હઠરત્નાવલી · અધ્યાય p1

હઠરત્નાવલી
ચતુર્થોપદેશઃ
અત્ર સમાધિઃ
સલિલે સૈન્ધવં યદ્વત્ સામ્યં ભવતિ યોગવિત્ ।
તથાત્મમનોરૈક્યં સમાધિઃ સોઽભિધીયતે

મતાન્તરેઽપિ
તત્સમત્વં ભવેદન જીવાત્મપરમાત્મનોઃ ।
સમસ્તનષ્ટસંકલ્પ સમાધિઃ સોઽભિધીયતે

અતિવિસ્તારભીત્યા તુ ન સર્વમિહ લિખ્યતે ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનો નાથો મનોનાથસ્તુ મારૂતઃ ।
મારૂતસ્ય લયો નાથ! સ લયો નાદમાશ્રિત

અથ નાદાનુસન્ધાનમ્ -
નાદાનુસન્ધાનસમાધિભાજાં યોગીશ્વરાણાં હૃદયે પ્રરૂઢમ્ ।
આનન્દમેકં વચસોઽપ્યગમ્યં જાનાતિ તં શ્રીગુરુનાથ એવં

ઉદાસીનપરો ભૂત્વા સદાભ્યાસેન સંયમી ।
ઉન્મનીકરણં" સદ્યો નાદમેવાવધારયેત્

શીતે કાલે દ્વૌ પટી વા પટી વાઽ પધ્યાહારે ગોપયો વા પયો વા ।
ભક્ષ્યે ભોજ્યે વૃત્તિમારણ્યકં વા પાણી દ્રોણી કોઽપિ વા ભક્ષ્યપાત્રેઽ

કર્ણી પિધાય તૂલેન યહ શૃણોતિઽ ધ્વનિ યમી ।
તત્ર ચિત્તં સ્થિરં" કુર્યાધાવત્ સ્થિરપદં વ્રજેત્

શ્રૂયતેઽ પ્રથમાભ્યાસે નાદો નાનાવિધો બહુઃ ।
વર્ધમાને તતોઽભ્યાસે શ્રૂયતે સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતઃ 19 ॥
આદૌ જલધિજીમૂતભેરીનિર્ઝરસમ્ભવાઃ ।
મધ્યે મઈલશંખોત્થા ઘણ્ટાકાહલકાસ્તથાઽ

અન્તેઽ તુ કિંકિણીવૃન્દ વીણાભ્રમરનિઃસ્વનાઃ ।
ઇતિ નાનાવિધા નાદા: શ્રૂયન્તે દેહમધ્યતઃ

મકરન્દં પિબેદ્ ભુંગો ગન્ધો ન પ્રેક્ષ્યતે યથા ।
નાદાસક્તં તથા ચિત્તં વિષયાન્નહિ કાંક્ષતે

સર્વચિન્તાં સમુત્સૃજ્ય સર્વચેષ્ટાં ચ સર્વદા ।
નાદમેવાનુસન્ધાનાન્નાદેઽ ચિત્તં વિલીયતે

સર્વચિન્તાંઽ પરિત્યજ્ય સાવધાનેન ચેતસા ।
નાદ એવાનુસન્ધેય યોગસામ્રાજ્યસિદ્ધયે

કાષ્ઠે પ્રવર્તિતો વહ્નિઃ કાષ્ઠેન સહ લીયતે ।
નાદે પ્રવર્તિતં ચિત્તં નાદેન સહ શામ્યતિ

અસ્તુ વા માસ્તુ વા મુક્તિરત્રૈવાખણ્ડિતં મહત્ ।
લયામૃતં લયે સૌખ્યં રાજયોગાદવાપ્યતે

અથ યોગાવસ્થા -
આરમ્ભશ્ચ ઘટશ્ચૈવ તથા પરિચયસ્તથા ।
નિષ્પત્તિઽ સર્વયોગેષુ યોગાવસ્થા ભવન્તિ તાઃ

બ્રહ્મરન્ધ્રેઽ ભવેદ ભેદો યો નાદ સૂર્યસમ્ભવઃ ।
વિચિત્રક્વણદો દેહેઽનાહતઃ શ્રૂયતે ધ્વનિષ્ઠ

દિવ્યદેહ સુતેજસ્વી દિવ્યગન્ધસ્ત્વરોગવાન્ ।
સમ્પૂર્ણહૃદયે" શૂન્યે ત્વારમ્ભે યોગવાન્ ભવેત્

ઽદ્વિતીયાયાં ઘટીકૃત્ય વાયુર્ભવતિ મધ્યગઃ ।
દૃઢાસનો ભવેદ યોગી કામદેવસમસ્તદાઽ

વિષ્ણુગ્રન્થેસ્તથા ભેદઃ પરમાનન્દસૂચકઃ ।
અતિશૂન્યે વિમર્દશ્ચ ભેરીશબ્દસ્તથા ભવેત્

ઽતૃતીયાયાં તતો નિત્યં આવિષ્કારોઽ મલધ્વનિ ।
મહાશૂન્યં તતો યાતિ સર્વસિદ્ધિસમાશ્રયઃ

ચિદાનન્દં તતો જિત્વા પરમાનન્દસમ્ભવઃ ।
દોષદુ:ખજરામૃત્યુ"ક્ષુધાઽનિદ્રાવિવર્જિતઃ

"રુદ્રગ્રન્થિં તતો ભિત્વા શર્વપીઠગતોઽનિલ ।
નિષ્પત્તૌ વૈણવ શબ્દ: ક્વણદ્વીણાક્વણો ભવેત્

ઇત્યારમ્ભાદિયોગાવસ્થાનિરૂપણમ ।
દૃષ્ટિઃ સ્થિરાઽ યસ્ય વિનૈવ લક્ષ્યાત્ વાયુઃ સ્થિરો યસ્ય વિના પ્રયલાત્ ।
તત્વં બીજં હઠં ક્ષેત્રમૌદાસીન્યં જલં ત્રિભિઃ ।
ઉન્મની કલ્પલતિકા સદ્ય એવ ફલિષ્યતિ

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ સામાન્યગણિકા ઇવ ।
એકૈવ શામ્ભવી મુદ્રા ગુપ્તા કુલવધૂરિવઽ

એકં સૃષ્ટિમયં બીજમેકા મુદ્રા ચ ખેચરી ।
એકો દેવો નિરાલમ્બઃ એકાવસ્થા મનોન્મની

મનો યત્ર વિલીયેત પવનસ્તત્ર લીયતે

પાતાલે યદ્વિશતિઽ સુષિરંઽ મેરૂમૂલં તદસ્તિ"
તત્વં ચૈતદ્વદતિ સુધાઽ તન્મુખં નિમ્નગાનામ્ ।
ચન્દ્રાત્સાર સવતિ વપુષસ્તેન મૃત્યુનરાણામ્
તબધ્નીયાત્સુખરતિમૃદુનર્નાન્યથા કાર્યસિદ્ધિઃ

ઽબ્રહ્માણ્ડપિણ્ડાણ્ડયો- સાંગોપાસનયો પિણ્ડાણ્ડસ્વરૂપં દિઙ્માનં પ્રદર્શ્યતે ॥
શરીરં તાવદેવં હિ ષણ્ણવત્યંગુલાત્મકમ્ ।
વિદ્યતે સર્વજન્તૂનાં સ્વાંગુલિભિરિતિ પ્રિયે

દેહે દ્વાત્રિંશદસ્થીનિ શસ્તંઽ સ્યાત્પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ।
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ નાડ્યશ્ચરતિ મારુતઃ

મૂલાધારે સ્થિતં ચક્રં કુક્કુટાણ્ડમિવ સ્થિતમ્ ।
નાડીચક્રમિતિ પ્રોક્તં તસ્માન્નાડ્ય: સમાગતાઃ

નાડીનામપિ સર્વાસાં મુખ્યાસ્તત્ર ચતુર્દશ ।
સુષુમ્ણા પિંગલા ચૈવ સરસ્વતી તથા કુહુએ

યશસ્વિની વારુણી ચ ગાન્ધારી શંખિની તથા ।
પૂષા વિશ્વોદરી જિહ્વા અલમ્બુષા ચ હંસિની ।
ઇડા નાડી ચ સર્વાસાં મુખ્યાશ્ચૈતાશ્ચતુર્દશ

તાસાં મુખ્યતમાસ્તિસઃ તિસૃષ્વેકોત્તમાઽ સ્થિતા ।
ઇડાયાં પિંગલાયાં ચ સોમસૂર્યો પ્રતિષ્ઠિતૌ

તામસો રાજસશ્ચૈવ સવ્યદક્ષિણસંસ્થિતૌ ।
ઇડા નિશાકરી જ્ઞેયાઽ પિંગલા સૂર્યરૂપિણી

વીણાદણ્ડમયો મેરુરસ્થીનિઽ કુલપર્વતાઃ ॥ ઇડા ભાગીરથી પ્રોક્તા પિંગલા યમુના નદીઽ

સરસ્વતી સુષુમ્નોક્તા નાઇયોઽન્યા નિમ્નગાઠ સ્મૃતાઃ ॥ દ્વીપાઃ સ્યુર્ધાતવર સપ્ત સ્વેદલાલાદયોર્મયઽ

મૂલે તિષ્ઠતિ કાલાગ્નિ! કપાલે ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।
નક્ષત્રાણ્યપરાણ્યાહુરેવં યોજ્યં તુ ધીમતા

ગ્રન્થવિસ્તારભીત્યા તુ નાસ્માભિરિહ લિખ્યતે ।
શ્રુત્યાગમપુરાણાથૈધ પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડનિર્ણયઃ ॥
જ્ઞાતવ્ય સર્વયલેન મોક્ષસામ્રાજ્યામિચ્છતા

ઇતિ પિણ્ડાણ્ડયો કિઞ્ચિત્ સામ્યદર્શનમ્ ।
શબ્દાદ વ્યોમ સ્પર્શતત્વેન વાયુસ્તાભ્યાં રૂપાદ વહ્નિરેતૈરસાચ્ચ ।
અમ્ભાંસ્યેભિર્ગન્ધતો ભૂધરાદ્યા ભૂતાઃ પઞ્ચ સ્યુર્ગુણાનુક્રમેણ

કર્પૂરમનલે યદ્વત્ સૈન્ધવં સલિલે યથા ।
જ્ઞેયવસ્તુપરિત્યાગાદ્વિલયં યાતિ માનસ ।
માનસે વિલયં યાતે કૈવલ્યમુપજાયતે

ખમધ્યે કુરુ ચાત્માનમાત્મમધ્યે ચ ખં કુરુ ।
સર્વ ચ ખમયં કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

અન્તઃ પૂર્ણો બહિટ પૂર્ણ પૂર્ણકુમ્ભ ઇવામ્ભસિ ।
અન્તઃ શૂન્યં બહિઃ શૂન્યં શૂન્યકુમ્ભ ઇવામ્બરે

સ્વગતેનૈવ કાલિમ્ના દર્પણં મલિનં યથા ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ ।
એક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ

એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતેઽ જલચન્દ્રવત્ ।
માયાયુક્તસ્તથા જીવો માયાહીનસ્તથા શિવઃ

બન્ધ મોક્ષોપદેશાદિવ્યવહારોઽપિ માયયા ।
માયાચ્છેદ પ્રકર્તવ્યઃ સુદૃઢં જ્ઞાનયોગત

અત્ર સુતસંહિતાયામ -
એતદાત્મમિદં સર્વ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ।
અદ્વૈતમેવ શાસ્ત્રાર્થઃ શમ્ભોટ પાદં સ્પૃશામ્યહમ્

વિષ્ણુપુરાણે -
કનકમુકુટકર્ણિકાદિભેદ: કનકમભિન્નમપીષ્યતે યથૈકમ્ ।
બુધપશુમનુજાદિકલ્પભિન્નો હરિરખિલાભિરુદીર્યતે તથૈકમ્

જીવાત્મપરમાત્મનોરપિ ભેદોપાસનાયામપિ ।
ભગવદ્ગીતાયામ્ -
ઉત્તમ પુરુષસ્ત્વન્યા પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ॥
યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરષ્ઠ

તન્મતે" વિધમાત્ર સ્વરૂપપ્રદર્શનનિરાકરણમ્ ।
ભૂતૈશ્ચ પઞ્ચભિર્પણઽશ્ચતુર્વિશદભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
ચતુર્વિશતિ તત્વાનિ સાંખ્યશાસ્ત્રવિદો વિદુઃ

અહંકારં પ્રધાનં ચ માયા વિદ્યા ચ પૂરુષઃ ।
ઇતિ પૌરાણિકાઃ પ્રાહુ ત્રિંશત્તત્વાનિ તૈઃ સહ

બિન્દુનાદૌ શક્તિશિવૌ શામ્ભવીતિ તતઃ પરમ્ ।
ષત્રિંશત્તત્વમિત્યુક્તં શૈવાગમવિશારદૈઃ

ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય સંસક્તાઃ પરમાણવઃ ।
પૂર્ણરૂપાદયસ્તેષાં તેભ્યો જાતા ઘટાદયઃ

યત્કાર્ય જાયતે યસ્માત્તત્તત્તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મૃત્તિકાયાં ઘટસ્તન્તૌ પટસ્સ્વર્ણેઽગુલીયકમ્

ઇતિ વૈશેષિકા પ્રાહુસ્તથા નૈયાયિકા અપિઽ ।
જનાર્દનાખ્યમિશ્રાશ્ચ ભટ્ટા પ્રાભાકરાદયઃ

ઈશ્વરસ્ય તુ કર્તૃત્વં નાંગીચકુશ્ચ મણ્ડના:

સત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ પ્રધાનાસ્ત્રિગુણાસ્ત્રયઃ ।
તેભ્યો જાતમિદં વિશ્વં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવઃ

માયાપ્રધાનમવ્યક્તમવિદ્યાજ્ઞાનમક્ષરમ્ ।
ઇતિ સાંખ્યાશ્ચ ભાષન્તે તેષાં દૂષણમુચ્યતે ।
જ્ઞાનશક્તિક્રિયાશક્ત્યા દૃશ્યતે ચેતનાશ્રય ।
શૈવાટ પાશુપતા મહાવ્રતધરાઃ કાલામુખા જંગમા
શાક્તાકૌલઽકુલાર્ચના વિધિરતાશ્ચાન્યેઽપિ વા બાદિનઃ ।
એતે કૃત્રિમતન્ત્રતત્વનિરતા સ્તત્તત્વતો વઞ્ચિતાસ્
તસ્માત્સિદ્ધિપદં સ્વભાવનિરતં ધીરઃ સદા સંશ્રયેત્ ॥ 64
ઇતિ શ્રીનિવાસયોગીશ્વરવિરચિતાયાં હઠરત્નાપલ્યાં ચતુર્થોપદેશઃ।