હઠરત્નાવલી · અધ્યાય p4

હઠરત્નાવલી પ્રથમોપદેશઃ
શ્રીગણેશાય નમઃ
શ્રીઆદિનાથં નત્વાઽથ શ્રીનિવાસો મહામતિઃ ।
હઠરત્નાવલીં ધત્તે યોગિનાં કણ્ઠભૂષિતામ્

વેદે વેદાન્તશાસ્ત્રે ફણિપતિરચિતે શબ્દશાસ્ત્રે સ્વશાસ્ત્રે
તન્ત્રે પ્રાભાકરીયે કણભુગભિહિતે ન્યાયરત્નાર્ણવેન્દુઃ ।
સાંખ્યે સારસ્વતીયે વિવિધમતિમતે તત્વચિન્તામણિજ્ઞઃ
શ્રીમજ્જ્યોતિર્વિદગ્રે સરવરતનુજો રાજતે શ્રીનિવાસઃ

હઠવિદ્યાં હિ ગોરક્ષમત્સ્યેન્દ્રાદ્યા વિજાનતે ।
આત્મારામોઽપિ જાનીતે શ્રીનિવાસસ્તથા સ્વયમ્

ભ્રાન્ત્યા બહુમતધ્વાન્તે રાજયોગમજાનતામ્ ।
કેવલં રાજયોગાય હઠવિદ્યોપદિશ્યતે

અથાતો યોગજિજ્ઞાસા શાસ્ત્રમાદ્યમિદં કૃતમ્ ।
યોગસ્ય વિષયં વક્તું યોગશાસ્ત્રે પ્રયોજનમ્

અપાનપ્રાણયોશ્ચાપિ જીવાત્મપરમાત્મનોઃ।
યોગશ્ચાયં હિ યોગાર્થં કેચિદાચક્ષતે બુધાઃ

ચિત્તવૃત્તિનિરોધસ્તુ મહાયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
યોગશ્ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તો યોગજ્ઞૈઃ સર્વસિદ્ધિદઃ

મન્ત્રયોગો લયશ્ચૈવ રાજયોગસ્તૃતીયકઃ ।
હઠયોગશ્ચતુર્થ: સ્યાત્ પ્રાણિનાં મોક્ષદાયકઃ

અથ મન્ત્રયોગઃ
અંગેષુ મન્ત્રં વિન્યસ્ય પૂર્વમન્ત્રં જપન્ સુધીઃ ।
યેન કેનાપિ સિદ્ધઃ સ્યાત્ મન્ત્રયોગઃ સ ઉચ્યતે

અથ લયયોગઃ
લયયોગશ્ચિત્તલયાત્ સંકેતૈસ્તુ પ્રજાયતે ।
આદિનાથેન તુ લયા: સાર્દ્ધકોટિરુદીરિતાઃ

ભ્રૂમધ્યે દૃષ્ટિમાત્રેણ પરઃ સંકેત ઉચ્યતે ।
શિરઃ પાશ્ચાત્યભાગસ્ય ધ્યાને મૃત્યુઞ્જયઃ પરઃ

એતદેવ મતં સમ્મતં હઠપ્રદીપિકાયામપિ -
શ્રીઆદિનાથેન સપાદકોટિલયપ્રકારાઃ કથિતા જયન્તુ ।
નાદાનુસન્ધાનકમેવ કાર્યં મન્યામહે માન્યતમં લયાનામ્

લયો લય ઇતિ પ્રાહુઃ કીદૃશં લયલક્ષણમ્ ।
અપુનર્ભવસંસ્થાનં લયો વિષયવિસ્મૃતિઃ

અથ રાજયોગઃ
ન દૃષ્ટ લક્ષાણિ ન ચિત્તભંગો ન દેશકાલૌ ન ચ વાયુરોધઃ ।
ન ધારણાધ્યાનપરિશ્રમો વા સમેધમાને સતિ રાજયોગે

ન જાગરો નાસ્તિ સુષુપ્તિભાવો ન જીવિતં ન મરણં ન ચિત્તમ્ ।
અહં મમત્વાદ્યપહાય સર્વે શ્રીરાજયોગસ્થિરચેતનાનામ્

રાજયોગં વિના પૃથ્વી રાજયોગં વિના નિશા ।
રાજયોગ વિના મુદ્રા વિચિત્રાપિ ન રાજતે

પીઠાનિ કુમ્ભકાશ્ચિત્રા દિવ્યાનિ કરણાનિ ચ ।
સાંગોઽપિ ચ હઠાભ્યાસો રાજયોગફલાર્થદઃ

અથ હઠયોગઃ
મહામુદ્રાદિદશકં કર્માણ્યષ્ટૌ ચ કુમ્ભકાઃ ।
ચતુરશીત્યાસનાનિ પ્રાહુશ્ચૈતદ્ધઠાહ્વયમ્

હઠં વિના રાજયોગો રાજયોગં વિના હઠઃ ।
વ્યાપ્તિઃ સ્યાદવિનાભૂતા શ્રીરાજહઠયોગયોઃ

મતાન્તરે તુ -
મકારેણ મનઃ પ્રોક્તં ત્રકારઃ પ્રાણ ઉચ્યતે ।
મનઃપ્રાણસમાયોગાદ્ યોગો વૈ મન્ત્રસઞ્જ્ઞકઃ

અપાનવૃત્તિમાકૃષ્ય પ્રાણો ગચ્છતિ મધ્યમે ।
રાજતે ગગનામ્ભોજે રાજયોગસ્તુ તેન વૈ

હકારેણોચ્યતે સૂર્યષ્ઠકારશ્ચન્દ્રસઞ્જ્ઞકઃ ।
ચન્દ્રસૂર્યસમીભૂતે હઠશ્ચ પરમાર્થદઃ

યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ વ્યાધિતો દુર્બલોઽપિ વા ।
અભ્યાસાત્સિદ્ધિમાપ્નોતિ સર્વયોગેષ્વતન્દ્રિતઃ

અભ્યાસકાલે પ્રથમે શસ્તં ક્ષીરાદિભોજનમ્ ।
તતોઽભ્યાસે દૃઢીભૂતે ન તાવન્નિયમગ્રહઃ

અભ્યાસકાલે પ્રથમે નિષિઞ્ચન્તિ કફાદયઃ ।
અકાર્યકર્મભાવેન ભવિષ્યન્ત્યખિલામયાઃ

અત્ર વયં ગુરુસમ્પ્રદાયાનુસારેણ ચક્ર્યાદ્યષ્ટકર્માણિ બ્રૂમઃ
ચક્રિ નૌલિધૌતિનેતિબસ્તિશ્ચ ગજકરિણી ।
ત્રાટકં મસ્તકભ્રાન્તિઃ કર્માણ્યષ્ટૌ પ્રચક્ષતે

હઠપ્રદીપિકાયામ્ -
બસ્તિર્ધૌતિસ્તથા નેતિસ્ત્રાટકં નૌલિકં તથા ।
કપાલભાન્તિરેતાનિ ષટ્કર્માણિ પ્રચક્ષતે

ઇદં મતં ચિન્તનીયં ચક્ર્યભાવે કથં ભવેત્ ? ઉદ્દેશ્યસ્ય વિરોધિત્વાદસંગતમિદં મતમ્ । હઠપ્રદીપિકોક્તદૂષણનિરાકરણપ્રયાસસ્તુ ઉત્તુંગશૃંગ-વપુર્ભંગ પ્રસંગમનુકરોતિ । અલં નખચ્છેદ્યે પરશુ પ્રહારેણેત્યુપરમ્યતે ।
કર્માષ્ટકમિદં ગોપ્યં ઘટશોધનકારકમ્ ।
કસ્યચિન્નૈવ વક્તવ્યં કુલસ્ત્રીસુરતં યથા

અથ ચક્રિકર્મ -
પાયુનાલે પ્રસાર્યાર્દ્ધમંગુલીં ભ્રામયેદભીઃ ।
યાવદ્ ગુદવિકાસઃ સ્યાચ્ચક્રિકર્મ નિગદ્યતે

મૂલવ્યાધિઃ ગુલ્મરોગો નશ્યત્યત્ર મહોદરઃ ।
મલશુદ્ધ્યુદ્દીપનં ચ જાયતે ચક્રિકર્મણા

સર્વેષાં કર્મણાં ચક્રિસાધનં પ્રોચ્યતે મયા ।
સ્વાત્મારામપ્રભૂણાં તુ ચક્રિકર્મ ન સમ્મતમ્

સાધકૈસ્તત્ પ્રકર્તવ્યં સર્વકર્માભિસિદ્ધયે ।
તસ્માન્મદુક્તરીત્યૈવ જ્ઞાતવ્યં યોગિપુંગવૈઃ

અથ નૌલિઃ
સા ચ નૌલિર્દ્વિધા પ્રોક્તા ભારી ચૈકાન્તરાભિધા ।
ભારી સ્યાદ્ બાહ્યરૂપેણ જાયન્તેઽન્તસ્તુ સા તથા

અમન્દાવર્તવેગેન તુન્દં સવ્યાપસવ્યતઃ ।
નતાંસો ભ્રામયેદેષા નૌલિઃ ગૌડૈઃ પ્રશસ્યતે

તુન્દાગ્નિસન્દીપનપાચનાદિ સન્દીપિકાઽઽનન્દકરી સદૈવ ।
અશેષદોષામયશોષિણી ચ હઠક્રિયામૌલિરિયં ચ નૌલિઃ

અથ અન્તરા -
ઇડયાવર્તવેગેન તથા પિંગલયા પુનઃ ।
ઉભાભ્યાં ભ્રામયેચ્ચૈવ હ્યન્તરા કીર્તિતા મયા

અથ ધૌતિઃ
વિંશદ્ધસ્તપ્રમાણેન ધૌતવસ્ત્રં સુદીર્ઘિતમ્ ।
ચતુરંગુલવિસ્તારં સિક્તં ચૈવ શનૈઃ ગ્રસેત્

તતઃ પ્રત્યાહરેચ્ચૈતદભ્યાસાદ્ધૌતિરુચ્યતે ।
દિને દિને તતઃ કુર્યાજ્જઠરાગ્નિઃ પ્રવર્દ્ધતે

કાસશ્વાસપ્લીહકુષ્ઠં કફરોગાશ્ચ વિંશતિઃ ।
ધૌતિકર્મપ્રભાવેન ધાવન્ત્યેવ ન સંશયઃ

અથ નેતિકર્મ -
આખુપુચ્છાકારનિભં સૂત્રં સુસ્નિગ્ધનિર્મિતમ્ ।
ષડ્વિતસ્તિમિતં સૂત્રં નેતિ સૂત્રસ્ય લક્ષણમ્

નાસાનાલે પ્રવિશ્યૈનં મુખાન્નિર્ગમયેત્ ક્રમાત્ ।
સૂત્રસ્યાન્તં પ્રબદ્ધ્વા તુ ભ્રામયેન્નાસનાલયોઃ ।
મથનં ચ તતઃ કુર્યાન્નેતિ સિદ્ધૈર્નિગદ્યતે

કપાલશોધિની કાર્યા દિવ્યદૃષ્ટિપ્રદાયિની ।
જત્રૂર્ધ્વજાતરોગઘ્ની જાયતે નેતિરુત્તમા

અથ બસ્તિઃ -
બસ્તિસ્તુ દ્વિવિધો પ્રોક્તઃ જલવાયુપ્રભેદતઃ ।
ચક્રિં કૃત્વા યથાશક્ત્યા બસ્તિઞ્ચૈવ તુ કારયેત્

વાયુમાકુઞ્ચ્ય જઠરે ગુદનાલે વિસર્જયેત્ ।
વાયુબસ્તિરિયં પ્રોક્તા જલબસ્તિમથ બ્રુવે

નાભિદઘ્ને જલે સ્થિત્વા પાયુનાલે સ્થિતાઙ્ગુલિઃ ।
ચક્રિમાર્ગેન જઠરં પયુનાલેન પૂરયેત્

વિચિત્રકરણીં કૃત્વા નિર્ભીતઃ રેચયેજ્જલમ્ ।
યાવદ્બલં પ્રપૂર્યૈવ ક્ષણં સ્થિત્વા વિરેચયેત્

ઘટીત્રયં ન ભોક્તવ્યં બસ્તિમભ્યસતા ધ્રુવમ્ ।
નિવાતભૂમૌ સન્તિષ્ઠેદ્ વશી હિતમિતાશનઃ

ગુલ્મપ્લીહોદરં વાપિ વાતપિત્તકફાદિકમ્ ।
બસ્તિકર્મપ્રભાવેન ધાવન્યેવ ન સંશયઃ

ધાત્વિન્દ્રિયાન્તઃકરણપ્રસાદં દદ્યાચ્ચ કાન્તિં દહનપ્રદીપ્તિમ્ ।
અશેષદોષોપચયં નિહન્યાદભ્યસ્યમાનં જલબસ્તિકર્મઃ

અથ હઠપ્રદીપિકાકારમતે તુ -
નાભિદઘ્નજલે પાયું ન્યસ્તનાલોત્કટાસનઃ ।
આધારાકુઞ્ચનં કુર્યાત્ કાપાલં બસ્તિકર્મ તત્

અસ્માકં તુ પાયુન્યસ્તનાલેન જલાકુઞ્ચનમેકદેશયોગીન્દ્રમાર્ગબસ્તિકર્મ પ્રકારાપેક્ષયા પાયુનાલે ન્યસ્તાઙ્ગુલ્યા આકુઞ્ચ્ય જલબસ્તિમાર્ગઃ ચર્પટ્યાદિસર્વયોગીન્દ્રસાધારણો અયમેવ પ્રકારઃ સમીચીન ઇવ પ્રતિભાતિ ।
અથ ગજકરણી -
ઉદરગતપદાર્થમુદ્વમન્તી પવનમપાનમુદીર્ય કણ્ઠનાલે ।
ક્રમપરિચયતસ્તુ વાયુમાર્ગે ગજકરણીતિ નિગદ્યતે હઠજ્ઞૈઃ

અથવા-
પીત્વાઽઽકણ્ઠં સતિલગુડજલં નાલિકેરોદકં વા
વાયુમાર્ગે પવનજલયુતં કુમ્ભયેદ્વાથ શક્ત્યા ।
નિઃશેષં શોધયિત્વા પરિભવપવનો બસ્તિવાયુપ્રકાશાત્ ।
કુમ્ભામ્ભઃ કણ્ઠનાલે ગુરુગજકરણી પ્રોચ્યતે યં હઠજ્ઞૈઃ

યથૈવ ગજયૂથાનાં રાજતે રાજકુઞ્જરઃ ।
તથૈવ હઠતન્ત્રાણાં મુખ્યા હિ ગજકરિણી

અથ ત્રાટકમ્ -
નિરીક્ષ્ય નિશ્ચલદૃશા સૂક્ષ્મલક્ષ્યં સમાહિતઃ ।
અશ્રુસમ્પાતપર્યન્તમાચાર્યૈસ્ત્રાટકં સ્મૃતમ્

સ્ફોટનં નેત્રરોગાણાં તન્દ્રાદીનાં કપાટકમ્ ।
પ્રયત્નાત્ત્રાટકં ગોપ્યં યથા રત્નસુપેટકમ્

અથ કપાલભસ્ત્રિકા -
ભસ્ત્રિવલ્લોહકારાણાં રેચપૂરસુસમ્ભ્રમૌ ।
કપાલભસ્ત્રી વિખ્યાતા સર્વરોગવિશોષણી

અથવા -
કપાલં ભ્રામયેત્સવ્યમપસવ્યં તુ વેગતઃ ।
રેચપૂરકયોગેન કપાલભસ્ત્રિરુચ્યતે

કફદોષં નિહન્ત્યેવ પિત્તદોષં જલોદ્ભવમ્ ।
કપાલશોધનઞ્ચાપિ બ્રહ્મચક્રં વિશુદ્ધ્યતિ

ઇત્યષ્ટકર્માણિ ।
વપુઃ કૃશત્વં વદને પ્રસન્નતા
નાદસ્ફુટત્વં નયને ચ નિર્મલે ।
અરોગતા બિન્દુજયોઽગ્નિદીપનં
નાડીષુ શુદ્ધિર્હઠસિદ્ધિલક્ષણમ્

કર્માષ્ટભિર્ગતસ્થૌલ્યં કફમેદોમલાદિકમ્ ।
પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાદનાયાસેન સિદ્ધ્યતિ

ષટ્ચક્રશોધનં સમ્યક્ પ્રાણાયામસ્ય કારણમ્ ।
નાશનં સર્વરોગાણાં મોક્ષમાર્ગસ્ય સાધનમ્

દેહારોગ્યં ચ લભતે હ્યષ્ટકર્મપ્રભાવતઃ ।
આધારશોધનં ચક્ર્યા લિંગં વજ્રોલિકર્મણા

મણિપૂરં નાભિગતં નૌલ્યાખ્યેન તુ કર્મણા ।
હૃદયં કણ્ઠચક્રં ચ ધૌત્યાખ્યેન તુ કર્મણા

શોધનં કાર્યમાજ્ઞાયાં નેતિત્રાટકકર્મણા ।
સર્વાંગશોધનં કાર્યં બસ્તિભસ્ત્રૈકકર્મણા

સ્યાદાધારં સ્વાધિષ્ઠાનં મણિપૂરમનાહતમ્ ।
વિશુદ્ધં કણ્ઠચક્રસ્થમાજ્ઞાચક્રં ભ્રુવોર્મુખે
ચક્રભેદમિતિ જ્ઞાત્વા ચક્રાતીતં નિરઞ્જનમ્

સુરાષ્ટ્રે ધાર્મિકે દેશે સુભિક્ષે નિરુપદ્રવે ।
એકાન્તમઠિકામધ્યે સ્થાતવ્યં હઠયોગિના

અલ્પદ્વારમરન્ધ્રગર્તપિઠરં નાત્યુચ્ચનીચાયતમ્
સમ્યગ્ગોમયસાન્દ્રલિપ્તવિમલં નિઃશેષબાધોજ્ઝિતમ્ ।
બાહ્યે મણ્ડપવેદિકૂપરુચિરં પ્રાકારસંવેષ્ટિતમ્
પ્રોક્તં યોગમઠસ્ય લક્ષણમિદં સિદ્ધૈર્હઠાભ્યાસિભિઃ

એવંવિધે મઠે સ્થિત્વા સર્વચિન્તાવિવર્જિતઃ ।
ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ યોગમેવ સદાઽભ્યસેત્

ત્યક્તનિદ્રો મિતાહારો જિતશ્વાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
હઠાભ્યાસપરો નિત્યં યોગી બ્રહ્મસમો ભવેત્

યોગીશ્વરસ્ય યોગસ્ય યોગશાસ્ત્રસ્ય પાર્વતિ ।
નિન્દાઞ્ચ યે પ્રકુર્વન્તિ રાક્ષસાસ્તે નરાઃ ક્ષિતૌ

ગોધૂમશાલિયવષષ્ટિકશોભનાન્ન ।
ક્ષીરાજ્યમણ્ડનવનીતસિતામધૂનિ ॥
શુણ્ઠીપટોલફલપત્રજપઞ્ચશાકં ।
મુદ્ગાદિદિવ્યમુદકં ચ યમીન્દ્રપથ્યમ્

કટ્વમ્લતીક્ષ્ણલવણોષ્ણહરીતશાકં
સૌવીરતૈલતિલસર્ષપમત્સ્યમદ્યમ્ ॥
અજાદિમાંસદધિતક્રકુલત્થકોદ્ર
પિણ્યાકહિંગુલશુનાદ્યમપથ્યમાહુઃ

તથા ચ ગોરક્ષવચનમ્ -
વર્જયેદ્ દુર્જનપ્રીતિવહ્નિસ્ત્રીપથસેવનમ્ ।
પ્રાતઃસ્નાનોપવાસાદિકાયક્લેશાદિકં તથા

મત્સ્યેન્દ્રવચનમપિ -
રસમારે મારે હેમકરે મલજારે જારે રોગહરે ।
વાયુપૂરે પૂરે આયુકરે આત્મધ્યાને ધ્યાને મોક્ષકરે

શ્રેષ્ઠં સુમધુરં સ્નિગ્ધં ગવ્યં ધાતુપ્રપોષણમ્ ।
મનોઽભિલષિતં યોગ્યં ચતુર્થાંશવિવર્જિતમ્ ॥
શિવાર્પિતં ચ નૈવેદ્યં યોગી ભોજનમાચરેત્

અયમેવ મિતાહારી કદન્નેન વિવર્જિતઃ

અત્યાહારઃ પ્રયાસશ્ચ પ્રજલ્પો નિયમગ્રહઃ ।
જનસંગઞ્ચ લૌલ્યઞ્ચ ષડ્ભિર્યોગો વિનશ્યતિ

ઉત્સાહાન્નિશ્ચયાદ્ ધૈર્યાત્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનાત્
બિન્દુસ્થૈર્યાન્મિતાહારાજ્જનસંગવિવર્જનાત્ ।
નિદ્રાત્યાગાજ્જિતશ્વાસાત્ પીઠસ્થૈર્યાદનાલસાત્
ગુર્વાચાર્યપ્રસાદાચ્ચ એભિર્યોગસ્તુ સિદ્ધ્યતિ

શ્રુત્યાચાર્યપ્રસાદાચ્ચ યોગાભ્યાસબલેન ચ ।
ઈશ્વરાનુગ્રહેણૈવ યોગસિદ્ધિસ્તુ જાયતે

શ્રીઆદિનાથમત્સ્યેન્દ્રશાબરાનન્દ ભૈરવાઃ ।
શારંગીમીનગોરક્ષવિરૂપાક્ષબિલેશયાઃ

મન્થાનભૈરવો યોગી સિદ્ધબુદ્ધિશ્ચ કન્દલી ।
કોરન્દકઃ સુરાનન્દઃ સિદ્ધિપાદશ્ચ ચર્પટી

કરોટિઃ પૂજ્યપાદશ્ચ નિત્યનાથો નિરઞ્જનઃ ।
કપાલી બિન્દુનાથશ્ચ કાકચણ્ડીશ્વરાહ્વયઃ

અલ્લમઃ પ્રભુદેવશ્ચ નૈટચૂટિશ્ચ ટિણ્ટિણિઃ ।
ભાલુકિર્નાગબોધશ્ચ ખણ્ડકાપાલિકસ્તથા

ઇત્યાદયો મહાસિદ્ધાઃ હઠયોગપ્રસાદતઃ ।
ખણ્ડયિત્વા કાલદણ્ડં બ્રહ્માણ્ડે વિચરન્તિ તે

53).
પ્રાણાયામૈરેવ સર્વે પ્રશુષ્યન્તિ મલા ઇતિ ।
આચાર્યાણાન્તુ કેષાન્ચિત્ અન્યત્કર્મ ન સમ્મતમ્

ઇદં વચનં હઠાભ્યાસકરણાસામર્થ્યમિતિ બોધ્યમ્ ।
સમ્પ્રદાયાબ્ધિમથનાજ્જાયતે રત્નમાલિકા ।
સુવર્ણખચિતા સેયં કો વા યોગી હ્યુપેક્ષતે

ઇતિ શ્રીનિવાસયોગિવિરચિતાયાં હઠરત્નાવલ્યાં પ્રથમોપદેશઃ