Hatha Ratnavali · Chapter p4

haṭharatnāvalī prathamopadeśaḥ
śrīgaṇeśāya namaḥ
śrīādināthaṃ natvā'tha śrīnivāso mahāmatiḥ /
haṭharatnāvalīṃ dhatte yogināṃ kaṇṭhabhūṣitām

vede vedāntaśāstre phaṇipatiracite śabdaśāstre svaśāstre
tantre prābhākarīye kaṇabhugabhihite nyāyaratnārṇavenduḥ /
sāṃkhye sārasvatīye vividhamatimate tatvacintāmaṇijñaḥ
śrīmajjyotirvidagre saravaratanujo rājate śrīnivāsaḥ

haṭhavidyāṃ hi gorakṣamatsyendrādyā vijānate /
ātmārāmo'pi jānīte śrīnivāsastathā svayam

bhrāntyā bahumatadhvānte rājayogamajānatām /
kevalaṃ rājayogāya haṭhavidyopadiśyate

athāto yogajijñāsā śāstramādyamidaṃ kṛtam /
yogasya viṣayaṃ vaktuṃ yogaśāstre prayojanam

apānaprāṇayoścāpi jīvātmaparamātmanoḥ/
yogaścāyaṃ hi yogārthaṃ kecidācakṣate budhāḥ

cittavṛttinirodhastu mahāyogaḥ prakīrtitaḥ /
yogaścaturvidhaḥ prokto yogajñaiḥ sarvasiddhidaḥ

mantrayogo layaścaiva rājayogastṛtīyakaḥ /
haṭhayogaścaturtha: syāt prāṇināṃ mokṣadāyakaḥ

atha mantrayogaḥ
aṃgeṣu mantraṃ vinyasya pūrvamantraṃ japan sudhīḥ /
yena kenāpi siddhaḥ syāt mantrayogaḥ sa ucyate

atha layayogaḥ
layayogaścittalayāt saṃketaistu prajāyate /
ādināthena tu layā: sārddhakoṭirudīritāḥ

bhrūmadhye dṛṣṭimātreṇa paraḥ saṃketa ucyate /
śiraḥ pāścātyabhāgasya dhyāne mṛtyuñjayaḥ paraḥ

etadeva mataṃ sammataṃ haṭhapradīpikāyāmapi -
śrīādināthena sapādakoṭilayaprakārāḥ kathitā jayantu /
nādānusandhānakameva kāryaṃ manyāmahe mānyatamaṃ layānām

layo laya iti prāhuḥ kīdṛśaṃ layalakṣaṇam /
apunarbhavasaṃsthānaṃ layo viṣayavismṛtiḥ

atha rājayogaḥ
na dṛṣṭa lakṣāṇi na cittabhaṃgo na deśakālau na ca vāyurodhaḥ /
na dhāraṇādhyānapariśramo vā samedhamāne sati rājayoge

na jāgaro nāsti suṣuptibhāvo na jīvitaṃ na maraṇaṃ na cittam /
ahaṃ mamatvādyapahāya sarve śrīrājayogasthiracetanānām

rājayogaṃ vinā pṛthvī rājayogaṃ vinā niśā /
rājayoga vinā mudrā vicitrāpi na rājate

pīṭhāni kumbhakāścitrā divyāni karaṇāni ca /
sāṃgo'pi ca haṭhābhyāso rājayogaphalārthadaḥ

atha haṭhayogaḥ
mahāmudrādidaśakaṃ karmāṇyaṣṭau ca kumbhakāḥ /
caturaśītyāsanāni prāhuścaitaddhaṭhāhvayam

haṭhaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ /
vyāptiḥ syādavinābhūtā śrīrājahaṭhayogayoḥ

matāntare tu -
makāreṇa manaḥ proktaṃ trakāraḥ prāṇa ucyate /
manaḥprāṇasamāyogād yogo vai mantrasañjñakaḥ

apānavṛttimākṛṣya prāṇo gacchati madhyame /
rājate gaganāmbhoje rājayogastu tena vai

hakāreṇocyate sūryaṣṭhakāraścandrasañjñakaḥ /
candrasūryasamībhūte haṭhaśca paramārthadaḥ

yuvā bhavati vṛddho'pi vyādhito durbalo'pi vā /
abhyāsātsiddhimāpnoti sarvayogeṣvatandritaḥ

abhyāsakāle prathame śastaṃ kṣīrādibhojanam /
tato'bhyāse dṛḍhībhūte na tāvanniyamagrahaḥ

abhyāsakāle prathame niṣiñcanti kaphādayaḥ /
akāryakarmabhāvena bhaviṣyantyakhilāmayāḥ

atra vayaṃ gurusampradāyānusāreṇa cakryādyaṣṭakarmāṇi brūmaḥ
cakri naulidhautinetibastiśca gajakariṇī /
trāṭakaṃ mastakabhrāntiḥ karmāṇyaṣṭau pracakṣate

haṭhapradīpikāyām -
bastirdhautistathā netistrāṭakaṃ naulikaṃ tathā /
kapālabhāntiretāni ṣaṭkarmāṇi pracakṣate

idaṃ mataṃ cintanīyaṃ cakryabhāve kathaṃ bhavet ? uddeśyasya virodhitvādasaṃgatamidaṃ matam / haṭhapradīpikoktadūṣaṇanirākaraṇaprayāsastu uttuṃgaśṛṃga-vapurbhaṃga prasaṃgamanukaroti / alaṃ nakhacchedye paraśu prahāreṇetyuparamyate /
karmāṣṭakamidaṃ gopyaṃ ghaṭaśodhanakārakam /
kasyacinnaiva vaktavyaṃ kulastrīsurataṃ yathā

atha cakrikarma -
pāyunāle prasāryārddhamaṃgulīṃ bhrāmayedabhīḥ /
yāvad gudavikāsaḥ syāccakrikarma nigadyate

mūlavyādhiḥ gulmarogo naśyatyatra mahodaraḥ /
malaśuddhyuddīpanaṃ ca jāyate cakrikarmaṇā

sarveṣāṃ karmaṇāṃ cakrisādhanaṃ procyate mayā /
svātmārāmaprabhūṇāṃ tu cakrikarma na sammatam

sādhakaistat prakartavyaṃ sarvakarmābhisiddhaye /
tasmānmaduktarītyaiva jñātavyaṃ yogipuṃgavaiḥ

atha nauliḥ
sā ca naulirdvidhā proktā bhārī caikāntarābhidhā /
bhārī syād bāhyarūpeṇa jāyante'ntastu sā tathā

amandāvartavegena tundaṃ savyāpasavyataḥ /
natāṃso bhrāmayedeṣā nauliḥ gauḍaiḥ praśasyate

tundāgnisandīpanapācanādi sandīpikā''nandakarī sadaiva /
aśeṣadoṣāmayaśoṣiṇī ca haṭhakriyāmauliriyaṃ ca nauliḥ

atha antarā -
iḍayāvartavegena tathā piṃgalayā punaḥ /
ubhābhyāṃ bhrāmayeccaiva hyantarā kīrtitā mayā

atha dhautiḥ
viṃśaddhastapramāṇena dhautavastraṃ sudīrghitam /
caturaṃgulavistāraṃ siktaṃ caiva śanaiḥ graset

tataḥ pratyāhareccaitadabhyāsāddhautirucyate /
dine dine tataḥ kuryājjaṭharāgniḥ pravarddhate

kāsaśvāsaplīhakuṣṭhaṃ kapharogāśca viṃśatiḥ /
dhautikarmaprabhāvena dhāvantyeva na saṃśayaḥ

atha netikarma -
ākhupucchākāranibhaṃ sūtraṃ susnigdhanirmitam /
ṣaḍvitastimitaṃ sūtraṃ neti sūtrasya lakṣaṇam

nāsānāle praviśyainaṃ mukhānnirgamayet kramāt /
sūtrasyāntaṃ prabaddhvā tu bhrāmayennāsanālayoḥ /
mathanaṃ ca tataḥ kuryānneti siddhairnigadyate

kapālaśodhinī kāryā divyadṛṣṭipradāyinī /
jatrūrdhvajātarogaghnī jāyate netiruttamā

atha bastiḥ -
bastistu dvividho proktaḥ jalavāyuprabhedataḥ /
cakriṃ kṛtvā yathāśaktyā bastiñcaiva tu kārayet

vāyumākuñcya jaṭhare gudanāle visarjayet /
vāyubastiriyaṃ proktā jalabastimatha bruve

nābhidaghne jale sthitvā pāyunāle sthitāṅguliḥ /
cakrimārgena jaṭharaṃ payunālena pūrayet

vicitrakaraṇīṃ kṛtvā nirbhītaḥ recayejjalam /
yāvadbalaṃ prapūryaiva kṣaṇaṃ sthitvā virecayet

ghaṭītrayaṃ na bhoktavyaṃ bastimabhyasatā dhruvam /
nivātabhūmau santiṣṭhed vaśī hitamitāśanaḥ

gulmaplīhodaraṃ vāpi vātapittakaphādikam /
bastikarmaprabhāvena dhāvanyeva na saṃśayaḥ

dhātvindriyāntaḥkaraṇaprasādaṃ dadyācca kāntiṃ dahanapradīptim /
aśeṣadoṣopacayaṃ nihanyādabhyasyamānaṃ jalabastikarmaḥ

atha haṭhapradīpikākāramate tu -
nābhidaghnajale pāyuṃ nyastanālotkaṭāsanaḥ /
ādhārākuñcanaṃ kuryāt kāpālaṃ bastikarma tat

asmākaṃ tu pāyunyastanālena jalākuñcanamekadeśayogīndramārgabastikarma prakārāpekṣayā pāyunāle nyastāṅgulyā ākuñcya jalabastimārgaḥ carpaṭyādisarvayogīndrasādhāraṇo ayameva prakāraḥ samīcīna iva pratibhāti /
atha gajakaraṇī -
udaragatapadārthamudvamantī pavanamapānamudīrya kaṇṭhanāle /
kramaparicayatastu vāyumārge gajakaraṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ

athavā-
pītvā''kaṇṭhaṃ satilaguḍajalaṃ nālikerodakaṃ vā
vāyumārge pavanajalayutaṃ kumbhayedvātha śaktyā /
niḥśeṣaṃ śodhayitvā paribhavapavano bastivāyuprakāśāt /
kumbhāmbhaḥ kaṇṭhanāle gurugajakaraṇī procyate yaṃ haṭhajñaiḥ

yathaiva gajayūthānāṃ rājate rājakuñjaraḥ /
tathaiva haṭhatantrāṇāṃ mukhyā hi gajakariṇī

atha trāṭakam -
nirīkṣya niścaladṛśā sūkṣmalakṣyaṃ samāhitaḥ /
aśrusampātaparyantamācāryaistrāṭakaṃ smṛtam

sphoṭanaṃ netrarogāṇāṃ tandrādīnāṃ kapāṭakam /
prayatnāttrāṭakaṃ gopyaṃ yathā ratnasupeṭakam

atha kapālabhastrikā -
bhastrivallohakārāṇāṃ recapūrasusambhramau /
kapālabhastrī vikhyātā sarvarogaviśoṣaṇī

athavā -
kapālaṃ bhrāmayetsavyamapasavyaṃ tu vegataḥ /
recapūrakayogena kapālabhastrirucyate

kaphadoṣaṃ nihantyeva pittadoṣaṃ jalodbhavam /
kapālaśodhanañcāpi brahmacakraṃ viśuddhyati

ityaṣṭakarmāṇi /
vapuḥ kṛśatvaṃ vadane prasannatā
nādasphuṭatvaṃ nayane ca nirmale /
arogatā bindujayo'gnidīpanaṃ
nāḍīṣu śuddhirhaṭhasiddhilakṣaṇam

karmāṣṭabhirgatasthaulyaṃ kaphamedomalādikam /
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryādanāyāsena siddhyati

ṣaṭcakraśodhanaṃ samyak prāṇāyāmasya kāraṇam /
nāśanaṃ sarvarogāṇāṃ mokṣamārgasya sādhanam

dehārogyaṃ ca labhate hyaṣṭakarmaprabhāvataḥ /
ādhāraśodhanaṃ cakryā liṃgaṃ vajrolikarmaṇā

maṇipūraṃ nābhigataṃ naulyākhyena tu karmaṇā /
hṛdayaṃ kaṇṭhacakraṃ ca dhautyākhyena tu karmaṇā

śodhanaṃ kāryamājñāyāṃ netitrāṭakakarmaṇā /
sarvāṃgaśodhanaṃ kāryaṃ bastibhastraikakarmaṇā

syādādhāraṃ svādhiṣṭhānaṃ maṇipūramanāhatam /
viśuddhaṃ kaṇṭhacakrasthamājñācakraṃ bhruvormukhe
cakrabhedamiti jñātvā cakrātītaṃ nirañjanam

surāṣṭre dhārmike deśe subhikṣe nirupadrave /
ekāntamaṭhikāmadhye sthātavyaṃ haṭhayoginā

alpadvāramarandhragartapiṭharaṃ nātyuccanīcāyatam
samyaggomayasāndraliptavimalaṃ niḥśeṣabādhojjhitam /
bāhye maṇḍapavedikūparuciraṃ prākārasaṃveṣṭitam
proktaṃ yogamaṭhasya lakṣaṇamidaṃ siddhairhaṭhābhyāsibhiḥ

evaṃvidhe maṭhe sthitvā sarvacintāvivarjitaḥ /
gurūpadiṣṭamārgeṇa yogameva sadā'bhyaset

tyaktanidro mitāhāro jitaśvāso jitendriyaḥ /
haṭhābhyāsaparo nityaṃ yogī brahmasamo bhavet

yogīśvarasya yogasya yogaśāstrasya pārvati /
nindāñca ye prakurvanti rākṣasāste narāḥ kṣitau

godhūmaśāliyavaṣaṣṭikaśobhanānna /
kṣīrājyamaṇḍanavanītasitāmadhūni //
śuṇṭhīpaṭolaphalapatrajapañcaśākaṃ /
mudgādidivyamudakaṃ ca yamīndrapathyam

kaṭvamlatīkṣṇalavaṇoṣṇaharītaśākaṃ
sauvīratailatilasarṣapamatsyamadyam //
ajādimāṃsadadhitakrakulatthakodra
piṇyākahiṃgulaśunādyamapathyamāhuḥ

tathā ca gorakṣavacanam -
varjayed durjanaprītivahnistrīpathasevanam /
prātaḥsnānopavāsādikāyakleśādikaṃ tathā

matsyendravacanamapi -
rasamāre māre hemakare malajāre jāre rogahare /
vāyupūre pūre āyukare ātmadhyāne dhyāne mokṣakare

śreṣṭhaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ gavyaṃ dhātuprapoṣaṇam /
mano'bhilaṣitaṃ yogyaṃ caturthāṃśavivarjitam //
śivārpitaṃ ca naivedyaṃ yogī bhojanamācaret

ayameva mitāhārī kadannena vivarjitaḥ

atyāhāraḥ prayāsaśca prajalpo niyamagrahaḥ /
janasaṃgañca laulyañca ṣaḍbhiryogo vinaśyati

utsāhānniścayād dhairyāttattvajñānārthadarśanāt
bindusthairyānmitāhārājjanasaṃgavivarjanāt /
nidrātyāgājjitaśvāsāt pīṭhasthairyādanālasāt
gurvācāryaprasādācca ebhiryogastu siddhyati

śrutyācāryaprasādācca yogābhyāsabalena ca /
īśvarānugraheṇaiva yogasiddhistu jāyate

śrīādināthamatsyendraśābarānanda bhairavāḥ /
śāraṃgīmīnagorakṣavirūpākṣabileśayāḥ

manthānabhairavo yogī siddhabuddhiśca kandalī /
korandakaḥ surānandaḥ siddhipādaśca carpaṭī

karoṭiḥ pūjyapādaśca nityanātho nirañjanaḥ /
kapālī bindunāthaśca kākacaṇḍīśvarāhvayaḥ

allamaḥ prabhudevaśca naiṭacūṭiśca ṭiṇṭiṇiḥ /
bhālukirnāgabodhaśca khaṇḍakāpālikastathā

ityādayo mahāsiddhāḥ haṭhayogaprasādataḥ /
khaṇḍayitvā kāladaṇḍaṃ brahmāṇḍe vicaranti te

53).
prāṇāyāmaireva sarve praśuṣyanti malā iti /
ācāryāṇāntu keṣāncit anyatkarma na sammatam

idaṃ vacanaṃ haṭhābhyāsakaraṇāsāmarthyamiti bodhyam /
sampradāyābdhimathanājjāyate ratnamālikā /
suvarṇakhacitā seyaṃ ko vā yogī hyupekṣate

iti śrīnivāsayogiviracitāyāṃ haṭharatnāvalyāṃ prathamopadeśaḥ