હઠયોગપ્રદીપિકા · અધ્યાય 1

હઠ-યોગ-પ્રદીપિકા
(1)
પ્રથમોપદેશઃ
શ્રી-આદિ-નાથાય નમોઽસ્તુ તસ્મૈ
યેનોપદિષ્ટા હઠ-યોગ-વિદ્યા ।
વિભ્રાજતે પ્રોન્નત-રાજ-યોગમ્
આરોઢુમ્ ઇચ્છોર્ અધિરોહિણીવ

પ્રણમ્ય શ્રી-ગુરું નાથં સ્વાત્મારામેણ યોગિના ।
કેવલં રાજ-યોગાય હઠ-વિદ્યોપદિશ્યતે

ભ્રાન્ત્યા બહુમત-ધ્વાન્તે રાજ-યોગમ્ અજાનતામ્ ।
હઠ-પ્રદીપિકાં ધત્તે સ્વાત્મારામઃ કૃપાકરઃ

હઠ-વિદ્યાં હિ મત્સ્યેન્દ્ર-ગોરક્ષાદ્યા વિજાનતે ।
સ્વાત્મારામોઽથવા યોગી જાનીતે તત્-પ્રસાદતઃ

શ્રી-આદિનાથ-મત્સ્યેન્દ્ર-શાવરાનન્દ-ભૈરવાઃ ।
ચૌરઙ્ગી-મીન-ગોરક્ષ-વિરૂપાક્ષ-બિલેશયાઃ

મન્થાનો ભૈરવો યોગી સિદ્ધિર્ બુદ્ધશ્ ચ કન્થડિઃ ।
કોરંટકઃ સુરાનન્દઃ સિદ્ધપાદશ્ ચ ચર્પટિઃ

કાનેરી પૂજ્યપાદશ્ ચ નિત્ય-નાથો નિરઞ્જનઃ ।
કપાલી બિન્દુનાથશ્ ચ કાકચણ્ડીશ્વરાહ્વયઃ

અલ્લામઃ પ્રભુદેવશ્ ચ ઘોડા ચોલી ચ ટિંટિણિઃ ।
ભાનુકી નારદેવશ્ ચ ખણ્ડઃ કાપાલિકસ્ તથા

ઇત્ય્ આદયો મહાસિદ્ધા હઠ-યોગ-પ્રભાવતઃ ।
ખણ્ડયિત્વા કાલ-દણ્ડં બ્રહ્માણ્ડે વિચરન્તિ તે

અશેષ-તાપ-તપ્તાનાં સમાશ્રય-મઠો હઠઃ ।
અશેષ-યોગ-યુક્તાનામ્ આધાર-કમઠો હઠઃ

હઠ-વિદ્યા પરં ગોપ્યા યોગિના સિદ્ધિમ્ ઇચ્છતા ।
ભવેદ્ વીર્યવતી ગુપ્તા નિર્વીર્યા તુ પ્રકાશિતા

સુરાજ્યે ધાર્મિકે દેશે સુભિક્ષે નિરુપદ્રવે ।
ધનુઃ પ્રમાણ-પર્યન્તં શિલાગ્નિ-જલ-વર્જિતે ।
એકાન્તે મઠિકા-મધ્યે સ્થાતવ્યં હઠ-યોગિના

અલ્પ-દ્વારમ્ અરન્ધ્ર-ગર્ત-વિવરં નાત્યુચ્ચ-નીચાયતં
સમ્યગ્-ગોમય-સાન્દ્ર-લિપ્તમ્ અમલં નિઃશેસ-જન્તૂજ્ઝિતમ્ ।
બાહ્યે મણ્ડપ-વેદિ-કૂપ-રુચિરં પ્રાકાર-સંવેષ્ટિતં
પ્રોક્તં યોગ-મઠસ્ય લક્ષણમ્ ઇદં સિદ્ધૈર્ હઠાભ્યાસિભિઃ

એવં વિધે મઠે સ્થિત્વા સર્વ-ચિન્તા-વિવર્જિતઃ ।
ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ યોગમ્ એવ સમભ્યસેત્

અત્યાહારઃ પ્રયાસશ્ ચ પ્રજલ્પો નિયમાગ્રહઃ ।
જન-સઙ્ગશ્ ચ લૌલ્યં ચ ષડ્ભિર્ યોગો વિનશ્યતિ

ઉત્સાહાત્ સાહસાદ્ ધૈર્યાત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનાશ્ ચ નિશ્ચયાત્ ।
જન-સઙ્ગ-પરિત્યાગાત્ ષડ્ભિર્ યોગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

અથ યમ-નિયમાઃ
અહિંસા સત્યમ્ અસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં ક્ષમા ધૃતિઃ ।
દયાર્જવં મિતાહારઃ શૌચં ચૈવ યમા દશ

તપઃ સન્તોષ આસ્તિક્યં દાનમ્ ઈશ્વર-પૂજનમ્ ।
સિદ્ધાન્ત-વાક્ય-શ્રવણં હ્રીમતી ચ તપો હુતમ્ ।
નિયમા દશ સમ્પ્રોક્તા યોગ-શાસ્ત્ર-વિશારદૈઃ

અથ આસનમ્
હઠસ્ય પ્રથમાઙ્ગત્વાદ્ આસનં પૂર્વમ્ ઉચ્યતે ।
કુર્યાત્ તદ્ આસનં સ્થૈર્યમ્ આરોગ્યં ચાઙ્ગ-લાઘવમ્

વશિષ્ઠાદ્યૈશ્ ચ મુનિભિર્ મત્સ્યેન્દ્રાદ્યૈશ્ ચ યોગિભિઃ ।
અઙ્ગીકૃતાન્ય્ આસનાનિ કથ્યન્તે કાનિચિન્ મયા

જાનૂર્વોર્ અન્તરે સમ્યક્ કૃત્વા પાદ-તલે ઉભે ।
ઋજુ-કાયઃ સમાસીનઃ સ્વસ્તિકં તત્ પ્રચક્ષતે

સવ્યે દક્ષિણ-ગુલ્ફં તુ પૃષ્ઠ-પાર્શ્વે નિયોજયેત્ ।
દક્ષિણેઽપિ તથા સવ્યં ગોમુખં ગોમુખાકૃતિઃ

એકં પાદં તથૈકસ્મિન્ વિન્યસેદ્ ઉરુણિ સ્થિરમ્ ।
ઇતરસ્મિંસ્ તથા ચોરું વીરાસનમ્ ઇતીરિતમ્

ગુદં નિરુધ્ય ગુલ્ફાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ સમાહિતઃ ।
કૂર્માસનં ભવેદ્ એતદ્ ઇતિ યોગ-વિદો વિદુઃ

પદ્માસનં તુ સંસ્થાપ્ય જાનૂર્વોર્ અન્તરે કરૌ ।
નિવેશ્ય ભૂમૌ સંસ્થાપ્ય વ્યોમસ્થં કુક્કુટાસનમ્

કુક્કુટાસન-બન્ધ-સ્થો દોર્ભ્યાં સમ્બદ્ય કન્ધરામ્ ।
ભવેદ્ કૂર્મવદ્ ઉત્તાન એતદ્ ઉત્તાન-કૂર્મકમ્

પાદાઙ્ગુષ્ઠૌ તુ પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા શ્રવણાવધિ ।
ધનુર્ આકર્ષણં કુર્યાદ્ ધનુર્-આસનમ્ ઉચ્યતે

વામોરુ-મૂલાર્પિત-દક્ષ-પાદં
જાનોર્ બહિર્ વેષ્ટિત-વામ-પાદમ્ ।
પ્રગૃહ્ય તિષ્ઠેત્ પરિવર્તિતાઙ્ગઃ
શ્રી-મત્ય્સનાથોદિતમ્ આસનં સ્યાત્

મત્સ્યેન્દ્ર-પીઠં જઠર-પ્રદીપ્તિં
પ્રચણ્ડ-રુગ્ મણ્ડલ-ખણ્ડનાસ્ત્રમ્ ।
અભ્યાસતઃ કુણ્ડલિની-પ્રબોધં
ચન્દ્ર-સ્થિરત્વં ચ દદાતિ પુંસામ્

પ્રસાર્ય પાદૌ ભુવિ દણ્ડ-રૂપૌ
દોર્ભ્યાં પદાગ્ર-દ્વિતયં ગૃહીત્વા ।
જાનૂપરિન્યસ્ત-લલાટ-દેશો
વસેદ્ ઇદં પશ્ચિમતાનમ્ આહુઃ

ઇતિ પશ્ચિમતાનમ્ આસનાગ્ર્યં
પવનં પશ્ચિમ-વાહિનં કરોતિ ।
ઉદયં જઠરાનલસ્ય કુર્યાદ્
ઉદરે કાર્શ્યમ્ અરોગતાં ચ પુંસામ્

ધરામ્ અવષ્ટભ્ય કર-દ્વયેન
તત્-કૂર્પર-સ્થાપિત-નાભિ-પાર્શ્વઃ ।
ઉચ્ચાસનો દણ્ડવદ્ ઉત્થિતઃ ખે
માયૂરમ્ એતત્ પ્રવદન્તિ પીઠમ્

હરતિ સકલ-રોગાન્ આશુ ગુલ્મોદરાદીન્
અભિભવતિ ચ દોષાન્ આસનં શ્રી-મયૂરમ્ ।
બહુ કદશન-ભુક્તં ભસ્મ કુર્યાદ્ અશેષં
જનયતિ જઠરાગ્નિં જારયેત્ કાલ-કૂટમ્

ઉત્તાનં શબવદ્ ભૂમૌ શયનં તચ્ છવાસનમ્ ।
શવાસનં શ્રાન્તિ-હરં ચિત્ત-વિશ્રાન્તિ-કારકમ્

ચતુરશીત્ય્ આસનાનિ શિવેન કથિતાનિ ચ ।
તેભ્યશ્ ચતુષ્કમ્ આદાય સારભૂતં બ્રવીમ્ય્ અહમ્

સિદ્ધં પદ્મં તથા સિંહં ભદ્રં વેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
શ્રેષ્ઠં તત્રાપિ ચ સુખે તિષ્ઠેત્ સિદ્ધાસને સદા

અથ સિદ્ધાસનમ્-
યોનિ-સ્થાનકમ્ અઙ્ઘ્રિ-મૂલ-ઘટિતં કૃત્વા દૃઢં વિન્યસેત્
મેણ્ઢ્રે પાદમ્ અથૈકમ્ એવ હૃદયે કૃત્વા હનું સુસ્થિરમ્ ।
સ્થાણુઃ સંયમિતેન્દ્રિયોઽચલ-દૃશા પશ્યેદ્ ભ્રુવોર્ અન્તરં
હ્ય્ એતન્ મોક્ષ-કપાટ-ભેદ-જનકં સિદ્ધાસનં પ્રોચ્યતે

મેણ્ઢ્રાદ્ ઉપરિ વિન્યસ્ય સવ્યં ગુલ્ફં તથોપરિ ।
ગુલ્ફાન્તરં ચ નિક્ષિપ્ય સિદ્ધાસનમ્ ઇદં ભવેત્

એતત્ સિદ્ધાસનં પ્રાહુર્ અન્યે વજ્રાસનં વિદુઃ ।
મુક્તાસનં વદન્ત્ય્ એકે પ્રાહુર્ ગુપ્તાસનં પરે

યમેષ્વ્ ઇવ મિતાહારમ્ અહિંસા નિયમેષ્વ્ ઇવ ।
મુખ્યં સર્વાસનેષ્વ્ એકં સિદ્ધાઃ સિદ્ધાસનં વિદુઃ

ચતુરશીતિ-પીઠેષુ સિદ્ધમ્ એવ સદાભ્યસેત્ ।
દ્વાસપ્તતિ-સહસ્રાણાં નાડીનાં મલ-શોધનમ્

આત્મ-ધ્યાયી મિતાહારી યાવદ્ દ્વાદશ-વત્સરમ્ ।
સદા સિદ્ધાસનાભ્યાસાદ્ યોગી નિષ્પત્તિમ્ આપ્નુયાત્

કિમ્ અન્યૈર્ બહુભિઃ પીઠૈઃ સિદ્ધે સિદ્ધાસને સતિ ।
પ્રાણાનિલે સાવધાને બદ્ધે કેવલ-કુમ્ભકે ।
ઉત્પદ્યતે નિરાયાસાત્ સ્વયમ્ એવોન્મની કલા

તથૈકાસ્મિન્ન્ એવ દૃઢે સિદ્ધે સિદ્ધાસને સતિ ।
બન્ધ-ત્રયમ્ અનાયાસાત્ સ્વયમ્ એવોપજાયતે

નાસનં સિદ્ધ-સદૃશં ન કુમ્ભઃ કેવલોપમઃ ।
ન ખેચરી-સમા મુદ્રા ન નાદ-સદૃશો લયઃ

અથ પદ્માસનમ્-
વામોરૂપરિ દક્ષિણં ચ ચરણં સંસ્થાપ્ય વામં તથા
દક્ષોરૂપરિ પશ્ચિમેન વિધિના ધૃત્વા કરાભ્યાં દૃઢમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠૌ હૃદયે નિધાય ચિબુકં નાસાગ્રમ્ આલોકયેત્
એતદ્ વ્યાધિ-વિનાશ-કારિ યમિનાં પદ્માસનં પ્રોચ્યતે

ઉત્તાનૌ ચરણૌ કૃત્વા ઊરુ-સંસ્થૌ પ્રયત્નતઃ ।
ઊરુ-મધ્યે તથોત્તાનૌ પાણી કૃત્વા તતો દૃશૌ

નાસાગ્રે વિન્યસેદ્ રાજદ્-અન્ત-મૂલે તુ જિહ્વયા ।
ઉત્તમ્ભ્ય ચિબુકં વક્ષસ્ય્ ઉત્થાપ્ય્ પવનં શનૈઃ

ઇદં પદ્માસનં પ્રોક્તં સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
દુર્લભં યેન કેનાપિ ધીમતા લભ્યતે ભુવિ

કૃત્વા સમ્પુટિતૌ કરૌ દૃઢતરં બદ્ધ્વા તુ પદ્માસનં
ગાઢં વક્ષસિ સન્નિધાય ચિબુકં ધ્યાયંશ્ ચ તચ્ ચેતસિ ।
વારં વારમ્ અપાનમ્ ઊર્ધ્વમ્ અનિલં પ્રોત્સારયન્ પૂરિતં
ન્યઞ્ચન્ પ્રાણમ્ ઉપૈતિ બોધમ્ અતુલં શક્તિ-પ્રભાવાન્ નરઃ

પદ્માસને સ્થિતો યોગી નાડી-દ્વારેણ પૂરિતમ્ ।
મારુતં ધારયેદ્ યસ્ તુ સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

અથ સિંહાસનમ્-
ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણે સવ્ય-ગુલ્ફં તુ દક્ષ-ગુલ્ફં તુ સવ્યકે

હસ્તૌ તુ જાન્વોઃ સંસ્થાપ્ય સ્વાઙ્ગુલીઃ સમ્પ્રસાર્ય ચ ।
વ્યાત્ત-વક્ત્રો નિરીક્ષેત નાસાગ્રં સુસમાહિતઃ

સિંહાસનં ભવેદ્ એતત્ પૂજિતં યોગિ-પુઙ્ગવૈઃ ।
બન્ધ-ત્રિતય-સન્ધાનં કુરુતે ચાસનોત્તમમ્

અથ ભદ્રાસનમ્-
ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીવન્યાઃ પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપ્તે ।
સવ્ય-ગુલ્ફં તથા સવ્યે દક્ષ-ગુલ્ફં તુ દક્ષિણે

પાર્શ્વ-પાદૌ ચ પાણિભ્યાં દૃઢં બદ્ધ્વા સુનિશ્ચલમ્ ।
ભદ્રાસનં ભવેદ્ એતત્ સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
ગોરક્ષાસનમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઇદં વૈ સિદ્ધ-યોગિનઃ

એવમ્ આસન-બન્ધેષુ યોગીન્દ્રો વિગત-શ્રમઃ ।
અભ્યસેન્ નાડિકા-શુદ્ધિં મુદ્રાદિ-પવની-ક્રિયામ્

આસનં કુમ્ભકં ચિત્રં મુદ્રાખ્યં કરણં તથા ।
અથ નાદાનુસન્ધાનમ્ અભ્યાસાનુક્રમો હઠે

બ્રહ્મચારી મિતાહારી ત્યાગી યોગ-પરાયણઃ ।
અબ્દાદ્ ઊર્ધ્વં ભવેત્ સિદ્ધો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સુસ્નિગ્ધ-મધુરાહારશ્ ચતુર્થાંશ-વિવર્જિતઃ ।
ભુજ્યતે શિવ-સમ્પ્રીત્યૈ મિતાહારઃ સ ઉચ્યતે

કટ્વામ્લ-તીક્ષ્ણ-લવણોષ્ણ-હરીત-શાક-
સૌવીર-તૈલ-તિલ-સર્ષપ-મદ્ય-મત્સ્યાન્ ।
આજાદિ-માંસ-દધિ-તક્ર-કુલત્થકોલ-
પિણ્યાક-હિઙ્ગુ-લશુનાદ્યમ્ અપથ્યમ્ આહુઃ

ભોજનમ્ અહિતં વિદ્યાત્ પુનર્ અસ્યોષ્ણી-કૃતં રૂક્ષમ્ ।
અતિલવણમ્ અમ્લ-યુક્તં કદશન-શાકોત્કં વર્જ્યમ્

વહ્નિ-સ્ત્રી-પથિ-સેવાનામ્ આદૌ વર્જનમ્ આચરેત્

તથા હિ ગોરક્ષ-વચનમ્-
વર્જયેદ્ દુર્જન-પ્રાન્તં વહ્નિ-સ્ત્રી-પથિ-સેવનમ્ ।
પ્રાતઃ-સ્નાનોપવાસાદિ કાય-ક્લેશ-વિધિં તથા

ગોધૂમ-શાલિ-યવ-ષાષ્ટિક-શોભનાન્નં
ક્ષીરાજ્ય-ખણ્ડ-નવનીત-સિદ્ધા-મધૂનિ ।
શુણ્ઠી-પટોલ-કફલાદિક-પઞ્ચ-શાકં
મુદ્ગાદિ-દિવ્યમ્ ઉદકં ચ યમીન્દ્ર-પથ્યમ્

પુષ્ટં સુમધુરં સ્નિગ્ધં ગવ્યં ધાતુ-પ્રપોષણમ્ ।
મનોભિલષિતં યોગ્યં યોગી ભોજનમ્ આચરેત્

યુવો વૃદ્ધોઽતિવૃદ્ધો વા વ્યાધિતો દુર્બલોઽપિ વા ।
અભ્યાસાત્ સિદ્ધિમ્ આપ્નોતિ સર્વ-યોગેષ્વ્ અતન્દ્રિતઃ

ક્રિયા-યુક્તસ્ય સિદ્ધિઃ સ્યાદ્ અક્રિયસ્ય કથં ભવેત્ ।
ન શાસ્ત્ર-પાઠ-માત્રેણ યોગ-સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

ન વેષ-ધારણં સિદ્ધેઃ કારણં ન ચ તત્-કથા ।
ક્રિયૈવ કારણં સિદ્ધેઃ સત્યમ્ એતન્ ન સંશયઃ

પીઠાનિ કુમ્ભકાશ્ ચિત્રા દિવ્યાનિ કરણાનિ ચ ।
સર્વાણ્ય્ અપિ હઠાભ્યાસે રાજ-યોગ-ફલાવધિ