હરિવંશ · અધ્યાય 89

તતઃ કાલે વ્યતીતે તુ રુક્મી મહતિ વીર્યવાન્
દુહિતુઃ કારયામ્ આસ સ્વયંવરમ્ અરિંદમઃ ॥

તત્રાહૂતાશ્ ચ રાજાનો રાજપુત્રાશ્ ચ રુક્મિણા
સમાજગ્મુર્ મહાવીર્યા નાનાદિગ્ભ્યઃ શ્રિયાન્વિતાઃ ॥

જગામ તત્ર પ્રદ્યુમ્નઃ કુમારૈર્ અપરૈર્ વૃતઃ
સા હિ તં ચકમે કન્યા સ ચ તાં શુભલોચનામ્ ॥

શુભાઙ્ગી નામ વૈદર્ભી કાન્તિદ્યુતિસમન્વિતા
પૃથિવ્યામ્ અભવત્ ખ્યાતા રુક્મિણસ્ તનયા તદા ॥

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ પાર્થિવેષુ મહાત્મસુ
વૈદર્ભી વરયામ્ આસ પ્રદ્યુમ્નમ્ અરિસૂદનમ્ ॥

સ હિ સર્વાસ્ત્રકુશલઃ સિંહસંહનનો યુવા
રૂપેણાપ્રતિમો લોકે કેશવસ્યાત્મજો ઽભવત્ ॥

વયોરૂપગુણોપેતા રાજપુત્રી ચ સાભવત્
નારાયણી ચન્દ્રસેના જાતકામા ચ તં પ્રતિ ॥

વૃત્તે સ્વયંવરે જગ્મૂ રાજાનઃ સ્વપુરાણિ તે
ઉપાદાય તુ વૈદર્ભીં પ્રદ્યુમ્નો દ્વારકાં યયૌ ॥

સ તસ્યાં જનયામ્ આસ દેવગર્ભોપમં સુતમ્
અનિરુદ્ધમ્ ઇતિ ખ્યાતં કર્મણાપ્રતિમં ભુવિ
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ નીતિશાસ્ત્રે ચ પારગમ્ ॥

અભવત્ સ યદા રાજન્ન્ અનિરુદ્ધો વયોન્વિતઃ
તદાસ્ય રુક્મિણઃ પૌત્રીં રુક્મિણી રુક્મસંનિભાં
પત્ન્યર્થં વરયામ્ આસ નામ્ના રુક્મવતીતિ સા ॥

અનિરુદ્ધં ગુણૈર્ દાતું કૃતબુદ્ધિર્ નૃપસ્ તદા
પ્રીત્યા ચ રૌક્મિણેયસ્ય રુક્મિણ્યાશ્ ચાપ્ય્ ઉપગ્રહાત્ ॥

વિસ્પર્ધન્ન્ અપિ કૃષ્ણેન વૈરં તદ્ અપહાય સઃ
દદાનીત્ય્ અબ્રવીદ્ રાજા પ્રીતિમાઞ્ જનમેજય ॥

કેશવઃ સહ રુક્મિણ્યા પુત્રૈઃ સંકર્ષણેન ચ
અન્યૈશ્ ચ વૃષ્ણિભિઃ સાર્ધં વિદર્ભાન્ સબલો યયૌ ॥

સંયુક્તા જ્ઞાતયશ્ ચૈવ રુક્મિણઃ સુહૃદશ્ ચ યે
આહૂતા રુક્મિણા તે ઽપિ તત્રાજગ્મુર્ નરાધિપાઃ ॥

શુભે તિથૌ મહારાજ નક્ષત્રે ચાભિપૂજિતે
વિવાહાયાનિરુદ્ધસ્ય બભૂવ પરમોત્સવઃ ॥

પાણૌ ગૃહીતે વૈદર્ભ્યાસ્ ત્વ્ અનિરુદ્ધેન ભારત
વૈદર્ભયાદવાનાં ચ બભૂવ પરમોત્સવઃ ।
રેમિરે વૃષ્ણયસ્ તત્ર પૂજ્યમાના યથામરાઃ ॥

અથાશ્મકાનામ્ અધિપો વેણુદારિર્ ઉદારધીઃ
અક્ષઃ શ્રુતર્વા ચાણૂરઃ ક્રાથશ્ ચૈવાંશુમાન્ અપિ ॥

જયત્સેનઃ કલિઙ્ગાનામ્ અધિપશ્ ચ મહાબલઃ
પાણ્ડ્યશ્ ચ નૃપતિઃ શ્રીમાન્ ઋષીકાધિપતિસ્ તથા ॥

એતે સંમન્ત્ર્ય રાજાનો દાક્ષિણાત્યા મહર્દ્ધયઃ
અભિગમ્યાબ્રુવન્ સર્વે રુક્મિણં રહસિ પ્રભુમ્ ॥

ભવાન્ અક્ષેષુ કુશલો વયં ચાપિ રિરંસવઃ
પ્રિયદ્યૂતશ્ ચ રામો ઽસાવ્ અક્ષેષ્વ્ અનિપુણો ઽપિ ચ ॥

તે ભવન્તં પુરસ્કૃત્ય જેતુમ્ ઇચ્છામ તં વયમ્
ઇત્ય્ ઉક્તો રોચયામ્ આસ દ્યૂતં રુક્મી મહારથઃ ॥

તે શુભાં કાઞ્ચનસ્તમ્ભાં કુસુમૈર્ ભૂષિતાજિરામ્
સભામ્ આવિવિશુર્ હૃષ્ટાઃ સિક્તાં ચન્દનવારિણા ॥

તાં પ્રવિશ્ય તતઃ સર્વે શુભ્રસ્રગનુલેપનાઃ
સૌવર્ણેષ્વ્ આસનેષ્વ્ આસાં ચક્રિરે વિજિગીષવઃ ॥

આહૂતો બલદેવસ્ તુ કિતવૈર્ અક્ષકોવિદૈઃ
બાઢમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીદ્દ્ હૃષ્ટઃ સહ દીવ્યામ પણ્યતામ્ ॥

નિકૃત્યા તં જિગીષન્તો દાક્ષિણાત્યા નરાધિપાઃ
મણિમુક્તાઃ સુવર્ણં ચ તત્રાનિન્યુઃ સહસ્રશઃ ॥

તતઃ પ્રાવર્તત દ્યૂતં તેષામ્ અરતિનાશનમ્
કલહાયાસ્પદં ઘોરં દુર્મતીનાં ક્ષયાવહમ્ ॥

નિષ્કાણાં તુ સહસ્રાણિ સુવર્ણસ્ય દશાદિતઃ
રુક્મિણા સહ સંપાતે બલદેવો ગ્લહં દદૌ ॥

તં જિગાય તતો રુક્મી યતમાનં મહારથમ્
તાવદ્ એવાપરં ભૂયો બલદેવં જિગાય સઃ ॥

અસકૃજ્ જીયમાનસ્ તુ રુક્મિણા કેશવાગ્રજઃ
સુવર્ણકોટિં જગ્રાહ ગ્લહં તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

જિતમ્ ઇત્ય્ એવ હૃષ્ટો ઽથ તમ્ આહ્વૃતિર્ અભાષત
શ્લાઘમાનશ્ ચ ચિક્ષેપ પ્રહસન્ મુસલાયુધમ્ ॥

અવિદ્યો દુર્બલઃ શ્રીમાન્ હિરણ્યમ્ અમિતં મયા
અજેયો બલદેવો ઽયમ્ અક્ષદ્યૂતે પરાજિતઃ ॥

કલિઙ્ગરાજસ્ તચ્ છ્રુત્વા પ્રજહાસ ભૃશં તદા
દન્તાન્ વિદર્શયન્ હૃષ્ટસ્ તત્રાક્રુધ્યદ્દ્ હલાયુધઃ ॥

રુક્મિણશ્ ચ વચઃ શ્રુત્વા પરાજયનિમિત્તજમ્
નિગૃહ્યમાણસ્ તીક્ષ્ણાભિર્ વાગ્ભિર્ ભીષ્મકસૂનુના
રોષમ્ આહારયામ્ આસ જિતરોષો ઽપિ ધર્મવિત્ ॥

સંક્રુદ્ધો ધર્ષણાં પ્રાપ્ય રૌહિણેયો મહાબલઃ
ધૈર્યાન્ મનઃ સંનિયમ્ય તતો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

દશકોટિસહસ્રાણિ ગ્લહ એકો મમાપરઃ
એતં સંપરિગૃહ્ણીષ્વ પાતયાક્ષાન્ નરાધિપ
કૃષ્ણાક્ષાંલ્ લોહિતાક્ષાંશ્ ચ દેશે ઽસ્મિંસ્ ત્વમ્ અપાંસુલે ॥

ઇત્ય્ એવમ્ આહ્વયામ્ આસ રુક્મિણં રોહિણીસુતઃ
અનુક્ત્વા વચનં કિંચિદ્ બાઢમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ પુનઃ ॥

અક્ષાન્ રુક્મી તતો હૃષ્ટઃ પાતયામ્ આસ પાર્થિવઃ
ચાતુરક્ષે નિવૃત્તે તુ નિર્જિતઃ સ નરાધિપઃ ॥

બલદેવેન ધર્મેણ નેત્ય્ ઉવાચ તતો બલમ્
ધૈર્યાન્ મનઃ સંનિયમ્ય સ ન કિંચિદ્ ઉવાચ હ
એતે બ્રુવન્તુ રાજાનો યે તથ્યવચના ઇહ ।
બલદેવં તતો રુક્મી મયા જિતમ્ ઇતિ સ્મયન્ ॥

બલદેવસ્ તુ તચ્ છ્રુત્વા જિહ્મં વાક્યં નરાધિપાત્
ભૂયઃ ક્રોધસમાવિષ્ટો નોત્તરં વ્યાજહાર હ ॥

તતો ગમ્ભીરનિર્ઘોષા વાગ્ ઉવાચાશરીરિણી
બલદેવસ્ય તં કોપં વર્ધયન્તી મહાત્મનઃ
સત્યમ્ આહ બલઃ શ્રીમાન્ ધર્મેણૈષ પરાજિતઃ ॥

અનુક્ત્વા વચનં કિંચિત્ પ્રાપ્તો ભવતિ કર્મણા
મનસા સમનુજ્ઞાતં તત્ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતામ્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્ તથ્યમ્ અન્તરિક્ષાત્ સુભાષિતમ્
સંકર્ષણસ્ તદોત્થાય સૌવર્ણેનોરુણા બલી
તામ્ અનાદૃત્ય વૈદર્ભો દુષ્ટરાજન્યનોદિતઃ ।
સંકર્ષણં પરિહસન્ બભાષે કાલનોદિતઃ ॥
નૈવાક્ષકોવિદા યૂયં ગોપાલા વનગોચરાઃ ।
અક્ષૈઃ ક્રીડન્તિ રાજાનો બાણૈશ્ ચ ન ભવાદૃશાઃ ॥
રુક્મિણૈવમ્ અધિક્ષિપ્તો રાજભિશ્ ચોપહાસિતઃ ।
રુક્મિણ્યા ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં નિષ્પિપેષ મહીતલે ॥

વિવાદે કુપિતો રામઃ ક્ષેપ્તારં ક્રૂરભાષિણમ્
જઘાનાષ્ટાપદેનૈવ પ્રસહ્ય યદુપુંગવઃ ॥

તતો ઽપસૃત્ય સંક્રુદ્ધઃ કલિઙ્ગાધિપતેર્ અપિ
દન્તાન્ બભઞ્જ સંરમ્ભાદ્ ઉન્નનાદ ચ સિંહવત્
ખડ્ગમ્ ઉદ્યમ્ય તાંશ્ ચાપિ ત્રાસયામ્ આસ પાર્થિવાન્ ॥

સ્તમ્ભં સભાયાઃ સૌવર્ણમ્ ઉત્પાટ્ય બલિનાં વરઃ
ગજેન્દ્ર ઇવ તં સ્તમ્ભં કર્ષન્ સમ્કર્ષણસ્ તતઃ
તેનૈવ તુ જઘાનાશુ તત્રસ્થાન્ ક્રથકૈશિકાન્ ।
નિર્જગામ સભાદ્વારાત્ ત્રાસયન્ ક્રથકૈશિકાન્ ॥

રુક્મિણં નિકૃતિપ્રજ્ઞં સ હત્વા યાદવર્ષભઃ
વિત્રાસ્ય દ્વિષતઃ સર્વાન્ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાન્ ઇવ ॥

જગામ શિબિરં રામઃ સ્વમ્ એવ સ્વજનાવૃતઃ
ન્યવેદયત કૃષ્ણાય તચ્ ચ સર્વં યથાભવત્ ॥

નોવાચ સ તદા કિંચિત્ કૃષ્ણો રામં મહાદ્યુતિમ્
રુક્મિણી તુ તતઃ શ્રુત્વા નિહતં ભ્રાતરં પ્રિયમ્ ।
નિગૃહ્ય ચ તદાત્માનં ક્રોધાદ્ અશ્રૂણ્ય્ અવર્તયત્ ॥

ન હતો વાસુદેવેન યઃ પૂર્વં પરવીરહા
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતાથ રુક્મિણ્યા રુક્મિણીસ્નેહકારણાત્ ।
સ રામકરમુક્તેન નિહતો દ્યૂતમણ્ડલે
અષ્ટાપદેન બલવાન્ રાજા વજ્રધરોપમઃ ॥

તસ્મિન્ હતે મહામાત્રે નૃપતૌ ભીષ્મકાત્મજે
દ્રુમભાર્ગવતુલ્યે વૈ દ્રુમભાર્ગવશિક્ષિતે ॥

કૃતૌ ચ યુદ્ધકુશલે નિત્યયાજિનિ પાતિતે
વૃષ્ણયશ્ ચાન્ધકાશ્ ચૈવ સર્વે વિમનસો ઽભવન્ ॥

એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં રુક્મિણો નિધનં યથા
વૈરસ્ય ચ સમુત્થાનં વૃષ્ણિભિર્ ભરતર્ષભ ॥

વૃષ્ણયો ઽપિ મહારાજ ધનાન્ય્ આદાય સર્વશઃ
રામકૃષ્ણૌ સમાશ્રિત્ય યયુર્ દ્વારવતીં પુરીમ્ ॥