Harivamsa · Chapter 89

tataḥ kāle vyatīte tu rukmī mahati vīryavān
duhituḥ kārayām āsa svayaṃvaram ariṃdamaḥ //

tatrāhūtāś ca rājāno rājaputrāś ca rukmiṇā
samājagmur mahāvīryā nānādigbhyaḥ śriyānvitāḥ //

jagāma tatra pradyumnaḥ kumārair aparair vṛtaḥ
sā hi taṃ cakame kanyā sa ca tāṃ śubhalocanām //

śubhāṅgī nāma vaidarbhī kāntidyutisamanvitā
pṛthivyām abhavat khyātā rukmiṇas tanayā tadā //

upaviṣṭeṣu sarveṣu pārthiveṣu mahātmasu
vaidarbhī varayām āsa pradyumnam arisūdanam //

sa hi sarvāstrakuśalaḥ siṃhasaṃhanano yuvā
rūpeṇāpratimo loke keśavasyātmajo 'bhavat //

vayorūpaguṇopetā rājaputrī ca sābhavat
nārāyaṇī candrasenā jātakāmā ca taṃ prati //

vṛtte svayaṃvare jagmū rājānaḥ svapurāṇi te
upādāya tu vaidarbhīṃ pradyumno dvārakāṃ yayau //

sa tasyāṃ janayām āsa devagarbhopamaṃ sutam
aniruddham iti khyātaṃ karmaṇāpratimaṃ bhuvi
dhanurvede ca vede ca nītiśāstre ca pāragam //

abhavat sa yadā rājann aniruddho vayonvitaḥ
tadāsya rukmiṇaḥ pautrīṃ rukmiṇī rukmasaṃnibhāṃ
patnyarthaṃ varayām āsa nāmnā rukmavatīti sā //

aniruddhaṃ guṇair dātuṃ kṛtabuddhir nṛpas tadā
prītyā ca raukmiṇeyasya rukmiṇyāś cāpy upagrahāt //

vispardhann api kṛṣṇena vairaṃ tad apahāya saḥ
dadānīty abravīd rājā prītimāñ janamejaya //

keśavaḥ saha rukmiṇyā putraiḥ saṃkarṣaṇena ca
anyaiś ca vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ vidarbhān sabalo yayau //

saṃyuktā jñātayaś caiva rukmiṇaḥ suhṛdaś ca ye
āhūtā rukmiṇā te 'pi tatrājagmur narādhipāḥ //

śubhe tithau mahārāja nakṣatre cābhipūjite
vivāhāyāniruddhasya babhūva paramotsavaḥ //

pāṇau gṛhīte vaidarbhyās tv aniruddhena bhārata
vaidarbhayādavānāṃ ca babhūva paramotsavaḥ |
remire vṛṣṇayas tatra pūjyamānā yathāmarāḥ //

athāśmakānām adhipo veṇudārir udāradhīḥ
akṣaḥ śrutarvā cāṇūraḥ krāthaś caivāṃśumān api //

jayatsenaḥ kaliṅgānām adhipaś ca mahābalaḥ
pāṇḍyaś ca nṛpatiḥ śrīmān ṛṣīkādhipatis tathā //

ete saṃmantrya rājāno dākṣiṇātyā maharddhayaḥ
abhigamyābruvan sarve rukmiṇaṃ rahasi prabhum //

bhavān akṣeṣu kuśalo vayaṃ cāpi riraṃsavaḥ
priyadyūtaś ca rāmo 'sāv akṣeṣv anipuṇo 'pi ca //

te bhavantaṃ puraskṛtya jetum icchāma taṃ vayam
ity ukto rocayām āsa dyūtaṃ rukmī mahārathaḥ //

te śubhāṃ kāñcanastambhāṃ kusumair bhūṣitājirām
sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ siktāṃ candanavāriṇā //

tāṃ praviśya tataḥ sarve śubhrasraganulepanāḥ
sauvarṇeṣv āsaneṣv āsāṃ cakrire vijigīṣavaḥ //

āhūto baladevas tu kitavair akṣakovidaiḥ
bāḍham ity abravīdd hṛṣṭaḥ saha dīvyāma paṇyatām //

nikṛtyā taṃ jigīṣanto dākṣiṇātyā narādhipāḥ
maṇimuktāḥ suvarṇaṃ ca tatrāninyuḥ sahasraśaḥ //

tataḥ prāvartata dyūtaṃ teṣām aratināśanam
kalahāyāspadaṃ ghoraṃ durmatīnāṃ kṣayāvaham //

niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi suvarṇasya daśāditaḥ
rukmiṇā saha saṃpāte baladevo glahaṃ dadau //

taṃ jigāya tato rukmī yatamānaṃ mahāratham
tāvad evāparaṃ bhūyo baladevaṃ jigāya saḥ //

asakṛj jīyamānas tu rukmiṇā keśavāgrajaḥ
suvarṇakoṭiṃ jagrāha glahaṃ tasya mahātmanaḥ //

jitam ity eva hṛṣṭo 'tha tam āhvṛtir abhāṣata
ślāghamānaś ca cikṣepa prahasan musalāyudham //

avidyo durbalaḥ śrīmān hiraṇyam amitaṃ mayā
ajeyo baladevo 'yam akṣadyūte parājitaḥ //

kaliṅgarājas tac chrutvā prajahāsa bhṛśaṃ tadā
dantān vidarśayan hṛṣṭas tatrākrudhyadd halāyudhaḥ //

rukmiṇaś ca vacaḥ śrutvā parājayanimittajam
nigṛhyamāṇas tīkṣṇābhir vāgbhir bhīṣmakasūnunā
roṣam āhārayām āsa jitaroṣo 'pi dharmavit //

saṃkruddho dharṣaṇāṃ prāpya rauhiṇeyo mahābalaḥ
dhairyān manaḥ saṃniyamya tato vacanam abravīt //

daśakoṭisahasrāṇi glaha eko mamāparaḥ
etaṃ saṃparigṛhṇīṣva pātayākṣān narādhipa
kṛṣṇākṣāṃl lohitākṣāṃś ca deśe 'smiṃs tvam apāṃsule //

ity evam āhvayām āsa rukmiṇaṃ rohiṇīsutaḥ
anuktvā vacanaṃ kiṃcid bāḍham ity abravīt punaḥ //

akṣān rukmī tato hṛṣṭaḥ pātayām āsa pārthivaḥ
cāturakṣe nivṛtte tu nirjitaḥ sa narādhipaḥ //

baladevena dharmeṇa nety uvāca tato balam
dhairyān manaḥ saṃniyamya sa na kiṃcid uvāca ha
ete bruvantu rājāno ye tathyavacanā iha |
baladevaṃ tato rukmī mayā jitam iti smayan //

baladevas tu tac chrutvā jihmaṃ vākyaṃ narādhipāt
bhūyaḥ krodhasamāviṣṭo nottaraṃ vyājahāra ha //

tato gambhīranirghoṣā vāg uvācāśarīriṇī
baladevasya taṃ kopaṃ vardhayantī mahātmanaḥ
satyam āha balaḥ śrīmān dharmeṇaiṣa parājitaḥ //

anuktvā vacanaṃ kiṃcit prāpto bhavati karmaṇā
manasā samanujñātaṃ tat syād ity avagamyatām //

iti śrutvā vacas tathyam antarikṣāt subhāṣitam
saṃkarṣaṇas tadotthāya sauvarṇenoruṇā balī
tām anādṛtya vaidarbho duṣṭarājanyanoditaḥ |
saṃkarṣaṇaṃ parihasan babhāṣe kālanoditaḥ ||
naivākṣakovidā yūyaṃ gopālā vanagocarāḥ |
akṣaiḥ krīḍanti rājāno bāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ ||
rukmiṇaivam adhikṣipto rājabhiś copahāsitaḥ |
rukmiṇyā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ niṣpipeṣa mahītale //

vivāde kupito rāmaḥ kṣeptāraṃ krūrabhāṣiṇam
jaghānāṣṭāpadenaiva prasahya yadupuṃgavaḥ //

tato 'pasṛtya saṃkruddhaḥ kaliṅgādhipater api
dantān babhañja saṃrambhād unnanāda ca siṃhavat
khaḍgam udyamya tāṃś cāpi trāsayām āsa pārthivān //

stambhaṃ sabhāyāḥ sauvarṇam utpāṭya balināṃ varaḥ
gajendra iva taṃ stambhaṃ karṣan samkarṣaṇas tataḥ
tenaiva tu jaghānāśu tatrasthān krathakaiśikān |
nirjagāma sabhādvārāt trāsayan krathakaiśikān //

rukmiṇaṃ nikṛtiprajñaṃ sa hatvā yādavarṣabhaḥ
vitrāsya dviṣataḥ sarvān siṃhaḥ kṣudramṛgān iva //

jagāma śibiraṃ rāmaḥ svam eva svajanāvṛtaḥ
nyavedayata kṛṣṇāya tac ca sarvaṃ yathābhavat //

novāca sa tadā kiṃcit kṛṣṇo rāmaṃ mahādyutim
rukmiṇī tu tataḥ śrutvā nihataṃ bhrātaraṃ priyam |
nigṛhya ca tadātmānaṃ krodhād aśrūṇy avartayat //

na hato vāsudevena yaḥ pūrvaṃ paravīrahā
jyeṣṭho bhrātātha rukmiṇyā rukmiṇīsnehakāraṇāt |
sa rāmakaramuktena nihato dyūtamaṇḍale
aṣṭāpadena balavān rājā vajradharopamaḥ //

tasmin hate mahāmātre nṛpatau bhīṣmakātmaje
drumabhārgavatulye vai drumabhārgavaśikṣite //

kṛtau ca yuddhakuśale nityayājini pātite
vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva sarve vimanaso 'bhavan //

etat te sarvam ākhyātaṃ rukmiṇo nidhanaṃ yathā
vairasya ca samutthānaṃ vṛṣṇibhir bharatarṣabha //

vṛṣṇayo 'pi mahārāja dhanāny ādāya sarvaśaḥ
rāmakṛṣṇau samāśritya yayur dvāravatīṃ purīm //