૃણુયાદ્ દક્ષિણે કર્ણે નાદમ્ અન્તાસ્થમ્ એકધીઃ

શ્રવણ-પુટ-નયન-યુગલ-
ઘ્રાણ-મુખાનાં નિરોધનં કાર્યમ્ ।
શુદ્ધ-સુષુમ્ણા-સરણૌ
સ્ફુટમ્ અમલઃ શ્રૂયતે નાદઃ

આરમ્ભશ્ ચ ઘટશ્ ચૈવ તથા પરિચયોઽપિ ચ ।
નિષ્પત્તિઃ સર્વ-યોગેષુ સ્યાદ્ અવસ્થા-ચતુષ્ટયમ્

અથ આરમ્ભાવસ્થા-
બ્રહ્મ-ગ્રન્થેર્ ભવેદ્ ભેદો હ્ય્ આનન્દઃ શૂન્ય-સમ્ભવઃ ।
વિચિત્રઃ ક્વણકો દેહેઽનાહતઃ શ્રૂયતે ધ્વનિઃ

દિવ્ય-દેહશ્ ચ તેજસ્વી દિવ્ય-ગન્ધસ્ ત્વરોગવાન્ ।
સમ્પૂર્ણ-હૃદયઃ શૂન્ય આરમ્ભે યોગવાન્ ભવેત્

અથ ઘટાવસ્થા-
દ્વિતીયાયાં ઘટીકૃત્ય વાયુર્ ભવતિ મધ્યગઃ ।
દૃઢાસનો ભવેદ્ યોગી જ્ઞાની દેવ-સમસ્ તદા

વિષ્ણુ-ગ્રન્થેસ્ તતો ભેદાત્ પરમાનન્દ-સૂચકઃ ।
અતિશૂન્યે વિમર્દશ્ ચ ભેરી-શબ્દસ્ તદા ભવેત્

અથ પરિચયાવસ્થા-
તૃતીયાયાં તુ વિજ્ઞેયો વિહાયો મર્દલ-ધ્વનિઃ ।
મહા-શૂન્યં તદા યાતિ સર્વ-સિદ્ધિ-સમાશ્રયમ્

ચિત્તાનન્દં તદા જિત્વા સહજાનન્દ-સમ્ભવઃ ।
દોષ-દુઃખ-જરા-વ્યાધિ-ક્ષુધા-નિદ્રા-વિવર્જિતઃ

અથ નિષ્પત્ત્ય્-અવસ્થા-
રુદ્ર-ગ્રન્થિં યદા ભિત્ત્વા શર્વ-પીઠ-ગતોઽનિલઃ ।
નિષ્પત્તૌ વૈણવઃ શબ્દઃ ક્વણદ્-વીણા-ક્વણો ભવેત્

એકીભૂતં તદા ચિત્તં રાજ-યોગાભિધાનકમ્ ।
સૃષ્ટિ-સંહાર-કર્તાસૌ યોગીશ્વર-સમો ભવેત્

અસ્તુ વા માસ્તુ વા મુક્તિર્ અત્રૈવાખણ્ડિતં સુખમ્ ।
લયોદ્ભવમ્ ઇદં સૌખ્યં રાજ-યોગાદ્ અવાપ્યતે

રાજ-યોગમ્ અજાનન્તઃ કેવલં હઠ-કર્મિણઃ ।
એતાન્ અભ્યાસિનો મન્યે પ્રયાસ-ફલ-વર્જિતાન્

ઉન્મન્ય્-અવાપ્તયે શીઘ્રં ભ્રૂ-ધ્યાનં મમ સંમતમ્ ।
રાજ-યોગ-પદં પ્રાપ્તું સુખોપાયોઽલ્પ-ચેતસામ્ ।
સદ્યઃ પ્રત્યય-સન્ધાયી જાયતે નાદજો લયઃ

નાદાનુસન્ધાન-સમાધિ-ભાજાં
યોગીશ્વરાણાં હૃદિ વર્ધમાનમ્ ।
આનન્દમ્ એકં વચસામ્ અગમ્યં
જાનાતિ તં શ્રી-ગુરુનાથ એકઃ

કર્ણૌ પિધાય હસ્તાભ્યાં યઃ શૃણોતિ ધ્વનિં મુનિઃ ।
તત્ર ચિત્તં સ્થિરીકુર્યાદ્ યાવત્ સ્થિર-પદં વ્રજેત્

અભ્યસ્યમાનો નાદોઽયં બાહ્યમ્ આવૃણુતે ધ્વનિમ્ ।
પક્ષાદ્ વિક્ષેપમ્ અખિલં જિત્વા યોગી સુખી ભવેત્

શ્રૂયતે પ્રથમાભ્યાસે નાદો નાના-વિધો મહાન્ ।
તતોઽભ્યાસે વર્ધમાને શ્રૂયતે સૂક્ષ્મ-સૂક્ષ્મકઃ

આદૌ જલધિ-જીમૂત-ભેરી-ઝર્ઝર-સમ્ભવાઃ ।
મધ્યે મર્દલ-શઙ્ખોત્થા ઘણ્ટા-કાહલજાસ્ તથા

અન્તે તુ કિઙ્કિણી-વંશ-વીણા-ભ્રમર-નિઃસ્વનાઃ ।
ઇતિ નાનાવિધા નાદાઃ શ્રૂયન્તે દેહ-મધ્યગાઃ

મહતિ શ્રૂયમાણેઽપિ મેઘ-ભેર્ય્-આદિકે ધ્વનૌ ।
તત્ર સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરં નાદમ્ એવ પરામૃશેત્

ઘનમ્ ઉત્સૃજ્ય વા સૂક્ષ્મે સૂક્ષ્મમ્ ઉત્સૃજ્ય વા ઘને ।
રમમાણમ્ અપિ ક્ષિપ્તં મનો નાન્યત્ર ચાલયેત્

યત્ર કુત્રાપિ વા નાદે લગતિ પ્રથમં મનઃ ।
તત્રૈવ સુસ્થિરીભૂય તેન સાર્ધં વિલીયતે

મકરન્દં પિબન્ ભૃઙ્ગી ગન્ધં નાપેક્ષતે યથા ।
નાદાસક્તં તથા ચિત્તં વિષયાન્ નહિ કાઙ્ક્ષતે

મનો-મત્ત-ગજેન્દ્રસ્ય વિષયોદ્યાન-ચારિણઃ ।
સમર્થોઽયં નિયમને નિનાદ-નિશિતાઙ્કુશઃ

બદ્ધં તુ નાદ-બન્ધેન મનઃ સન્ત્યક્ત-ચાપલમ્ ।
પ્રયાતિ સુતરાં સ્થૈર્યં છિન્ન-પક્ષઃ ખગો યથા

સર્વ-ચિન્તાં પરિત્યજ્ય સાવધાનેન ચેતસા ।
નાદ એવાનુસન્ધેયો યોગ-સામ્રાજ્યમ્ ઇચ્છતા

નાદોઽન્તરઙ્ગ-સારઙ્ગ-બન્ધને વાગુરાયતે ।
અન્તરઙ્ગ-કુરઙ્ગસ્ય વધે વ્યાધાયતેઽપિ ચ

અન્તરઙ્ગસ્ય યમિનો વાજિનઃ પરિઘાયતે ।
નાદોપાસ્તિ-રતો નિત્યમ્ અવધાર્યા હિ યોગિના

બદ્ધં વિમુક્ત-ચાઞ્ચલ્યં નાદ-ગન્ધક-જારણાત્ ।
મનઃ-પારદમ્ આપ્નોતિ નિરાલમ્બાખ્ય-ખેઽટનમ્

નાદ-શ્રવણતઃ ક્ષિપ્રમ્ અન્તરઙ્ગ-ભુજઙ્ગમમ્ ।
વિસ્મૃતય સર્વમ્ એકાગ્રઃ કુત્રચિન્ નહિ ધાવતિ

કાષ્ઠે પ્રવર્તિતો વહ્નિઃ કાષ્ઠેન સહ શામ્યતિ ।
નાદે પ્રવર્તિતં ચિત્તં નાદેન સહ લીયતે

ઘણ્ટાદિનાદ-સક્ત-સ્તબ્ધાન્તઃ-કરણ-હરિણસ્ય ।
પ્રહરણમ્ અપિ સુકરં સ્યાચ્ છર-સન્ધાન-પ્રવીણશ્ ચેત્

અનાહતસ્ય શબ્દસ્ય ધ્વનિર્ ય ઉપલભ્યતે ।
ધ્વનેર્ અન્તર્ગતં જ્ઞેયં જ્ઞેયસ્યાન્તર્ગતં મનઃ ।
મનસ્ તત્ર લયં યાતિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

તાવદ્ આકાશ-સઙ્કલ્પો યાવચ્ છબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
નિઃશબ્દં તત્-પરં બ્રહ્મ પરમાતેતિ ગીયતે

યત્ કિંચિન્ નાદ-રૂપેણ શ્રૂયતે શક્તિર્ એવ સા ।
યસ્ તત્ત્વાન્તો નિરાકારઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ

ઇતિ નાદાનુસન્ધાનમ્
સર્વે હઠ-લયોપાયા રાજયોગસ્ય સિદ્ધયે ।
રાજ-યોગ-સમારૂઢઃ પુરુષઃ કાલ-વઞ્ચકઃ

તત્ત્વં બીજં હઠઃ ક્ષેત્રમ્ ઔદાસીન્યં જલં ત્રિભિઃ ।
ઉન્મની કલ્પ-લતિકા સદ્ય એવ પ્રવર્તતે

સદા નાદાનુસન્ધાનાત્ ક્ષીયન્તે પાપ-સંચયાઃ ।
નિરઞ્જને વિલીયેતે નિશ્ચિતં ચિત્ત-મારુતૌ

શઙ્ખ-દુન્ધુભિ-નાદં ચ ન શૃણોતિ કદાચન ।
કાષ્ઠવજ્ જાયતે દેહ ઉન્મન્યાવસ્થયા ધ્રુવમ્

સર્વાવસ્થા-વિનિર્મુક્તઃ સર્વ-ચિન્તા-વિવર્જિતઃ ।
મૃતવત્ તિષ્ઠતે યોગી સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

ખાદ્યતે ન ચ કાલેન બાધ્યતે ન ચ કર્મણા ।
સાધ્યતે ન સ કેનાપિ યોગી યુક્તઃ સમાધિના

ન ગન્ધં ન રસં રૂપં ન ચ સ્પર્શં ન નિઃસ્વનમ્ ।
નાત્માનં ન પરં વેત્તિ યોગી યુક્તઃ સમાધિના

ચિત્તં ન સુપ્તં નોજાગ્રત્ સ્મૃતિ-વિસ્મૃતિ-વર્જિતમ્ ।
ન ચાસ્તમ્ એતિ નોદેતિ યસ્યાસૌ મુક્ત એવ સઃ

ન વિજાનાતિ શીતોષ્ણં ન દુઃખં ન સુખં તથા ।
ન માનં નોપમાનં ચ યોગી યુક્તઃ સમાધિના

સ્વસ્થો જાગ્રદ્ અવસ્થાયાં સુપ્તવદ્ યોઽવતિષ્ઠતે ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-હીનશ્ ચ નિશ્ચિતં મુક્ત એવ સઃ

અવધ્યઃ સર્વ-શસ્ત્રાણામ્ અશક્યઃ સર્વ-દેહિનામ્ ।
અગ્રાહ્યો મન્ત્ર-યન્ત્રાણાં યોગી યુક્તઃ સમાધિના

યાવન્ નૈવ પ્રવિશતિ ચરન્ મારુતો મધ્ય-માર્ગે
યાવદ્ વિદુર્ ન ભવતિ દૃઢઃ પ્રાણ-વાત-પ્રબન્ધાત્ ।
યાવદ્ ધ્યાને સહજ-સદૃશં જાયતે નૈવ તત્ત્વં
તાવજ્ જ્ઞાનં વદતિ તદ્ ઇદં દમ્ભ-મિથ્યા-પ્રલાપઃ